Setswana HL Grade 12 Paper 3 NSC Supplementary 2018 Memo

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE MOPHATO 12 SETSWANA PUO YA GAE (HL) PAMPIRI YA BORARO (P3) TLHAKOLE/MOPITLWE 2018 MEMORANTAMO MADUO: 100 Memorantamo o, o na le ditsebe di le 15. Kwalololo e ileditswe Phetla

Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 2 DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018 NSC – Memorantamo KAROLO YA A: RUBORIKI YA GO TSHWAYA TLHAMO – PUO YA GAE [50 MADUO] ELA TLHOKO:  Dirisa ruboriki ka gale fa o tshwaya tlhamo ya boitlhamedi (Pampiri 3 KAROLO YA A).  Maduo a go tloga go 0–50 a arogantswe ka maemo a le 5 a ditlhaloso.  Mo ditlhokegong tsa Diteng, Puo le Setaele, maemo mangwe le mangwe a tlhaloso a arogantswe ka dikarolwana tsa maemo a a kwa godimo le a a kwa tlase ka seelo sa maduo se se tsamaelanang le ditlhaloso.  Kagego ga e angwe ke karologantsho ya maemo a a kwa godimo le maemo a a kwa tlase. Ditlhokego Phitlhelelo ka dinaledi Phitlhelelo ka Phitlhelelo ka tekano Phitlhelelo e e Ga a fitlhelela matsetseleko tlhaelang DITENG LE 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6 IPAAKANYO -Tsibogelo ya maemo a a -Tsibogelo e e -Tsibogelo e e -Tsibogelo ya tomagano -Tsibogelo e e seng Maemo a a kwa godimo kwa godimo go gaisa a a tlhamilweng ka itumedisang e e sa tlhomamang maleba gotlhelele (Tsibogelo le tlwaelegileng matsetseleko -Dikakanyo di lomagane -Dikakanyo tse di sa -Dikakanyo tse di dikakanyo) -Dikakanyo tse di -Dikakanyo tse di mo go tlhaloganyegang e tlhapang e bile di se na tlhakatlhakaneng le go Thulaganyo ya botlhale, tse di gwetlhang maleba tota gape di bile go kgotsofatsa boitlhamedi tlhoka tsepamo dikakanyo tsa mogopolo le go supa kgatlhisa le bosupi jwa -E rulagane le go -Bosupi jo bonnye jwa -Di gasagane le go ipaakanyo kgolo kgolo lomagana mo go thulaganyo le tomagano boelediwa Temogo ya -E rulagantswe le go -E rulagantswe bontle tlhaloganyegang go -Ga e a rulagana e bile ga maitlhomo, lomagana ka maemo a thata le go lomagana go tsenyeletsa matseno, e a lomagana baamogedi,le dinaledi go tsenyeletsa tsenyeletsa matseno, mmele le bokhutlo bokao matseno, mmele le mmele le bokhutlo bokhutlo 30 MADUO 25–27 19–21 13–15 7–9 0–3 -Tsibogelo e e -Tsibogelo e e -Tsibogelo e e -Bogolo jwa tsibogelo -Ga go na maiteko a go Maemo a a kwa tlase manontlhotlho mme e tlhamilweng ka itumedisang mme e ga bo maleba tsibogela setlhogo tlhaela ditlhokego tse di matsetseleko latlhegelwa ke go -Dikakanyo tse di sa -Dikakanyo tse di seng tsibosang tsa tlhamo ya -Dikakanyo tse di tlhaloganyesega lomaganeng e bile di maleba e bile di sa siama maemo a dinaledi maleba gape di -Dikakanyo di lomagane tlhakatlhakane gotlhelele -Dikakanyo tse di botlhale kgatlhisa le go kgotsofatsa -Ga go na bosupi jwa -Ipaakanyo e e sa e bile di supa kgolo -E rulagantswe bontle le -Maemo a a rileng a thulaganyo le tomagano tsepamang e bile e -E rulagantswe ka go lomagana go thulaganyo le tomagano tlhakatlhakane matsetseleko le ka tsenyeletsa matseno, go tsenyeletsa matseno, tomagano go tsenyeletsa mmele le bokhutlo mmele le bokhutlo matseno, mmele le bokhutlo Kwalololo e ileditswe Phetla

Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 3 DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018 NSC – Memorantamo Ditlhokego Phitlhelelo ka dinaledi Phitlhelelo ka Phitlhelelo ka tekano Phitlhelelo e e Ga a fitlhelela matsetseleko tlhaelang PUO,SETAELE LE 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3 GO TSELEGANYA/ -Segalo, rejisetara, setaele le -Segalo, rejisetara, -Segalo, rejisetara, -Segalo, rejisetara, -Segalo, rejisetara, RUNA tlotlofoko di maleba le setaele le tlotlofoko di setaele le tlotlofoko di setaele le tlotlofoko setaele le tlotlofoko ga Maemo a a kwa godimo maikaelelo, baamogedi le bokao maleba thata le maleba le maikaelelo, bomaleba jwa tsona di maleba le Segalo, rejisetara, ka maemo a a kwa godimo maikaelelo, baamogedi baamogedi le bokao bo kwa tlase ga maikaelelo, setaele, tlotlofoko tse -Puo e e tlhololo, e itumedisa ka le bokao -Tiriso e e maleba ya maikaelelo, baamogedi le bokao di maleba go maemo a a tlhaolegileng -Puo e nonofile le tiriso puo go tlhagisa bokao baamogedi le bokao -Puo ga e maikaelelo/ -Segalo se se nang le ya segalo e maleba -Segalo se maleba -Tiriso ya puo ke ya tlhaloganyesege ditlamorago le bokao maikaelelo a a tlhotlheletsang -Bogolo jwa yona ga bo -Tiriso ya malepa a a maemo a motheo -Tlotlofoko e nnye Tlhopho ya mafoko -Ga go na diphoso tsa thutapuo na diphoso tsa thutapuo tlhotlheletsang ya go thata thata mme e dira gore Tiriso ya puo le le tsa mopeleto ka gotlhe le mopeleto tlhagisa diteng -Segalo, tlhopho le go nne thata go melawana, tiriso ya -Puo e e manontlhotlho ya -Puo e tlhamilwe ka tiriso ya mafoko e e tlhaloganya matshwao a puiso, maemo a a kwa godimo matsetseleko seng maleba thutapuo le mopeleto -Tlotlofoko e lekanyeditswe thata 15 MADUO 13 10 7 4 Maemo a a kwa tlase -Puo e e matsetseleko ya -Puo e e ngokang e bile -Tiriso ya puo e e mo -Tiriso e e bokoa ya tlhotlheletso e e nonofileng mo e nonofile ka kakaretso magareng, ka go puo segalong -Segalo se se siameng tlhoka tsepamo -Mefuta ya dipolelo e -Ga e na diphoso tsa thutapuo se nonofile -Segalo se siame ka mennye kgotsa ga e le tsa mopeleto ka gotlhe -Diphoso tse di mmalwa kakaretso le tiriso e e teng gotlhelele -E tlhamilwe ka manontlhotlho tsa thutapuo le mopeleto lekanyeditsweng ya -Tlotlofoko e e -E tlhamilwe bontle malepa a tlhotlheletso lekanyeditsweng tota KAGEGO 5 4 3 2 0–1 -Kago e e manontlhotlho ya -Kago e e latelanang ya -Kago ya dintlhana tse -Go na le dintlha -Dintlha tse di Diponagalo tsa setlhogo dintlhana di maleba dingwe tse di botlhokwa di a tlhaela setlhangwa -Dintlhana tse di tlhaolegileng -Lomagane -Dipolelo, ditemana tse amogelesegang -Dipolelo le ditemana Kago ya ditemana le -Dipolelo, ditemana di bopilwe -Dipolelo, ditemana, di di bopilweng sentle -Dipolelo le ditemana di fosagetse go tlhangwa ga bontlentle latelana, di a farologana -Tlhamo e sa ntse e na di fosagetse -Tlhamo e tlhoka dipolelo le tlhaloganyo -Tlhamo e sa ntse e na tlhaloganyo 5 MADUO le tlhaloganyo SEELO SA MADUO 43–50 33–40 23–30 13–20 0–10 Kwalololo e ileditswe Phetla

Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 4 DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018 NSC – Memorantamo RUBORIKI YA TLHATLHOBO YA SETLHANGWA SA TIRISANO – PUO YA GAE [25 MADUO] Ditlhokego Phitlhelelo ka dinaledi Phitlhelelo ka Phitlhelelo ka tekano Phitlhelelo e e tlhaelang Ga a fitlhelela matsetseleko DITENG, 13–15 10–12 7–9 4–6 0–3 THULAGANYO LE -Tsibogelo ya maemo a a -Tsibogelo e ntle tota e e -Tsibogelo e e lekaneng -Tsibogelo e e kwa tlase e -Tsibogelo e senola go SEBOPEGO kwa godimo go gaisa se bontshang kitso e ntle ya e e bontshang kitso ya e supang kitso ya tlhoka kitso ya diponagalo se lebeletsweng ka gale diponagalo tsa mofuta wa diponagalo tsa mofuta diponagalo tsa mofuta wa tsa mofuta wa setlhangwa Tsibogelo le dikakanyo -Dikakanyo tse di botlhale, setlhangwa wa setlhangwa setlhangwa -Bokao jo bo Kokoanyo ya dikakanyo tse di gamogileng -E tsepame – ga e a -Ga e a tsepama ka -Go na le tsepamo e e kgoreletsegileng ka go gore go rulaganngwe -Kitso e e tseneletseng ya fapoga setlhogo gotlhe – go na le go eta rileng mme kwalo e fapoga setlhogo go go Maitlhomo, baamogedi, diponagalo tsa mofuta wa -Diteng le dikakanyo di e fapoga mo setlhogong fapogile setlhogo feteletseng diponagalo/melawana le setlhangwa lomagane, dintlha tse di -Diteng le dikakanyo di -Diteng le dikakanyo ga di -Ga go na tomagano ya tiriso -Kwalo e e tsepameng thadisitsweng sentle gape lomagane mo go lomagane ka gale. Ke diteng le dikakanyo -Diteng le dikakanyo di di tshegetsa setlhogo utlwalang dintlha tse di mmalwa tse -Ke dintlha di le mmalwa lomagane -Sebopego se se -Dintlha dingwe di di tshegetsang setlhogo fela tse di tshegetsang MADUO 15 -Tlhaloso ya maemo a a lolameng ka diphoso tse tshegetsa setlhogo -Tiriso e e phatlhaletseng setlhogo kwa godimo e bile dintlha dinnye -Sebopego se se ya melawana ya -Ga go a dirisiwa melawana tsotlhe di tshegetsa maleba ka kakaretso sebopego ya sebopego setlhogo fela go na le go sa -Go tlodisiwa ga matlho -Sebopego se se maleba nepagale go go rileng go go tseneletseng gape se nepagetse PUO, SETAELE LE GO 9–10 7–8 5–6 3–4 0–2 TSELEGANYA/RUNA -Segalo, rejisetara, setaele -Segalo, rejisetara, -Segalo, rejisetara, -Segalo, rejisetara, -Segalo, rejisetara, setaele, Segalo, rejisetara, le tlotlofoko tse di maleba setaele le tlotlofoko tse di setaele le tlotlofoko di setaele le tlotlofoko di tlotlofoko ga di tsamaisane setaele, maitlhomo, thatathata le maitlhomo, maleba thata le maleba le maitlhomo, fosagetse go le gonnye le maitlhomo, baamogedi le baamogedi le tiriso baamogedi le tiriso maitlhomo, baamogedi le baamogedi le tiriso go maitlhomo, baamogedi tiriso Tiriso ya puo le -Thutapuo e nepagetse e tiriso -Go diphoso dingwe tsa le tiriso -E phephetha ka diphoso melawana bile e agegile sentle -Thutapuo e nepagetse ka thutapuo -Thutapuo e e sa gape e tlhakatlhakane Tlhopho ya mafoko -E e se nang diphoso kakaretso e bile e agegile -Tlotlofoko e e lekaneng lolamang ka diphoso tse -Tlotlofoko ga e maleba go Matshwao a puiso le gotlhelele sentle -Diphoso ga di dintsi maitlhomo mopeleto -Tlotlofoko e e siameng kgoreletse bokao -Tlotlofoko e e -Bokao bo kgoreletsegile MADUO 10 tota lekanyeditsweng tota -Bogolo ga go na diphoso -Bokao bo kgoreletsegile SEELO SA MADUO 22–25 17–20 12–15 7–10 0–5 Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 5 DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018 NSC – Memorantamo KAROLO YA A: TLHAMO POTSO 1 1.1 Tlhamo ya tlhaloso Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi a tlaa itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega. Sekao sa setlhogo: Barutabana ba gompieno ba tshwere phage ka mangana. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya tlhaloso:  Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka mafoko a a filweng.  Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a bontshang maikutlo ka kelotlhoko go gorosa molaetsa sentle.  Go dirisiwe ditshwantsho tsa pono, modumo, kutlo, go tlhalosa mofuta o wa tlhamo sentle.  Puo ya botshwantshi e dirisiwe ka boitshimololedi.  Motlhatlhojwa a bontshe fa a na le maitemogelo mo setlhogong se. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Setlhogo se a itlhophetseng sona.  Tlhaloso ya setlhogo  Tlhagiso ya dikgwetlho tse barutabana ba nang le tsona.  Ditlamorago tsa dikgwetlho tsa barutabana.  Tlhagiso ya ditharabololo tsa dikgwetlho tse.  Bokhutlo jo bo maleba. [50] 1.2 Tlhamo ya maitlhomo Mo mofuteng o wa tlhamo motlhatlhojwa o leba kakanyo, a bo a tlhagisa maikutlo/tsibogo ya gagwe. Motlhatlhojwa a ka leba ditoro kgotsa se a eletsang go se fitlhelela mo botshelong jwa gagwe, mme a kwale maitlhomo a gagwe. Sekao sa setlhogo: Bokhanselara mo motseng wa rona bo ka tokafala fa ... Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya maitlhomo:  Tlhamo ya maitlhomo e tseye letlhakore.  Maikutlo a tseye karolo e e botlhokwa.  Karolo e kgolo mo tlhamong e ke go tlhalosa. Ditlhaloso di tshwanetse go bonala, maikaelelo e le go tlhagisa gape maikutlo a motlhatlhojwa a nako e e fetileng. Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 6 DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018 NSC – Memorantamo  Dikakanyo/megopolo/maikutlo di tshwanetse go senola boammaaruri le maitemogelo. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Setlhogo se a itlhophetseng sona.  Tlhaloso ya setlhogo.  Tlhagiso ya ditiro tsa bokhanselara tse di lebeletsweng: - ditirelo tse ba ka di rebolang - dithuso tse ba ka neelanang ka tsona Motlhatlhojwa a ka tlhagisa kemo ya gagwe jaaka moagi wa motse. [50] 1.3 Tlhamo ya ngangisano Mo tlhamong e, motlhatlhojwa o tlhagisa kakanyo, ntlhakemo mme a nganga ka maitlhomo a go dibela kemo ya gagwe. Kakanyo ya motlhatlhojwa e tshwanetse go totobala go simolola kwa ntlheng go fitlha kwa bofelong. Tlhamo e, e tshwanetse go tlhagisa letlhakore le le lengwe mme motlhatlhojwa a leke go pateletsa mmuisi go leba ditiragalo ka leitlho la gagwe. Sekao sa setlhogo: Bodirelaloago ke namane tona ya tiro. Dumela kgotsa o ganetse. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya ngangisano:  Motlhatlhojwa a simolole ka go tlhagisa ntlhakemo ya gagwe go bontsha boitshimololedi.  A neye dintlha tsa dingangisano go tshegetsa ntlhakemo ya gagwe mme a tlhalose se.  Tlhamo e tlhagise letlhakore le le lengwe mme dikakanyo di tlhagisiwe ka kgatelelo e kgolo. Go dirisiwe mefuta e e farologaneng ya didiriswa tsa puo le dithekeniki tsa tirisopuo.  Puo e dirisiwe ka maikutlo mme motlhatlhojwa a se ka a tlhoka maitseo.  Bokhutlo bo tshwanetse go tlhagisa kakanyo e e tlhomameng, e e tlhaloganyegang mme e pateletse mmuisi go dumelana le tse di tlhagisitsweng. Tlhamo ya mofuta o, e kwalwe ka pakajaanong. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Setlhogo se a itlhophetseng sona.  Tlhaloso ya setlhogo.  Tlhaloso ya tiro ya bodirediloago.  Tlhaloso ya dikgwetlho tsa bodirediloago.  Go tsaya letlhakore.  Tlhagiso ya ntlhakemo ya motlhatlhojwa ka setlhogo.  Tlhagiso ya dintlha tsa ngangisano tse di tshegetsang ntlhakemo ya motlhatlhojwa.  Tshobokanyo e e senolang ntlhakemo ya motlhatlhojwa. [50] Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 7 DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018 NSC – Memorantamo 1.4 Tlhamo e e sa tseyeng letlhakore Mofuta o wa tlhamo, o tlhagisa ngangisano e e lekalekanang go emela kgotsa go nna kgatlhanong le sengwe se setlhogo se buang ka ga sona, kemo ya mokwadi e tlhagisiwa fela kwa bokhutlong. Sekao sa setlhogo: Basadi mo Aforikaborwa ba tsholegile botoka. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo e e sa tseyang letlhakore:  Tlhamo e itshupe ka go lekalekana  E tlhagise matlhakore a mabedi a a farologaneng a ngangisano e e rileng.  E lebelele kemo ya botlhe, fela mokwadi a itebelele ka dinako dingwe  Puo e nne e e tsosang maikutlo.  Ngangisano e dire tlhaloganyo e e utlwalang  Bokhutlo bo supe kemo ya mokwadi. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Setlhogo se a itlhophetseng sona.  Tlhaloso ya setlhogo.  Tlhagiso ya dintlha tsa botlhokwa ka ga bokgoni jwa mosadi.  Kamano ya dintlha tsa bong le molaotheo wa naga.  Tlhagiso ya ditiro tse di dirwang ke basadi jaanong. [50]  Tshobokanyo ya dintlha. 1.5 Tlhamo e e sa tseyeng letlhakore Mofuta o wa tlhamo, o tlhagisa ngangisano e e lekalekanang go emela kgotsa go nna kgatlhanong le sengwe se setlhogo se buang ka ga sona, kemo ya mokwadi e tlhagisiwa fela kwa bokhutlong. Sekao sa setlhogo: Lekgotlatsamaiso la sekolo le tshwanetse go ntšhwafadiwa ngwaga le ngwaga. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo e e sa tseyang letlhakore:  Tlhamo e itshupe ka go lekalekana  E tlhagise matlhakore a mabedi a a farologaneng a ngangisano e e rileng.  E lebelele kemo ya botlhe, fela mokwadi a itebelele ka dinako dingwe  Puo e nne e e tsosang maikutlo.  Ngangisano e dire tlhaloganyo e e utlwalang  Bokhutlo bo supe kemo ya mokwadi. Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 8 DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018 NSC – Memorantamo Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Setlhogo se a itlhophetseng sona.  Tlhaloso ya setlhogo.  Tlhagiso ya ditiro tsa Lekgotlatsamaiso la Sekolo.  Kamano ya taolo ya Lekgotlatsamaiso la Sekolo le molao wa tsamaiso ya makgotla a.  Tlhagiso ya mabaka a phetolo ya Lekgotlatsamaiso la Sekolo.  Tshobokanyo ya dintlha. [50] 1.6 Tlhamo ya kanelo Mofuta o wa tlhamo, o anela ka ga sengwe kgotsa tiragalo e e fetileng. E ka kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng. Sekao sa setlhogo: Ke sa le ke wa mowa kwa tshimologong. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya kanelo:  Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele gore di diragetse, le fa tota e le dijo tsa ditoro.  Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.  Matseno e nne a a ngokang.  Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.  Bokhutlo e nne jo bo kgodisang.  Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa tshimologong go fitlha kwa bofelong.  Setaele, puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.  Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo jaaka pono, modumo, monko/monkgo le tiriso ya ditemosi tse dingwe  Go tshwanetse ga elwa tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a tlhalosa. Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:  Kwala setlhogo se o itlhophetseng sona.  Tlhaloso ya setlhogo.  Tlhagiso ya ditiragalo tse di mo digileng mowa.  Tlhagiso ya se a naganang gore se ka bo se diragetse.  Tshobokanyo ya diteng tsa setlhogo. [50] Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 9 DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018 NSC – Memorantamo 1.7 1.7.1 Tlhamo ya kanelo Mofuta o wa tlhamo, o anela ka ga sengwe kgotsa tiragalo e e fetileng. E ka kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng. Sekao sa setlhogo: Setshwantsho. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya kanelo:  Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele gore di diragetse, le fa tota e le dijo tsa ditoro.  Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.  Matseno e nne a a ngokang.  Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.  Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa tshimologong go fitlha kwa bofelong.  Setaele, puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.  Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo jaaka pono, modumo, monko/monkgo le tiriso ya ditemosi tse dingwe  Go tshwanetswe ga elwa tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a tlhalosa.  Bokhutlo e nne jo bo kgodisang. Tlhamo ya tlhaloso Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi a tlaa itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega. Sekao sa setlhogo: Setshwantsho. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya tlhaloso:  Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka mafoko a tlhalosa ditiragalo tse di mo setshwantshong.  Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a bontshang maikutlo ka kelotlhoko go gorosa molaetsa sentle.  Go dirisiwe ditshwantsho tsa pono, modumo, kutlo, go tlhalosa mofuta o wa tlhamo sentle.  Puo ya botshwantshi e dirisiwe ka boitshimololedi.  Motlhatlhojwa a bontshe fa a na le maitemogelo mo setshwantshong se. Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 10 DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018 NSC – Memorantamo Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Setlhogo se se nyalanang le setshwantsho se a itlhophetseng sona.  Tlhaloso ya setlhogo.  Tlhagiso ya dintlha ka ga lefelo le le tlhagelelang mo setshwantshong.  Tlhaloso ya gore tiro e e mosola jang.  Tlhagiso ya dikgwetlho le monate wa tiro e.  Thotloetso go barutwana ka kakaretso go ithutela tiro e le go ema badiri ba yona nokeng. [50] 1.7.2 Tlhamo ya kanelo Mofuta o wa tlhamo, o anela ka ga sengwe kgotsa tiragalo e e fetileng. E ka kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng. Sekao sa setlhogo: Setshwantsho. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya kanelo:  Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele gore di diragetse, le fa tota e le dijo tsa ditoro.  Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.  Matseno e nne a a ngokang.  Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.  Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa tshimologong go fitlha kwa bofelong.  Setaele, puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.  Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo jaaka pono, modumo, monko/monkgo le tiriso ya ditemosi tse dingwe  Go tshwanetswe ga elwa tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a tlhalosa.  Bokhutlo e nne jo bo kgodisang. Tlhamo ya tlhaloso Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi a tlaa itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega. Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 11 DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018 NSC – Memorantamo Sekao sa setlhogo: Setshwantsho. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya tlhaloso:  Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka mafoko a tlhalosa ditiragalo tse di mo setshwantshong.  Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a bontshang maikutlo ka kelotlhoko go gorosa molaetsa sentle.  Go dirisiwe ditshwantsho tsa pono, modumo, kutlo, go tlhalosa mofuta o wa tlhamo sentle.  Puo ya botshwantshi e dirisiwe ka boitshimololedi.  Motlhatlhojwa a bontshe fa a na le maitemogelo mo setshwantshong se. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Setlhogo se se nyalanang le setshwantsho se a itlhophetseng sona.  Tlhaloso ya setlhogo.  Tlhagiso ya dintlha ka ga tiragalo e e tlhagelelang mo setshwantshong.  Tlhagiso ya matsapa a a tsewang go fitlhelela se se mo setshwantshong.  Thotloetso go barutwana le baagi ka kakaretso ka ga se se mo setshwantshong. [50] PALOGOTLHE YA KAROLO YA A: 50 Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 12 DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018 NSC – Memorantamo KAROLO YA B: DITLHANGWA TSA TIRISANO POTSO 2 2.1 LEKWALO LA BOTSALANO Lekwalo la botsalano ke le le kwalelwang mongwe yo o amanang le ena ka tsela nngwe, o tlhaeletsana ka ga sengwe jaaka, tebogo, kopo, tlhotloetso, keleletsomasego, jalojalo. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa lekwalo la botsalano:  Lekwalo le, le lekhutshwane, o neela dintlhakgolo ka se o buang ka ga sona.  A supe maikutlo a gagwe fela a se ka a teba thata.  A se ka a nna le diphoso tsa mofuta ofe.  A fe tshedimosetso ya se a buang ka ga sona.  Go kwalwe aterese ya mokwadi fela. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Aterese e le nngwe ya mokwadi  Ditumediso.  Thadiso ya ditshupetso tse di nnileng gona.  Tlhagiso ya dingongorego tse di bakileng ditshupetso.  Tlhagiso ya tsibogelo ya ga mmasepala ka dingongorego tse.  Tlhagiso ya maikutlo a baagi ka tsibogelo ya ga Mmasepala.  Maemo a loago morago ga tsibogelo. [25] 2.2 LEKWALO LA SEMMUSO Lekwalo la semmuso ke le le kwalelwang setheo sengwe se se rileng. Mokwadi o kopa sengwe e ka nna phatlhatiro kgotsa thuso ya mokgwa mongwe: a ka ngongorega, a akgola kgotsa a gomotsa mo maemong a mangwe. Palo ya mafoko a lona e nne 180-200 diteng fela. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa lekwalo la kgwebo:  Ditlhokego tse di farologaneng tsa lekwalo la semmuso di tlhagisiwe ka tlhomamo (popego le setaele).  Lekwalo le, le le khutshwane, o neela dintlhakgolo ka se o se kopang.  Leba kgankgolo e e leng maitlhomo a gago.  Puo e tlhamalale.  Kwala diaterese tse pedi, ya mokwadi le moamogedi.  Kwala dinomoro tsa mogala kwa o ka fitlhelewang gona.  Le supe bokhutlo jo bo tlhamaletseng bo latelwe ke ditlhakaina tsa mokwadi. Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 13 DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018 NSC – Memorantamo Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Setlhogo le ditumediso.  Thadiso ya bothata jwa tiriso ya motsoko ka barutwana.  A tlhagise ka fa tiriso ya motsoko e emang dithuto ka gona.  A tlhagise maitsholo le boitekanelo jwa barutwana ba ba gogang motsoko.  A tlhagise se a se kopang mo Lefapheng la Boitekanelo.  Bokhutlo jo bo solofetsweng. [25] 2.3 PUO Puo ke karolo ya botlhokwa ya go fatlhosana. E ka direlwa matšhwititšhwiti a batho kgotsa setlhopha se se rileng sa batho. Go ema setšhaba ka lefoko go farologana le go ema setlhotshwana sa batho. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa puo:  Puo e tshwanetse go ngoka setlhopha sa batho fa e simololwa.  Dintlha di tshwanetse go agiwa ka tolamo go tila go phatlalala ga dintlha.  Mmui a tseye tsia bareetsi ba gagwe.  Dirisa dipolelo tse dikhutshwane ka dikakanyo tse di bonolo, dirisa dikao tse di tlwaelegileng.  Puo e e tlhagisiwang e nne le matseno, mmele le bokhutlo. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Setlhogo sa puo.  Ditumediso le ditebogo go batlapitsong.  Tshimologo e e maatla e e ngokang theetso. E ka nna motlae kgotsa nopolo.  Tlhagiso ya matsapa a a itemogelwang ke balemirui mo temothuong.  Tlhagiso ya tsibogelo go matsapa a bonwang ke balemirui.  Tlhagiso ya dintlha tsa tharabololo ya bothata jo.  Bokhutlo jo bo maleba. [25] 2.4 MMUISANO Mmuisano ke mokgwa wa tlhaeletsano o o dirisiwang ke batho ba le babedi kgotsa go feta ba buisana ka ga dikakanyo kgotsa ka ga setlhogo sengwe se se rileng. Sebopego sa yona ke sa potsotherisano fela mmuisano o dirisiwa gongwe le gongwe ke mongwe le mongwe. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa mmuisano:  Mmuisano o kwalwa ka mokgwa o moterama a kwalang ka ona.  Go nna dibui di le pedi kgotsa go feta.  Dipolelo tsa dibui di nne dikhutshwane.  Diteng di supe boitlhamedi, kelelo ya dintlha le go tsamaelana ga ditiragalo.  Maina a dibui a tlhagelele sentle. Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 14 DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018 NSC – Memorantamo  Matseno, mmele le bokhutlo di dirisiwe sentle. Kgang e bontshe tshimologo, setlhoa le tharabololo.  Puo le moono di tsamaelane le ditiragalo.  Matshwao a puiso a tsamaelane le puisano. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Setlhogo se supe gore mmuisano o ka ga eng.  Matseno e nne a a kgodisang  Tlhagiso ya kgatlhego ya yo o tlileng go botsa.  Mong wa kgwebo a tlhalose ka botlalo se se tlhokagalang go simolola le go tsweletsa kgwebo.  Mong wa kgwebo a tlhalose ka botlalo se se sa tshwanelwang go dirwa mo kgwebong.  A go nne le kelelo ya dipotso le dikarabo.  Diteng tsa mmuisano di se fapoge setlhogo.  Bokhutlo e nne jo bo maleba ka ga se se solofetsweng. [25] 2.5 ATHIKELE YA MAKASINE Ke lekwalo le go kwalwang sengwe se se bonwang se le botlhokwa go kwala ka sona. Diathikele tsa makasine di tlhagisa dilo tse di ratwang le tse di sa ratweng le mokgwa o o sa tlwaelegang wa mokwadi. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa athikele ya makasine:  Setlhogo se gogele le go kgatlhisa.  Mokgwa wa go bua o o totileng motho, o lebagane le mmuisi.  Mokgwa oo, o ka dirisa botshwantshi, wa gwetlha boikakanyetsi jwa mmuisi.  Maina, mafelo, dinako, maemo le tshedimosetso nngwe le nngwe e e botlhokwa di tshwanetse go akarediwa mo athikeleng.  Athikele e tshwanetse go tsosolosa kgatlhego le go tshwana le papatso.  Ga go na popego e e tshwanetseng go salwa morago. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Setlhogo se se maleba, se se gogelang le go kgatlisa.  Leina la mokwadi le tlhagisiwe.  Dilo tsa botlhokwa tse di amang seemo sa ditsela.  Tlhagiso ya dilo tse di bakwang ke seemo sa ditsela.  Tlhagiso ya se se ka diriwang go fetola le go tokafatsa maemo go ya ka setlhogo le go supa ka fa tshireletsego ya dijanaga le batho e tlileng pele ka gona.  Bokhutlo e nne jo bo maleba. [25] Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 15 DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2018 NSC – Memorantamo 2.6 THADISO Ke setlhangwa se se rulagantsweng sa tshedimosetso ka lemorago la mokwadi, morulaganyi, setlhangwa kgotsa katlholo ya setlhangwa. Palo ya mafoko e nne 180-200 diteng fela. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa thadiso:  Tlhagiso ya setlhogo sa thadiso.  Tlhagiso ya tshedimosetso ka lemorago la mokwadi, morulaganyi, mofutakwalo.  Tlhaloso ka dintlha tsa setlhangwa, moanelwamogolo kgotsa dintlhakgolo.  Diponagalo tse di tsamaisanang le setaele sa mokwadi.  Tlhagiso ka kakanyo kgotsa katlholo ya setlhangwa.  Setlhangwa se se khutshwane Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:  A tlhagise setlhogo sa buka le ditiragalokgolo ka boripana.  A tlhagise lemorago la mokwadi  A tlhagise maikutlo a gagwe ka ga buka.  Bokhutlo e nne jo bo ngokang babuisi le bareki. [25] PALOGOTLHE YA KAROLO YA B: 50 PALOGOTLHE: 100 Kwalololo e ileditswe