Setswana HL Grade 12 Paper 3 NSC Supplementary 2017 Memo

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE MOPHATO 12 SETSWANA PUO YA GAE (HL) PAMPIRI YA BORARO (P3) TLHAKOLE/MOPITLWE 2017 MEMORANTAMO MADUO: 100 Memorantamo o, o na le ditsebe di le 16. Kwalololo e ileditswe Phetla

Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 2 DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2017 NSC – Memorantamo KAROLO YA A: RUBORIKI YA GO TSHWAYA TLHAMO – PUO YA GAE (Maduo a le 50) ELA TLHOKO:  Dirisa ruboriki ka gale fa o tshwaya tlhamo ya boitlhamedi (Pampiri 3. KAROLO YA A).  Maduo a go tloga go 0–50 a arogantswe ka maemo a le 5 a ditlhaloso.  Mo ditlhokegong tsa Diteng, Puo le Setaele, maemo mangwe le mangwe a tlhaloso a arogantswe ka dikarolwana tsa maemo a a kwa g odimo le a a kwa tlase ka seelo sa maduo se se tsamaelanang le ditlhaloso.  Kagego ga e angwe ke karologantsho ya maemo a a kwa godimo le maemo a a kwa tlase. Ditlhokego Phitlhelelo ka dinaledi Phitlhelelo ka Phitlhelelo ka tekano Phitlhelelo e e Ga a fitlhelela matsetseleko tlhaelang DITENG LE 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6 IPAAKANYO -Tsibogelo ya maemo a a -Tsibogelo e e -Tsibogelo e e -Tsibogelo ya tomagano -Tsibogelo e e seng Maemo a a kwa godimo kwa godimo go gaisa a a tlhamilweng ka itumedisang e e sa tlhomamang maleba gotlhelele (Tsibogelo le tlwaelegileng matsetseleko -Dikakanyo di lomagane -Dikakanyo tse di sa -Dikakanyo tse di dikakanyo) -Dikakanyo tse di -Dikakanyo tse di mo go tlhaloganyegang e tlhapang e bile di se na tlhakatlhakaneng le go botlhale, tse di gwetlhang maleba tota gape di bile go kgotsofatsa boitlhamedi tlhoka tsepamo Thulaganyo ya mogopolo le go supa kgatlhisa le bosupi jwa -E rulagane le go -Bosupi jo bonnye jwa -Di gasagane le go dikakanyo tsa kgolo kgolo lomagana mo go thulaganyo le tomagano boelediwa ipaakanyo -E rulagantswe le go -E rulagantswe bontle tlhaloganyegang go -Ga e a rulagana e bile ga lomagana ka maemo a thata le go lomagana go tsenyeletsa matseno, e a lomagana Temogo ya dinaledi go tsenyeletsa tsenyeletsa matseno, mmele le bokhutlo maitlhomo, matseno, mmele le mmele le bokhutlo baamogedi le bokhutlo bokao 25–27 19–21 13–15 7–9 0–3 -Tsibogelo e e -Tsibogelo e e -Tsibogelo e e -Bogolo jwa tsibogelo -Ga go na maiteko a go 30 MADUO Maemo a a kwa tlase manontlhotlho, mme e tlhamilweng ka itumedisang, mme e ga bo maleba tsibogela setlhogo tlhaela ditlhokego tse di matsetseleko latlhegelwa ke go -Dikakanyo tse di sa -Dikakanyo tse di seng tsibosang tsa tlhamo ya -Dikakanyo tse di tlhaloganyesega lomaganeng e bile di maleba e bile di sa siama maemo a dinaledi maleba gape di -Dikakanyo di lomagane tlhakatlhakane gotlhelele -Dikakanyo tse di botlhale kgatlhisa le go kgotsofatsa -Ga go na bosupi jwa -Ipaakanyo e e sa e bile di supa kgolo -E rulagantswe bontle le -Maemo a a rileng a thulaganyo le tomagano tsepamang e bile e -E rulagantswe ka go lomagana go thulaganyo le tomagano tlhakatlhakane matsetseleko le ka tsenyeletsa matseno, go tsenyeletsa matseno, tomagano go tsenyeletsa mmele le bokhutlo mmele le bokhutlo matseno, mmele le bokhutlo Kwalololo e ileditswe Phetla

Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 3 DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2017 NSC – Memorantamo RUBORIKI YA GO TSHWAYA TLHAMO YA PUO YA GAE [MADUO A LE 50] (tsweletso) Ditlhokego Phitlhelelo ka dinaledi Phitlhelelo ka Phitlhelelo ka tekano Phitlhelelo e e tlhaelang Ga a fitlhelela matsetseleko PUO, SETAELE LE 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3 GO TSELEGANYA/ -Segalo, rejisetara, setaele le -Segalo, rejisetara, -Segalo, rejisetara, -Segalo, rejisetara, -Puo ga e Maemo a a kwa godimo RUNA tlotlofoko di maleba le setaele le tlotlofoko di setaele le tlotlofoko di setaele le tlotlofoko ga di tlhaloganyesege maikaelelo, baamogedi le maleba thata le maleba le maikaelelo, maleba le maikaelelo, -Segalo, rejisetara, Segalo, rejisetara, bokao ka maemo a a kwa maikaelelo, baamogedi baamogedi le bokao baamogedi le bokao setaele le tlotlofoko setaele le tlotlofoko godimo le bokao -Tiriso e e maleba ya puo -Tiriso ya puo ke ya bomaleba jwa tsona bo tse di maleba go -Puo e e tlhololo, e itumedisa ka -Puo e nonofile le tiriso go tlhagisa bokao maemo a motheo thata kwa tlase le maikaelelo, maikaelelo/ maemo a a tlhaolegileng ya segalo e maleba -Segalo se maleba -Segalo, tlhopho le tiriso baamogedi le bokao ditlamorago le -Segalo se se nang le -Bogolo jwa yona ga bo -Tiriso ya malepa a a ya mafoko e e seng -Tlotlofoko e nnye thata, bokao maikaelelo a a tlhotlheletsang na diphoso tsa thutapuo tlhotlheletsang ya go maleba mme e dira gore go nne -Ga go na diphoso tsa thutapuo le mopeleto tlhagisa diteng -Tlotlofoko e thata go tlhaloganya Tlhopho ya mafoko le tsa mopeleto ka gotlhe -Puo e tlhamilwe ka lekanyeditswe thata -Puo e e manontlhotlho ya matsetseleko Tiriso ya puo le maemo a a kwa godimo melawana, tiriso ya 13 10 7 4 Maemo a a kwa tlase matshwao a puiso, -Puo e e matsetseleko ya -Puo e e ngokang e bile -Tiriso ya puo e e mo -Tiriso e e bokoa ya puo thutapuo le tlhotlheletso e e nonofileng mo e nonofile ka kakaretso magareng, ka go tlhoka -Mefuta ya dipolelo e mopeleto segalong -Segalo se se siameng tsepamo mennye kgotsa ga e teng -Ga e na diphoso tsa thutapuo se nonofile -Segalo se siame ka gotlhelele 15 MADUO le tsa mopeleto ka gotlhe -Diphoso tse di mmalwa kakaretso le tiriso e e -Tlotlofoko e e -E tlhamilwe ka manontlhotlho tsa thutapuo le lekanyeditsweng ya lekanyeditsweng tota mopeleto malepa a tlhotlheletso -E tlhamilwe bontle 5 4 3 2 0–1 KAGEGO -Kago e e manontlhotlho ya -Kago e e latelanang ya -Kago ya dintlhana tse di -Go na le dintlha dingwe -Dintlha tse di botlhokwa setlhogo dintlhana maleba tse di amogelesegang di a tlhaela Diponagalo tsa -Dintlhana tse di tlhaolegileng -E lomagane -Dipolelo le ditemana tse -Dipolelo le ditemana di -Dipolelo le ditemana di setlhangwa -Dipolelo le ditemana di bopilwe -Dipolelo le ditemana di di bopilweng sentle fosagetse fosagetse bontlentle a latelana, di a -Tlhamo e sa ntse e na le -Tlhamo e sa ntse e na le -Tlhamo e tlhoka Kago ya ditemana le farologana tlhaloganyo tlhaloganyo tlhaloganyo go tlhangwa ga dipolelo 5 MADUO SEELO SA MADUO 43–50 33–40 23–30 13–20 0–10 Kwalololo e ileditswe Phetla

Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 4 DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2017 NSC – Memorantamo KAROLO YA B: RUBORIKI YA GO TSHWAYA YA SETLHANGWA SA TIRISANO [MADUO A LE 25] Ditlhokego Phitlhelelo ka dinaledi Phitlhelelo ka Phitlhelelo ka tekano Phitlhelelo e e Ga a fitlhelela matsetseleko tlhaelang DITENG, 13–15 10–12 7–9 4–6 0–3 THULAGANYO LE -Tsibogelo ya maemo a a -Tsibogelo e ntle tota e e -Tsibogelo e e lekaneng -Tsibogelo e e kwa tlase -Tsibogelo e senola go SEBOPEGO kwa godimo go gaisa se bontshang kitso e ntle ya e e bontshang kitso ya e e supang kitso ya tlhoka kitso ya se lebeletsweng ka gale diponagalo tsa mofuta diponagalo tsa mofuta diponagalo tsa mofuta diponagalo tsa mofuta Tsibogelo le dikakanyo -Dikakanyo tse di wa setlhangwa wa setlhangwa wa setlhangwa wa setlhangwa botlhale, tse di -E tsepame – ga e a -Ga e a tsepama ka -Go na le tsepamo e e -Bokao jo bo Kokoanyo ya dikakanyo gamogileng fapoga setlhogo gotlhe – go na le go eta e rileng, mme kwalo e kgoreletsegileng ka go gore go rulaganngwe -Kitso e e tseneletseng -Diteng le dikakanyo di fapoga mo setlhogong fapogile setlhogo fapoga setlhogo go go ya diponagalo tsa mofuta lomagane, dintlha tse di -Diteng le dikakanyo di -Diteng le dikakanyo ga feteletseng Maitlhomo, baamogedi, wa setlhangwa thadisitsweng sentle lomagane mo go di lomagane ka gale. Ke -Ga go na tomagano ya diponagalo/melawana le -Kwalo e e tsepameng gape di tshegetsa utlwalang dintlha tse di mmalwa tse diteng le dikakanyo tiriso -Diteng le dikakanyo di setlhogo -Dintlha dingwe di di tshegetsang setlhogo -Ke dintlha di le mmalwa lomagane -Sebopego se se tshegetsa setlhogo -Tiriso e e phatlhaletseng fela tse di tshegetsang MADUO 15 -Tlhaloso ya maemo a a lolameng ka diphoso tse -Sebopego se se maleba ya melawana ya setlhogo kwa godimo e bile dintlha dinnye ka kakaretso fela go na sebopego -Ga go a dirisiwa tsotlhe di tshegetsa le go sa nepagale go go -Go tlodisiwa ga matlho melawana ya sebopego setlhogo rileng go go tseneletseng -Sebopego se se maleba gape se nepagetse PUO, SETAELE LE GO 9–10 7–8 5–6 3-4 0–2 TSELEGANYA/ RUNA -Segalo, rejisetara, -Segalo, rejisetara, -Segalo, rejisetara, -Segalo, rejisetara, -Segalo, rejisetara, setaele le tlotlofoko tse setaele le tlotlofoko tse setaele le tlotlofoko setaele le tlotlofoko setaele le tlotlofoko ga di Segalo, rejisetara, di maleba thatathata le di maleba thata le di maleba le maitlhomo, di fosagetse go le tsamaisane le setaele, maitlhomo, maitlhomo, baamogedi le maitlhomo, baamogedi le baamogedi le tiriso gonnye go maitlhomo, maitlhomo, baamogedi le baamogedi le tiriso tiriso tiriso -Go diphoso dingwe tsa baamogedi le tiriso tiriso -Thutapuo e nepagetse e -Thutapuo e nepagetse thutapuo -Thutapuo e e sa -E phephetha ka diphoso Tiriso ya puo le bile e agegile sentle ka kakaretso e bile e -Tlotlofoko e e lekaneng lolamang ka diphoso tse gape e tlhakatlhakane melawana -E e se nang diphoso agegile sentle -Diphoso ga di dintsi -Tlotlofoko ga e maleba gotlhelele -Tlotlofoko e e siameng kgoreletse bokao -Tlotlofoko e e go maitlhomo Tlhopho ya mafoko tota lekanyeditsweng -Bokao bo kgoreletsegile Matshwao a puiso le -Bogolo ga go na -Bokao bo kgoreletsegile tota mopeleto diphoso MADUO 10 SEELO SA MADUO 22–25 17–20 12-15 7–10 0–5 Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 5 DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2017 NSC – Memorantamo KAROLO YA A: TLHAMO POTSO 1 MEFUTA YA DITLHAMO 1.1 Tlhamo ya kanelo Mofuta o wa tlhamo, o anela ka sengwe kgotsa tiragalo e e fetileng. E ka kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng. Sekao sa setlhogo: O se bone nong go rakalala godimo, go ya tlase ke ga yona. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya kanelo:  Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele gore di diragetse, le fa tota e le dijo tsa ditoro.  Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.  Matseno e nne a a ngokang.  Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.  Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa tshimologong go fitlha kwa bofelong.  Setaele, puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.  Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo jaaka pono, modumo, monko/monkgo le tiriso ya ditemosi tse dingwe.  Bokhutlo e nne jo bo kgodisang. Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:  Kwala setlhogo se o itlhophetseng sona.  Tlhaloso ya setlhogo.  Tlhagiso ya botshelo jwa fa katlego e le gone le jwa fa katlego e nyelela.  Tlhagiso ya matsapa a go fitlhelela katlego eo.  Tlhagiso ya se se nyeleditseng katlego eo. [50] 1.2 Tlhamo ya tlhaloso Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi a tlaa itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega. Sekao sa setlhogo: Ditlhopho tsa lekgotlataolo la sekolo. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshw aiwa tlhamo ya tlhaloso:  Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka setlhogo se a se filweng.  Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a bontshang maikutlo ka kelotlhoko go gorosa molaetsa sentle.  Go dirisiwe ditshwantsho tsa pono, modumo le kutlo go tlhalosa mofuta o wa tlhamo sentle.  Puo ya botshwantshi e dirisiwe ka boitshimololedi.  Motlhatlhojwa a bontshe fa a na le maitemogelo mo setlhogong se. Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 6 DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2017 NSC – Memorantamo Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:  Setlhogo se a itlhophetseng sona.  Tlhagiso ya se setlhogo se leng ka sona.  Akaretsa dithulaganyo le tsamaiso.  Bokhutlo bo tlhagise pheletso ya ditiragalo [50] 1.3 Tlhamo ya ngangisano Mo tlhamong e, motlhatlhojwa o tlhagisa kakanyo, ntlhakemo, mme o nganga ka maitlhomo a go dibela kemo ya gagwe. Kakanyo ya motlhatlhojwa e tshwanetse go totobala go simolola kwa ntlheng go fitlha kwa bofelong. Tlhamo e, e tshwanetse go tlhagisa letlhakore le le lengwe, mme motlhatlhojwa a leke go pateletsa mmuisi go leba ditiragalo ka leitlho la gagwe. Sekao sa setlhogo: Tshomarelo ya motlakase ke tlhobaboroko. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya ngangisano:  Motlhatlhojwa a simolole ka go tlhagisa ntlhakemo ya gagwe go bontsha boitshimololedi.  A neye mefutafuta ya dingangisano go tshegetsa ntlhakemo ya gagwe, mme a tlhalose se.  Tlhamo e tlhagisa letlhakore le le lengwe mme dikakanyo di tlhagisiwa ka kgatelelo e kgolo. Go dirisiwe mefuta e e farologaneng ya didiriswa tsa puo le dithekeniki tsa tirisopuo.  Puo e dirisiwe ka maikutlo, mme motlhatlhojwa a se ka a tlhoka maitseo.  Bokhutlo bo tshwanetse go tlhagisa kakanyo e e tlhomameng, e e tlhaloganyegang mme e pateletse mmuisi go dumalana le e e tlhagisitsweng. Tlhamo ya mofuta o, e kwalwe ka pakajaanong. Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:  Setlhogo se a itlhophetseng sona.  Tlhamo e tseye letlhakore.  Tlhaloso ya tlhobaboroko e e tlisiwang ke motlakase.  Tlhaloso ya bothata jwa thebolo ya motlakase.  Tlhagiso ya se se ka diriwang go rarabolola bothata jo.  Tlhagiso ya ntlhakemo ya motlhatlhojwa ka setlhogo.  Tlhagiso ya dintlha tsa ngangisano tse di tshegetsang ntlhakemo ya motlhatlhojwa.  Kwa bokhutlong a akgole kgotsa a tlhagise tshitshinyo ya se se ka diriwang go rotloetsa ntlhakemo ya gagwe. [50] Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 7 DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2017 NSC – Memorantamo 1.4 Tlhamo e e sa tseyeng letlhakore Mo tlhamong e, motlhatlhojwa o tlisa tekatekanyo mo matlhakoreng otlhe a dingangisano. O leba matlhakore otlhe a setlhogo a bo a tlhagisa dintlha tsa thulano a sa tseye letlhakore. Motlhatlhojwa a ka tlhagisa ntlhakemo ya gagwe, mme go na le tekatekanyo ya dintlha tse di emelelang setlhogo le tse di leng kgatlhanong le sona e bile di sekasekiwa mo tsamaong ya kwalo ya tlhamo. Sekao sa setlhogo: Botho bo ile. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo e e sa tseyeng letlhakore:  Motlhatlhojwa a simolole ka go tlhagisa ntlhakemo ya gagwe go bontsha boitshimololedi.  Tlhamo e tlhagise matlhakore a le mabedi, mme dikakanyo di tlhagisiwa ka kgatelelo e kgolo. Go dirisiwe mefuta e e farologaneng ya didiriswa tsa puo le dithekeniki tsa tirisopuo.  Tlhagiso ya dikakanyo sentle e bile a di tshegetse  A dire gore go dumelanwe le ena gape a se ineele bonolo.  Puo e tsose maikutlo mme motlhatlhojwa a se ka a tlhoka maitseo.  Popego e rulagane ka kelotlhoko le ka tlhomamo e lebeletse kemo ya botlhe.  Ngangisano e nne e e tswileng diatla go supa tlhaloganyo e e utlwalang.  Bokhutlo bo tlhagise kakanyo e e tlhomameng, e e tlhaloganyegang, mme e pateletse mmuisi go dumalana le e e tlhagisitsweng.  Tlhamo ya mofuta o, e kwalwe ka pakajaanong. Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:  Setlhogo se a itlhophetseng sona. Tlhaloso ya setlhogo.  Tlhagiso ya dintlha tse di supang gore botho bo ile.  Tshegetso ya matlhakore a mabedi ka dikao.  Supa gore botho jo bo ileng bo ama jang matshelo a batho.  Tshobokanyo ya dintlha. [50] Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 8 DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2017 NSC – Memorantamo 1.5 Tlhamo ya maitlhomo Mo mofuteng o wa tlhamo, motlhatlhojwa o leba kakanyo, a bo a tlhagisa maikutlo/tsibogo ya gagwe. Motlhatlhojwa a ka leba ditoro kgotsa se a eletsang go se fitlhelela mo botshelong jwa gagwe, mme a kwale maitlhomo a gagwe. Sekao sa setlhogo: Fa nka nna mokwadi wa dibuka tsa Setswana … Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya maitlhomo:  Tlhamo ya maitlhomo e tseye letlhakore.  Maikutlo a tseye karolo e e botlhokwa.  Karolo e kgolo mo tlhamong e ka tlhalosa. Ditlhaloso di tshwanetse go bonala, maikaelelo e le go tlhagisa maikutlo a motlhatlhojwa.  Dikakanyo/Megopolo/Maikutlo di tshwanetse go senola boammaaruri le maitemogelo.  Tlhamo e kwalwe ka pakatlang. Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:  Setlhogo se a itlhophetseng sona.  Phuthololo ya setlhogo.  Motlhatlhojwa a tlhagise: - se se tsositseng kgatlhego ya bokwadi. - mofuta wa dikwalo tse a tla di kwalang. - lemorago la dibuka tsa gagwe. [50] 1.6 1.6.1 Tlhamo ya tlhaloso Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi a tlaa itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega. Sekao sa setlhogo: Setshwantsho. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya tlhaloso:  Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka mafoko.  Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a bontshang maikutlo ka kelotlhoko go gorosa molaetsa sentle.  Go dirisiwe ditshwantsho tsa pono, modumo le kutlo go tlhalosa mofuta o wa tlhamo sentle.  Puo ya botshwantshi e dirisiwe ka boitshimololedi.  Motlhatlhojwa a bontshe fa a na le maitemogelo mo setlhogong se. Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 9 DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2017 NSC – Memorantamo Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:  Setlhogo se se nyalanang le setshwantsho se a se itlhophetseng.  Tlhaloso ya setlhogo.  Tlhagiso ya ditiragalo tse di amanang le tse di tlhagelelang mo setshwantshong.  Tlhaloso ya gore se se tlhagelelang mo setshwantshong se ka nna mosola jang mo botshelong jwa motho.  Tiriso ya mafoko a a tlhagisang pono, modumo le kutlo go tlhalosa se se tlhagelelang.  A supe boitshimololedi.  Thotloetso go baagi go diragatsa se se mo setshwantshong.  Bokhutlo bo supe maikutlo a gagwe. Tlhamo ya kanelo Mofuta o wa tlhamo, o anela ka sengwe kgotsa tiragalo e e fetileng. E ka kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng. Sekao sa setlhogo: Setshwantsho. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya kanelo:  Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele gore di diragetse, le fa tota e le dijo tsa ditoro.  Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.  Matseno e nne a a ngokang.  Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.  Bokhutlo e nne jo bo kgodisang.  Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa tshimologong go fitlha kwa bofelong.  Setaele, puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.  Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo jaaka pono, modumo, monko/monkgo le tiriso ya ditemosi tse dingwe.  Go tshwanetswe go elwe tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a anela. Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:  Setlhogo se se nyalanang le setshwantsho se a se itlhophetseng.  Tlhaloso ya setlhogo.  A anele ka se se tlhagelelang mo setshwantshong.  A tlhagise mosola wa go diragatsa se se mo setshwantshong.  A rotloetse baagi go diragatsa se se mo setshwantshong. [50] Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 10 DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2017 NSC – Memorantamo 1.6.2 Tlhamo ya kanelo Mofuta o wa tlhamo, o anela ka sengwe kgotsa tiragalo e e fetileng. E ka kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng. Sekao sa setlhogo: Setshwantsho. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya kanelo:  Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele gore di diragetse, le fa tota e le dijo tsa ditoro.  Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.  Matseno e nne a a ngokang.  Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.  Bokhutlo e nne jo bo kgodisang.  Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa tshimologong go fitlha kwa bofelong.  Setaele, puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.  Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo jaaka pono, modumo, monko/monkgo le tiriso ya ditemosi tse dingwe.  Go tshwanetswe go elwe tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a anela. Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:  Setlhogo se se nyalanang le setshwantsho se a se itlhophetseng.  Tlhaloso ya setlhogo.  A anele ka se se tlhagelelang mo setshwantshong.  A eletse baagi gore tiragalo e e mo setshwantshong e ka ba tswela mosola jang.  Mathata a a ka itemogelwang ka tiragalo e e mo setshwantshong. Tlhamo ya tlhaloso Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi a tlaa itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega. Sekao sa setlhogo: Setshwantsho. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya tlhaloso:  Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka mafoko.  Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a bontshang maikutlo ka kelotlhoko go gorosa molaetsa sentle.  Go dirisiwe ditshwantsho tsa pono, modumo le kutlo go tlhalosa mofuta o wa tlhamo sentle.  Puo ya botshwantshi e dirisiwe ka boitshimololedi.  Motlhatlhojwa a bontshe fa a na le maitemogelo mo setlhogong se. Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 11 DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2017 NSC – Memorantamo Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:  Setlhogo se se nyalanang le setshwantso se a se itlhophetseng.  Tlhaloso ya setlhogo.  Tlhagiso ya ditiragalo tse di amanang le tse di tlhagelelang mo setshwantshong.  Tlhaloso ya se se tlhagelelang mo setshwantshong.  Tlhagiso ya se se ka diriwang ka tiragalo e e mo setshwantshong.  Thotloetso go baagi go ela tlhoko mathata a a ka [50] itemogelwang ka tiragatso e e mo setshwantshong. 1.6.3 Tlhamo ya tlhaloso Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi a tlaa itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega. Sekao sa setlhogo: Setshwantsho. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya tlhaloso:  Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka mafoko.  Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a bontshang maikutlo ka kelotlhoko go gorosa molaetsa sentle.  Go dirisiwe ditshwantsho tsa pono, modumo le kutlo go tlhalosa mofuta o wa tlhamo sentle.  Puo ya botshwantshi e dirisiwe ka boitshimololedi.  Motlhatlhojwa a bontshe fa a na le maitemogelo mo setlhogong se. Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:  Setlhogo se se se nyalanang le setshwantso se a se itlhophetseng..  Tlhaloso ya setlhogo.  Tlhagiso ya ditiragalo tse di amanang le se se tlhagelelang mo setshwantshong.  Tlhagiso ya ditlamorago tsa boitshwaro jo bo mo setshwantshong.  Keletso ya boitshwaro jo bo maleba mabapi le setshwantsho. Tlhamo ya kanelo Mofuta o wa tlhamo, o anela ka sengwe kgotsa tiragalo e e fetileng. E ka kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng. Sekao sa setlhogo: Setshwantsho. Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 12 DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2017 NSC – Memorantamo Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya kanelo:  Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele gore di diragetse, le fa tota e le dijo tsa ditoro.  Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.  Matseno e nne a a ngokang.  Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.  Bokhutlo e nne jo bo kgodisang.  Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa tshimologong go fitlha kwa bofelong.  Setaele, puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.  Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo jaaka pono, modumo, monko/monkgo le tiriso ya ditemosi tse dingwe.  Go tshwanetswe go elwe tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a anela.  Bokhutlo e nne jo bo kgodisang. Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:  Setlhogo se se nyalanang le setshwantso se a se itlhophetseng.  Tlhaloso ya setlhogo.  A anele ka se se tlhagelelang mo setshwantshong.  A anele ka se se tlhodileng ditiragalo tse di mo setshwantshong le bokhutlo jwa sona.  Bokhutlo bo anele ka tharabololo. [50] PALOGOTLHE YA KAROLO YA A: 50 Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 13 DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2017 NSC – Memorantamo KAROLO YA B: DITLHANGWA TSA TIRISANO POTSO 2 2.1 LEKWALO LA BOTSALANO Lekwalo la botsalano ke le le kwalelwang motho mongwe yo o rileng, e ka nna wa lesika kgotsa tsala go tlhaeletsana jaaka go leboga, itsise, kopa, keleletsomasego, jalojalo. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa lekwalo la botsalano:  Lekwalo le, le le khutshwane, le neela dintlhakgolo ka se go buiwang ka ga sona. Palo ya mafoko a lona e nne 180–200 diteng fela.  Le supe maikutlo a gagwe fela a se ke a teba thata.  Le se ka la nna le diphoso tsa mofuta ofe.  Le fe tshedimosetso ya se go buiwang ka ga sona.  Aterese ke ya mokwadi fela. Se se lebeletsweng go tswa mo batlhatlhojweng:  Aterese e nne nngwe, ya mokwadi.  Ditumediso di kwalwe.  A thadise ka fa a dirileng ka gona mo tlhatlhobong.  A tlhagise dikgwetlho tse a di iponetseng mo ipaakanyong.  A tlhagise ponelopele ya gagwe mo ditlhatlhobong tse di tlang.  A tlhagise thuso e a e eletsang.  Bokhutlo e nne jo bo maleba ka se se solofetsweng.  Mokwadi a kwale leina la gagwe fela. [25] 2.2 LEKWALO LA SEMMUSO LA KOPO Lekwalo la semmuso ke le le kwalelwang setheo sengwe se se rileng. Mokwadi o kopa sengwe e ka nna phatlhatiro kgotsa thuso ya mokgwa mongwe; a ka ngongorega, a akgola kgotsa a gomotsa mo maemong a mangwe. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa lekwalo la semmuso:  Lekwalo le, le le khutshwane, le na le dintlhakgolo ka ga se se batliwang kgotsa se se kopiwang. Palo ya mafoko a lona e nne 180–200 diteng fela.  Le se ka la nna le diphoso tsa mofuta ofe.  Le nne le tshedimosetso ya se go buiwang ka ga sona.  Diaterese di nne pedi, ya mokwadi le ya moamogedi.  Le nne le dinomoro tsa mogala kwa mokwadi a ka fitlhelwang gona. Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 14 DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2017 NSC – Memorantamo Se se lebeletsweng go tswa mo batlhatlhojweng:  Aterese ya mokwadi le ya moamogedi.  Setlhogo sa lekwalo le ditumediso di kwalwe.  A itsise ka kopo ya bona go mogokgo.  A thadise ka ga bothata jo barutwana ba bangwe ba lebaganeng najo.  A tlhagise maikaelelo a bona a go thusa mo ntlheng e.  Bokhutlo e nne jo bo maleba ka se se solofetsweng. Tlhagiso ya leina/ditlhakaina le sefane. Dinomoro tsa mogala. [25] 2.3 MMUISANO Mmuisano ke mokgwa wa tlhaeletsano o o dirisiwang ke batho ba le babedi kgotsa go feta ba buisana ka ga dikakanyo kgotsa ka ga setlhogo sengwe se se rileng. Sebopego sa yona ke sa dipotsotherisano fela ona o dirisiwa gongwe le gongwe ke mongwe le mongwe. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko:  Mmuisano o kwalwa ka mokgwa o moterama a kwalang ka ona.  Go nna le dibui di le pedi kgotsa go feta.  Dipolelo tsa dibui di nne dikhutshwane.  Diteng di supe boitlhamedi, kelelo ya dintlha le go tsamaelana ga ditiragalo. Palo ya mafoko a ona ke 180-200 diteng fela.  Maina, maemo a tiro kana maikarabelo a loago a dibui a tlhagelele sentle.  Matseno, mmele le bokhutlo di dirisiwe sentle. Kgang e bontshe tshimologo, setlhoa le tharabololo.  Puo le moono di tsamaelane le ditiragalo.  Puo e nne e e tlhamaletseng kgotsa e e loileng go tsamaelana le se se buiwang.  Matshwao a puiso a tsamaelane le puisano. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Mmuisano o tote kgang ya dituelo.  Dikgang ka ga dituelo di supe matshwenyego, tlhagiso le tharabololo.  Puo e nne e e tlhamaletseng.  Bokhutlo e nne jo bo lebeletsweng. [25] Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 15 DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2017 NSC – Memorantamo 2.4 PEGELO Pegelo e kwalelwa setheo se se rileng, motlhatlhojwa o neelana ka diphitlhelelo le dikatlanegiso tsa se a neng a laetswe go se dira. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko:  Leina la sekolo, moromedi le moamogedi di tlhagisiwe.  Setlhogo sa pegelo se bolele ka botlalo gore go begwa ka ga eng.  E kwalwa ka pakapheti.  Motlhatlhojwa a tlhagise diphitlhelelo le dikatlanegiso. Palo ya mafoko e nne 180–200 diteng fela.  Motlhatlhojwa a saene, a supe tiro kgotsa maemo a gagwe le letlha le a kwadileng pegelo ka lona. Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:  Setlhogo le ditumediso di kwalwe.  Motlhatlhojwa a bege ka se ba se boneng le se ba se utlwileng le ka ga dipuisano tse ba nnileng le tsona le ba dipontsho.  Tlhagisa kgatlhego e e tlhagisitsweng ke dipontsho tse.  Neelana ka dikatlanegiso tsa gore go ka dirwang go rotloetsa barutwana botlhe.  Bokhutlo e nne jo bo solofetsweng. [25] 2.5 PUO Puo ke karolo e e botlhokwa ya go fatlhosa. Mo mabakeng a mantsi motho o neelana ka puo mo dikopanong kgotsa meletlong. Puo ya go bua le setšhaba e farologana le ya go bua le setlhotšhwana sa batho. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa puo:  Matseno, mmele le bokhutlo.  Maikalelo a kopano.  Mofuta wa kopano e o yang go bua kwa go yona.  Dintlha di se ke tsa phatlhalala.  Dipolelo tse dikhutshwane ka dikakanyo tse di bonolo.  Tiriso ya dikao tse di tlwaelegileng.  Ditebogo go bareetsi kwa bokhutlong.  Palo ya mafoko a yona e nne180-200 diteng fela.  Tiriso ya puo e senole kgolo, go se nne le ditlhapa le tshotlo. Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng:  Setlhogo sa puo  Ditumediso go bareetsi le ditebogo tsa ba ba laleditsweng.  Tshimologo e nne maatla, e ngoke theetso. E ka nna motlae kgotsa nopolo.  Tlhagiso ya dikgwetlho tse barutabana ba di itemogelang le ka fa di amang tiro ya bona ka gona.  Tlhagiso ya ka fa dikgwetlho tse di amang go ithuta ga barutwana ka gona.  Tlhagiso ya se se ka diriwang go rarabolola dikgwetlho tse.  Bokhutlo e nne jo bo maleba ka se se solofetsweng. [25] Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 16 DBE/Tlhakole–Mopitlwe 2017 NSC – Memorantamo 2.6 TSA BOTSHELO JWA MOSWI Tsa botshelo jwa moswi ke tshedimosetso ka botlalo fela e le khutshwane ka ga botshelo jwa yo o tlhokafetseng. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa o tshwaya tsa botshelo jwa moswi:  Neelana ka tshedimosetso e ntsi ka moo o ka kgonang ka teng fela e nne maleba.  Tlhagisa tshedimosetso e e tletseng ka dintlha tse di latelang: Leina la moswi, letlha la matsalo, boemo jwa tsalo. Batsadi, boagi, dithutego, tiro.  Seabe sa gagwe mo setšhabeng (fa go tlhokega), kemo ya nyalo, (fa a nyetswe), sebakwa sa loso.  Phefofatso e dirisiwe mo go kgonegang.  Palo ya mafoko a bona e nne 180–200 diteng fela. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Leina la moswi, maemo a gagwe a tsalo mo lapeng le maina a batsadi ba gagwe ka botlalo.  O tshotswe leng kwa kae?  Dikolo tse a di tseneng.  Maemo a nyalo le bana.  Tlhagiso ya letlha le a tlhokafetseng ka lona le se se bakileng loso.  Tlhagiso ya dintlha dingwe ka boripana ka maitemogelo a moswi a ba lelapa le ditsala ba ka mo ikgopotsang ka ona.  Mafoko a go robatsa moswi ka kagiso.  Leboko la kgotla ya moswi le ka tsenngwa fa go tlhokega. ELA TLHOKO: Morutwana a kwale ka ga moswi e seng motshedi. [25] PALOGOTLHE YA KAROLO YA B: 50 PALOGOTLHE YA TLHATLHOBO: 100 Kwalololo e ileditswe