Setswana Hl Grade 12 Paper 3 NSC June 2016 Memo (Setswana)

Downloaded from hlayiso.com GRAAD 12 SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS SETSWANA PUO YA GAE (HL) PAMPIRI YA BORARO (P3) 2016 MEMORANTAMO MADUO: 100 Memorantamo o, o na le ditsebe di le 15. Kwalololo e ileditswe Phetla

Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 2 DBE/2016 SCE – Memorantamo KAROLO YA A: RUBORIKI YA GO TSHWAYA TLHAMO – PUO YA GAE (Maduo a le 50) ELA TLHOKO: • Dirisa ruboriki ka gale fa o tshwaya tlhamo ya boitlhamedi (Pampiri 3. KAROLO YA A). • Maduo a go tloga go 0–50 a arogantswe ka maemo a le 5 a ditlhaloso. • Mo ditlhokegong tsa Diteng, Puo le Setaele, maemo mangwe le mangwe a tlhaloso a arogantswe ka dikarolwana tsa maemo a a kwa godimo le a a kwa tlase ka seelo sa maduo se se tsamaelanang le ditlhaloso. • Kagego ga e angwe ke karologantsho ya maemo a a kwa godimo le maemo a a kwa tlase. Ditlhokego Phitlhelelo ka dinaledi Phitlhelelo ka Phitlhelelo ka tekano Phitlhelelo e e Ga a fitlhelela matsetseleko tlhaelang DITENG LE 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6 IPAAKANYO -Tsibogelo ya maemo a a -Tsibogelo e e -Tsibogelo e e -Tsibogelo ya tomagano -Tsibogelo e e seng Maemo a a kwa godimo kwa godimo go gaisa a a tlhamilweng ka itumedisang e e sa tlhomamang maleba gotlhelele (Tsibogelo le tlwaelegileng matsetseleko -Dikakanyo di lomagane -Dikakanyo tse di sa -Dikakanyo tse di dikakanyo) -Dikakanyo tse di -Dikakanyo tse di mo go tlhaloganyegang e tlhapang e bile di se na tlhakatlhakaneng le go botlhale, tse di gwetlhang maleba tota gape di bile go kgotsofatsa boitlhamedi tlhoka tsepamo Thulaganyo ya mogopolo le go supa kgatlhisa le bosupi jwa -E rulagane le go -Bosupi jo bonnye jwa -Di gasagane le go dikakanyo tsa kgolo kgolo lomagana mo go thulaganyo le tomagano boelediwa ipaakanyo -E rulagantswe le go -E rulagantswe bontle tlhaloganyegang go -Ga e a rulagana e bile ga lomagana ka maemo a thata le go lomagana go tsenyeletsa matseno, e a lomagana Temogo ya dinaledi go tsenyeletsa tsenyeletsa matseno, mmele le bokhutlo maitlhomo, matseno, mmele le mmele le bokhutlo baamogedi le bokhutlo bokao 25–27 19–21 13–15 7–9 0–3 -Tsibogelo e e -Tsibogelo e e -Tsibogelo e e -Bogolo jwa tsibogelo -Ga go na maiteko a go 30 MADUO manontlhotlho, mme e tlhamilweng ka itumedisang, mme e ga bo maleba tsibogela setlhogo Maemo a a kwa tlase tlhaela ditlhokego tse di matsetseleko latlhegelwa ke go -Dikakanyo tse di sa -Dikakanyo tse di seng tsibosang tsa tlhamo ya -Dikakanyo tse di tlhaloganyesega lomaganeng e bile di maleba e bile di sa siama maemo a dinaledi maleba gape di -Dikakanyo di lomagane tlhakatlhakane gotlhelele -Dikakanyo tse di botlhale kgatlhisa le go kgotsofatsa -Ga go na bosupi jwa -Ipaakanyo e e sa e bile di supa kgolo -E rulagantswe bontle le -Maemo a a rileng a thulaganyo le tomagano tsepamang e bile e -E rulagantswe ka go lomagana go thulaganyo le tomagano tlhakatlhakane matsetseleko le ka tsenyeletsa matseno, go tsenyeletsa matseno, tomagano go tsenyeletsa mmele le bokhutlo mmele le bokhutlo matseno, mmele le bokhutlo Kwalolo e ileditswe Phetla

Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 3 DBE/2016 SCE – Memorantamo RUBORIKI YA GO TSHWAYA TLHAMO – PUO YA GAE [Maduo a le 50] (tswelelo) Ditlhokego Phitlhelelo ka dinaledi Phitlhelelo ka Phitlhelelo ka tekano Phitlhelelo e e tlhaelang Ga a fitlhelela matsetseleko PUO, SETAELE LE 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3 GO TSELEGANYA/ -Segalo, rejisetara, setaele le -Segalo, rejisetara, -Segalo, rejisetara, -Segalo, rejisetara, -Puo ga e tlhaloganyege RUNA tlotlofoko di maleba le setaele le tlotlofoko di setaele le tlotlofoko di setaele le tlotlofoko ga di -Segalo, rejisetara, Maemo a a kwa godimo maikaelelo, baamogedi le maleba thata le maleba le maikaelelo, maleba le maikaelelo, setaele le tlotlofoko Segalo, rejisetara, bokao ka maemo a a kwa maikaelelo, baamogedi baamogedi le bokao baamogedi le bokao bomaleba jwa tsona bo setaele le tlotlofoko godimo le bokao -Tiriso e e maleba ya puo -Tiriso ya puo ke ya kwa tlase le maikaelelo, tse di maleba go -Puo e e tlhololo, e itumedisa ka -Puo e nonofile le tiriso go tlhagisa bokao maemo a motheo thata baamogedi le bokao maikaelelo/ maemo a a tlhaolegileng ya segalo e maleba -Segalo se maleba -Segalo, tlhopo le tiriso ya -Tlotlofoko e nnye thata, ditlamorago le -Segalo se se nang le -Bogolo jwa yona ga bo -Tiriso ya malepa a a mafoko e e seng maleba mme e dira gore go nne bokao maikaelelo a a tlhotlheletsang na diphoso tsa thutapuo tlhotlheletsang ya go -Tlotlofoko e thata go tlhaloganya -Ga go na diphoso tsa thutapuo le mopeleto tlhagisa diteng lekanyeditswe thata Tlhopho ya mafoko le tsa mopeleto ka gotlhe -Puo e tlhamilwe ka -Puo e e manontlhotlho ya matsetseleko Tiriso ya puo le maemo a a kwa godimo melawana, tiriso ya 13 10 7 4 Maemo a a kwa tlase matshwao a puiso, -Puo e e matsetseleko ya -Puo e e ngokang e bile -Tiriso ya puo e e mo -Tiriso e e bokoa ya puo thutapuo le tlhotlheletso e e nonofileng mo e nonofile ka kakaretso magareng, ka go tlhoka -Mefuta ya dipolelo e mopeleto segalong -Segalo se se siameng tsepamo mennye kgotsa ga e teng -Ga e na diphoso tsa thutapuo se nonofile -Segalo se siame ka gotlhelele 15 MADUO le tsa mopeleto ka gotlhe -Diphoso tse di mmalwa kakaretso le tiriso e e -Tlotlofoko e e -E tlhamilwe ka manontlhotlho tsa thutapuo le lekanyeditsweng ya lekanyeditsweng tota mopeleto malepa a tlhotlheletso -E tlhamilwe bontle 5 4 3 2 0–1 KAGEGO -Kago e e manontlhotlho ya -Kago e e latelanang ya -Kago ya dintlhana tse di -Go na le dintlha dingwe -Dintlha tse di botlhokwa setlhogo dintlhana maleba tse di amogelesegang di a tlhaela Diponagalo tsa -Dintlhana tse di tlhaolegileng -E lomagane -Dipolelo, ditemana tse di -Dipolelo le ditemana di -Dipolelo le ditemana di setlhangwa -Dipolelo, ditemana di bopilwe -Dipolelo le ditemana di bopilweng sentle fosagetse fosagetse bontlentle a latelana, di a -Tlhamo e sa ntse e na le -Tlhamo e sa ntse e na le -Tlhamo e tlhoka Kago ya ditemana le farologana tlhaloganyo tlhaloganyo tlhaloganyo go tlhangwa ga dipolelo 5 MADUO SEELO SA MADUO 43–50 33–40 23–30 13–20 0–10 Kwalololo e ileditswe Phetla

Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 4 DBE/2016 SCE – Memorantamo KAROLO YA B: RUBORIKI YA GO TSHWAYA SETLHANGWA SA TIRISANO [Maduo a le 25] Ditlhokego Phitlhelelo ka dinaledi Phitlhelelo ka Phitlhelelo ka tekano Phitlhelelo e e Ga a fitlhelela matsetseleko tlhaelang DITENG, 13–15 10–12 7–9 4–6 0–3 THULAGANYO LE -Tsibogelo ya maemo a a -Tsibogelo e ntle tota e e -Tsibogelo e e lekaneng -Tsibogelo e e kwa tlase -Tsibogelo e senola go SEBOPEGO kwa godimo go gaisa se bontshang kitso e ntle ya e e bontshang kitso ya e e supang kitso ya tlhoka kitso ya se lebeletsweng ka gale diponagalo tsa mofuta diponagalo tsa mofuta diponagalo tsa mofuta diponagalo tsa mofuta Tsibogelo le dikakanyo -Dikakanyo tse di wa setlhangwa wa setlhangwa wa setlhangwa wa setlhangwa botlhale, tse di -E tsepame – ga e a -Ga e a tsepama ka -Go na le tsepamo e e -Bokao jo bo Kokoanyo ya dikakanyo gamogileng fapoga setlhogo gotlhe – go na le go eta e rileng, mme kwalo e kgoreletsegileng ka go gore go rulaganngwe -Kitso e e tseneletseng -Diteng le dikakanyo di fapoga mo setlhogong fapogile setlhogo fapoga setlhogo go go ya diponagalo tsa mofuta lomagane, dintlha tse di -Diteng le dikakanyo di -Diteng le dikakanyo ga feteletseng Maitlhomo, baamogedi, wa setlhangwa thadisitsweng sentle lomagane mo go di lomagane ka gale. Ke -Ga go na tomagano ya diponagalo/melawana le -Kwalo e e tsepameng gape di tshegetsa utlwalang dintlha tse di mmalwa tse diteng le dikakanyo tiriso -Diteng le dikakanyo di setlhogo -Dintlha dingwe di di tshegetsang setlhogo -Ke dintlha di le mmalwa lomagane -Sebopego se se tshegetsa setlhogo -Tiriso e e phatlhaletseng fela tse di tshegetsang MADUO 15 -Tlhaloso ya maemo a a lolameng ka diphoso tse -Sebopego se se maleba ya melawana ya setlhogo kwa godimo e bile dintlha dinnye ka kakaretso fela go na sebopego -Ga go a dirisiwa tsotlhe di tshegetsa le go sa nepagale go go -Go tlodisiwa ga matlho melawana ya sebopego setlhogo rileng go go tseneletseng -Sebopego se se maleba gape se nepagetse PUO, SETAELE LE GO 9–10 7–8 5–6 3–4 0–2 TSELEGANYA/RUNA -Segalo, rejisetara, -Segalo, rejisetara, -Segalo, rejisetara, -Segalo, rejisetara, -Segalo, rejisetara, setaele le tlotlofoko tse di setaele le tlotlofoko tse di setaele le tlotlofoko di setaele le tlotlofoko di setaele le tlotlofoko ga di Segalo, rejisetara, maleba thatathata le maleba thata le maleba le maitlhomo, fosagetse go le gonnye tsamaisane le setaele, maitlhomo, maitlhomo, baamogedi le maitlhomo, baamogedi le baamogedi le tiriso go maitlhomo, maitlhomo, baamogedi le baamogedi le tiriso tiriso tiriso -Go diphoso dingwe tsa baamogedi le tiriso tiriso -Thutapuo e nepagetse e -Thutapuo e nepagetse thutapuo -Thutapuo e e sa -E phephetha ka diphoso Tiriso ya puo le bile e agegile sentle ka kakaretso e bile e -Tlotlofoko e e lekaneng lolamang ka diphoso tse gape e tlhakatlhakane melawana -E e se nang diphoso agegile sentle -Diphoso ga di dintsi -Tlotlofoko ga e maleba gotlhelele -Tlotlofoko e e siameng kgoreletse bokao -Tlotlofoko e e go maitlhomo Tlhopho ya mafoko tota lekanyeditsweng -Bokao bo kgoreletsegile Matshwao a puiso le -Bogolo ga go na -Bokao bo kgoreletsegile tota mopeleto diphoso MADUO 10 SEELO SA MADUO 22–25 17–20 12–15 7–10 0–5 Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 5 DBE/2016 SCE – Memorantamo KAROLO YA A: TLHAMO POTSO 1 1.1 Tlhamo ya kanelo Mofuta o wa tlhamo, o anela ka sengwe kgotsa tiragalo e e fetileng. E ka kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng. Sekao sa setlhogo: Ke ne ke ithaya ke re ke botlhale … Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya kanelo: • Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele gore di diragetse, le fa tota e le dijo tsa ditoro. • Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng. • Matseno e nne a a ngokang. • Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng. • Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa tshimologong go fitlha kwa bofelong. • Setaele, puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi. • Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo jaaka pono, modumo, monko/monkgo le tiriso ya ditemosi tse dingwe. • Go tshwanetswe ga elwa tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a tlhalosa. • Bokhutlo e nne jo bo kgodisang. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng: • A kwale setlhogo se a itlhophetseng sona. • Tlhaloso ya setlhogo. • A anele ka ditiro tse di supang motho yo o ratang botlhale. • A tlhagise poelomorago e e ka tlisiwang ke go rata botlhale. • A tlhagise maikutlo a gagwe ka mofuta o wa botlhale. • Tshobokanyo ka ditiro tsa botlhale. [50] 1.2 Tlhamo ya tlhaloso Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi a tlaa itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega. Sekao sa setlhogo: Letsatsi la phasalatso ya dipholo tsa marematlou. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya tlhaloso: • Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka mafoko a a filweng. • Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a bontshang maikutlo ka kelotlhoko go gorosa molaetsa sentle. • Go dirisiwe ditshwantsho tsa pono, modumo le kutlo go tlhalosa mofuta o wa tlhamo sentle. Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 6 DBE/2016 SCE – Memorantamo • Puo ya botshwantshi e dirisiwe ka boitshimololedi. • Motlhatlhojwa a bontshe fa a na le maitemogelo mo setlhogong se. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng: • Setlhogo se a itlhophetseng sona. • Tlhaloso ya setlhogo. • A bolele letsatsi le lefelo le dipholo di tlhageletseng ka lona. • Tlhaloso ya mokgwa o dipholo di tlhagisitsweng ka ona. • A bolele se se mo itumedisitseng/se sa mo itumedisang mo letsatsing leo mabapi le dipholo. • Bokhutlo jo bo lebeletsweng. [50] 1.3 Tlhamo ya ngangisano Mo tlhamong e, motlhatlhojwa o tlhagisa kakanyo, ntlhakemo, mme a nganga ka maitlhomo a go dibela kemo ya gagwe. Kakanyo ya motlhatlhojwa e tshwanetse go totobala go simolola kwa ntlheng go fitlha kwa bofelong. Tlhamo e, e tshwanetse go tlhagisa letlhakore le le lengwe, mme motlhatlhojwa a leke go pateletsa mmuisi go leba ditiragalo ka leitlho la gagwe. Sekao sa setlhogo: Borutabana ke tiro e e santseng e tlotlega. Dumela kgotsa o ganetse tlhagiso e. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya ngangisano: • Motlhatlhojwa a simolole ka go tlhagisa ntlhakemo ya gagwe go bontsha boitshimololedi. • A neye mefutafuta ya dingangisano go tshegetsa ntlhakemo ya gagwe, mme a tlhalose se. • Tlhamo e tlhagise letlhakore le le lengwe, mme dikakanyo di tlhagisiwe ka kgatelelo e kgolo. Go dirisiwe mefuta e e farologaneng ya didiriswa tsa puo le dithekeniki tsa tirisopuo. • Puo e dirisiwe ka maikutlo, mme motlhatlhojwa a se ka a tlhoka maitseo. • Bokhutlo bo tshwanetse go tlhagisa kakanyo e e tlhomameng, e e tlhaloganyegang e bile e pateletsa mmuisi go dumelana le tse di tlhagisitsweng. • Tlhamo ya mofuta o, e kwalwe ka pakajaanong. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng: • Setlhogo se a itlhophetseng sona. • Tlhaloso ya setlhogo le tlhagiso ya ntlhakemo ya motlhatlhojwa. • A bolele ntlhakemo ya gagwe, mme a e dibele ka bosupi jo bo rileng. • Kwa bokhutlong a akgole kgotsa a tlhagise tshitshinyo ya se se ka dirwang go rotloetsa ntlhakemo ya gagwe. [50] Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 7 DBE/2016 SCE – Memorantamo 1.4 Tlhamo e e sa tseyeng letlhakore Mofuta o wa tlhamo o tlhagisa ngangisano e e lekalekanang go emela kgotsa go nna kgatlhanong le sengwe se setlhogo se buang ka ga sona. Kemo ya mokwadi e tlhagisiwa fela kwa bokhutlong. Sekao sa setlhogo: Boammaruri bo a golola. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo e e sa tseyeng letlhakore: • Tlhamo e e sa tseyeng letlhakore e itshupe ka go lekalekana. • E tlhagise matlhakore a mabedi a a farologaneng a ngangisano e e rileng. • Popego e rulagane ka kelotlhoko le tlhomamo. • E lebelele kemo ya botlhe, fela mokwadi a itebelele ka dinako dingwe. • Puo e nne e e tsosang maikutlo. • Ngangisano e dire tlhaloganyo e e utlwalang. • Bokhutlo bo supe kemo ya mokwadi. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng: • Setlhogo se a itlhophetseng sona. • Tlhaloso ya setlhogo. • A tlhagise botlhokwa jwa go nna le boammaruri mo botshelong. • A tlhagise matlhakore a mabedi ka kgang e. • A tshegetse matlhakore a mabedi ka dikao. • A tlhagise dintlha tsa gagwe ka mokgwa o o kgodisang. • A sobokanye dintlha le go supa kemo ya gagwe kwa bokhutlong. [50] 1.5 Tlhamo ya maitlhomo Mo mofuteng o wa tlhamo motlhatlhojwa o leba kakanyo, a bo a tlhagisa maikutlo/tsibogo ya gagwe. Motlhatlhojwa a ka leba ditoro kgotsa se a eletsang go se fitlhelela mo botshelong jwa gagwe, mme a kwale maitlhomo a gagwe. Sekao sa setlhogo: Botlhokakitso bo ka bolaya. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya maitlhomo: • Tlhamo ya maitlhomo e tseye letlhakore. • Maikutlo a nne le seabe sa botlhokwa. • Karolo e kgolo mo tlhamong e ka tlhaloso. Ditlhaloso di tshwanetse go bonala, maikaelelo e le go tlhagisa gape maikutlo a motlhatlhojwa a nako e e fetileng. • Dikakanyo/Megopolo/Maikutlo di tshwanetse go senola boammaaruri le maitemogelo. Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 8 DBE/2016 SCE – Memorantamo Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng: • Setlhogo se a itlhophetseng sona. • Tlhaloso ya setlhogo. • A tlhagise ka moo botlhokakitso bo ka bolayang ka teng. A ka eta a ama ditlamorago tsa go tlhoka kitso. • Tlhamo e tlhagise maikutlo mabapi le go tlhoka kitso. • Bokhutlo e nne jo bo kgodisang. [50] 1.6 Tlhamo ya tlhaloso. Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi a tlaa itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega. Sekao sa setlhogo: Bogodu mo nageng ya rona bo gwetlha tshireletsego ya maemo a a kwa godimo. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo e e sa tseyeng letlhakore: • Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka mafoko a a filweng. • Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a bontshang maikutlo ka kelotlhoko go gorosa molaetsa sentle. • Go dirisiwe ditshwantsho tsa pono, modumo le kutlo go tlhalosa mofuta o wa tlhamo sentle. • Puo ya botshwantshi e dirisiwe ka boitshimololedi. • Motlhatlhojwa a bontshe fa a na le maitemogelo mo setlhogong se. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng: • Setlhogo se a itlhophetseng sona. • Tlhaloso ya setlhogo. • Tlhaloso ya mefuta ya bogodu le ditlamorago tsa bona mo nageng. • A tlhagise mefuta ya tshireletso e e tlhokagalang go ya ka mofuta wa bogodu. • A tlhagise maikutlo a gagwe mabapi le seemo sa tshireletsego. • Bokhutlo jo bo lebeletsweng. [50] 1.7 1.7.1 Tlhamo ya kanelo Mofuta o wa tlhamo, o anela ka sengwe kgotsa tiragalo e e fetileng. E ka kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng. Sekao sa setlhogo: Setshwantsho. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya kanelo: • Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele gore di diragetse, le fa tota e le dijo tsa ditoro. • Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng. Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 9 DBE/2016 SCE – Memorantamo • Matseno e nne a a ngokang. • Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng. • Bokhutlo e nne jo bo kgodisang. • Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa tshimologong go fitlha kwa bofelong. • Setaele, puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi. • Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo jaaka pono, modumo, monko/monkgo le tiriso ya ditemosi tse dingwe. • Go tshwanetswe ga elwa tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a tlhalosa. Tlhamo ya tlhaloso Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi a tlaa itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya tlhaloso: • Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka mafoko a tlhalosa tiragalo e e mo setshwantshong. • Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a bontshang maikutlo ka kelotlhoko go gorosa molaetsa sentle. • Go dirisiwe ditshwantsho tsa pono, modumo le kutlo go tlhalosa mofuta o wa tlhamo sentle. • Puo ya botshwantshi e dirisiwe ka boitshimololedi. • Motlhatlhojwa a bontshe fa a na le maitemogelo mo setlhogong se. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng: • Setlhogo se se nyalanang le setshwantsho se a se itlhophetseng. • Tlhaloso ya setlhogo. • Tlhagiso ya ditiragalo tse di amanang le se se tlhagelelang mo setshwantshong. • Tiriso ya mafoko a a tlhagisang pono, modumo le kutlo go tlhalosa tiragalo e e mo setshwantshong. • A supe bokgoni jwa boitshimololedi. • Thotloetso go baagi go efoga kgotsa go rotloetsa se se diragalang mo setshwantshong. • Bokhutlo bo supe maikutlo a gagwe. [50] Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 10 DBE/2016 SCE – Memorantamo 1.7.2 Tlhamo ya kanelo Mofuta o wa tlhamo, o anela ka sengwe kgotsa tiragalo e e fetileng. E ka kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng. Sekao sa setlhogo: Setshwantsho. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya kanelo: • Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele gore di diragetse, le fa tota e le dijo tsa ditoro. • Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng. • Matseno e nne a a ngokang. • Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng. • Bokhutlo e nne jo bo kgodisang. • Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa tshimologong go fitlha kwa bofelong. • Setaele, puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi. • Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo jaaka pono, modumo, monko/monkgo le tiriso ya ditemosi tse dingwe. • Go tshwanetswe ga elwa tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a tlhalosa. Tlhamo ya tlhaloso Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi a tlaa itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya tlhaloso: • Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka mafoko a tlhalosa tiragalo e e mo setshwantshong. • Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a bontshang maikutlo ka kelotlhoko go gorosa molaetsa sentle. • Go dirisiwe ditshwantsho tsa pono, modumo le kutlo go tlhalosa mofuta o wa tlhamo sentle. • Puo ya botshwantshi e dirisiwe ka boitshimololedi. • Motlhatlhojwa a bontshe fa a na le maitemogelo mo setlhogong se. Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 11 DBE/2016 SCE – Memorantamo Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng: • Setlhogo se se nyalanang le setshwantsho se a se itlhophetseng. • Tlhaloso ya setlhogo. • Tlhagiso ya ditiragalo tse di amanang le se se tlhagelelang mo setshwantshong. • Tiriso ya mafoko a a tlhagisang pono, modumo le kutlo go tlhalosa tiragalo e e mo setshwantshong. • A supe bokgoni jwa boitshimololedi. • Thotloetso go baagi go efoga se se diragalang mo setshwantshong. • Bokhutlo bo supe maikutlo a gagwe. [50] PALOGOTLHE YA KAROLO YA A: 50 Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 12 DBE/2016 SCE – Memorantamo KAROLO YA B: DITLHANGWA TSA TIRISANO POTSO 2 2.1 LEKWALO LA BOTSALANO Lekwalo la botsalano ke le le kwalelwang motho mongwe yo o rileng e ka nna wa losika kgotsa tsala go tlhaeletsana jaaka go leboga, itsise, kopa, keleletsomasego jalojalo. Palo ya mafoko a lona e nne 180-200 diteng fela. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa lekwalo la botsalano: • Lekwalo le, le le khutshwane, le neela dintlhakgolo ka se go buiwang ka sona. • Le supe maikutlo a gagwe fela a se ka a teba thata. • Le se ka la nna le diphoso tsa mofuta ofe. • Le fe tshedimosetso ya se go buiwang ka ga sona. • Aterese ke ya mokwadi fela. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng: • Aterese e nne nngwe, ya mokwadi. • Ditumediso di kwalwe. • Thadisa ditiragalo tsa letsatsi leo ka botlalo. • Tlhalosa maano a o a logileng go baakanyetsa ditlhatlhobo. • Tlhalosa maikutlo a gago. • Bokhutlo e nne jo bo maleba jo bo solofetsweng. • Mokwadi a kwale leina la gagwe fela. [25] 2.2 LEKWALO LA SEMMUSO Lekwalo la semmuso ke le le kwalelwang setheo sengwe se se rileng. Mokwadi o kopa sengwe e ka nna phatlhatiro kgotsa thuso ya mokgwa mongwe: a ka ngongorega, a akgola kgotsa a gomotsa mo maemong a mangwe. Palo ya mafoko a lona e nne 180-200 diteng fela. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa lekwalo la semmuso : • Lekwalo le, le le khutshwane, le na le dintlhakgolo ka ga se se batliwang kgotsa se se kopiwang. • Go se ka ga nna le diphoso tsa mofuta ofe mo lekwalong le. • Le nne le tshedimosetso ya se go buiwang ka ga sona. • Diaterese di nne pedi, ya gagwe le ya moamogedi. • Le nne le dinomoro tsa mogala kwa mokwadi a ka fitlhelelwang gona. Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 13 DBE/2016 SCE – Memorantamo Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng: • Aterese ya mokwadi le ya moamogedi. Setlhogo le ditumediso di kwalwe. • Ba akgole ba Tshireletso ya Diphologolo ka tiro e e manontlhotlho e ba e dirileng ka go rotloetsa baagi go tlhokomela diphologolo. • Ba neele tshedimosetso ya dipalopalo tsa dikotsi le dintsho tse di ileng kwa tlase morago ga leano le ba le logileng. • Bokhutlo e nne jo bo solofetsweng. • Tlhagiso ya leina/ditlhakaina le sefane. Dinomoro tsa mogala. [25] 2.3 TSA BOTSHELO JWA MOSWI Tsa botshelo jwa moswi ke tshedimodetso ka botlalo fela e le khutshwane ka ga botshelo jwa yo o tlhokafetseng. Palo ya mafoko e nne 180-200 diteng fela. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tsa botshelo jwa moswi: • Neela ka tshedimosetso e ntsi ka moo o ka kgonang ka teng fela e nne maleba. • Tlhagisa tshedimosetso e e tletseng ka dintlha tse di latelang: Leina la moswi, letlha la matsalo, boemo jwa tsalo. Batsadi, boagi, dithutego, tiro, seabe sa gagwe mo setšhabeng (fa go tlhokega), kemo ya nyalo, (fa a nyetswe/nyetse), sebakwa sa loso. • Phefofatso e dirisiwe mo go kgonegang. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng: • Leina la moswi le batsadi ba gagwe. • O tshotswe leng kwa kae? • Dikolo tse a di tseneng. • Maemo a nyalo le bana. • Tlhagisa le letlha le a tlhokafetseng ka lona le se se bakileng loso. • Tlhagisa ka boripana dintlha dingwe ka maitemogelo a moswi a ba lelapa le ditsala ba ka mo ikgopotsang ka ona. • Mafoko a go robatsa moswi ka kagiso. • Leboko la kgotla ya moswi le ka tsenngwa fa go tlhokega. ELA TLHOKO: Morutwana a kwale ka ga moswi e seng motshedi. [25] Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 14 DBE/2016 SCE – Memorantamo 2.4 DIPOTSOTHERISANO Dipotsotherisano ke kopano e e rulaganeng e mo go yona go nang le yo o bodiwang dipotso go fitlhelela tshedimosetso ka sengwe se se rileng. Dipotsotherisano ke mokgwa o o dirisiwang gantsi go batla tshedimosetso mo go mongwe ka ga sengwe se a se dirang. Palo ya mafoko e nne 180-200 diteng fela. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa dipotsotherisano: • Setlhogo se supe gore dipotsotherisano ke ka ga eng. • Kagego e nne ya mmuisano. • Maina a dibui a tshwanetse go tlhagelela sentle. • Batlisisa ka ga batsenela-potsotherisano ka go ba botsa dipotso. • Dipotso di nne dikhutshwane mme dikarabo tsa motsenela- potsotherisano di ka nama. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng: • Naya dikarabo tsa batsenela-potsotherisano morago ga potso nngwe le nngwe. • Botsa dintlha ka botlalo ka ga dithuto tsa Tlhaeletsano le mefuta ya ditiro. • A go nne le kelelo ya dipotso le dikarabo. • A tlhagise mmuisano le mmegadikgang, mogasi le motlhagisi wa thelebišene. • Bokhutlo e nne jo bo maleba ka se se solofetsweng. [25] 2.5 THADISO Ke setlhangwa se se rulagantsweng sa tshedimosetso ka lemorago la mokwadi, morulaganyi, setlhangwa kgotsa katlholo ya setlhangwa. Palo ya mafoko e nne 180-200 diteng fela. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa thadiso: • Tlhagisa setlhogo sa thadiso. • Tlhagiso ya tshedimosetso ka lemorago la mokwadi, morulaganyi, mofuta wa tiro. • Tlhaloso ka dintlha tsa setlhangwa, moanelwamogolo kgotsa dintlhakgolo. • Diponagalo tse di tsamaisanang le setaele sa mokwadi. • Tlhagiso ka kakanyo kgotsa katlholo ya setlhangwa. • Setlhangwa se se khutshwane Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng: • A tlhagise setlhogo sa buka le ditiragalokgolo ka boripana. • A tlhagise lemorago la mokwadi • A tlhagise maikutlo a gagwe ka buka. • Bokhutlo e nne jo bo ngokang babuisi le bareki. [25] Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 15 DBE/2016 SCE – Memorantamo 2.6 LENANEOTEMA LE METSOTSO Lenaneotema le metsotso ke karolo ya botlhokwa ya go tlhaeletsana. Ke kitsiso le kgobokanyo ya dintlhakgolo tse go tlileng go buiwa ka tsona mo kopanong e e rileng. E thusa batlapitsong go itse se ba se bilediwang le gore ba tle pitsong ba ipaakantse. Palo ya mafoko e nne 180-200 diteng fela. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko: • Tshedimosetso ya kopano e tshwanetse go kwalwa. • Letlha le lenaneotema le tswang ka lona le tshwanetse gore le se ka la atumelana thata le letlha la kopano. • Palo ya dintlha tsa kopano e ka nna teng gore lenaneotema le se ka la fetolwa ka nako ya kopano. • Kwala metsotso ka pakapheti. Se se lebeletsweng mo batlhatlhojweng: • Kwala letlha le lenaneotema le tswang ka lona. • Dintlha tsa se se tlaa buiwang kwa kopanong, di rulagantswe ka botlhokwa jwa tsona. • Nako le lefelo le kopano e tlaa tshwarelwang kwa go lona. • Mo metsotsong, tlhagisa letlha le kopano e tshwerweng ka lona. • Kwala nako e kopano e tshwerweng ka yona. • Tlhagisa dintlha tse di tšhotlhilweng mabapi le seabe sa batsadi mo thutong ya bana le thotloetso go ba ba gogang dinao. • Tlhagisa tshobokanyo ya se se tshitshintsweng le se go dumalanweng ka sona. • Letlha la kopano e e latelang le a fiwa. [25] PALOGOTLHE YA KAROLO YA B: 50 PALOGOTLHE YA TLHATLHOBO: 100 Kwalololo e ileditswe