You're offline
Skip to content
Memorandum

Siswati HL P2 Feb March 2018 Memo_hlayiso.com_.pdf

Subject: Siswati HlGrade 12201824 pages
Download

Loading document…

Loading document…

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com GRADE 12 NATIONAL SENIOR CERTIFICATE LIBANGA 12 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA (HL) LIPHEPHA LESIBILI (P2) INDLOVANA/INDLOVULENKHULU 2018 IMEMORANDAMU EMAMAKI: 80 Lememorandamu inemakhasi la-24. Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 2 DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018 NSC – Imemorandamu TICONDZISO TEKUMAKA 1. Nangabe umhlolwa aphendvule imibuto lengetulu kwaleyo lelindzelekile, maka timphendvulo letisekucaleni kuphela. (Umhlolwa akumelanga aphendvule indzabambhalo kanye nemibuto lemifisha encwadzini yinye.) 2. ESIGABENI A, nangabe umhlolwa aphendvule ngato tonkhe totine tinkondlo (Tinkondlo letifundvwe eklasini), maka letimbili tekucala kuphela. 3. ESIGABENI B ne-C (Lulwimi Lwasekhaya), nangabe umhlolwa aphendvule imibuto lemibili kulemifisha nobe imibuto lemibili yetindzabambhalo, maka imphendvulo yekucala kuphela uyekele lelandzelako. Nangabe umhlolwa aphendvule yomine imibuto, maka kuphela imphendvulo yembuto wekucala kuleso naleso SIGABA, ngaphandle kwekutsi uphendvule munye umbuto lonemibuto lemifisha namunye umbuto wendzabambhalo. 4. Nangabe umhlolwa anike timphendvulo letimbili lapho imphendvulo yekucala iliphutsa kantsi lena yesibili iliciniso, akumakwe imphendvulo yekucala yesibili ingamakwa. 5. Nangabe tinombolo tetimphendvulo tinemaphutsa, maka ulandzele imemorandamu. 6. Nangabe liphutsa lesipelingi litsikameta inshokutsi, akunganikwa limaki, kantsi nangabe inshokutsi ayitsikameteki, akunikwe limaki. 7. Umbuto wendzabambhalo: Nangabe indzabambhalo inemagama langaphasi kwalawo lemisiwe, umhlolwa akangajeziswa ngobe vele sewutijezise yena ngekwakhe. Nangabe indzabambhalo iyindze kakhulu, akahlolwe ngekwelikhono lakhe bese kucociswana nalabaphetse umsebenti wekumaka. Akusetjentiswe irubhriki yekumaka indzabambhalo lesesichibiyelweni A ne-B. 8. Imibuto lemifisha: Nangabe umhlolwa angakafaki bokhulumile nangabe kufanele acaphune akangajeziswa. 9. Emibutweni levulekile bahlolwa abanganikwa emamaki nangabe baphendvule ngetimphendvulo letitsi: YEBO/CHA nobe NGIYAVUMA/ ANGIVUMI. Onkhe emamaki anikwa sizatfu/kuchaza ngalokugcwele/kwesekela/kucaphuna. 10. Emibutweni lefuna LICINISO/LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO emamaki akangehlukaniswa emkhatsini, lokusho kutsi alikho limaki lelinikwa LICINISO/ LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO, onkhe emamaki anikwa sizatfu/ kuchaza ngalokugcwele/kwesekela/kucaphuna. Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 3 DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018 NSC – Imemorandamu SIGABA A: TINKONDLO TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI UMBUTO 1: UMBUTO LOYINDZATJANAMBHALO NGONENI KUWE MHLABA? – MS Mbuyane INDZATJANAMBHALO Sakhiwo sendzatjanambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo. Tintfo letenta sonkondlo agceke umhlaba. SINGENISO: Bahlolwa bachaza sihloko- kunetintfo latsi sonkondlo tenteka emhlabeni letibanga kutsi awugceke lomhlaba, angeneliswa yindlela lemphatsa ngayo, lokufaka ekhatsi loku lokulandzelako: Sib. Kungaphatseki kahle, kudzilikelwa yindlu, kungadvudvutwa nahluphekile, kushonelwa tihlobo takhe, njll. UMTIMBA: Kuchazwa kabanti ngaloko lokubaliwe enkondlweni lokugcamisa tintfo letenta sonkondlo agceke umhlaba lakhuluma ngawo. Sib.  Sokondlo utsi wefika emhlabeni wahlangana netinkinga kantsi abetsembe kutsi utawuphatseka kahle.  Wefika alindzele kudvudvutwa kepha akatange akutfole.  Wefika etsembe kutsi umhlaba utamvikela etitseni lebeticondze kumlimata, kepha akutange kube njalo.  Wefika wahlukunyetwa timvula ngekudzilita indlu labehlala kuyo.  Washonelwa tihlobo takhe kantsi abetsembe kutsi emhlabeni ngeke ashonelwe.  Abecabanga kutsi emhlabeni utawutfola wonkhe umuntfu anesihe, umusa, luvelo, sihawu nesineke kantsi umhlaba awunakwenta loko.  Sonkondlo utsi akati kutsi yini lelindzeleke kuye kute umhlaba nalabahlala kuwo bamenelise kuloko labekulindzele. (Naleminye imibono lenembako lengakabalwa lapha ngenhla yemukelekile.) SIPHETFO: Bahlolwa basonga indzatjanambhalo yabo. Basonga ngekubhala ngetintfo letenta sonkondlo agceke umhlaba babuye baphawule ngebubi bawo ekuveteni kutsi awumphatsi kahle kantsi yena abelindzele kunetseteka emhlabeni. BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZATJANAMBHALO YETINKONDLO, SIGABA A. [10] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 4 DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018 NSC – Imemorandamu UMBUTO 2: IMIBUTO LEMIFISHA SHUKELA – FC Nkosi 2.1 Bobabe bayakhala, bayaphela ngawe/Bomake bayakhala bayaphela ngawe. (Kunye kwaloku.) (1) 2.2 Usho kutsi imvamisa yebafati bema -Afrika bakhulu ngemtimba kepha shukela ubashaya bondze, kushe wonkhe umtimba, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (1) 2.3 Sifanangwaca/Sifanangwaca sa B-/Sifanamsindvo sabongwaca B-. (1) 2.4 Uyidle kancane, kancane, kancane. (1) 2.5 Ngushukela wesifo lobanga kugula ebantfwini, ngobe uhlasela umtimba nengati. (2) 2.6 lmibono itawehluka, ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Labavumako batawesekela ngekutsi: lyisathaya ngobe igceka bubi lobubangwa sifo sashukela etimphilweni tebantfu/lgceka kungakhetsi kwalesifo ngekungena ngisho nebantfwana labancane/lgceka kubhubhisa emakhaya kusale kungenamuntfu, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Labangavumelani batawesekela labakushoko. (2) 2.7 Imibono itawehluka. Labatsi sisetjentiswe ngalokuhambelanako batawesekela ngekutsi: Lesisho sichaza kutsi lesifo sibulala sicotfule kusale kungenamuntfu ekhaya. Usisebentise kahle ngobe lesifo sashukela nangabe singenile ekhaya, sivame kufutiselwana, utfole kutsi wonkhe umndeni ugulwa ngiso, sigcine sicotfule wonkhe umuntfu. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Labatsi akakasisebentisi kahle batawesekela labakushoko. (2) [10] UMBUTO 3: IMIBUTO LEMIFISHA TIBANE – NC Mthethwa 3.1 Ngebuhle nekukhanya lokungenambalandlati. (1) 3.2 Yimphindvwa. (1) 3.3 Emini kunelilanga lelikhanya kutengca/Kuchakata kwato lokungalingani nekwelililanga kutenta tingabonakali, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.) (1) 3.4 Kusuke sekulelwe, ebusuku. (1) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 5 DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018 NSC – Imemorandamu 3.5 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Kungenteka tingoti letinyenti ngobe kungaba mnyama lonkhe live/Bantfu labahlala emhlabeni ngeke babone labakwentako ngobe kusuke kumnyama/Titjalo ngeke tikhule kahle ngobe tidzinga imisebe yelilanga, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.) (2) 3.6 lmibono itawehluka. Labatsi sisetjentiswe kahle batawesekela ngekutsi: Tinkhanyeti natisesibhakabhakeni tiyachakata tisihlobise, lokufana netimbali nangabe tichakatile. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Labatsi asikasebentiseki kahle batawesekela labakushoko. (2) 3.7 Imibono itawehluka. Labatsi yetseke ngalokunembako batawesekela ngekutsi: Tibane ligama letintfo letiletsa kukhanya njengobe naloku lokushiwo ngulenkondlo kuphatselene netinkhanyeti nato letiletsa kukhanya, lokusho kutsi nato tifana netibane. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Labatsi ayiketseki ngalokwenembako batawesekela labakushoko. (2) [10] UMBUTO 4: IMIBUTO LEMIFISHA LOMFUNDVO – GT Nkosi 4.1 Luchumanosiphambano. (1) 4.2 Yimfundvo, kute inhlupheko ibaleke/kute bantfu banciphise inhlupheko. (Kunye kwaloku.) (1) 4.3 Yimfundvo. (1) 4.4 Usuke asafundze wagogodza kulakufundzele/Usuke asahlakanishisiwe ngenca yemfundvo/Usuke asakhalishisiwe engcondvweni ngenca yemfundvo, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.) (1) 4.5 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Bantfu bangeswela lwati/Bantfu bangeswela imisebenti lefuna labafundzile/ Umnotfo welive ungawa/Emafemu lamanyenti angavalwa, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.) (2) 4.6 Imibono itawehluka. Labatsi likhetseke kahle batawesekela ngekutsi: Makoti ngumuntfu lolindzeleke kutsi ente tonkhe tintfo tasemtini tihambe kahle, njengobe nemfundvo yenta imphilo yemuntfu ibe lula, ibe nekuhlakanipha. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Labatsi alikakhetseki kahle batawesekela ngalokunembako. (2) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 6 DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018 NSC – Imemorandamu 4.7 Ngumlayeto wekutsi bantfu kufanele bafundze kute bahlakaniphe/ Kulesinye sikhatsi imfundvo iyamkhipha umuntfu enhluphekweni/Kulula kufuna umsebenti lofuna bantfu labawufundzele, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.) (2) [10] NA INKONDLO LENGAKAFUNDVWA EKLASINI UMBUTO 5 LICHIBIKATI – JP Shongwe 5.1 Akasiy' ingcebo neligugu kuyakh' imphilo, (1) 5.2 Luchumanosicalo lwa - 'Nine'/Luchumanosicalo. (1) 5.3 lmikhumbi/Tikebhe. (1) 5.4 Yimvumelwanosigcino leyecako ya-'kati'/Yimvumelwanosigcino. (1) 5.5 Kuliciniso, ngobe tilwane letiphila emantini tihlala kuwo busika nelihlobo. Labatsi akusilo liciniso batawesekela labakushoko. (2) 5.6 Lifaneleka ngekutsi indzawo lelitsafa, yindzawo levulekile, nalendlalekile lengenatintsaba nemagcuma njengalo lwandle, lwendlalekile, alubonakali lapho luphelela khona futsi alunatintsaba nemagcuma. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 5.7 lmibono itawehluka. Labavumako batawesekela ngekutsi: Loku lokushiwo ngulendzima kuliciniso ngobe umlandvo walomuhla awukatinti, uyagucugucuka ngenca yetembusave, lokufaka ekhatsi kuntjintja kwabomengameli, kuntjintjantjintja kwemihambo, kwemasiko, njll. Kantsi lwandle lona aluntjintji luhlala lunjalo. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Labaphikisako batawesekela ngalokunembako. (2) [10] SAMBA SESIGABA A: 30 Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 7 DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018 NSC – Imemorandamu SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU UMBUTO 6: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo. Umuntfu nakunentfo layitsandzako emphilweni, akekho lomunye longamehlukanisa nayo, ngisho kungaba netihibe letitsite. Singeniso Umhlolwa ngamunye kulindzeleke kutsi achaze sihloko naloko latawucoca ngako endzabenimbhalo yakhe, ngekusho kutsi, umuntfu nakunentfo layitsandzako nanobe bantfu bangatsini ngayo, akehlukani nayo njengaLaMagagula labetsandza Lushawulo, lokwatsi nanobe ahlangabetana nebumatima elutsandvweni lwabo, wangehlukani naye. Bahlolwa balindzeleke kutsi bavete kafisha tigameko letinjengekuhlekwa bodzadzewabo ngekugana kandlunganye, kondla umndeni waLushawulo yena angekho, kwakhela zakwabo indlu, njll. Umtimba Bahlolwa bangahle bavete kabanti tigameko letiveta loku lokuphatselene naLaMagagula, lokufaka ekhatsi letigameko letilandzelako: Sib.  Kuhlekwa bodzadzewabo - Kwatsi nanobe bodzadzewaboLaMagagula bamhleka kutsi ugane kandlunganye, wangehlukani naLushawulo, wagcina endze kuye ngobe amtsandza.  Kuganwa kwaLushawulo nguTintfombi - Kwatsi nanobe Lushawulo salobole lomunye umfati wate weta naye kaLaMagagula, akutange kumehlukanise naLushawulo ngobe amtsandza.  Kungondli bantfwana kwaLushawulo - Kwatsi nanobe Lushawulo angasondli umndeni wakhe, LaMagagula wacolela kutsi kube nguye lowondlako ngekuwa avuka alimana nemasimu ngobe atsandza Lushawulo.  Kungeti kwaLushawulo emngcwabeni wemntfwanabo - Kwatsi nanobe Lushawulo ehlulekile kuta emngcwabeni waZembe lowashonela enkelebheni, LaMagagula wangehlukani naLushawulo ngobe amtsandza. (Naleminye imibono lenembako lengakabalwa lapha yemukelekile.) Siphetfo Bahlolwa basonga konkhe loku lebebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi ngempela lutsandvo labenalo LaMagagula ngaLushawulo, aluzange lucedvwe tihibe lahlangabetana nato emendvweni wakhe. CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisenovelini letesekela imibono yabo. BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B na C [25] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 8 DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018 NSC – Imemorandamu UMBUTO 7: IMIBUTO LEMIFISHA LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane 7.1 Kusita kwebantfu ekucimeni umlilo welilonto laLushawulo/Kugijima kwebantfu bayobikela Lushawulo ngekusha kwelilonto/Kubolekwa timphahla tekugcoka emva kwekusha kwelilonto laLushawulo, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.) (2) 7.2 Wakukhombisa ngekutsi aye eJozi lapho Lushawulo sasebenta khona, wamchazela kutsi luphenyo lwemaphoyisa lwatfola kutsi lilonto lakhe lashiswa ngulenye yetintfombi takhe. (2) 7.3 Akazange avete ticu tekuba ngumlimisi, wefika watehlisa wafana nabo bonkhe bantfu labatewufuna umsebenti emayini/Bantfu labanyenti bebaye emakhaya bayewulima. (Kunye kwaloku.) (2) 7.4 Basebenti bazuza kwati kubhala/Kwati kufundza/Kwati kubala, njll. (Kubili kwaloku.) (2) 7.5 lmibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Labatsi bekafanele batawesekela ngekutsi: Lushawulo abengatenti kulalela Tintfombi, abedlisiwe, ngekusho kwenoveli/Bekusebenta umutsi waTintfombi/ Lushawulo abedidwe ngumutsi waTintfombi/lmitsi yaTintfombi yenta kutsi Lushawulo ametsembe kakhulu. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.) Labatsi abengakafaneli batawesekela ngemaphuzu lanembako. (2) 7.6 lmibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Abengaboleka imali yekugibela ebanganini bakhe, aye ekhaya/ Abengaboleka imali yekugibela kubothishela bakhe, aye ekhaya/ Abengacela imali kunina kutsi amtfumelele, akwati kugibela/Abengacela labanye babothishela labanetintfo tekuhamba kutsi bampheleketele ekhaya, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.) (2) 7.7 Wahamba nabo ekhaya kubo/Batsatfwa nguLaMagagula wababhasobha/ Bamikiswa kaKhumalo kubabe waLushawulo/Banikwa unina waTintfombi, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.) (2) 7.8 Abefuna kuba nesibindzi sekucosha unina njengobe abemhlonipha angati kutsi utamcosha njani emva kwekuva ngaTintfombi kutsi uyamtsakatsa. (2) 7.9 Sisetfulela umlayeto wekutsi kuncono kwetsemba litje kunekwetsemba umuntfu njengobe Lushawulo abetsembe Tintfombi kantsi umkhaya utamkhomba kutsi nguye umtsakatsi labecedza bantfwabakhe. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 9 DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018 NSC – Imemorandamu 7.10 Bekavikela kokheleka kwaletinye tindlu lebetakhiwe eceleni kwaleti taTintfombi/Abecabangela lenye yetindlu taTintfombi leyakhiwa nguye/ Abenemcondvo wekutsi letindlu taTintfombi betingabuye tisetjentiswe ngesikhatsi lesitako nakunesidzingo kunekutsi tishiswe, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.) (2) 7.11 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Kungamcoleli/Kumtjela kutsi aye ethuneni lenina ayewucela lucolo/Kumtjela kutsi ayewubonana nebeluleki bengcondvo bamsite kutsi akhohlwe ngalesimo/ Kumeluleka kutsi ente umsebenti wekucolisa kunina, njengobe angasekho, kulabo labakholelwa elwatini lwendzabuko, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.) (2) 7.12 lmibono itawehluka: Labatsi besifanele batawesekela ngekutsi: Lushawulo abengatetsembi tinyanga ngobe abetibita ngekutsi bantfu bemanga/Lushawulo abengabata kutsi tinyanga tiyayati intfo lebetiyikhuluma/Abefuna kutsi umtsakatsi abonwe ngunobe ngubani khona atawuba nebufakazi/Abetsembele kakhulu emkhayeni, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Labatsi besingakafaneli batawesekela ngalokusenovelini. (3) [25] UMBUTO 8: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo. Umuntfu nakunentfo layitsandzako emphilweni, akekho lomunye longamehlukanisa nayo, ngisho kungaba netihibe. Singeniso Umhlolwa ngamunye kulindzeleke kutsi achaze sihloko naloko latawucoca ngako endzabenimbhalo yakhe, ngekusho kutsi, umuntfu nakunentfo layitsandzako nanobe bantfu bangatsini ngayo, akehlukani nayo njengaMphikeleli labetsandza imfundvo nemmango wangakubo lokwatsi nanobe ahlangabetana nebumatima emfundvweni yakhe nasemmangweni wangehlukani nako. Bahlolwa balindzeleke kutsi bavete kafisha tigameko letinjengekuncishwa kwakhe indzawo yekuhlala, kucoshwa kwakhe esikolweni, kutfunyelelwa emaphoyisa kutsi ayewumsesha, kuvukelwa ngummango, njll. Umtimba Bahlolwa bangahle bavete kabanti tigameko letiveta loku lokuphatselene naMphikeleli, lokufaka ekhatsi letigameko letilandzelako: Sib.  Kuncishwa indzawo yekuhlala - Kwatsi nanobe Sikhulu Tsabetse amncisha indzawo yekuhlala yena wachubeka nekuyifuna wate wayitfola atewuchubeka ngemfundvo yakhe.  Kucoshwa esikolweni - Kwatsi nanobe Sikhulu Tsabetse amcoshisa esikolweni ngetizatfu letingaphatseki, yena akatange aphela emandla, walwela kubuyiselwa esikolweni wagcine abuyele wachubeka nekufundza. Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 10 DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018 NSC – Imemorandamu  Kutfunyelelwa emaphoyisa atewumsesha - Kwatsi nanobe Sikhulu Tsabetse amtfumelela emaphoyisa atewusesha likamelo lakhe ngalesikhatsi asenyuvesi, ngobe kutsiwa unetikhali netidzakamiva, yena akatange ayishiye phasi imfundvo, wachubeka nayo wate watfola ticu takhe.  Kuvukelwa licembu lelitsite - Kwatsi nanobe kunelicembu lelimvukelako ngekungeneliswa yimfundziso yetembusave lekutsiwa uyihlanyela elusheni, yena akatange ayekele kusebentela ummango ngekuwutfutfukisa futsi wagcina asanguSosifundzave. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Siphetfo Bahlolwa basonga konkhe loku lebebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi ngempela lutsandvo labenalo Mphikeleli ngemfundvo nangemmango alutange lucedvwe tihibe lahlangabetana nato emmangweni waseMbalenhle. CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisendzabeni letesekela imibono yabo. BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B na C [25] UMBUTO 9: IMIBUTO LEMIFISHA KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi 9.1 Watsi bantfu kufanele bakhelwe tindlu/Bakhelwe imitfolamphilo/Labadzala baye etikolweni tantsambama, njll. (Naleminye imibono yemukelekile.) (2) 9.2 Etikolweni/Emaphalamende/Emasontfweni/Emimangweni/Emawadini, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 9.3 NguLaNgomane, ngobe uvela ekucaleni kwalenoveli ngalesikhatsi Mphikeleli ayewufuna indzawo kaMvakali, akukho lapho atfolakala khona futsi, lokusho kutsi lendzaba ingachubeka ngaphandle kwakhe ingaphatamiseki. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 9.4 Kwamenta wakhutsala etifundvweni takhe njengobe bekafundza nebantfwana labancane kuye lebekungeke kube kuhle kwehlulwa ngibo/ lngcondvo yakhe beseyihlutekile ngobe abesakhulile. (Kunye kwaloku.) (2) 9.5 Lapha kuletheksthi Khulumile ukhutsata kusebenta ngekubambisana emkhatsini wemaphoyisa nabologadza, kantsi emmangweni lesiphila kuwo labanye bologadza batsatfwa njengebantfu lekufanele bagadze indzawo nobe sikhungo lesitsite kuphela bangangeneleli emisebentini leyentiwa ngemaphoyisa. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 11 DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018 NSC – Imemorandamu 9.6 Lesibindzi bekasinikwa kutitjela kutsi yena wekutalwa kulendzawo kantsi Mphikeleli akasuye/Beketsembe kutsi kunebantfu labatamesekela njengobe abesakhe licembu lakhe/Magumeni bekacabanga kutsi batawuhlonipha sikhundla sakhe sebuthishela njengobe bekahlonishwa emmangweni, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 9.7 Kungenteka kutsi belisetjentiswa boSikhulu Tsabetse njengobe abesebentela hulumende welubandlululo/Bebangenalwati lwaMphikeleli ngetembusave, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.) (2) 9.8 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Kungenteka waba nemona kutsi Khulumile sewutawushada naMphikeleli lotawuba ngusosifundzave/Kungenteka naye bekasetjentiswa boSikhulu Tsabetse njengobe abesebentela hulumende welubandlululo/Abetsandza Magumeni njengemfana wendzawo, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.) (2) 9.9 Bekafuna kugcamisa inhlitiyo lelukhuni yaSikhulu Tsabetse njengobe LaDladla wetama kumbonisa kutsi akalalele Mphikeleli etfule inkinga yakhe, kepha wala waphetsa Tsabetse/Bekuyindlela yekwetfula bunjalo bakhe. (Nalemiye imibono yemukelekile.) (Kunye kwaloku.) (2) 9.10 Abentiwa kumvela kutsi akanabatali futsi akukho umuntfu longammela/ Abefuna lusito lwaMphikeleli lwekusita Msiti etifundvweni. (Nalemiye imibono yemukelekile.) (Kunye kwaloku.) (2) 9.11 lmibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Labangavumi batawesekela ngekutsi: Tsabetse ushone kusalindzelwe imiphumela yelukhetfo lwabososifundzave lapho Magumeni abeyimbangi yaMphikeleli, ngaloko bekungeke kube nekubuyisana/Kwelekelela kwaMphikeleli emsebentini wekungcwatjwa kwaSikhulu Tsabetse akunasiciniseko sekutsi sebabuyisene, Mphikeleli bekenta umsebenti wakhe njengelikhansela, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Labavumako batawesekela ngemaphuzu lanembako. (2) 9.12 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Kungabi nendzaba nekufa kwakhe/Kungatibandzakanyi ngemalungiselelo emngcwabo/Kungayi ngisho nasemngcwabeni/Kungafuni nekwati kutsi ummango utawusita ngayiphi indlela/Kusita kute kubonakale kutsi ulikhansela lelingenamagcubu, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (3) [25] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 12 DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018 NSC – Imemorandamu UMBUTO 10: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ Thwala Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo. Umuntfu nakunentfo layitsandzako emphilweni yakhe, akekho lomunye longamehlukanisa nayo, ngisho kungaba netihibe letitsite. Singeniso Umhlolwa ngamunye kulindzeleke kutsi achaze sihloko naloko latawucoca ngako endzabenimbhalo yakhe, ngekusho kutsi, umuntfu nakunentfo layitsandzako nanobe bantfu bangatsini ngayo, akehlukani nayo njengaMlungisi labetsandza Lomusa lokwatsi nanobe ahlangabetana nebumatima elutsandvweni lwabo wangehlukani naye. Bahlolwa balindzeleke kutsi bavete kafisha tigameko latimela Mlungisi, letinjengekugcoka inzilo kwaLomusa, kushaywa nguMacaleni, kubona Lomusa asebentisa tidzakamiva, njll. Umtimba. Bahlolwa bangahle bavete kabanti tigameko letiveta loku lokuphatselene naMlungisi, lokufaka ekhatsi letigameko letilandzelako: Sib. Sib.  Kugcoka kwaLomusa inzilo - Kwatsi nanobe Lomusa azilele indvodza yakhe, Mlungisi wangayekeli kumeshela, wachubeka ngobe amtsandza.  Kushaywa nguMacaleni - Kwatsi nanobe Macaleni amlwisa ngaLomusa, yena wangayekeli kumtsandza.  Kusetjentiswa kwetidzakamiva kwaLomusa - Kwatsi nanobe abona Lomusa asebentisa tidzakamiva, akatange amlahle, wachubeka watsandzana naye wate wamlobola.  Kuhamba ebusuku kwaLomusa - Kwatsi nanobe atibonele kutsi Lomusa uhlala nemadvodza ebusuku, lapho kunatfwa khona tjwala, Mlungisi wangehlukani naye, wachubeka nekwenta emalungiselelo emshado.  Kuba ngumngani waNkhangala - Kwatsi nanobe Lomusa angumngani wemuntfu loshushumbisa tidzakamiva, Mlungisi akatange amlahle, kodvwa wachubeka wamtsandza. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Siphetfo Bahlolwa basonga konkhe loku labebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi, ngempela, lutsandvo labenalo Mlungisi ngalomusa alutange lucedvwe tihibe lahlangabetana nato emphilweni yakhe. CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisenovelini letesekela imibono yabo. BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C [25] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 13 DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018 NSC – Imemorandamu UMBUTO 11: IMIBUTO LEMIFISHA TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ Thwala 11.1 Yimfihlo yekutsi letembatfo tiyinzilo/Kutsi uzilile/Kutsi udla tidzakamiva/Kutsi usidzakwa. (Kunye kwaloku.) (2) 11.2 lmveta angumuntfu labengalubhadzi esontfweni/Abephila imphilo yekungakholwa/Abengenalo libandla lacondzene nalo. (Kunye kwaloku.) (2) 11.3 Macaleni bekahlalela kwenta emacala, washaya Mlungisi ngalesikhatsi bahlangana kaLomusa, kubeka umuntfu sandla kulicala/Watfolakala aboshwa naboLomusa ngemacala ekutsengisa tidzakamiva, kuntjontja nekubulala. (Kunye kwaloku.) (2) 11.4 Wagcoka inzilo emva kwekushona kwemyeni wakhe/Ngalesikhatsi Mlungisi awelwe yindvuku yakhe beme bobabili, Lomusa wagobondzela wayitsatsa wamnika/Wafihlela Mlungisi similo sakhe lesibi, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.) (2) 11.5 Lomusa walotjolelwa emcashweni kantsi emimangweni lesiphila kuyo intfombi ilotjolelwa kabo/Akatange wabikwa kulabadzala ngembikwekulotjolwa kantsi emimangweni lesiphila kuyo intfombi iyabikwa ekhabojaha kucala. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.) (2) 11.6 Labavumako batawesekela ngekutsi: Kushiwo ngobe Lomusa abegula, lokungenteka kutsi lokugula wakwendlulisela Mlungisi. Labangavumi batawesekela ngekutsi nanobe Lomusa abegula akatange amengcisele Mlungisi ngobe ngahle bebasebentisa lijazi lemkhwenyane nabaya emacasini. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 11.7 Abesaba kutsi Mlungisi angate antjintje umcondvo ngaletintfo latibonako letinjengetidzakamiva, bese akasachubeki nekumtsatsa/Abesambonile kutsi unemali utamudla malula nasatibita ngemkakhe. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.) (2) 11.8 Imibono itawehluka ifake ekhatsi lokulandzelako: Kumecwayisa kutsi ehlukane netidzakamiva/Kumecwayisa kutsi ayekele bugebengu ngobe utawuboshwa/Kumecwayisa kutsi alindze kute kufike sikhatsi sekukhumula inzilo bese uyagana/Kumecwayisa kutsi akhetse bangani labatambonisa indlela lenhle, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 11.9 Abeyewutibonela ngewakhe emehlo kutsi impela Mlungisi uyashada/Abefuna kuyewuhlaza Mlungisi ngekumjikijela ngemntfwana/Abefuna kuyewumisa umshado ngobe naye anemntfwana naMlungisi, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.) (2) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 14 DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018 NSC – Imemorandamu 11.10 Mlungisi abetawuphila kahle ngaphandle kwetinkinga njengobe Sitsembile abengayenti lemikhuba leyentiwa nguLomusa/Abetawusimama ngasetimalini ngobe bekutawubete umuntfu loloku amcela imali ngemachinga ngobe Sitsembile abesebenta/Abengeke abe netinkinga teliphupho leyise, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 11.11 Imibono itawehluka, labatsi sikhetseke kahle batawesekela ngekutsi: Mlungisi abebanjwe tibopho telutsandvo lwekutsandza Lomusa, angakhoni kuphuma kuto njengobe nesihloko sikhuluma ngeTibopho Telutsandvo. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Labatsi asikakhetseki kahle batawesekela ngemaphuzu lanembako. (2) 11.12 Lesaga sisho kutsi umuntfu angaba muhle kantsi lukhulu lolubi lalufihle ngekhatsi kwakhe njengaLomusa labemuhle kepha tento takhe betitimbi, adla abuye atsengisa tidzakamiva, antjontja futsi angumbulali. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (3) [25] NOBE UMBUTO 12: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo. Simo semoya lesisemibhalweni yetemdzabu. SINGENISO: Umhlolwa ngamunye uchaza sihloko sendzabambhalo lesisimo semoya endzabeni yetemibhalo yemdzabu nendlela lesivetwe ngayo. UMTIMBA: Bahlolwa bangahle baphawule ngemaphuzu lafaka ekhatsi lawa lalandzelako: Sib. lndlulamitsi nengwenya:  Umoya wekuvana – Lomoya uvetwe ngendlulamitsi Ievana nengwenya tite tivakashelane, lokungakavami etilwaneni ngobe ingwenya yesatjwa kakhulu. Ubuye wavetwa kuvana emkhatsini wetilwane lebetihlala kuleyo ndzawo ngekutjela kutsi betifuna kuyewuyivakashela.  Umoya wekwesaba – Lomoya uvetwe tilwane lebetivana nendlulamitsi kodvwa tingakhoni kuyewuyivakashela ngekwesaba umngani wendlulamitsi, ingwenya, ngobe tesaba kudliwa, 'umlomo wayo lomkhulu.'  Umoya wekucabana/wekungevani – Lomoya uvetwe ngendlulamitsi leyacabana nengwenya ngobe indlulamitsi ingavumi kuyewuvakashela ingwenya ngesizatfu sekungakwati kuhlamba kantsi ingwenya seyibuya kuyewuvakasha kandlulamitsi. (Naleminye imibono lenembako lengakabalwa lapha ngenhla yemukelekile.) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 15 DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018 NSC – Imemorandamu Tibongo TaNgwane Ill  Umoya wekugceka – Lomoya uvetwe ngekugceka ngelulaka Ngwane Ill lanalo ekhaya nangaphandle nangekutsi ashaye emantfombatane ngalesikhatsi bonina bangekho, kute kwetfuke emadvodza.  Umoya wekuvana – Lomoya uvetwe ngekukhuluma ngekutsi ulichibi lelinatfwa ngemadvodza, lokusho kutsi bekevana nemadvodza ngobe naku tidzandzane abetishaya.  Umoya welubandlululo – Lomoya uvetwe ngekutsi abevana nemadvodza kantsi tidzandzane abetishaya.  Umoya welutsandvo – Lomoya uvetwe ngekutsi Ngwane Ill alilitele ngagogo wakhe waseNkayaneni.  Umoya wekuhlonipha – Lomoya uvetwe ngekutsi Ngwane Ill agucelwe tindvuna nemadvodza ngobe abusa litiko lelingenahlumela lendvodza, lokukhomba kumhlonipha.  Umoya wekudvumisa – Lomoya uvetwe ngekutsi Ngwane Ill advunyiswe, ashayelwe Bayethe, abitwe nangetinanatelo takaMlangeni. (Naleminye imibono lenembako lengakabalwa lapha yemukelekile.) SIPHETFO: Umhlolwa ngamunye ulindzeleke kutsi asonge konkhe labekhuluma ngako endzabenimbhalo yakhe, ngekuveta kutsi tonkhe tigameko letentekako emibhalweni yetemdzabu tiyindlela umbhali letfula ngayo simo semoya wendzaba nobe ummango njengobe tonkhe tigameko tenteka ngaphasi kwesimo lesitsite. BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B ne–C [25] UMBUTO 13: IMIBUTO LEMIFISHA SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa 13.1 Umfana abehlala nenina uyise sekukudzala ashona. (2) 13.2 lnsweleko ibangelwa kushona kweyise wemfana, yena nenina bahlupheke beswele kudla nekwekwembatsa, lokwenta ate ayewufuna umsebenti. (2) 13.3 Tifundza kutsi kubeketela kuyakhokhela ekugcineni ngobe umfana wabeketela wagcine anikwe lidada lelitalela emacandza egolide lamletsela imali/Tifundza kutsi salakutjelwa sibona ngemopho ngobe umfana akatange alalele umlumbi nenina ngalesikhatsi batsi angacali alibulale lidada, walibulala kwaba kuphela kwekunjinga lebekuletfwa ngemacandza egolide labetalelwa lidada, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 13.4 Kubangelwa lidada lelitalela emacandza egolide, intfo lengakate yenteke. (2) 13.5 Kusebentisa ligolide abe angenalo lilungelo nobe tincwadzi tekuliphatsa kumbe kulitsengisa, lokulicala lelibovu. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 16 DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018 NSC – Imemorandamu 13.6 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Kumcosha angaphindzi abuye ngekulandza inhlupheko lebesebehlukene nayo/Kwemukela kutsi angeke basaba nemali ngobe lidada beselifile/Kumecwayisa kutsi ayewufuna lomunye umsebenti kute bachubeke nekuphila kahle, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 13.7 lmibono itawehluka: Lesaga sisho kutsi umuntfu longafuni kulalela ugcina kabi. Labatsi siyahambisana, batawesekela ngekutsi: Lokwenteka kulenganekwane kutsi umfana angalaleli umyalo wemlumbi wakhe newenina wekutsi angalibulali lidada, yena alibulale, kwagcina kuphele umnotfo wemacandza egolide. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Labatsi asihambisani batawesekela labakushoko. (3) 13.8 Sihabiso. (1) 13.9 'Lohlokohle timbiba taphuma' - kuhlokohla kusho kucala intfo itihlalele, njengeNgwenyama Bhunu labecala bantfu- timbiba. (1) 13.10 Sicedzelelamcondvo/I-enjambamenti. (1) 13.11 Uyiveta ingumuntfu lophanako ngekudla/Uyiveta ingumuntfu longagovuki nekudla, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.) (1) 13.12 lmibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Beyenta tintfo letehlukile kuletentiwa ngulabanye/Yenta tintfo ngendlela lefuna ngayo, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 13.13 Ligodze yintfo lesetjentiselwa kutsiya tinyamatane. Kulomugca kusho kutsi lngwenyama Bhunu beyisitsiyo esigodlweni sakaZombodze. Loku kuhambisana nemasiko ngobe vele inkhosi iba ngiyo lebuka kuhamba kahle kwetintfo esigodlweni. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 13.14 lmibono itawehluka. Labatsi siyahambisana batawesekela ngekutsi: lngwe silwane lesiyingoti ngobe siyabulala, lokusho kutsi nayo lngwenyama Bhunu beyiyingoti ngobe lomugca uyiveta yehlula tive letinemandla lokukudla ematfole enyatsi. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Labatsi asihambisani batawesekela labakushoko. (2) [25] SAMBA SESIGABA B: 25 Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 17 DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018 NSC – Imemorandamu SIGABA C: UMDLALO UMBUTO 14: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo. 'Sitsa semuntfu ngeke siyivimbe imphumelelo yakhe.' Kubhekiswa kuMphotfo. Singeniso Umhlolwa ngamunye kulindzeleke kutsi achaze sihloko naloko latawucoca ngako endzabenimbhalo yakhe ngekusho kutsi bantfu labatitsa takho ngeke bayivimbe imphumelelo yakho, njengaLaHleta nalabanye lebebangafuni kubona Mphotfo aphumelelela. Bahlolwa kulindzeleke kutsi bavete ngalokufisha tigameko lapho titsa taMphotfo tenta lokubi kuye kwetama kuvimbela imphumelelo yakhe, kodvwa tehluleka, kufaka ekhatsi kuphatfwa kabi nguCelani, kungatsandvwa nguLaHleta, kucamba emanga kwaHleta elucingweni, njll. Umtimba Bahlolwa bangahle bavete kabanti tigameko letifaka ekhatsi leti letilandzelako: Sib.  Celani - wabukisa ngaMphotfo esikolweni ambita ngesichaga nakamtfola ahamba naNcobile. Loku akutange kuyibuyisele emuva imphilo yaMphotfo, waphumelela wagcina ashadile naNcobile.  LaHleta - wavukwa lulaka nabona Mphotfo ahamba naNcobile, ambita nangeluphuya, washaya Ncobile ngobe atsi ugane mandzafu wabuye wacosha Mphotfo kabuhlungu esibhedlela ngobe angafuni abonane naNcobile. Tento taLaHleta atitange tiphumelele kubehlukanisa. Mphotfo waphumelela wagcina ashade naNcobile.  Wehluleka kusita Mphotfo ngekuyewumcelela lusito kumfundisi kutsi asitwe ngetimali ngobe amenyanya. Loku akutange kuyivimbe imphumelelelo yaMphotfo, wakhona kumelana nebumatima labebukene nabo, wafundza wagcina asangudokotela.  Hleta - wenta licebo lekwehlukanisa Mphotfo naNcobile ngekutsi ashayele Mphotfo acambe emanga atsi sisu asisiso sakhe saCelani futsi sesibikiwe kaMavimbela. Licebo lakhe atange liphumelele ngobe ekugcineni Mphotfo naNcobile bagcina bacolelene babuye bashada. (Naleminye imibono lenembako lengakabalwa ngenhla yemukelekile.) Siphetfo Bahlolwa basonga konkhe loku labebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi konkhe lebekwentiwa titsa taMphotfo kuye akutange kuphumelele ngobe Mphotfo wagcina asashadile naNcobile futsi wagcina asafundze wagogodza waba ngudokotela. CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni letesekela imibono yabo. BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C [25] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 18 DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018 NSC – Imemorandamu UMBUTO 15: IMIBUTO LEMIFISHA KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane 15.1 Celani utsandza emantfombatane kakhulu lokungadala kucabana nemkakhe/ Akanabuntfu, ubukela labanye bantfu phasi/Utsandza ludlame/Ungumuntfu wetimfihlo, wehluleka kutjela Ncobile kutsi imali latsenga ngayo timoti wayitsatsaphi, njll. (2) 15.2 Ncobile abeneluvelo, wakhona kuvelana naMphotfo kulesimo labekuso njengekucela unina kutsi akhulume nemfundisi kutsi asitwe ngemali yelisontfo/ Bekakhutsata bontsanga yakhe kutsi babambelele emfundvweni yabo/ Bekangatsandzi umuntfu ngobe aphetse lokutsite, kodvwa buntfu bakhe/ Bekangumuntfu locolelako ngobe wagcina amcolele/Bekakhona kuvuma liphutsa lakhe aphindze alungise lapho one khona njengakunina, njll. (2) 15.3 Batali bakadzeni bebendzisa bantfwababo ekhaya lelitsite ngekubuka kutsi kuyasutfwa kulelo khaya, nekutsi lilikhaya lelihlonishwako lapho angeke ahlupheke khona. Loku kwehlukile kulokwenteka kulomdlalo, akwendziselwana njengaNcobile lowatikhetsela Gedlembane, Celani naMphotfo, unina wamesekela kulakukhetsile. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 15.4 Ncobile nakasesibhedlela ayewutfola luswane wahlolwa bangani kunenina/ Emva kwekulimala kabi kwaNcobile batali bakhe behluleka kumyisa esibhedlela wate wayiswa nguNcane/Ncane emva kwekuphutselwa esikolweni sikhatsi lesidze welulekwa nguNcobile kutsi abuyele esikolweni/Ncobile tincwadzi tesikolo waletselwa nguMphotfo kute angasaleli emuva, batali behluleka kukwenta loko, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 15.5 lmibono itawehluka ifake ekhatsi loku: Lamavi akemukeleki ngobe lusha lwalomuhla etindzabeni telutsandvo lubuka imali emntfwini/Lubuka kutsi umuntfu udvume kangakanani/Lubuka kutsi umuntfu muhle kangakanani/ Lubuka kutsi umuntfu uhamba ngemoti lenjani/Lubuka kutsi umuntfu usebenta msebenti muni, alubuki buntfu nekutiphatsa kwakhe, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Labangavumelani nembono batawesekela ngalokusemdlalweni. (2) 15.6 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku: Bebadliwa satelo kutsi ngibo lababulala Gedlembane/Bebacabanga kutsi nakungavela kutsi ngibo babulali, ummango utabavukela/Bebangeke baye emngcwabeni wemuntfu labamtondzako futsi labambulala, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 15.7 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku: Njengobe Celani naMphotfo bebabanga Ncobile, tetsamelilwati betilindzele kutsi bagcine babambene ngetandla balwa, babulalane, indzaba yabo ingapheleli ekukhulumisaneni nje kuphela njengobe kwenteka encwadzini. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 19 DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018 NSC – Imemorandamu 15.8 lmibono itawehluka ifake ekhatsi loku: Kutfumela Litiko Letemphilo kuyewufundzisa ngekutiphatsa nangekuya emacasini kute kuvikelwe kukhulelwa/Kuvula umklamo wekufundzisa lusha ngekutiphatsa/Kucela bomake labaphetse temasiko kutewufundzisa bantfwana ngekutiphatsa kahle nawungumuntfu lomusha/Kukhutsata bafundzi kugcina emasiko njengekuya emhlangeni, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 15.9 lmibono itawehluka ifake ekhatsi loku: Wawemukela ngekujabula lokukhulu ngatsi nawo ete kulomshado wemshana wakhe/Kuwajabulela kwakhe bekungate kudide emaphoyisa kutsi kukhona lakwatiko/Bekungatsi abelahlisa umkhondvo kutsi emaphoyisa abe nekungabata kutsi nguye umbulali/Hleta watitsela ngalabandzako nakawemukela njengemuntfu lomsulwa, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 15.10 lmibono itawehluka ifake ekhatsi loku: Bafundzi bekufanele balandzele imitsetfo nemigomo lemayelana nekuphutselwa esikolweni/Thishela weliklasi lemfundzi lophutselwa njengaNcane bekumele ete nebatali bakhe esikolweni batewuchaza ngembangela yekuphutselwa kwakheISikolo sifune sizatfu lesivakalako nalesicinile sekuphutselwa kwakhe, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 15.11 lmibono itawehluka. Labavumako batawesekela ngekutsi: Umntfwana nanobe ungamkhulisa ngesandla lesicinile nobe lesitsambile, nakafuna kuphunyuka, uyaphunyuka akuphambe njengaLaHleta unina waNcobile, lowetama kutsi akhulise Ncobile ngesandla lesicinile kodvwa wamphunyukela kunjalo, watfolakala asakhulelwe ekugcineni. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Labaphikisako batawesekela ngalokusemdlalweni. (2) 15.12 Lesaga sichaza kutsi tinkinga telikhaya lakho atitjelwa bantfu bangaphandle. LaHleta uyahambisana nalesaga ngekutsi njalo nabehlangabetana netinkinga ngaNcobile abebikela belusendvo lwakaMagagula nelwakaHleta kutsi lumbonise, njengalapho Ncobile abengasafuni kwenta lutfo ekhaya nabuya esikolweni, wacela Hleta kutsi amekhute/Kugana nekukhuleliswa kwaNcobile nguMphotfo, wabonisana ngako naHleta naLaMagagula, hhayi nebantfu labalukhuni, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (3) [25] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 20 DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018 NSC – Imemorandamu UMBUTO 16: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO LAMI LISIPHETFO – JJ Thwala Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo. 'Sitsa semuntfu ngeke siyivimbe imphumelelo yakhe.' Kubhekiswa kuSomhlolo. Singeniso Umhlolwa ngamunye kulindzeleke kutsi achaze sihloko naloko latawucoca ngako endzabenimbhalo yakhe ngekusho kutsi, bantfu labatitsa takho ngeke bayivimbe imphumelelo yakho njengaMahubhulu labengafuni kubona Somhlolo aphumelela. Bahlolwa kulindzeleke kutsi bavete ngalokufisha tigameko lapho titsa taSomhlolo tenta lokubi kuye kwetama kuvimbela imphumelelo yakhe, kufaka ekhatsi kuhlela kwaMahubhulu kuketula umbuso waSomhlolo, kufaka kwakhe umoya lomubi kuletinye tindvuna kutsi tivukele umbuso, kugucula tinkhulumo latfunywe tona, njll. Umtimba Bahlolwa bangahle bavete kabanti tigameko letifaka ekhatsi leti letilandzelako: Sib. Sitsa saSomhlolo - Mahubhulu  Wafaka umoya kuSigogodvolo wekutsi kuketulwe umbuso waSomhlolo. Loku akutange kuphumelele ngobe luhlelo lwenkhosi lwekudala kuthula esiveni sayo lwaphumelela ngekutsi Sigogodvolo agcine sekeme ngasehlangotsini lwaletinye tindvuna letivumelana neluhlelo lwenkhosi.  Mahubhulu wetama kugucula latfunywe kona nguSomhlolo kuMabhoko, inkhosi yaseMachibini kuyekwakha buhlobo, ngekutsi atjele Mabhoko kutsi Somhlolo ufuna kumhlasela, lokuncono agadle kucala. Emacebo akhe akatange aphumelele ngobe inkhosi yagcina ibakhile buhlobo naMabhoko ngekutsi kutekwe Letsalucolo lokwenta kutsi kudaleke kuthula nekubambisana kuletive letibomakhelwane.  Wetama kuhlangana naMabhula, inkhosi yebeSutfu kutsi bente umbutfo munye kute kuhlaselwe sive saNdvungunya. Lisu lakhe lehluleka ngobe Mabhula ngemuva kwekuva emanga aMahubhulu ekutsi Somhlolo ufuna kumhlasela, wavele wabaleka lokwenta kube lula kutsi luhlelo lwaSomhlolo lwekuletsa kuthula luphumelele.  Mahubhulu bekaliphiciphici, atishaya sengatsi uyindvuna letsembekile yaSomhlolo, kantsi uhlangana netitsa taSomhlolo ngasese atetsembise tikhundla letisetulu nangabe titawuhlanganyela naye ekuketuleni umbuso waSomhlolo. Lamachinga akhe atange aphumelele ngobe Somhlolo wagcina aphumelele kuhlanganisa onkhe lamakhosi netikhulu tetive lebekakhelene nato, kwasetjentiswana ngekuthula. (Naleminye imibono lenembako lengakabalwa ngenhla yemukelekile.) Siphetfo Bahlolwa basonga konkhe loku lebebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi konkhe lebekwentiwa titsa taSomhlolo kuye akutange kuphumelele ngobe tifiso taSomhlolo tekubona live lakhe linekuthula futsi litintile taphumelela. CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni letesekela imibono yabo. BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B ne–C. [25] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 21 DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018 NSC – Imemorandamu UMBUTO 17: IMIBUTO LEMIFISHA LAMI LISIPHETFO – JJ Thwala 17.1 Mahubhulu watjela emabutfo kutsi ayewuhlasela letinye tive letakhelene nabo, kodvwa lowo mtamo awumange uphumelele ngobe emabutfo ahamba aya emgidvweni labemenywe kuwo esigodlweni/Wehluleka ngobe kute tindvuna letawutsenga umbono wakhe wekuvumela emabutfo ayewuhlasela, njll. (2) 17.2 lmibono itawehluka: Labatsi ube nalo batawesekela ngekutsi: linani lebadlali labakuletheksthi lemukelekile, bane, kanye nelibutfo, lokungenteka lebantfu labambalwa. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Labatsi akanalo likhono batawesekela ngalokusetheksthini. (2) 17.3 NguSomhlolo. Uvetwa esetfulweni salomdlalo kute kuyewufika esiphetfweni sawo futsi nguye lobukene nenkinga/Nguye lokubukwe kutsi atfole sisombululo senkinga lekubukenwe nayo/Uvela kuto tonkhe tigameko letikulomdlalo kusukela ekucaleni kuyewufika esiphetfweni sawo/Nguye loncobako esiphetfweni salomdlalo, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 17.4 Kuvikela sive kutsi singahlaseleki lula/Kwetsembeka kuSomhlolo/Kucunga sibindzi aye kuMahubhulu umuntfu loyingoti nalonenhloko lecinile, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.) (2) 17.5 Lamavi aMahubhulu akahambisani nalokwenteka esiphetfweni ngobe esiphetfweni wehluleka kumelana nayo yonkhe imibuto labebutwa yona kodvwa wakhetsa kutibulala kunekuphendvula. (Nalamanye emaphuzu lanembako emukelekile.) (2) 17.6 Imibono itawehluka ifake ekhatsi lokulandzelako: Timphi tibangela kungahlaliseki emimangweni yalomuhla, bantfu bayabaleka etindzaweni tabo bayewuhlala encenye lapho kuphephe khona nobe balahlekelane, kantsi embusweni waSomhlolo, bantfu bebahlalisekile njengobe abengatifuni timphi/lmibhikisho nayenteka emimangweni yalomuhla yenta kutsi babulalane kugcine kushona tihlobo, kantsi Somhlolo abengafuni kukhishwe umphefumulo/Emimangweni yalomuhla baphatsi abasahlonishwa, kantsi tindvuna taSomhlolo betihlonishwa, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.) (2) 17.7 lmibono itawehluka ifake ekhatsi loku: Bafundzi labanetinhloko letilukhuni labangafuni kulalela bafundzisi/Bafundzi labafaka umoya lomubi kulabanye bafundzi kutsi baphikisane nemitsetfo yesikolo/Bafundzi labanye bahlasela bafundzi betikolo letakhelene netabo/Bafundzi bakha emacembu langevani nalamanye etikolweni njengobe Mahubhulu abengafuni libutfo lakhe lente lokwentiwa ngulamanye emabutfo, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile). (2) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 22 DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018 NSC – Imemorandamu 17.8 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Bekanenhloko lelukhuni/Besacondze kutsatsa nobe ngusiphi sigwebo senkhosi njengobe wagcina atibulele/Abecondze kuntjintja sincumo senkhosi netindvuna tayo. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 17.9 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku: Wabona kutsi kuncono atibulale yena kunekutsi emele sigwebo saSomhlolo sekubulawa kabuhlungu nangabe inkhosi beyitawuncuma kumbulala/Abefuna kuphumelelisa emavi akhe latsi, 'Lami Lisiphetfo,' kunekutsi kuphetse emavi aSomhlolo/ Abehlushwa ngulokuba nguvilakhe, angafuni kuboniswa, lokwamenta watsatsa sincumo sekutibulala. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.) (2) 17.10 lmibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Labatsi akahambisani batawesekela ngekutsi: Lamavi latsi, 'Lami Lisiphetfo,' akahambisani nebuholi baSomhlolo ahambisana naMahubhulu. Livi laSomhlolo belingesilo lekugcina abecale abonisane netindvuna takhe ngembikwekutsatsa sincumo/Abehola ngendlela yeMbuso wentsandvo yelinyenti, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.) Labatsi siyahambisana, batawesekela ngalokusemdlalweni. (2) 17.11 lmibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Loku kwaba nemtselela ekudvungekeni kwelulwimi nemasiko nemihambo yeMaswati ngobe Somhlolo wagcina asateke Tsandzile Ndwandwe njengenina wesive/Wakhutsata kutekana kweMaswati naletinye tive/Wakhutsata kusebentisana emkhatsini wesive sakhe naletinye tive, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.) (2) 17.12 lmibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Simo sembuso waSomhlolo besitawuchubeka sibe nekuthula. Somhlolo njengenkhosi, abengeke avumele Mahubhulu abe nguvilakhe/Somhlolo abetawugcina amgwebile Mahubhulu lebekutamenta aphelelwe ngemandla nenhloko lelukhuni ngobe atawube sehlile esikhundleni/Bekungenteka Somhlolo amnike sigwebo sekubulawa lebekutawenta kube nekuthula, Mahubhulu asashonile, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.) Labavumelana nalombono batawesekela ngalokusemdlalweni. (3) [25] SAMBA SESIGABA C: 25 SAMBA SAKO KONKHE: 80 Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 23 DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018 NSC – Imemorandamu SIGABA A: IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZATJANAMBHALO YENKONDLO [10 EMAMAKI] Timphawu Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi LOKUCUKETFWE 5–6 4 3 2 0–1 -Sihloko sichazwe -Sihloko sichazwe -Sihloko sichazwe -Kuchazwa kwesihloko -Sihloko asikavisiswa Kuchazwa kwesihloko ngalokujulile ngelicophelo lelisetulu ngalokwenetisako akwenetisi nakancane Kujula kwemibono, -Luchungechunge kukhomba kusivisisa -Akhona lamanye -Kulukhuni kutfola -Akukho kucaphuna Kwesekela nekuvisiswa lwemaphuzu -Emaphuzu ekwesekela emaphuzu lamahle emaphuzu lesekela enkondlweni kwetheksthi lababatekako ayevakala kodvwa lesesekela sihloko sihloko -Luhlobo lwembhalo ekwesekela lacashunwe akaketfulwa ngendlela ngalokwenetisako -Luhlobo lwembhalo kanye nenkondlo 7 EMAMAKI enkondlweni lelindzelekile -Leminye imibono kanye nenkondlo akukavisiswa nakancane -Luhlobo lwembhalo -Luhlobo lwembhalo yesekelwe kodvwa akukavisiswa kahle kanye nenkondlo kanye nenkondlo esikhatsini lesinyenti kuvisiswa ngemalengiso kuvisiswa ngelicophelo bufakazi abukholweki lelisetulu -Luhlobo lwembhalo kanye nenkondlo kuvisiswa ngalokwenetisako SAKHIWO NELULWIMI 4 3 2 1 0–1 -Sakhiwo lesibumbene -Sakhiwo lesicacile -Bukhona bufakazi -Sakhiwo sikhomba -Sakhiwo lesingemukeleki Sakhiwo, Kuhleleka ngemalengiso lesinemibono lehleleke lobutsite besakhiwo emaphutsa ekuhlela nakancane nekwetfula -Imibono yakhiwe ngelicophelo lelisetulu -Kubumbana nekuhleleka -Imibono ayikahleleki -Imibono ihlangahlangene Kusetjentiswa yahleleka ngalokucace -Imibono letfuliwe kwemibono kuyenetisa ngalokubumbene -Lulwimi lolunemaphutsa kwelulwimi, umoya, ngemalengiso iyalandzeleka -Lulwimi lunemaphutsa -Lulwimi lunemaphutsa lamanyenti nesitayela nesitayela -Lulwimi, umoya -Kunemaphutsa langasho lutfo; umoya lamanyenti lesingemukeleki nesitayela kuvutsiwe lambalwa elulwimi, nesitayela kuyenetisa -Umoya nesitayela -Umoya nesitayela 3 EMAMAKI futsi akunamaphutsa umoya nesitayela akukemukeleki akwemukeleki nakancane -Emaphutsa eluhlelo, sipelingi netimphawu tekufundza kuyindlala Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 24 DBE/Indlovana–Indlovulenkhulu 2018 NSC – Imemorandamu SIGABA B NE–C: IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABAMBHALO – YENOVELI NEMDLALO [25 EMAMAKI] Timphawu Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi LOKUCUKETFWE 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Imphendvulo -Imphendvulo -Sihloko sichazwe -Sihloko sichazwe -Kuncane kakhulu Kuchazwa kwesihloko lenemininingwane lenemininingwane ngalokwenetisako ngekunyanyalata kuvisiswa kwesihloko Kujula kwemibono, lengemalengiso lesecophelweni lelisetulu kodvwa akusito tonkhe ngaphandle -Mncane kakhulu Kwesekelwa lababatekako: 14–15 -Sihloko sichazwe tinhlangotsi leticikelelwe kwemininingwane umzamo wekuphendvula nekuvisiswa kwetheksthi Imphendvulo ngelicophelo lelisetulu ngalokuphelele lesekelako umbuto lenemininingwane kukhomba kusivisisa -Akhona lamanye -Ambalwa kakhulu -Imibono ayikholweki 15 EMAMAKI lengemalengiso -Lamanye emaphuzu emaphuzu lamahle emaphuzu lafanele -Luhlobo lwembhalo langababateki: 12–13 ekwesekela ayevakala lesesekela sihloko kwesekela sihloko kanye netheksthi -Sihloko sichazwe kodvwa akaketfulwa ngalokwenetisako -Kuncane kakhulu akukavisiswa nakancane ngalokujulile ngendlela lelindzelekile -Lamanye emaphuzu kuvisiswa kweluhlobo -Luchungechunge -Luhlobo lwembhalo esekelwe kodvwa lwembhalo netheksthi lwemaphuzu kanye netheksthi esikhatsini lesinyenti lababatekako kuvisiswa ngelicophelo bufakazi abukholweki ekwesekela lacashunwe lelisetulu -Kukhona lokusilele etheksthini ekuvisiseni luhlobo -Luhlobo lwembhalo lwembhalo kanye kanye netheksthi netheksthi kuvisiswe ngemalengiso SAKHIWO NELULWIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Sakhiwo lesibumbene -Sakhiwo lesicacile -Bukhona bufakazi -Sakhiwo sikhomba -Kungahleleki kahle Sakhiwo, Kuhleleka -Singeniso nesiphetfo lesinemibono lehleleke lobutsite besakhiwo emaphutsa ekuhlela kwesakhiwo kukhinyabeta nekwetfula lesingemalengiso ngelicophelo lelisetulu -Kuhleleka nekubumbana -Imibono ayikahleleki kubumbana kwemibono Kusetjentiswa -Imibono yakhiwe -Singeniso nesiphetfo -Kuhleleka nekubumbana ngalokubumbene -Emaphutsa elulwimi kwelulwimi, umoya, yahleleka ngemalengiso kanye naletinye tindzima kwemubono kuyenetisa -Lulwimi lunemaphutsa nesitayela nesitayela -Lulwimi, umoya kuhleleke kodvwa kunemaphutsa lamanyenti lesingakemukeleki kwenta nesitayela kuvutsiwe ngalokubumbene -Lulwimi lunemaphutsa -Umoya nesitayela lombhalo ungabi 10 EMAMAKI futsi akunamaphutsa -Imibono ihleleke lambalwa; umoya akwemukeleki yimphumelelo ngelicophelo lelisetulu nesitayela kuyenetisa Kuhleleka kwetindzima -Umoya nesitayela -Kunemaphutsa Kuhleleka kwetindzima kunemaphutsa akwemukeleki lambalwa elulwimi, kuyenetisa -Tindzima umoya nesitayela tihlangahlangene KWEHLUKA 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 KWEMAMAKI Emalungelo agodliwe

Verified matching documents

The question paper, memo or addendum that belongs with this document.

Published documents with matching subject and grade metadata.

Matched using subject, grade, language, document type and exam metadata.

More from Grade 12 Siswati Hl

Explore more published documents in this catalogue.

View all