Downloaded from hlayiso.com
SENIOR CERTIFICATE EXAMINATION
SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA (HL)
LIPHEPHA LESIBILI (P2)
2018
IMEMORANDAMU
EMAMAKI: 80
Leliphepha linemakhasi la-29.
Emalungelo agodliwe Phenya
Skip to contentAll 2018 papers 





View all





siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2018 Memo
Grade 12 siSwati HL Paper 2 memorandum from the NSC June Exam 2018, 29 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.
Siswati Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2018 · siswati. Memorandum, 29 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- siSwati HL
- Grade
- Grade 12
- Language
- Siswati
- Document type
- Memorandum
- Year
- 2018
- Exam period
- NSC June Exam
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 29
- File size
- 474.6 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 29
This exam
NSC June Exam 2018
- Paper 1Question paperMemo
- Paper 2Memo
Questions in this paper
- Question 8Lubukhwari (Literature — Set Works)10 marks
- Question 9Lubukhwari (Literature — Set Works)10 marks
- Question 11Lubukhwari (Literature — Set Works)50 marks
- Question 13Lubukhwari (Literature — Set Works)50 marks
- Question 15Lubukhwari (Literature — Set Works)25 marks
- Question 17Lubukhwari (Literature — Set Works)25 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 2 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
TICONDZISO TEKUMAKA
1. Nangabe umhlolwa aphendvule imibuto lengetulu kwaleyo lelindzelekile,
maka timphendvulo letisekucaleni kuphela. (Umhlolwa akumelanga
aphendvule indzabambhalo kanye nemibuto lemifisha encwadzini
yinye.)
2. Esigabeni A, nangabe umhlolwa aphendvule ngato tonkhe totine tinkondlo
(Tinkondlo letifundvwe eklasini), maka letimbili tekucala kuphela.
3. Esigabeni B na C (Lulwimi Lwasekhaya), nangabe umhlolwa aphendvule
imibuto lemibili kulemifisha nobe imibuto lemibili yetindzabambhalo, maka
imphendvulo yekucala kuphela uyekele lelandzelako. Nangabe umhlolwa
aphendvule yomine imibuto, maka kuphela imphendvulo yembuto wekucala
kuleso naleso SIGABA, ngaphandle kwekutsi uphendvule munye umbuto
lonemibuto lemifisha namunye umbuto wendzabambhalo.
4. Nangabe umhlolwa anike timphendvulo letimbili lapho imphendvulo yekucala
iliphutsa kantsi lena yesibili iliciniso, akumakwe imphendvulo yekucala yesibili
ingamakwa.
5. Nangabe tinombolo tetimphendvulo tinemaphutsa, maka ulandzele
imemorandamu.
6. Nangabe liphutsa lesipelingi litsikameta inshokutsi, akunganikwa limaki,
kantsi nangabe inshokutsi ayitsikameteki, akunikwe limaki.
7. Umbuto wendzabambhalo: Nangabe indzabambhalo inemagama langaphasi
kwalawo lemisiwe, umhlolwa akangajeziswa ngobe vele sewutijezise yena
ngekwakhe. Nangabe indzabambhalo iyindze kakhulu, akahlolwe
ngekwelikhono lakhe bese kucociswana nalabaphetse umsebenti wekumaka.
Akusetjentiswe irubhriki yekumaka indzabambhalo lesesichibiyelweni A
na B.
8. Imibuto lemifisha: Nangabe umhlolwa angakafaki bokhulumile nangabe
kufanele acaphune akangajeziswa.
9. Emibutweni levulekile bahlolwa abanganikwa emamaki nangabe
baphendvule ngetimphendvulo letitsi: YEBO/CHA nobe NGIYAVUMA/
ANGIVUMI. Onkhe emamaki anikwa sizatfu/kuchaza ngalokugcwele/
kwesekela/kucaphuna.
10. Emibutweni lefuna LICINISO/LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO emamaki
akangehlukaniswa emkhatsini, lokusho kutsi alikho limaki lelinikwa LICINISO/
LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO, onkhe emamaki anikwa sizatfu/
kuchaza ngalokugcwele/kwesekela/kucaphuna.
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 3 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
SIGABA A: TINKONDLO
TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI
LALELA NGWANE: MA Nzima na MF Shongwe
UMBUTO 1 (UMBUTO LOYINDZATJANAMBHALO)
'TIBANE' – NC Mthethwa
INDZATJANAMBHALO
Lokushiwo yinkondlo ngalokusobala.
Sakhiwo sendzatjanambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
SINGENISO:
Bahlolwa bachaza sihloko. Baveta ngalokufisha lokushiwo yinkondlo ngalokusobala,
lakhuluma ngako sonkondlo.
UMTIMBA:
Kuvetwa kabanti ngaloko lokubaliwe enkondlweni lokukukhanyisa kaMkhatsi kubuye
kuvetwe buhle nekubongwa kwaletibane. Sib.
• Inyanga
Kuvetwa sikhatsi lapho inyanga itibonakalisa khona, lokusikhatsi sasebusuku.
Kukhutsatwa inyanga kutsi ayichubeke ikhanyise busuku kute ichakate
njengembali esibhakabhakeni, njll.
• Inyeti:
Inyeti nayo sibani lesikhanyisa esibhakabhakeni nangabe kumnyama. Ibongwa
ngemisebenti yayo lemihle yekukhanyisela bantfu emhlabeni. Ikhutsatwa kutsi
ihlale ikhanyisa nakumnyama eveni njengobe ibonakala nakumnyama, njll.
• Lilanga
Lilanga ngilo lelicedza bumnyama bebusuku, ngekuvela kwalo esibhakabhakeni
kukhanye emhlabeni. Kuvela kwelilanga kukhanyisela tonkhe tidalwa letikhona
emhlabeni, njll.
• Tinkhanyeti
Tinkhanyeti nguletinye tetibani letichakata tikhanyisele umhlaba. Tibonakala
esibhakabhakeni nakuhlwile bese inkhanyeti lebitwa ngekutsi likhweti, ngiyo lehola
tibane letikhanyisa emini njengobe yona ivela entsatsakusa, kulandzele lilanga
nasekusile.
(Nalokunye kukhanya lokubalwe kulenkondlo lokungakabalwa lapha ngenhla
kwemukelekile.)
SIPHETFO:
Bahlolwa basonga konkhe labebakhuluma ngako etindzatjanenimbhalo tabo, lapho
baphawula khona ngaloko lokushiwo yinkondlo ngalokusobala.
BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZATJANAMBHALO YETINKONDLO
SICHIBIYELO A [10]
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 4 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
UMBUTO 2 (IMIBUTO LEMIFISHA)
'NGITSATS' UNGIBEKE' – TE Sithole
2.1 Sifaniso. (1)
2.2 Akhuluma/Abeka umbono/Asoma intfombi. (1)
2.3 Sifanangwaca/Sifanamsindvo sabongwaca. (1)
2.4 Kwenta imigca ilingane kuleyo naleyo ndzima/Kwenta emagama alingane
kulowo nalowo mugca, njll.
(Naleminye imibono lengakabalwa lapha yemukelekile.) (1)
2.5 Ikhuluma ngemsakato weLigwalagwala, ngobe ifaka emagama ebasakati
labafana naboShukuma naboboNtfonjana. (2)
2.6 Usho livi lemsakati lotsi nasakata kuvakale kugidzitela esifubeni sakhe. (2)
2.7 Lesaga sisho kutsi nawunenkinga ungahlali nayo, yibike kute icatululwe.
Nasemsakatweni kunetinhlelo leticatulula tinkinga tetetsamelilwati
nasetitibikile. (2)
[10]
UMBUTO 3 (IMIBUTO LEMIFISHA)
'MABITW' ASABELE' – SC Msibi
3.1 Sicedzelelamcondvo/i-enjambamenti. (1)
3.2 Ticeketse ceketsile, ticeketse/Umugca 12. (1)
3.3 Ithekinoloji/Tebuchwepheshe/Tekuchumana. (1)
3.4 Wenta bantfu bakwati kukhuluma bangabonani/Umuntfu uyakwati kubhala
umlayeto uye kulomunye.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (1)
3.5 Usuke onakele/Kunganamali yekutsenga emayunithi ekukhuluma/Kusuke
kushaywe inombolo lengasiyo.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2)
3.6 Bugebengu bungandza ngobe bungeke bubikwe emaphoyiseni ngesikhatsi/
Bantfu bangantjontjelwa timali tabo emabhange bangati/Imilayeto leminyenti
ngeke ifike ngesikhatsi lapho kufanele iye khona.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2)
3.7 Kuphawulwa ngemphumelelo yembhali ekusebentiseni ligama, 'kudzedzesa,'
kufake ekhatsi loku lokulandzelako:
• Sonkondlo uphumelele kusebentisa kudzedzesa lokusuke kukukhaliswa
lite, namakhalekhukhwini ungamtsintsa kancane nje, uyakhala.
• Makhalekhukhwini kutsiwa uyadzedzesa ngobe uhlalela kukhala
nangabe bakushayela kakhulu lucingo, akaphumuli uhle akhala njalo. (2)
[10]
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 5 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
UMBUTO 4 (IMIBUTO LEMIFISHA)
'NGAWE MANTI' – JJ Thwala
4.1 Kufana nekwemagagas' elwandle,
Kufana nekwelibhudlo sibili,/Imigca 22 na 23 (1)
4.2 Igceka tjwala ngebubi lobubentako. (1)
4.3 Imphindvwa. (1)
4.4 Tinkinga letifana nekubulala/nekuntjontja, njll.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (1)
4.5 Usho kutsi banyeti bantfu labanatsa tjwala lapha emhlabeni, njll.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2)
4.6 Lifaneleka ngekutsi indumba yindlu lesetjentiswa belaphi bendzabuko kuveta
timfihlo emntfwini, nemuntfu lonatse tjwala nasadzakiwe ukhuluma timfihlo
lebetingatiwa/umuntfu nasadzakiwe uveta umhobholo nelunya lanalo, njll.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2)
4.7 Lombuto, ngumbuto longadzingi mphendvulo, sonkondlo akadzingi
mphenvulo kuwo, kodvwa uveta ngawo kumangala kutsi lotjwala abupheli,
bacalwa kadzeni kubokhokho, nesitukulwane salomuhla sisabunatsa lotjwala. (2)
[10]
TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI
LETFWESE LIHLOBO: PT Jele na JJ Thwala
Khetsa tinkondlo tibe TIMBILI kuleti letilandzelako uphendvule ngato imibuto
letawulandzela.
UMBUTO 5 (UMBUTO LOYINDZATJANAMBHALO)
'IMFIHLO YETIMFIHLO' – JJ Ncongwane
INDZATJANAMBHALO
Lokushiwo yinkondlo ngalokusebaleni.
Sakhiwo sendzatjanambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
SINGENISO:
Bahlolwa bachaza sihloko. Baveta ngalokufisha lokushiwo yinkondlo ngalokusobala,
lakhuluma ngako sonkondlo.
UMTIMBA:
Kuvetwa loko sonkondlo lakhuluma ngako ngemfihlo lengeke yavetwa nanobe
ngubani.
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 6 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
• Indumba
Imfihlo lekukhulunywa ngayo ifaniswa nendumba lokuyindlu lesetjentiswa belaphi
bendzabuko lapho umuntfu lonenkinga leyimfihlo afakwa khona kute timfihlo takhe
tingatiwa ngunobe ngubani, njll.
• Tinjulamcondvo nabosiyati
Nalabo labatsi bafundze bagogodza, abakhoni kuyati lemfihlo ngobe ifihlelwe
ngisho nalabatsi babavumbululi betimfihlo. Nalabo labakhona kubona kutsi
umuntfu utawuteta nini, nabo abayati lemfihlo kutsi ifika ngasiphi sikhatsi.
• Kufika kwemfihlo.
Lemfihlo ifika kungakalindzeleki kutsi ingafika ngobe ibhacele wonkhe wonkhe
lophilako. Bantfu bafisa kuyibalekela lemfihlo, abakhoni ngobe ayatiwa kutsi ifika
nini.
(Nalokunye lokuyimfihlo lokukhulunywa kulenkondlo lokungakabalwa lapha ngenhla
kwemukelekile.)
SIPHETFO:
Bahlolwa basonga konkhe labebakhuluma ngako etindzatjanenimbhalo tabo, lapho
baphawula khona ngaloko lokushiwo yinkondlo ngalokusobala.
BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZATJANAMBHALO YETINKONDLO
SICHIBIYELO A [10]
UMBUTO 6 (IMIBUTO LEMIFISHA)
'NGIHAYEL' INKONDLO' – JJ Thwala
6.1 Kumuntfutisa/Sifaniso. (1)
6.2 Usuke afundze wagogodza/Usuke anelwati lolujulile. (1)
6.3 Imvumelwanomaphakatsi/Imvumelwanomkhatsini. (1)
6.4 Ngekulinganisa tindzima tayo/Ngekwenta kutsi ibe nemagama lalinganako
emgceni ngamunye. (1)
6.5 Ikhuluma ngemfundvo, sonkondlo ubala kutsi imfundvo ikuvula ingcondvo ube
nelwati lolutawenta uhlakaniphe. (2)
6.6 Sihloko sihambelana kahle nengcikitsi, leyimfundvo. Sonkondlo ucela
kuhayelwa inkondlo, lokuhayelwa inkondlo kusho kufundziswa kute
kutfolakale lwati lolujulile. (2)
6.7 Lesisho sichaza kutsi, awukabuyi ulambatsa. Lesisho siyahambelana
nalokukhulunywa ngako kulenkondlo ngobe sisho kutsi uphumelele
emfundvweni lokutawenta angabi sehluleki emphilweni. (2)
[10]
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 7 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
UMBUTO 7 (IMIBUTO LEMIFISHA)
'MAHLAHLANDLELA' – JJ Thwala
7.1 Luchumanosicalo lolucondzile/Luchumanosicalo. (1)
7.2 Welisa labafuna kwewela/Bayogidza batibetsele. (1)
7.3 Imfundvo. (1)
7.4 Untjintja umuntfu longakafundzi abe ngulofundzile/Untjintja ingcondvo
yemuntfu ihlakaniphe.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (1)
7.5 Usho kutsi, imfundvo ayipheli ihlala ikhona, nesitukulwane lesitako
sitayikhandza/Nawufundzile, lwati luhlala lusengcondvweni yakho kute
longalutsatsa nanobe ungafa.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2)
7.6 Bantfu bangeswela imfundvo nelwati nemakhono latfutfukisa live/Live
lingabulawa yindlala njengobe kungeke kube nebantfu labanelwati lwetindlela
tekuphila, njll.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2)
7.7 Sonkondlo ulisebentise ngemphumelelo ligama lelitsi, Ngcondvonkhulu,
njengobe lenkondlo ikhuluma ngemfundvo leyintfo lengapheli, umuntfu
ufundza ate ayewufinyelela lapho afuna khona abe nengcondvo lenkhulu
lekhona kwenta nobe kucabanga ngalokwedlulele. (2)
[10]
UMBUTO 8 (IMIBUTO LEMIFISHA)
'APH' EMAGUGU?' – SM Magagula
8.1 Ngiyakhala nangicabang' emagugu.
Emagugu emvelo phasi etibilini temhlaba/Umugca 1 na 2 (1)
8.2 Ikhuluma ngemlandvo lowaba khona kaDvokolwako lapho belumbi
baseJalimani befika batsatsa timbiwa letingumnotfo waKangwane bahamba
nato eJalimani, Emaswati asala aphuyile. (1)
8.3 Sidvonsamoya/Isizuri. (1)
8.4 Sive sakaMagagula/seMatfombeni lesesaphangalala sangcwatjwa
kulendzawo lenedayimane, kaDvokolwako.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (1)
8.5 Badzeshi bahamba nedayimane bewela nayo tilwandle baya eJalimane. (2)
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 8 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
8.6 Leligama, imfakabili, lifanelekile kulenkondlo ngekutsi labadzeshi befika
bagubha emathuna alabantfu labangcwatjwe lapho kunalomnotfo khona
bayobangcwaba kabusha, lokusho kutsi besebangcwatjwa kwesibili,
lokusifanisamcondvo sekufa kabili.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2)
8.7 Lona ngumbuto longadzingi mphendvulo, ngobe ngumlandvo lowenteka
situkulwane singakabi khona/Tetsamelilwati letifundze ngalomlandvo
wedayimane ngito letitawuphendvula lombuto/Uyindlela sonkondlo lavula
ngayo emehlo etetsamelilwati ngaletembiwa.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2)
[10]
NA
INKONDLO LENGAKAFUNDVWA EKLASINI
UMBUTO 9 (IMIBUTO LEMIFISHA)
'SIHLUTFULELO' – VJ Nkwanyana
9.1 Lomuhla ngitishaya sifuba/Umugca 5 (1)
9.2 Sifanankhamisa. (1)
9.3 Imfundvo. (1)
9.4 Ete walahleka,
Ete waguga,
Ete wangishiya,
Ete ngakulahla/Imigca 12 kuya ku-15 (1)
9.5 Lemigca isho kutsi sonkondlo wafundza wate wayocedza tifundvo takhe
ngesheya kwetilwandle lapho wefika wagogodza khona.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2)
9.6 'Inhlitiyo iyachichima,' lesisho siyafaneleka kulenkondlo ngobe sisho injabulo
leviwa ngusonkondlo ngobe akhonile kuhamba atfungatsana nemfundvo
wagcina ayitfolile/.
'Kutishaya sifuba,' lesisho siyafaneleka kulenkondlo ngobe sisho kutetsemba
kwasonkondlo ngobe akhonile kuhamba atfungatsana nemfundvo wagcina
ayitfolile.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2)
9.7 Leligama likhetseke kahle, ngobe luju yintfo lemnandzi, nalesikhatsi utfole
imfundvo kuba mnandzi njengeluju. (Naleminye imibono lenembako
yemukelekile.) (2)
[10]
SAMBA SESIGABA A: 30
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 9 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU
UMBUTO 10 (UMBUTO LOYINDZABAMBHALO)
LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane
Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
Tintfo letentiwa nguLushawulo tisenteka nalomuhla.
Singeniso
Bahlolwa bachaza sihloko babuye bavete nekutsi tintfo letenteka emibhalweni,
tisenteka nalomuhla.
Umtimba
Tintfo lebetentiwa nguLushawulo, letisentiwa nalomuhla.
• Kufundza sikolo ucedze bese awutfoli umsebenti:
Lushawulo wafundza wacedza sikolo kepha weswela umsebenti waloko
lakufundzele, lokungumsebenti wetekulima. Nalomuhla bakhona bantfwana
labafundzile labeswela umsebenti kepha banetincwadzi letifakazako kutsi
bawufundzele lowo msebenti.
• Kuyewusebentela khashane:
Lushawulo wahamba wayewusebentela khashane nasekhaya ngobe kute
umsebenti, nalomuhla siyabatfola bantfu labesuka lapho batalelwa khona
bayewusebenta khashane nasemakhaya abo ngenca yekweswela umsebenti.
• Kuganwa endzaweni losandza kufika kuyo:
Lushawulo wefika waganwa tintfombi takaDvokolwako ngalesikhatsi
ayewusebenta khona ngobe babona lijaha labangalati. Loko kwamenta wakhohlwa
kutsi usuke atekile ekhaya ushiye umfati, LaMagagula. Nalomuhla akhona
emadvodza lasuka emakhaya ayewusebenta khashane abe ashiye emakhosikati
awo emakhaya, bese aganwa tintfombi talapho asebentela khona, akhohlwe
ngemindeni yawo.
• Kuntjintja umsebenti ngenca yetinkinga:
Lushawulo wabalekela eJozi ngalesikhatsi tintfombi takhe lebetimlwela tishisa
likamelo labecashe kulo. Nalomuhla bakhona bobabe labatsi bangaba setinkingeni
letitawubhidlita umuti wabo, babalekele khashane, bentele kutsi kungafiki
etindlebeni temindeni yabo.
• Kuboshwa:
Lushawulo waboshwa ngalesikhatsi atfolakala nensangu waya ejele. Nalomuhla
bayaboshwa bantfu ngekutsengisa insangu, bahambe bayogwetjwa babhadle
ejele.
(Naletinye tintfo letingakabalwa lapha letigcamisa kutsi, tintfo lebetentiwa
nguLushawulo tisenteka nalomuhla, temukelekile)
Siphetfo
Bahlolwa basonga konkhe loko labebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi
tintfo lebetentiwa nguLushawulo tisentiwa nalomuhla.
CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisendzabeni letesekela imibono
yabo.
BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C [25]
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 10 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
UMBUTO 11 (IMIBUTO LEMIFISHA)
LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane
11.1 Bekudvume sigodzi sonkhe kutsi kaboLushawulo kunendlu yinye vo/Sibolile
naye weva ngabodzadzewabo nabamhleka ngalendlu. (2)
11.2 Kwaba sibusiso ngobe wefika wakha tindlu, kwaba ngumuti lomkhulu. (2)
11.3 Abemhleka, amhlebe, ngisho nalawo labesemtsimbeni ate ehluleka nekudla
inyama ngelilanga lekutekwa kwakhe. (2)
11.4 Yindzawo yasemakhaya lapho basagcina khona emasiko, nalapho nakutekwa
intfombi kuta bomakhelwane netihlobo titewuyala lona lotekwako. (2)
11.5 Watikhombisa ngekutsi alobole Sibolile ngetinkhomo njengeLiswati nekutsi
amgidzise umtsimba. (2)
11.6 Abebona kutsi uyahamba wehlukana nebakubo/Uyawuphila ngaphasi
kwemtsetfo langakawetayeli. (2)
11.7 Titimphawu tekutsi Sibolile sewutekiwe, akasesiyo intfombi, uhlatjelwe imbuti
nenkhomo njengobe kufanele. (2)
11.8 Bebasindvwa ngemacasi, imitsanyelo netingubo temhlambiso. (2)
11.9 Kuhle ngobe nayifika emtini itawenta loko letjelwe kona ekhaya nayiyalwa,
bese umuti wayo uyagcineka ungabhidliki. (2)
11.10 Usivete ngenkhulumomphendvulwano/ngenkhulumiswano yesalukati lapho
sitsi, 'Sibolile utiphatse kahle ntfombi njengobe bewutiphetse kahle lapha
ekhaya'. (2)
11.11 Kubhidlita likhaya lakhe/Kucabana umndeni/Umendvo uyaphela/Makoti
utinika ligama lelibi, njll.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2)
11.12 Imibono itawehluka, ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
Bakhaliswa kungati kutsi uyawufika aphatseke njani lena emtini/abamati kutsi
naye utawuhlonipha yini kulomuti/utawukhona yini kutimela tonkhe tinkinga
talomuti/Bakhaliswa kutsi sewehlukana nabo, uyewuphila nalabanye bantfu/
sekutabete lowenta loko labekwenta.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (3)
[25]
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 11 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
UMBUTO 12 (UMBUTO LOYINDZABAMBHALO)
KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi
Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
Tintfo letentiwa nguSikhulu Tsabetse, tisenteka nalomuhla.
Singeniso
Bahlolwa bachaza sihloko babuye bavete nekutsi tintfo letenteka emibhalweni,
tisenteka nalomuhla.
Umtimba
Tintfo lebetentiwa nguSikhulu Tsabetse, letisentiwa nalomuhla.
• Kuncisha Mphikeleli indzawo yekuhlala.
Sikhulu Tsabetse wancisha Mphikeleli indzawo yekufihla inhloko nobe ati kutsi
ikhona indzawo. Nalomuhla kuyenteka loku, lapho umuntfu lofuna indzawo
yekucasha bamncishe ibe ikhona.
• Kucoshisa Mphikeleli esikolweni.
Sikhulu Tsabetse wacoshisa Mphikeleli esikolweni ngekutsi amcambele emanga
kutsi abesejele neyise. Lokunye lakukhuluma Tsabetse kutsi Mphikeleli
akafanelanga kuba sesikolweni ngobe iminyaka yakhe ingetulu kwaleyo
lelindzelekile kulelibanga, iminyaka yakhe imvumela kutsi afundze imfundvo
yalabadzala. Nalomuhla kuyenteka kutsi umntfwana angemukelwa esikolweni
ngobe baphatsi besikolo banika tizatfu letitsite letenta kutsi umntfwana
angemukeleki esikolweni.
• Kufihlela Mphikeleli tincwadzi tekushona kwebatali bakhe
Sikhulu Tsabetse wafihlela Mphikeleli tincwadzi tekushona kwebatali bakhe, wate
wanikwa leto tincwadzi mhlazane Tsabetse asagula. Nalomuhla kuyenteka kutsi
umuntfu lonelwati lolutsite, alugodle njengaTsabetse, agodlele Mphikeleli tincwadzi
tekushona kwebatali bakhe.
• Kunika tihlobo tikhundla letingakatifaneli.
Sikhulu Tsabetse abebubona buholi baMphikeleli kutsi bucotfo, kungako nje
abetama ngato tonkhe tindlela kutsi anike bantfu sitfombe lesibi ngaMphikeleli.
Loku abekwentela kutsi umntfwanakhe, longuMagumeni, kube nguye umholi.
Nalomuhla kuyenteka kutsi umuntfu losesikhundleni anike tihlobo takhe tikhundla
letingakatifaneli, kugcine kunembango loholela kutsi bantfu babulalane.
• Kuhamba akhuluma kabi ngaMphikeleli.
Sikhulu Tsabetse abekhuluma kabi ngaMphikeleli ebantfwini. Abembita
ngelikhomanisi, liphekula nalamanye emagama. Kuvakashelwa kwaMphikeleli
ngemaphoyisa atewusesha tikhali, tidzakamiva nalokunye, sisusa sako
bekunguTsabetse. Nalomuhla kuyenteka loku, lapho utfola umuntfu atjela bantfu
lokubi ngalomunye, ngenhloso yekutsi bantfu bamvukele. Labanye bantfu abagcini
lapho, kepha baya nasemaphoyiseni kuyowatjela emanga kute umuntfu aboshwe.
(Naletinye tintfo letingakabalwa lapha letigcamisa kutsi, tintfo lebetentiwa nguSikhulu
Tsabetse, tisenteka nalomuhla, temukelekile.)
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 12 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
Siphetfo
Bahlolwa basonga konkhe loku labebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi
tintfo lebetentiwa nguSikhulu Tsabetse tisentiwa nalomuhla.
CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisendzabeni letesekela
timphendvulo tabo.
BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C [25]
UMBUTO 13 (IMIBUTO LEMIFISHA)
KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi
13.1 'Umuntfu uyanikwa litfuba lekutiphendvulela. Sincumo sitsatfwe ngemuva
kwekuba sekubonisenwe naye,' (2)
13.2 Emaphepha emfundvo Mphikeleli lanawo abengenamahloni ngawo futsi
abefisa kutsi ayewuhlolwa/Mphikeleli watalelwa eMbalenhle/Wafundza
etikolweni letiphasi talapha eMbalenhle ngesikhatsi sembalandlati (2)
13.3 Kucoshwa kwaMphikeleli esikolweni kungenta kutsi agcine
angundzingasitsebeni njengalabanye bantfwana labaphila esikhatsini
salomuhla, labangamange bafundze, labagcina babondzingasitsebeni/
Angagcina asigebengu/Angaboshwa, njll.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2)
13.4 Kubona kwaTsabetse kutsi Mphikeleli uletsa intfutfuko, wabese ukhuluma
emanga ngaye esiveni kute simtondze lebekungenta kutsi angabi neligalelo
lekuletsa intfutfuko/Kumvimbela kutsi abe nematfuba ekufundza, loko
bekuyokwenta kutsi angabi nalo lwati nemakhono labengawasebentisa
kutfutfukisa sive. (2)
13.5 Nakutsetfwa licala laMphikeleli esikolweni, akumange kube nemuntfu
longumtali lommelako futsi amange anikwe litfuba lekutiphendvulela, kantsi
kulesikhatsi salomuhla, tikolo tinika umfundzi incwadzi yekutsi abuye nemtali
nobe umuntfu lotammela nakugwetjwa licala, njengobe kumiswe
emtsetfwenisisekelo wekulawula tikolo. (2)
13.6 Abefanele aye eTikweni Letasekhaya ayewutfola tincwadzi tekushona
kwebatali bakhe ngaphandle kwenkinga. (2)
13.7 Ngekwesikhundla saShongwe sekuba ngumfundisi, abengamnika teluleko
tekwakha kabusha similo sakhe, lokuyincenye yemsebenti webantfu
lababafundisi. (2)
13.8 Mphikeleli wahlangana naKhulumile, batekana bagcine sebakhe likhaya labo
lokwavusa umuti weyise, Velakhe Zwane, njengobe ngeSiswati umuti
uwakhelwa uyihlo, njengaMphikeleli. (2)
13.9 Likomidi lesikolo alikabumbani. Bantfu labanjengaTsabetse bafuna kutsi
Mphikeleli acoshwe, kantsi thishelanhloko ufuna kutsi Mphikeleli anikwe
litfuba lesibili lekufundza, lokusho kutsi likomidi aliboni tintfo ngeliso lelifanako
futsi alihlangani ngembikwekutsi liye ebantfwini leliyewuhlangana nabo. (2)
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 13 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
13.10 Inoveli beyingeke ichubekele embili ngobe konkhe lokwenteka enovelini
kweyeme emphumelelweni yaMphikeleli lolichawe lendzaba. (2)
13.11 Kuletheksthi lengenhla kunekucabana emkhatsini waTsabetse naMphikeleli
mayelana nekucoshwa kwakhe esikolweni, lokungiko lokubhebhetsekisa
ludvweshu. (2)
13.12 Lenkhulumo isho kutsi, umuntfu akanabani, njengobe Mphikeleli
abengasenabo bakubo, afaniswa nenhlwa. (3)
[25]
UMBUTO 14 (UMBUTO LOYINDZABAMBHALO)
'TIBOPHO TELUTSANDVO' – JJ Thwala
Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
Tintfo letentiwa nguLomusa, tisenteka nalomuhla.
Singeniso
Bahlolwa bachaza sihloko babuye bavete nekutsi tintfo letentiwa balingisi emibhalweni,
tisenteka nalomuhla.
Umtimba
Tintfo lebetentiwa nguLomusa, letisentiwa nalomuhla.
• Kutsandzana nemuntfu uzilile.
Lomusa wagana Mlungisi agcoke inzilo yekushonelwa ngumyeni wakhe.
Nalomuhla bakhona bafelokati labagana basengakakhumuli tembatfo tabo
tekuhlonipha kushonelwa bayeni babo.
• Kuba licili
Lomusa wakhombisa kuba licili ngekuyenga Mlungisi atsi uvukela emsebentini
enkapanini letsite kantsi sigebengu, nalomuhla akhona emantfombatane
lakhohlisa tingani tawo ticabange kutsi aphila imphilo lemsulwa kantsi
atigebengu. Lomusa wakhohlisa Mlungisi watsi akanabatali entela kutsi alotjolwe
ebantfwini lahlangene nabo ngebugebengu. Nalomuhla akhona emantfombatane
latsatsa imali yemalobolo ayinike labangakafaneli kute adliwe lawo malobolo.
• Bugebengu
Lomusa abephila imphilo yebugebengu, atsengisa tidzakamiva, umtimba abuye
abambe inkunzi nemngani wakhe longumlumbi, Nkhangala. Nalomuhla
siyabatfola bantfu labakha bungani naletinye tive, babe bentela kutsi
bangacatjangelwa ebubini kantsi bahlanganiswe bugebengu.
• Kutfumba
Lomusa watfumba Sitsembile, wamfaka emotini labebahamba ngayo ngobe
ambangisa kutsi utsandzana naMlungisi. Nalomuhla bantfu bayanyamalala
kungatiwa kutsi bashonaphi, babe batfunjwe titsa tabo ngenhloso yekucedza loko
labakubangako.
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 14 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
• Kuboshwa
Lomusa Kanye nebangani bakhe boNkhangala, Sicobolo naMacaleni
baboshelwa bugebengu. Nalomuhla bakhona bantfu labaphila ngebugebengu
imphilo yabo yonkhe kepha ekugcineni emaphoyisa ababophe baye ejele.
(Naletinye tintfo letingakabalwa lapha letigcamisa kutsi, tintfo lebetentiwa nguLomusa
tisenteka nalomuhla, temukelekile)
SIPHETFO:
Bahlolwa basonga konkhe loku labebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi
tintfo lebetentiwa nguLomusa, tisentiwa nalomuhla.
CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisencwadzini letesekela imibono
yabo.
BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C [25]
UMBUTO 15 (IMIBUTO LEMIFISHA)
'TIBOPHO TELUTSANDVO' – JJ Thwala
15.1 Bekanganato tinkhomo kepha imali anayo ngobe uyasebenta unguthishela
akakafuyi. (2)
15.2 Mlungisi ungumlingisi longakholweki njengobe simbona angetsembi muntfu,
ngisho nalokubi lakubona ngemehlo akhe akakukholwa ngaphandle
kwalokushiwo nguLomusa. (2)
15.3 Labatawutsi usikhetse kahle batawesekela batsi: Lendzawo imfanele Lomusa
ngobe kutfolakala bantfu labasebentisa tidzakamiva njengaye futsi uyenta
kahle lemikhuba yakhe lemibi, njengekutsengisa umtimba. Labatawutsi
asikakhetsi kahle batawesekela ngekucaphuna enovelini. (2)
15.4 Kungemukeli bungani baLomusa naNkhangala kwaMlungisi kukhomba
kwecwayana ngekwelibala, ngobe Nkhangala abengumlumbi. (2)
15.5 Ngahle abelwa kwekhweta letidzakamiva labebatisebentisa naNkhangala
kute Mlungisi angatewubona lokukhohlakala kwabo. (2)
15.6 Ayemukeleki njengobe ikhombisa indzelelo lengagcina idale ludvweshu
emkhatsini wabo bobabili. (2)
15.7 Labatsi wenta kahle batawesekela batsi: Kuhamba kwaMlungisi kube kuhle
ngobe wakwati kwehlisa lulaka lwakhe lebelungenta kutsi kube neludvweshu.
Labatsi wenta kabi batawesekela ngekucaphuna enovelini. (2)
15.8 Bekafuna kuhambisa kahle tintfo ngekwemasiko njengelisiko lekuteka/
Abentiwa lutsandvo. (2)
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 15 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
15.9 Labagulwa sifo sashukela, akumelanga badle kakhulu emaswidi ngobe lizinga
lashukela lenyuka kakhulu/Nawehlile shukela emtimbeni, bese udla emaswidi,
ayakusita, lizinga lashukela lemukeleke, ngaloko Lomusa abengenaso (2)
siciniseko sekutsi Mlungisi unaye shukela nobe akanaye.
15.10 Abehlose kufundzisa tetsamelilwati kutsi sandla semtsetfo sidze/Ayikho
imphunga yelihlatsi/Nawenta lokuphambene nemtsetfo, utawugcina ubanjiwe. (2)
15.11 Labangavumelani batawesekela batsi: Lenkhulumo itsintsa imiva yebafati
ngobe ivuna emadvodza kutsi wona awakhulumi ngebantfu lokuphikisa loku
lokwentiwa boSikhuni naMadvodza. Labavumelana nayo batawesekela
ngekucaphuna enovelini. (2)
15.12 Yindzaba yekutsi emalobolo efikile yini kaboLomusa nekutsi bobani
labemukele lawo malobolo futsi bambite malini kutsi alobole Lomusa. (3)
NOBE
UMBUTO 16: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa
Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
Tintfo letentiwa yindvodza leyanikwa lidada naletentiwa yinkhosi Tobias Nkosi,
tisenteka nalomuhla.
Singeniso
Bahlolwa bachaza sihloko babuye bavete nekutsi tintfo letentiwa balingisi emibhalweni
yetemdzabu, tisenteka nalomuhla.
Umtimba
Tintfo lebetentiwa yindvodza leyanikwa lidada, letisentiwa nalomuhla.
• Inhlupheko
Kushonelwa kwemfana nguyise, ahlale nenina bahlupheka, bangenamuntfu
lobondlako. Nalomuhla loko kusenteka. Bakhona bomake labahlala
nemadvodzana abo ngobe uyise asashona, bahlupheke beswele kudla.
• Kusebenta ungaholi kahle
Kusebenta kwalendvodza lekulenganekwane, umlumbi abengayiholeli kahle.
Nalomuhla basekhona bantfu labasebenta bangaholelwa imali lelingene umsebenti
labawentako njengalomfana.
• Kushiya tisebenti netipho
Labanye belumbi kuhamba, kuhambe bafune kusuka bayohlala ngesheya
njengobe nalona lokulenganekwane naye wavalelisa lomfana ngekumupha lidada.
Nanyalo kunjalo tisebenti tinikwa tipho natishiywa.
• Kungalaleli imiyalo
Lomfana kwatsiwa angalihlabi lidada kodvwa yena wangalaleli wagcina
ngekulibulala. Nalomuhla buhlongandlebe busekhona.
Tintfo lebetentiwa nguTobias Nkosi, letisentiwa nalomuhla.
• Kubelekwa kwenkhosi Tobias
Kubelekwa kwenkhosi Tobias anganakwa. Nalomuhla kusenteka, lapho umuntfu
abeleka khona umntfwana angamondli, abuye amsise emtini, kumbe aphisane
ngaye.
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 16 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
• Kusita labahluphekile:
Inkhosi Tobias Nkosi, abesita wonkhe umuntfu, 'Mhlane lobanti, longadzinwa
kutfwala bantfu.' Nalomuhla kuyenteka kutsi umuntfu lome kahle, asite
labahluphekile.
• Kubutsa sive angabandlululi
Kwetfwala sive sakaNkosi njengemholi waso lokwente kutsi simhloniphe.
Nalomuhla kusenteka kutsi umuntfu ahlonishelwe umsebenti loncomekako
kakhulukati kumnika ludvumo emmangweni.
• Kubusa ngekuthula esiveni sakhe
Kubusa kwaTobias ngekuthula angalwi naletinye tive, kusenteka nalomuhla lapho
sitfola emakhosi nebaholi labangatsandzi kulwa kepha bafune kuhlaliswane
ngekuthula.
(Naletinye tintfo letingakabalwa lapha letigcamisa kutsi, tintfo lebetentiwa yindvodza
leyanikwa lidada nenkosi Tobias Nkosi, tisenteka nalomuhla, temukelekile)
SIPHETFO:
Bahlolwa basonga konkhe loku labebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi
tintfo lebetentiwa yindvodza leyanikwa lidada nenkosi Tobias Nkosi, tisentiwa
nalomuhla.
CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisencwadzini letesekela imibono
yabo.
BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B ne–C [25]
UMBUTO 17: IMIBUTO LEMIFISHA
SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa
17.1 Kutawubonakala ngeligwebu. (2)
17.2 Ngulokutsi lomfati lomncane atente umuntfu logulako/Kutfumela intfombatana
yakhe iyewubuka lokwentiwa ekweluseni. (2)
17.3 Kulenganekwane sitfola insweleko kukudla, lokwasonjululwa yinhlanti
ngekunika intsandzane lebeyeswele kudla, lokwatfutfukisa lenganekwane ite
iyewufika esiphetfweni. (2)
17.4 Lesaga sisho kutsi, kufa kwalomunye, kuvulela lomunye ematfuba lancono
emphilweni, nalapha sitfola intfombatane lebeyihlushwa ngunina lomncane
seyiphila imphilo lemnandzi ngekutsi unina wayo abulale inhlanti lebekatsi
uyivimbela kutsi ingasiti lentfombatane kantsi ngaloko seyitawusitakala. (2)
17.5 Wente kutsi uyise walentfombatane ayewusebentela khashane kute konkhe
kuhlupheka kwayo kwenteke angekho. (2)
17.6 Ligalelo laletinkhomo lekutsi intfombatane ihlangane nenhlanti leyayipha
kudla emfuleni, yagcina seyigane umfana lomuhle lonjingile. (2)
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 17 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
17.7 Intsandzane lenhle ngumakhotfwa ngunina. Lesaga sisho kutsi, umntfwana
uphila ncono nangabe akhuliswa ngunina. Siyifanele lentfombatane ngobe
yashonelwa ngunina, uyise wehluleka kuyinakekela.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (3)
NA
SIKHUNGO SASEMATSAMO
17.8 Ngemajobo. (Abitwe ngengwe/inkhonyane.) (1)
17.9 Umsindvo lowentiwa timvadla wenanela kugidza kwalowo lotigcokile. (1)
17.10 SiseMphumalanga. (1)
17.11 Tekuvakasha tiletsa imali lekungiyo letfutfukisa umnotfo/Kutsengiswa
kwetembatfo teSiswati/Imigidvo lebukelwa bantfu labakhokhe imali letfutfukisa
umnotfo. (1)
17.12 Bantfu labangeMaswati/Bantfu labati emasiko nemihambo yeSiswati/Bantfu
labati kukhuluma Siswati mbamba. (2)
17.13 Emaswati akhombisa buve bawo ngekutsi avunule tembatfo teMaswati,
letehlukahlukene kusukela kulabancane kuye kulabadzala, sibonelo. Bomake
bavunula tidziya netidvwaba.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2)
17.14 Ligama, ulidvonsamehlo, lisho kuheha bantfu kutsi basondzele nangabe
kukhona labakubonako. Umbhali ulikhetse kahle leligama ngobe lesikhungo
saseMatsamo siheha wonkhe umuntfu kutsi asondzele atewubona loko
lokwenteka kulesikhungo. (2)
[25]
SAMBA SESIGABA B: 25
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 18 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
SIGABA C: UMDLALO
UMBUTO 18 (UMBUTO LOYINDZABAMBHALO)
KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane
Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
Badlali banelichaza labalibambako ekwedluliseni ingcikitsi 'leyimfundvo'
kulomdlalo, kubhekiswa kuNcobile naMphotfo.
SINGENISO SENDZABAMBHALO.
Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho kutsi badlali kunelichaza labalibambako kute
ingcikitsi leyimfundvo kulomdlalo, yedluliselwe etetsamelinilwati.
UMTIMBA
Lichaza lelabanjwa nguNcobile kwedlulisa ingcikitsi leyimfundvo:
• Kutinikela etifundvweni takhe nanobe ahlangabetene netinkinga emphilweni yakhe
lebekufanele timtsikamete esikolweni kodvwa wachubeka, letifaka ekhatsi leti
letilandzelako:
Kuboshwa kwesingani sakhe lesinguGedlembane siboshelwa kubulala
malumekati waNcobile, kodvwa angaphazamiseki, aye kuyewubona
Gedlembane nakaphuma esikolweni, loku kwenta tetsamelilwati tikwati
kubona kutsi ingcikitsi yalomdlalo yimfundvo.
Kushonelwa nguGedlembane, kodvwa achubeke nekuya esikolweni ngiko
lokukhombise kutimisela kwaNcobile ngemfundvo, kuphindze kukhombe
netetsamelilwati kutsi ingcikitsi yimfundvo.
Kushayelwa bafana, kepha angaphazamiseki etifundvweni, achubeke
nekufundza, nangalesikhatsi aletselwa tincwadzi esibhedlela, kuveta ebaleni
ingcikitsi leyimfundvo kulomdlalo.
Kutsandzana kwakhe naCelani labenjingile, akumange kumphazamise
etifundvweni takhe kwenta tetsamelilwati tibone kutsi ingcikitsi yalomdlalo
yimfundvo.
Kukhuleliswa nguMphotfo abe afundza, kumente watisola wacela litfuba
lesibili lekubuyela esikolweni ayewufundza lokuveta ebaleni ingcikitsi
leyimfundvo.
Kuphumelela kwakhe ekugcineni abe lijaji, kuveta ingcikitsi leyimfundvo
ebaleni.
Lichaza lelabanjwa nguMphotfo kwedlulisa ingcikitsi leyimfundvo
• Kutinikela etifundvweni takhe nanobe ahlangabetene netinkinga emphilweni yakhe
lebekufanele timtsikamete esikolweni, kodvwa wachubeka, letifaka ekhatsi leti
letilandzelako:
Kweswela kwakhe bakubo labatamyisa esikolweni, kepha achubeke
nemfundvo, kuveta ingcikitsi yalomdlalo leyimfundvo ebaleni.
Kukhubateka lokungatange kumyekelise sikolo, kuveta ingcikitsi yalomdlalo
leyimfundvo ebaleni.
Kweswela indzawo yekuhlala, ahlale emkhukhwini longekho esimeni
lesikahle, nako akutange kumyekelise sikolo, wachubeka nekufundza,
lokugcamisa ingcikitsi yalomdlalo leyimfumdvo.
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 19 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
Kwesatjiswa nguHleta kepha angayekeli sikolo abaleke ngekwesabela
imphilo yakhe, kubeka ebaleni ingcikitsi yalomdlalo leyimfundvo.
Kuvinjwa nguCelani abuya esikolweni kepha angayekeli kufundza, kuveta
ingcikitsi yalomdlalo leyimfundvo ebaleni.
Kufundza agogodze agcine asangudokotela, kuyigcamisa kahle ingcikitsi
yalomdlalo leyimfundvo.
(Naletinye tigameko letingakabalwa lapha letigcamisa lichaza lelabanjwa ngulabadlali,
temukelekile.)
SIPHETFO:
Kulesigaba sendzabambhalo bahlolwa basonga konkhe loku labebacoca ngako lapha
ngenhla, basho kutsi labadlali balibambile nobe abakalibambi lichaza ekwedluliseni
ingcikitsi leyimfundvo kulomdlalo.
CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni letesekela imibono
yabo.
BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C [25]
UMBUTO 19 (IMIBUTO LEMIFISHA)
KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane
19.1 Abelindzele kuva kutsi Ncobile sewutsandzana naCelani Mavimbela. (2)
19.2 Ufuna kutsi lijaha lelitsandzana nentfombi yakalo libe nemoto/libe nemali/
limtsengele kudla lokusembili/limtsengele kwekwembatsa lokusembili, njll.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2)
19.3 Ludwveshu, ngobe kunekushayisana kwemibono emkhatsini waLaHleta
naNcobile mayelana nekukhetsa singani. (2)
19.4 Lilungelo lekungashaywa. LaHleta washaya Ncobile kantsi umtsetfwosisekelo
waseNingizimu Afrika utsi, umuntfu loshaya umntfwana uyaboshwa/Lilungelo
lekutikhetsela singani ngoba umtsetfwosisekelo waseNingizimu Afrika ufuna
umuntfu atikhetsele lakutsandzako, angakhetselwa, njll.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2)
19.5 Nalomuhla kukhulelwa nekukhulelisa kubangwa ngiko kungachumani
kwebatali nebantfwana babo, bantfwana bafundziswe kutiphatsa kahle,
njengobe naLaHleta abefuna bavulelane tifuba naNcobile kute akwati
kumeluleka ngetelutsandvo. (2)
19.6 Ingcikitsi yalomdlalo yimfundvo, beyitawutsikameteka ngekutsi Ncobile agcine
angumuntfu longakafundzi ngobe njalo nakumele akhiphe emabhuku,
uhlangabetana nalesitfombe lesimenta akhumbule Gedlembane bese
uyakhala akhohlwe kufundza. (2)
19.7 Ncobile wafundzela kuba lijaji lenkhantolo ngobe afuna kumela emaciniso
etebulungiswa emmangweni njengobe Gedlembane wagwetjelwa licala
langakalenti. (2)
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 20 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
19.8 Siciniseko sekutsi balisukumele lelicala, bangahle bagcine bambopha lona
lobulele Gedlembane njengobe vele Hleta wagcina aboshiwe.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2)
19.9 Lelibito lisho kucela lokudzingako. Lelibito lakhe alikamfaneli ngobe
liphambene netento takhe tebugebengu, lokufaka ekhatsi kuntjontja timoti,
lokukutitsatsela ungakaceli, njll.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2)
19.10 Abesaba kutsi utawutsintseka kuloludzaba lwekulimala kwaNcobile bese
uyaboshwa/Abengavelani naNcobile njengobe alimele ngalesikhatsi unina
etama kumekhuta/Abengaketsembeki kuLaHleta, asafuna kumshiya yedvwa
kulenkinga, njll.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2)
19.11 Lesento besisihle ngoba kube bamsita bekatawuvilapha kwenta umsebenti
wesikolo, anake letinye tintfo, etsembele kubo kutsi batawuhlala bamsita/
Bekumele bamchazele lokufunwa ngumsebenti kodvwa bangamenteli, njll.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2)
19.12 Emantfombatane alomuhla, avame kubita bantfwana bawo lababatalele
emakhaya, labangenabo boyise, labangakahlawulwa, ngetibongo
tasemakubo, bangababiti ngetibongo tabo, njengoba naNcobile atsi
umntfwana wakhe utawuba wakaMagagula. (3)
[25]
UMBUTO 20: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO
LAMI LISIPHETFO – JJ Thwala
Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
Badlali banelichaza labalibambako ekwedluliseni ingcikitsi, 'lengumbango'
kulomdlalo, kubhekiswa kuMahubhulu naSomhlolo.
SINGENISO SENDZABAMBHALO.
Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho kutsi badlali kunelichaza labalibambako kute
ingcikitsi leyimfundvo kulomdlalo, yedluliselwe etetsamelinilwati.
UMTIMBA
Lichaza lelabanjwa nguMahubhulu kwedlulisa ingcikitsi lengumbango:
• Kuphikisana nemiyalelo netincumo taSomhlolo kute sive sibe nekuthula, lokufaka
ekhatsi leti letilandzelako:
Kufuna kutsi kuhlaselwe tive letibomakhelwane, acitse ingati,
lokungahambelani nendlelanchubo yekubusa kwaSomhlolo lokwenta kutsi
kugcame ingcikitsi lengumbango.
Kuvakalisa kungenetiseki kwakhe kuSigogodvolo ngendlela Somhlolo labusa
ngayo live laNdvungunya, kwenta kutsi bonkhe labasondzelene
naMahubhulu babone kutsi ufuna kususa lutfutfuva lolugcamisa kahle
ingcikitsi lengumbango.
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 21 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
Kucamba emanga ngekutjela Mabhoko kutsi Somhlolo uhlela
kuyewumhlasela, abe atfunywe kuyewucela buhlobo lobuhle kuyiveta kahle
ingcikitsi yalomdlalo lengumbango.
Kuvivisa libutfo leMahubhulu ngasese, afihlela Somhlolo kutsi ufuna
kuyewuhlasela angati, kuveta ebaleni kutsi ingcikitsi yalomdlalo ngumbango.
Kuvimbela eMahubhulu kutsi aye lapho abebitwe khona nguSomhlolo, kepha
emabutfo aya ngenkhani angakamtjeli, kwenta kucace kutsi ingcikitsi
yalomdlalo ngumbango.
Kuphikisana naSomhlolo ngalesikhatsi amtjela kutsi, 'lakhe lisiphetfo',
nabitelwe emphakatsi kuyewugwetjwa, kuvele kwaba sebaleni kutsi ingcikitsi
yalomdlalo ngumbango.
Kukhetsa kutibulala kunekutsi abulawe nguSomhlolo, ngulokunye
lokukhombisa kutsi ingcikitsi yalomdlalo ngumbango.
Lichaza lelabanjwa nguSomhlolo kwedlulisa ingcikitsi lengumbango:
• Kuphikisana nalabo labedzelela imiyalo netincumo takhe letimayelana nendlela
labebusa ngayo kute sive sibe nekuthula, lokufaka ekhatsi leti letilandzelako:
Kungavumeli Mahubhulu kutsi ente intsandvo yakhe, kubhebhetsekisa
umbango loyingcikitsi yalomdlalo.
Kubita Mahubhulu njengendvuna kutsi atewuva kutsi ngabe sive usiphetse
njani, emva kwekuva kutsi ngatsi kunetinsolo letichamuka kuMahubhulu
ngekungabusi ngendlela leyemukelekako, kwenta kube nembango ngobe
Mahubhulu wafihla kutsi akenetiseki, lokuveta ingcikitsi yalomdlalo.
Kutfumela Sigogodvolo kuyewubita Mahubhulu nelibutfo lakhe ngobe eve
kutsi Mahubhulu uhlela kuyewuhlasela ngaphandle kwemvume yakhe, kuveta
ebaleni ingcikitsi yalomdlalo.
Kukhuluma naMahubhulu amecwayisa ngekufa kwebantfu nangabe
ayewuhlasela, nekutsi ati kutsi leyo ngati itawubutwa kuye njengenkhosi,
kuveta ingcikitsi yalomdlalo lengumbango ebaleni.
Kuyewucela buhlobo etiveni letingesito teMaswati lokuyintfo lebeyitondvwa
nguMahubhulu ngobe afuna kutsi leto tive tihlaselwe kwenta umbango
loyingcikitsi yalomdlalo ube sebaleni.
Kubita Mahubhulu kutsi atewugwetjwa ngemacala labetawetfweswa wona
ekufuna kuvusa umbango, lokwenta kutsi Mahubhulu agcine atibulele ngobe
angafuni kubulawa nguSomhlolo, kubeka ebaleni ingcikitsi yalomdlalo
lengumbango.
(Naletinye tigameko letingakabalwa lapha letigcamisa lichaza lelabanjwe ngulabadlali,
temukelekile)
SIPHETFO:
Kulesigaba sendzabambhalo bahlolwa basonga konkhe loku lebebacoca ngako lapha
ngenhla, basho kutsi labadlali balibambile nobe abakalibambi lichaza ekwedluliseni
ingcikitsi yalomdlalo.
CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni letesekela imibono
yabo.
BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B ne–C. [25]
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 22 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
UMBUTO 21: (IMIBUTO LEMIFISHA)
LAMI LISIPHETFO – JJ Thwala
21.1 Abebabonga nabente lokuhle/Kubapha tipho letifana nemfuyo. (2)
21.2 Abetfuma tindvuna takhe kutsi tiyewucela buhlobo lobuhle etiveni lakhelene
nato, njengekutekwa kwaTsandzile. (2)
21.3 Kwayilandzela kahle ngobe ngalesikhatsi atalwa kwaba nemhlolo
kwadzingeka kutsi kubitwe inyanga yesive itewulekelela ngobe akamange
atalwe njengebantfwana bonkhe. (2)
21.4 Mahubhulu akamange enetiswe sikhundla lanikwa sona sekuphatsa libutfo
leMahubhulu, wafuna kutilinganisa neNkhosi, watfumela lelibutfo kutsi
liyewuviva, lokungahambisani neNkhosi, lokwaholela kutsi agcine ngebubi
bekutibulala ngekungafuni kujeziswa nguSomhlolo. (2)
21.5 Ngekwemtsetfosisekelo, akekho umuntfu lonemvumo yekukhipha
umphefumulo. Mahubhulu wenta intfo lephambene nemtsetfosisekelo
ngekutibulala. (2)
21.6 Abefuna kuketula umbuso waSomhlolo, utsatfwe nguye abe yinkhosi/
Abefuna kuhhunga tonkhe tindvuna tivukele Somhlolo, kubekwe yena abe
yinkhosi, njll.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2)
21.7 Imibono itawehluka, ifake ekhatsi lena lelandzelako:
Kumephuca emandla ebundvuna/Kumephuca yonkhe imfuyo lanikwe yona/
Kumgweba ngekuba yinyoka, abindze netindzaba tekusola kwaMahubhulu,
njll.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2)
21.8 Kuwutfutfukisa ngekutsi umbango uchubekele embili, Mahubhulu aphikisane
nenkhosi netindvuna tayo kuze kube sekugcineni kwemdlalo lapho atibulala
khona. (2)
21.9 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:
Labatsi kuhle batawesekela ngekutsi: Kutfolakala intfombi mbamba ngobe
kusuke kwentiwe lucwaningo ngembikwekutsi ikhetfwe.
Labatsi kubi, batawesekela ngekutsi kuhlukunyetwa emalungelo etintfombi.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2)
21.10 Lenkhulumo itsintsa imiva ngobe inyembenya Sigogodvolo ngekumbita
ngemfati abe ayindvodza, loko kuhlukumeta imiva yabomake ngobe akusibo
bonkhe bomake labamane bashaywe luvalo nje. (2)
21.11 Umbhali uphumelele kucamba sihloko, 'Lami Lisiphetfo,' ngobe likhuluma
ngesiphetfo saMahubhulu labesolo abaphikisa ngaso nenkhosi netindvuna
tayo, kantsi ekugcineni, lelisiphetfo kutawuba lenkhosi, ngako-ke lencwadzi
ikhuluma ngemavi esiphetfo, lokumavi enkhosi, Mahubhulu asafile.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2)
21.12 Somnjalose abebonisa Somhlolo indlela langancoba ngayo titsa takhe/
Wameluleka ngelisu lekucela buhlobo lobuhle etiveni letibomakhelwane, njll.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (3)
[25]
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 23 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
UMBUTO 22 (UMBUTO LOYINDZABAMBHALO)
KWAHLWA EMINI – JJ Thwala
Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
Badlali banelichaza labalibambako ekwedluliseni ingcikitsi 'lembango'
kulomdlalo, kubhekiswa kuNkhanise naMakhosi.
SINGENISO SENDZABAMBHALO:
Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho kutsi badlali kunelichaza labalibambako kute
ingcikitsi lengumbango kulomdlalo, yedluliselwe etetsamelinilwati.
UMTIMBA:
Lichaza lelabanjwa nguNkhanise:
• Kuphikisana nemiyalo netincumo taMkhalelwa tekubeka Makhosi kutsi abuse sive
sakaNhlapho, lokufaka ekhatsi loku lokulandzelako:
Kuphikisana kwakhe naMakhosi ngobe atsi nguye lomdzala kaNhlapho,
lokubeka ebaleni ingcikitsi yalomdlalo lengumbango.
Kulalela Lajele kutsi alwele lobukhosi ngobe bakhe nako kwasusa umbango,
lokuveta ingciktisi yalomdlalo
Kuvumelana naSicongo kutsi kuhlaselwe boMakhosi ngetikhali kuveta
ebaleni ingcikitsi yalomdlalo lengumbango.
Kwenta licembu lemfelandzawonye lelitamesekela kutsi alwele lobukhosi ate
abutfole, kwasusa lutfutfuva, lokuveta ingcikitsi yalomdlalo lengumbango.
Kuvumelana naNdzabeni kutsi kulunjwe Makhosi ngekumelapha mbumbulu
kute afe angakabutfoli lobukhosi, lokugcamisa ingcikitsi yalomdlalo,
lengumbango.
Lichaza lelabanjwa nguMakhosi:
• Kuphikisana nalabo labedzelela imiyalo netincumo taMkhalelwa letimayelana
nekunikwa kwakhe bukhosi, lokufaka ekhatsi leti letilandzelako:
Kuvuma kutsatsa bukhosi njengelitibulo laMkhalelwa lebekubanga kulwa
emkhatsini wakhe naNkhanise, kugcamisa umbango, lokuyingcikitsi
yalomdlalo.
Kutjela Nkhanise kutsi ngeke aphikisane netincumo teyise, bukhosi
utabutsatsa njengobe anikwa, kugcamisa ingcikitsi lengumbango.
Kulalela Lahlatjwako natsi bukhosi bakhe, kufanele abulwele, kugcamisa
ingcikitsi lengumbango.
Kwesekela Sifiso ngalesikhatsi atsatsela Nkhanise Bonakele, kuchubela
umbango embili, loyingcikitsi yalomdlalo
Kuphikisana kwakhe naSicongo, amtjela kutsi utawube afake ligwalagwala,
kudvuma bayethe. Loku kugcamisa kulwa kwakhe naSicongo njengelilunga
leMfelandzawonye, lokugcamisa ingcikitsi yembango.
Kutibongelela kwaMakhosi ngetibongo letifaka ekhatsi kuphaka imphi
iyewuhlasela ibhubhise labafanele nalabenelwe kufa, kugcamisa ingcikitsi
lengumbango kulomdlalo.
Tinkhulumo lapho Makhosi atjela Sifiso kutsi bangetfuki ngobe boNkhanise
nanobe bangahlangana busuku nemini banguMfelandzawonye, ngeke
babente lutfo ngobe bona bamicansa lengagitjelwa mbongolo, batimamba
letingaphutfunyelwa, lokungemagama lagcugcutela kulwa lokugcamisa
ingcikitsi yalomdlalo lengumbango.
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 24 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
(Naletinye tigameko letingakabalwa lapha letigcamisa lichaza lelabanjwe ngulabadlali,
temukelekile)
SIPHETFO:
Kulesigaba sendzabambhalo bahlolwa basonga konkhe loku lobebacoca ngako lapha
ngenhla, basho kutsi labadlali balibambile nobe abakalibambi lichaza ekwedluliseni
ingcikitsi yalomdlalo.
CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni letesekela imibono
yabo.
BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C [25]
UMBUTO 23 (IMIBUTO LEMIFISHA)
KWAHLWA EMINI – JJ Thwala
23.1 Kubaluleke ngekutsi kute longacamba emanga nasashonile umnikati welifa
njengobe kutawube kwatiwa kutsi bani nabani batfole labebelwe kona
ngumnikati lifa asaphila. (2)
23.2 Kubeka lilanga langeMgcibelo kutsi kutawuba lekwaba lifa, nekubeka kulelifa
Makhosi esihlalweni. (2)
23.3 Siyifanele njengobe Mkhalelwa ubabitele emphakatsi lapho bakhulumela
elawini, lekungeke kwaviwa ngumuntfu loku lokukhulunywako ngobe leti
tindzaba tasebukhosini, lokungakafanele tiviwe nanobe ngubani. (2)
23.4 Akasilo liciniso ngobe Ndzabeni abefuna kubuse Nkhanise kantsi Mkhalelwa
yena unika Makhosi lombuso. (2)
23.5 Lungile akamange angenele etindzabeni tembango waMakhosi naNkhanise,
kantsi emantfombatane alomuhla ayatsandza kungenela tindzaba tekulwa
letiphatselene netingani tawo ate afake nemasu ekulwisana naleto titsa. (2)
23.6 Umvete anesimilo sekungetsembeki ngoba wenta ngatsi akati kutsi kuyaliwa
ngalobukhosi ngobe abetsenjiswe sikhundla nangabe atawesekela Nkhanise. (2)
23.7 Lisu lekumbongelela njengembongi yakhe lapho atawuveta khona kusola loko
lokwentiwa boNkhanise njengobe imbongi yedlulisa umlayeto wayo lomuhle
nalomubi ngetibongo. (2)
23.8 Abetawuhlukumeteka emtimbeni nasemoyeni imphilo yakhe yonkhe,
njengobe Nkhanise abengumuntfu lotsandza ludlame netimphi.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2)
23.9 Emanga aLaJele aba neligalelo lelibi emphilweni yaNkhanise ngobe
Nkhanise walwela sikhundla lesingasiso sakhe ngekungatjelwa emaciniso.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2)
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 25 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
23.10 Bekutawuba sive lesingenankhosi, bantfu bafune kutilawula njengobe
Makhosi abetawube sashonile/Belitawubuswa betive njengobe Nkhanise
angesuye wasebukhosini.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2)
23.11 Labasesekelako batawusho kutsi lesento sihle ngobe Nkhanise watalelwa
kaNhlapho njengobe unina wefika atetfwele sisu sakhe, futsi kute likhaya
labengalikhomba kutsi lakubo ngaphandle kwakaNhlapho.
Labangavumelani nalesincumo batawesekela ngalokusemdlalweni.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2)
23.12 Lesaga sisho kutsi imicondvo yebantfu labanyenti ingakonisa.
Siyahambisana naNkhanise ngobe wahlangana nebantfu labanyenti bakha
libandla lemfelandzawonye, afuna bamelekelele kuncoba Makhosi, kantsi
sebatamonisa kugcine kufe yena.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (3)
[25]
UMBUTO 24 (UMBUTO LOYINDZABAMBHALO)
UMVUZO – NS Nzima
Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo.
Badlali banelichaza labalibambako ekwedluliseni ingcikitsi 'leyinfundvo'
kulomdlalo, kubhekiswa kuthishela Shabalala naBatjele.
SINGENISO SENDZABAMBHALO.
Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho kutsi badlali banelichaza labalibambako kute
ingcikitsi leyimfundvo kulomdlalo, yedluliselwe etetsamelinilwati.
UMTIMBA
Lichaza lelabanjwe nguthishela Shabalala:
• Kutinikela ekufundziseni bafundzi njengathishela, ente konkhe lokusemandleni
akhe kutsi baphumelele etifundvweni tabo, lokufaka ekhatsi loku lokulandzelako:
Kufundzisa bafundzi ngetemphilo, kuhleleka kwayo naloko lokulindzeleke
kubo kute baphephe, lokugcamisa ingcikitsi yalomdlalo leyimfundvo.
Kukhutsata kufundza ngekubamba tingcoco emagunjini ekufundzela,
lokubagcugcutela kutsi batimisele emsebentini wabo kute batewuphumelela.
Loku kugcamisa ingcikitsi leyimfundvo kulomdlalo.
Kubita belaphi bendzabuko nabodokotela kutsi batewucocisana nebafundzi
ngaloko lababochwepheshe kuko kusita bafundzi kutsi babukisise
imikhakha labafuna kuyilandzela emphilweni, lokugcamisa ingcikitsi
leyimfundvo.
Kukhutsata bafundzi kutsi baye emtatjeni welwati kute batfole lwati lolujulile
lolumayelana nemfundvo yabo kugcamisa ingcikitsi leyimfundvo kulomdlalo.
Kubita batali kutsi batewubuka tuincwadzi tebantfwana babo kute nabo
bafake sandla emfundvweni yabo lokugcamisa ingcikitsi yalomdlalo.
Kufundzisa bantfwana ngetemlandvo lophatselene nekutfutfukisa imfundvo,
leyingcikitsi yalomdlalo.
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 26 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
Lichaza lelabanjwe nguBatjele
• Kutinikela etifundvweni takhe njengemfundzi, lokufaka ekhatsi loku
lokulandzelako:
Kukhuluma nebangani bakhe ngemikhakha leyehlukene labafuna
kuyifundzela kanye netifundvo letihambisana naleyo mikhakha, lokugcamisa
ingcikitsi yalomdlalo leyimfundvo.
Kuhola tingcoco letibanjwa emagunjini ekufundzela letimayelana netifundvo
tabo letehlukene lokutfutfukisa imfundvo leyingcikitsi yalomdlalo.
Kukhutsata bafundzi kutsi batinikele etifundvweni tabo kute baphumelele,
lokugcamisa ingcikitsi yalomdlalo leyimfundvo.
Kukhulumisana naSatile naMlandzeli ngekuphutselwa emaklasi babuye
bahambe ebusuku, lokwenta kutsi umsebenti wabo wesikolo usalele emuva,
lokukubakhutsata kutsi bafundze, kugcamisa ingcikitsi yalomdlalo
leyimfundvo.
Kucocisana nebatali bakhe ngenhloso yekufuna lwati lolumayelana
netilwane netitjalo, lokugcamisa ingcikitsi yalomdlalo leyimfundvo.
Kufundzisa labanye bafundzi ngekwenta lucwaningo, lokutfutfukisa ingcikitsi
yalomdlalo leyimfundvo.
Kuphumelela ngemalengiso etifundvweni takhe, lokwaphumelelisa ingcikitsi
yemfundvo.
(Naletinye tigameko letingakabalwa lapha letigcamisa lichaza lelabanjwe ngulabadlali,
temukelekile)
SIPHETFO:
Kulesigaba sendzabambhalo bahlolwa basonga konkhe loku lebebacoca ngako lapha
ngenhla, basho kutsi labadlali balibambile nobe abakalibambi lichaza ekwendluliseni
ingcikitsi yalomdlalo.
CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni letesekela imibono
yabo.
BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C [25]
UMBUTO 25 (IMIBUTO LEMIFISHA)
UMVUZO – NS Nzima
25.1 Babangelwa kutsi lomtapo welwati lwetingcoco, ngaloko kwemukelekile kutsi
babange umsindvo. (2)
25.2 Bafundzi bayetela/Bafundzi bayadlala abalaleli/Abeva kutsi umfundzisi
ukhuluma nabo, njll.
(Naleminye imibono yemukelekile.) (2)
25.3 Akusibo bonkhe bafundzi labalalele labangaveta imibono yabo/Labanye
bafundzi banemahloni ekukhuluma emkhatsini webantfu/Labangakeva ngeke
baphendvule.
(Naleminye imibono yemukelekile) (2)
25.4 Umbhali ufuna kuphumelele ingcikitsi yalomdlalo leyimfundvo. (2)
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 27 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
25.5 Nakushiwo tinkondlo ngenhloko/tilandzelo ngenhloko/emavi lacashunwe
enkhulumeni yemuntfu ngenhloko, njll.
(Naleminye imibono yemukelekile) (2)
25.6 Simonhlalo sesikhatsi sanyalo lapho umbhali usebentise imfundvo lekuyintfo
yanyalo/Tindlela tanyalo tekufundza nekufundzisa.
(Naleminye imibono yemukelekile (2)
25.7 Libanga lekucala lapho bafundzi bafundza ngemnyakato nekukhonjwa tintfo
bukhoma/Bafundzi belibanga lekucala abakwati kutifundzela.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile). (2)
25.8 Ambalwa kakhulu emasontfo lanika bantfu belisontfo litfuba lekuphawula
ngaloko lebekushunyayelwa ngako/Temphilo tifuna kona kutsi bantfu
bativocavoce kute bahlale baphilile njengalabashumayeli nabothishela
labashiwo nguBatjele.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile). (2)
25.9 Lendlela leshiwo nguBatjele sekuchutjwa yona etikolweni njengobe
sekusetjentiswa tincwadzi letihambelana nemfundvo yanyalo, sib.
SISEYENE- iCAPS.
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile) (2)
25.10 Batjele wagcila etifundvweni takhe wate wayophumelela ngemalengiso, Satile
akumange kwamsita ngobe waphelela esibhedlela ngekungatiphatsi kahle,
atimange timsite letingcoco/Wafaka luvo lwakhe njengobe bebacoca
naBatjele.
(Naleminye imibono yemukelekile) (2)
25.11 Loku lokushiwo nguBatjele kusho kutsi yena abekholelwa enkholweni
yemdzabu lapho babekati wakhe abekhuta umhlolo wekufa/Kufa
kwelusendvo lwakubo/Sikhatsi sanyalo sivumela tonkhe tinkholo letikhona
lapha eNingizimu Afrika, ngako-ke Batjele abetikhetsele inkholo yemdzabu. (2)
25.12 Imibono itawehluka. Labanye bangavuma kutsi nemmango bangawekhuta.
Phela Satile abesengakacali kuba lihlongandlebe. Ngaloko nemmango
bewungekhuteka/Emmangweni emahlongandlebe lehlula labafana naBatjele,
atfunyelwa etikolweni temahlongandlebe.
(Naleminye imibono yemukelekile) (3)
[25]
SAMBA SESIGABA C: 25
SAMBA SAKO KONKHE: 80
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 28 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
SIGABA A: IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZATJANAMBHALO YENKONDLO [10 EMAMAKI]
Timphawu Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi
LOKUCUKETFWE 5–6 4 3 2 0–1
-Sihloko sichazwe -Sihloko sichazwe -Sihloko sichazwe -Kuchazwa kwesihloko -Sihloko asikavisiswa
Kuchazwa kwesihloko ngalokujulile ngelicophelo lelisetulu ngalokwenetisako akwenetisi nakancane
Kujula kwemibono, -Luchungechunge kukhomba kusivisisa -Akhona lamanye -Kulukhuni kutfola -Akukho kucaphuna
Kwesekela nekuvisiswa lwemaphuzu -Emaphuzu ekwesekela emaphuzu lamahle emaphuzu lesekela enkondlweni
kwetheksthi lababatekako ayevakala kodvwa lesesekela sihloko sihloko -Luhlobo lwembhalo
ekwesekela lacashunwe akaketfulwa ngendlela ngalokwenetisako -Luhlobo lwembhalo kanye nenkondlo
7 EMAMAKI enkondlweni lelindzelekile -Leminye imibono kanye nenkondlo akukavisiswa nakancane
-Luhlobo lwembhalo -Luhlobo lwembhalo yesekelwe kodvwa akukavisiswa kahle
kanye nenkondlo kanye nenkondlo esikhatsini lesinyenti
kuvisiswa ngemalengiso kuvisiswa ngelicophelo bufakazi abukholweki
lelisetulu -Luhlobo lwembhalo
kanye nenkondlo
kuvisiswa
ngalokwenetisako
SAKHIWO NELULWIMI 4 3 2 1 0–1
-Sakhiwo lesibumbene -Sakhiwo lesicacile -Bukhona bufakazi -Sakhiwo sikhomba -Sakhiwo lesingemukeleki
Sakhiwo, Kuhleleka ngemalengiso lesinemibono lehleleke lobutsite besakhiwo emaphutsa ekuhlela nakancane
nekwetfula -Imibono yakhiwe ngelicophelo lelisetulu -Kubumbana nekuhleleka -Imibono ayikahleleki -Imibono ihlangahlangene
Kusetjentiswa yahleleka ngalokucace -Imibono letfuliwe kwemibono kuyenetisa ngalokubumbene -Lulwimi lolunemaphutsa
kwelulwimi, umoya, ngemalengiso iyalandzeleka -Lulwimi lunemaphutsa -Lulwimi lunemaphutsa lamanyenti nesitayela
nesitayela -Lulwimi, umoya -Kunemaphutsa langasho lutfo; umoya lamanyenti lesingemukeleki
nesitayela kuvutsiwe lambalwa elulwimi, nesitayela kuyenetisa -Umoya nesitayela -Umoya nesitayela
3 EMAMAKI futsi akunamaphutsa umoya nesitayela akukemukeleki akwemukeleki nakancane
-Emaphutsa eluhlelo,
sipelingi netimphawu
tekufundza kuyindlala
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 29 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
SIGABA B NE–C: IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABAMBHALO – YENOVELI NEMDLALO [25 EMAMAKI]
Timphawu Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi
LOKUCUKETFWE 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Imphendvulo -Imphendvulo -Sihloko sichazwe -Sihloko sichazwe -Kuncane kakhulu
Kuchazwa kwesihloko lenemininingwane lenemininingwane ngalokwenetisako ngekunyanyalata kuvisiswa kwesihloko
Kujula kwemibono, lengemalengiso lesecophelweni lelisetulu kodvwa akusito tonkhe ngaphandle -Mncane kakhulu
Kwesekelwa lababatekako: 14–15 -Sihloko sichazwe tinhlangotsi leticikelelwe kwemininingwane umzamo wekuphendvula
nekuvisiswa kwetheksthi Imphendvulo ngelicophelo lelisetulu ngalokuphelele lesekelako umbuto
lenemininingwane kukhomba kusivisisa -Akhona lamanye -Ambalwa kakhulu -Imibono ayikholweki
15 EMAMAKI lengemalengiso -Lamanye emaphuzu emaphuzu lamahle emaphuzu lafanele -Luhlobo lwembhalo
langababateki: 12–13 ekwesekela ayevakala lesesekela sihloko kwesekela sihloko kanye netheksthi
-Sihloko sichazwe kodvwa akaketfulwa ngalokwenetisako -Kuncane kakhulu akukavisiswa nakancane
ngalokujulile ngendlela lelindzelekile -Lamanye emaphuzu kuvisiswa kweluhlobo
-Luchungechunge -Luhlobo lwembhalo esekelwe kodvwa lwembhalo netheksthi
lwemaphuzu kanye netheksthi esikhatsini lesinyenti
lababatekako kuvisiswa ngelicophelo bufakazi abukholweki
ekwesekela lacashunwe lelisetulu -Kukhona lokusilele
etheksthini ekuvisiseni luhlobo
-Luhlobo lwembhalo lwembhalo kanye
kanye netheksthi netheksthi
kuvisiswe ngemalengiso
SAKHIWO NELULWIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Sakhiwo lesibumbene -Sakhiwo lesicacile -Bukhona bufakazi -Sakhiwo sikhomba -Kungahleleki kahle
Sakhiwo, Kuhleleka -Singeniso nesiphetfo lesinemibono lehleleke lobutsite besakhiwo emaphutsa ekuhlela kwesakhiwo kukhinyabeta
nekwetfula lesingemalengiso ngelicophelo lelisetulu -Kuhleleka nekubumbana -Imibono ayikahleleki kubumbana kwemibono
Kusetjentiswa -Imibono yakhiwe -Singeniso nesiphetfo -Kuhleleka nekubumbana ngalokubumbene -Emaphutsa elulwimi
kwelulwimi, umoya, yahleleka ngemalengiso kanye naletinye tindzima kwemubono kuyenetisa -Lulwimi lunemaphutsa nesitayela
nesitayela -Lulwimi, umoya kuhleleke kodvwa kunemaphutsa lamanyenti lesingakemukeleki kwenta
nesitayela kuvutsiwe ngalokubumbene -Lulwimi lunemaphutsa -Umoya nesitayela lombhalo ungabi
10 EMAMAKI futsi akunamaphutsa -Imibono ihleleke lambalwa; umoya akwemukeleki yimphumelelo
ngelicophelo lelisetulu nesitayela kuyenetisa Kuhleleka kwetindzima -Umoya nesitayela
-Kunemaphutsa Kuhleleka kwetindzima kunemaphutsa akwemukeleki
lambalwa elulwimi, kuyenetisa -Tindzima
umoya nesitayela tihlangahlangene
KWEHLUKA 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
KWEMAMAKI
Emalungelo agodliwe
Study this subject
Recommended for this subject

Memorandum
siSwati HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2018 Memo

Memorandum
siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2018 Memo

Memorandum
siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC Supplementary 2018 Memo

Memorandum
siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2024 Memo

Memorandum
siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2023 Memo

Memorandum
siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2017 Memo
More from Grade 12 siSwati HL

Annual teaching plan
Gr 12 Siswati HL ATP 2023 24

Question paper
siSwati HL Grade 12 Paper 1 NSC November 2025 Question Paper

Question paper
siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2025 Question Paper

Question paper
siSwati HL Grade 12 Paper 3 NSC November 2025 Question Paper

Question paper
siSwati HL Grade 12 Paper 1 November 2024 NSC Question Paper

Question paper