You're offline
Skip to content
Memorandum

SISWATI HL P2 NOV 2018 FINAL MEMO_hlayiso.com_.pdf

Subject: Siswati HlGrade 12201825 pages
Download

Loading document…

Loading document…

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE LIBANGA 12 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA (HL) LIPHEPHA LESIBILI (P2) LWETI 2018 TICONDZISO TEKUMAKA EMAMAKI: 80 Leticondziso tekumaka tinemakhasi la-25. Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 2 DBE/Lweti 2018 NSC – Ticondziso tekumaka TICONDZISO TEKUMAKA 1. Nangabe umhlolwa aphendvule imibuto lengetulu kwaleyo lelindzelekile, maka timphendvulo letisekucaleni kuphela. (Umhlolwa akumelanga aphendvule indzabambhalo kanye nemibuto lemifisha encwadzini yinye.) ESIGABENI A, nangabe umhlolwa aphendvule ngato tonkhe totine tinkondlo 2. (Tinkondlo letifundvwe eklasini), maka letimbili tekucala kuphela. ESIGABENI B ne-C (Lulwimi Lwasekhaya), nangabe umhlolwa aphendvule 3. imibuto lemibili kulemifisha nobe imibuto lemibili yetindzabambhalo, maka imphendvulo yekucala kuphela uyekele lelandzelako. Nangabe umhlolwa aphendvule yomine imibuto, maka kuphela imphendvulo yembuto wekucala kuleso naleso SIGABA, ngaphandle kwekutsi uphendvule munye umbuto lonemibuto lemifisha namunye umbuto wendzabambhalo. 4. Nangabe umhlolwa anike timphendvulo letimbili lapho imphendvulo yekucala iliphutsa kantsi lena yesibili iliciniso, akumakwe imphendvulo yekucala yesibili ingamakwa. 5. Nangabe tinombolo tetimphendvulo tinemaphutsa, maka ulandzele imemorandamu. 6. Nangabe liphutsa lesipelingi litsikameta inshokutsi, akunganikwa limaki, kantsi nangabe inshokutsi ayitsikameteki, akunikwe limaki. 7. Umbuto wendzabambhalo: Nangabe indzabambhalo inemagama langaphasi kwalawo lemisiwe, umhlolwa akangajeziswa ngobe vele sewutijezise yena ngekwakhe. Nangabe indzabambhalo iyindze kakhulu, akahlolwe ngekwelikhono lakhe bese kucociswana nalabaphetse umsebenti wekumaka. Akusetjentiswe irubhriki yekumaka indzabambhalo lesesichibiyelweni A ne-B. 8. Imibuto lemifisha: Nangabe umhlolwa angakafaki bokhulumile nangabe kufanele acaphune akangajeziswa. 9. Emibutweni levulekile bahlolwa abanganikwa emamaki nangabe baphendvule ngetimphendvulo letitsi: YEBO/CHA nobe NGIYAVUMA/ ANGIVUMI. Onkhe emamaki anikwa sizatfu/kuchaza ngalokugcwele/ kwesekela/kucaphuna. 10. Emibutweni lefuna LICINISO/LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO emamaki akangehlukaniswa emkhatsini, lokusho kutsi alikho limaki lelinikwa LICINISO/ LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO, onkhe emamaki anikwa sizatfu/kuchaza ngalokugcwele/kwesekela/kucaphuna. Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 3 DBE/Lweti 2018 NSC – Ticondziso tekumaka SIGABA A: TINKONDLO TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI UMBUTO 1: UMBUTO LOYINDZATJANAMBHALO 'LOMFUNDVO' – GT Nkosi INDZATJANAMBHALO Sakhiwo sendzatjanambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo. Imifanekisomcondvo lesetjentiswe ngusonkondlo kuveta indlela labona ngayo tintfo. SINGENISO: Bahlolwa bachaza sihloko. Babuye bachaze kutsi sonkondlo ubona tintfo ngendlela yakhe bese usebentisa imifanekisomcondvo, kute tetsamelilwati tivisise kahle loko lokwetfulwako. UMTIMBA: Kuchazwa kabanti ngelikhono lasonkondlo ekusebentiseni imifanekisomcondvo, kuveta indlela labona ngayo tintfo, lefaka ekhatsi lena lelandzelako:  Makoti – Sonkondlo ubona imfundvo ifana namakoti engcondvweni yakhe. Imfundvo yenta imisebenti leminyenti, sib. Intjintja ingcondvo yemuntfu ikhaliphe njengamakoti lontjintja umuti lendze kuwo ubukeke kabusha.  Celemba – Sonkondlo ubona imfundvo ifana nacelemba ngekukhalipha ekuloleni ingcondvo yemuntfu ikhaliphe.  Kulola – Bantfu nabafundziswa, sonkondlo ubona shangatsi bayalolwa ngobe ingcondvo yabo itawukhalipha.  Kufuna – Nakuyiwa esikolweni, sonkondlo ukufanisa nekuyewufuna imfundvo, engcondvweni yakhe.  Tandla letikhaliphako – Sonkondlo ufanisa loko lokufundvwako netandla lekungito letilola labafundzako.  Kuhlaba inhlupheko – Sonkondlo ufanisa kuhlaba inhlupheko ibaleke nekucedza kungati ngemfundvo.  Libhuloho – Sonkondlo ufanisa imfundvo nelibhuloho lekwewelwa ngalo nakuyiwa ekukhanyeni kwekuba nelwati.  Sikhiya – Sonkondlo ufanisa sikhiya nemfundvo ngobe ivula ingcondvo ivulekele kutfola lwati.  (Kucija/ Chawekati/ Kukhalipha/ Umkhonto/ Sitsandvwa, njll.) (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) SIPHETFO: Bahlolwa basonga konkhe labebakhuluma ngako lapha ngenhla, lapho baphawula khona ngekufaneleka kwemifanekisomcondvo lesetjentiswe ngusonkondlo, kuveta indlela labona ngayo tintfo kulenkondlo. CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune imifanekisomcondvo lesenkondlweni kwesekela imibono yabo. BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZATJANAMBHALO YETINKONDLO, SIGABA A. [10] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 4 DBE/Lweti 2018 NSC – Ticondziso tekumaka UMBUTO 2: IMIBUTO LEMIFISHA 'UYILIMILE INDZIMA' – FC Nkosi 2.1 Chawe lemachawe/Uyilimile indzima yakho. (1) 2.2 Yefika inala, yahamba indlala/ Umusho losemgceni 15. (1) 2.3 Waphuma Walima (1) 2.4 Sonkondlo usho kutsi Madiba walwa wate wayitfola inkhululeko/ Nanobe Madiba asaphuma ejele, wachubeka nekulwela inkhululeko sive sema- Afrika sate sakhululeka. (1) 2.5 Kuna kwemvula kusho kwesutsa nekuphila kamnandzi unetseteke ngobe imvula iluphawu lwenala lolukhomba kwesutsa/Nasekuphele lubandlululo, bantfu batawuphila kamnandzi njenganakune imvula/ Usho kufika kwenkhululeko leyaletsa kuphila kamnandzi. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 2.6 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Labatsi ucinisile batawutsi: Nangabe Madiba sancobe lubandlululo, inkhululeko seyikhona, bantfu batawutfutfuka bambonge ngalabentele kona/ Nangabe lusha lungenta njengaMandela, sive singaba nebantfu labacotfo nalabahlakaniphile, sitfutfuke bese kubongwa yena Mandela ngekuba sibonelo lesihle/ Ucinisile ngoba tive titawuhlangana tihlale ndzawonye emva kwalenkhululeko lewayilwela timbonge. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Labatsi akusilo liciniso, batawesekela labakushoko, kuhambisane nenkondlo. (2) 2.7 Lusha lwalomuhla. Luyalwa ngebunandzi lolucala ngabo nekubhenywa kwetidzakamiva kutsi lufanele lukuyekele/ Lusha, lunake imfundvo luyekele tidzakamiva. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) [10] UMBUTO 3: IMIBUTO LEMIFISHA 'DZELIWE!' – ME Masina 3.1 Uvukwe lusinga lwelusizi/ lwekushiywa nguDzeliwe/ lwekutsandza Dzeliwe/ lwekwehlukana naDzeliwe/ lwebuhlungu/ lwenkhumbulo. (1) 3.2 Ngitjele. (1) 3.3 Wentela kugcizelela kutsi lenkondlo ikhuluma ngaDzeliwe/Ufuna kucinisekisa kutsi tetsamelilwati tati kutsi lenkondlo iphatselene naDzeliwe/ Ufuna kutsi tetsamelilwati tati kutsi uyakhala ngaDzeliwe, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (1) 3.4 Usho imphilo yaDzeliwe/ Indlela labephila ngayo Dzeliwe. (1) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 5 DBE/Lweti 2018 NSC – Ticondziso tekumaka 3.5 Kungobe uyasho sonkondlo kutsi uva bakhuluma ngalokwenteke kuDzeliwe, akakatiboneli ngekwakhe. Ufanisa loko lakuvako neliphupho/ Ngobe abemtsandza angacabangi kutsi angashona. (2) 3.6 Imibono itawehluka: Labatsi ulikhetse kahle batawesekela ngekutsi, emanyeva asho tinhlupheko talomhlaba, ngobe nato tibuhlungu njengekuhlatjwa ngemanyeva. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Labatsi alikakhetseki kahle, batawesekela labakushoko, kuhambisane nenkondlo. (2) 3.7 Sonkondlo utsi Dzeliwe abenetitfo letinhle/ abengenamicondvo/ Abenebuso lobuhle/ Abenetitfo letigcwele. (2) [10] UMBUTO 4: IMIBUTO LEMIFISHA 'LUTSANDVO' – SC Msibi 4.1 Ngob' ungakavangwa nalutfo loluyimali/ Umugca we-10. (1) 4.2 Sicedzelelamcondvo/I-enjambamenti. (1) 4.3 Kumuntfutisa – Sonkondlo ubhala ngatsi ukhuluma nalo lolutsandvo/Sifaniso- wafana nencwadzi lefundzekako. (1) 4.4 Yinkondlo yemvangedvwa/Yilirikhi. (1) 4.5 Sonkondlo usho kutsi lutsandvo lunetimo letehlukahlukene, kulesinye sikhatsi luba lukhulu, lube yintondvo, bantfu benyanyane bate behlukane, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 4.6 Kulapho titsandzani setingasevani, lutsandvo lungasahambi kahle, bese sonkondlo ulufanisa nemhlonyane. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 4.7 Kubaba njengemhlonyane/ Kufana nesihambi. (2) [10] NA Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 6 DBE/Lweti 2018 NSC – Ticondziso tekumaka INKONDLO LENGAKAFUNDVWA EKLASINI UMBUTO 5 'EKUJULENI KWENGCONDVO' – VJ Nkwanyana 5.1 Lehlala ngekukhatimula njalo/ umugca 9. (1) 5.2 Yimvumelwanosicalo. (1) 5.3 Ngatibuta ngatiphendvula/ Umugca we-6/ Ngabe sengiyajula ngengcondvo/Umugca we-2/ Ngakubukisisa lilanga lonkhe ngijula/ Umugca-12/ Umugca-4. (1) 5.4 Lutsandvo lwaLomalanga/ Abetsandza Lomalanga/ Imicabango lanayo ngaLomalanga. (1) 5.5 Angaphazanyiswa kufa. Kutakushel' eboyeni njengetitfukutfuku tenja, Kulapho sekafikile Nkunzikayidedi, Lotekugwiny' imphilo yami. (2) 5.6 Sonkondlo abekholelwa kulabaphasi/ emadlotini/ emasikweni/ elwatini lwendzabuko/ esintfwini ngobe lapha enkondlweni utsi, 'Ngakhetselwa bokhokho ngiselizini.' (2) 5.7 Sonkondlo usho kutsi wesusa konkhe langakutsandzi kuLomalanga wangakunaki/ Akamange akunake loko lebekukubi ngaLomalanga. Ufuna kugcila elutsandvweni lwakhe ngaLomalanga anganaki lokubi/ Wacabanga lokungasikahlewabuyawawucitsa (wawuyekela) lowomcabango. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) [10] SAMBA SESIGABA A: 30 Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 7 DBE/Lweti 2018 NSC – Ticondziso tekumaka SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU UMBUTO 6: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo. 'Labasembili baba semuva, labasemuva babe sembili,' kubhekiswa kuTintfombi naLaMagagula. Singeniso Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho nekutsi tento tebalingisi tiyakuveta kutsi, labasembili baba semuva, labasemuva babe sembili. Umtimba Tigameko letikhomba kutsi labasembili baba semuva, labasemuva babe sembili.  Kwendza kwaTintfombi kuLushawulo.  Tintfombi abetibona asembili nagana Lushawulo, amteka. Loko kwamenta waba sembili kunaLaMagagula njengobe abebuya naseJozi, LaMagagula ahlala emakhaya. Watishaya sifuba kutsi nguye intsandvokati njengobe Lushawulo abekhombisa kutsi utsandza yena kunaLaMagagula, kantsi abemdlisile. Lushawulo abebonakalisa ngekunganaki bantfwana baLaMagagula, wate wehluleka nekuta emngcwabeni wemntfwanakhe.  Kutsandvwa kwaTintfombi nguLaHlophe.  Tintfombi wefika wahamba embili kuninatala, LaHlophe abetsandza bantfwana baTintfombi kunebaLaMagagula, wate wabetsa emabito lamnandzi, baLaMagagula wabetsa emabito lamabi ngobe atsatfwa njengemuntfu losemuva.  Kuhamba naLaMagagula kubelaphi.  Tintfombi abetsi nagulelwa bantfwana kusukume ngisho LaMagagula imbala ngobe avelana naye futsi esaba kutsi Lushawulo utawuphatseka kabi nangamesekeli. Loko kwenta Tintfombi atibone asembili impela kunaLaMagagula, kantsi baLaMagagula bebagula bate bashone angenandzaba Tintfombi ngobe asembili.  Kunukwa kwaLaHlophe.  Tintfombi abesembili kuLushawulo ngobe wametsemba ngalesikhatsi atsi unina uyatsakatsa. Kungenelela kwaLaMagagula ekhute Lushawulo kwamenta wacishe wacoshwa. LaMagagula waba sembili ngobe kwasala yena emtini waLushawulo.  Kunukwa kwaTintfombi emkhayeni.  Tintfombi watenta longati kutsi ucedvwa yini umuti waLushawulo. Kwatsi nakuvela emaciniso ekutsi nguye umtsakatsi, wacoshwa kaKhumalo waba ngulondzindzako wagcina asemuva kunaLaMagagula ngobe yena amange ashaywe emkhayeni, ngaloko waba sembili kunaTintfombi. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Siphetfo Bahlolwa basonga konkhe lebebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi ngempela Tintfombi waba semuva kantsi abesembili, LaMagagula waba sembili kantsi abebukeka asemuva. CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisenovelini letesekela imibono yabo. BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B na C [25] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 8 DBE/Lweti 2018 NSC – Ticondziso tekumaka UMBUTO 7: IMIBUTO LEMIFISHA LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane 7.1 Kucamba emanga kwaTintfombi atsi uninatala uyatsakatsa. Kube nemtselela wekutsi Lushawulo acoshe LaHlophe. (2) 7.2 Basala bageza ngalesikhatsi bonina baye emasimini, loko kukhomba kutitsandza njengobe bekungekho lobasele ngemuva kutsi bageze. (2) 7.3 Abemtjela kutsi akamemukeli lapha emtini wabo. Abekholwa kutsi LaHlophe vele uyatsakatsa. (2) 7.4 Ititjela kutsi akasamfuni LaHlophe kulomuti waLushawulo. Umbhali umetfule ngenkhulumo yakhe. (2) 7.5 Sibe nemtselela wekutsi Lushawulo atfole umsebenti/ Tintfombi wefika wamehlisa sitfunti ngekutiphatsa kabi ate atale liphumalimile/ Senta kutsi angasheshi atfolakale kutsi wayaphi. (2) 7.6 Abetawutsi nasalambile adle tincozi/ Abetawutfola umtfunti lomnandzi wekuphumula/ Abengeke abandzakanyeke etinkhulumeni tekuletfwa kwaLahlophe. (2) 7.7 Bekutawuba neludvweshu. Lushawulo abetawulwa naLaMagagula kutsi umemukeleleni unina/ Lushawulo abetawulwa nenina ngobe abemtsatsa njengemtsakatsi/ Tintfombi abengeke aphatseke kahle ngobe abengamfuni uninatala. (2) 7.8 Bebakhombisa buntfu/Bebakhombisa sihawu/Bebakhombisa kutsi sihambi nasifike emtini sinikwa kudla. (2) 7.9 Kuyiswa ekhaya lalabadzala/Kufunelwa indzawo yekuhlala/Kucashelwa umuntfu latamsita/Kumcelela lusito kuhulumende/ Kumakhela lakhe likhaya latawuhlala kulo, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 7.10 LaMagagula abati kahle kutsi Lushawulo akamemukeli unina ngobe atsi uyatsakatsa. Abentiwa kwesaba kutsi naye angahle acoshwe njengobe Lushawulo asho nacosha unina/ Njengamake welikhaya, LaMagagula abekholelwa kutsi angeke atsatse sincumo ngobe loko kungumsebenti waLushawulo njengababe welikhaya. (2) 7.11 BoLaMagagula naTintfombi bebangevani/bebangatsandzani ngekutsi Tintfombi abeloyisa LaMagagula, naye LaMagagula watitfola asesitsenjini ngenca yaTintfombi/Lokuhamba kanye kanye bebentela kutsi ummango nebantfwana babone ngatsi bayevana/bayatsandzana. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 7.12 Abentela kutsi kungabonakali kutsi nguye longumtsakatsi/Abefihla kutsi kungabonakali kutsi Lushawulo weva ngaye ngebutsakatsi LaHlophe/. Lushawulo abengeke evisise nasabona Tintfombi emukela LaHlophe/ Abehambisana nemibono yakhe ngobe abemtsandza njengendvodza yakhe, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (3) [25] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 9 DBE/Lweti 2018 NSC – Ticondziso tekumaka UMBUTO 8: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo. 'Labasembili baba semuva, labasemuva babe sembili,' kubhekiswa kuMagumeni naMphikeleli. Singeniso Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho nekutsi tento tebalingisi tiyakuveta kutsi, labasembili baba semuva, labasemuva babe sembili. Umtimba Tigameko letikhomba kutsi labasembili baba semuva, labasemuva babe sembili.  Kutibeka embili kwaMagumeni ngobe atibona afundzile.  Magumeni abetibona asembili ngobe afundze waba nguthishela, atsatsa Mphikeleli njengemuntfu losemuva longakafundzi. Emva kwaloko Mphikeleli wafundza waba neticu tekuphatsa ummango, waba sembili, Magumeni ngaloko waba semuva.  Kuphikisana kwaMagumeni naMphikeleli emihlanganweni yemmango  Magumeni abetati anelwati lolunyenti lwekubamba imihlangano ngobe anguthishela, lokwamenta abe sembili kunaMphikeleli. Abesukuma emihlanganweni aphikise lokushiwo nguMphikeleli, ngaphandle kwekunikwa litfuba lekukhuluma ngobe atsatsela Mphikeleli phasi, ambona asemuva kunaye kantsi emalunga emhlangano atawuma naMphikeleli, abe sembili, Magumeni abe semuva.  Magumeni uba sesikhundleni sebukhansela.  Magumeni waba sembili ngekuba likhansela lemmango, abetiphakamisa ngekunaka bantfu labanjingile, Mphikeleli anaka wonkhe umuntfu, lokwenta abukeke ngatsi usemuva, kantsi bantfu bebafuna lonaka wonkhe umuntfu, lokwente Mphikeleli waba sembili, Magumeni waba semuva.  Lukhetfo lwaboSosifundzave.  Emkhankhasweni wabososifundzave, umkhankaso waMagumeni abewubhekise kulabanjingile ngobe naye abetibona asembili, Mphikeleli abewubhekise kubo bonkhe, labaphuyile nalabanjingile, lokwenta kutsi akhetfwe. Magumeni akamange aphumelele, waba semuva, Mphikeleli waba sembili ngobe waluncoba lukhetfo.  Kukhuluma kabi ngaMphikeleli emmangweni entela kutsi umvukele.  Magumeni watibona asembili, ngekukhuluma emanga atsi Mphikeleli akasuye wekutalwa Embalenhle ngobe afuna ummango umvukele, kantsi Mphikeleli labebonakala asemuva, abewekutalwa Embalenhle, lokwenta ummango umesekele, abe sembili, Magumeni abe semuva. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Siphetfo Bahlolwa basonga konkhe labebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi ngempela Magumeni waba semuva kantsi abesembili, Mphikeleli waba sembili kantsi abebukeka asemuva CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisenovelini letesekela imibono yabo. BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B na C [25] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 10 DBE/Lweti 2018 NSC – Ticondziso tekumaka UMBUTO 9: IMIBUTO LEMIFISHA KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi 9.1 Likhono lakhe walibonakalisa eKhayaletfu wakhetfwa waba ngumholi webafundzi/enyuvesi nakhona wakhetfwa waba ngumholi/emmangweni khona, wakhetfwa waba likhansela wabuye waba ngusosifundzave, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 9.2 Dokotela Gamedze ulilunga lemmango, uyati ngaloko lokwenteka enyuvesi, wati kutsi umholi webafundzi nguMphikeleli, nekutsi uchuba njani emsebentini wakhe. Umtselela wekutsi batali bayati kutsi bantfwana babo bachuba njani esikolweni. (2) 9.3 Letheksthi lengenhla ikhuluma ngaDokotela Gamedze naDlamini. Lokusho kutsi bakholelwa enkholweni yaseNshonalanga neyeTemdzabu. (2) 9.4 Kwelashwa kwaMatsiya kubufakazi ngobe welashwa nguDokotela Gamedze naDlamini, Gamedze usebentisa kwelapha kwaseNshonalanga kantsi Dlamini usebentisa kwelapha kweTemdzabu (2) 9.5 Sifo sengculaza/Sifo sesifuba/Sifo sashukela. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 9.6 Akagucugucuki/Tintfo takhe tonkhe tiyamlungela, kute lapho ehluleka khona/ Labaneminyaka le-21, abemukelwa esikolweni kepha yena wemukelwa/ Ungumlingisi longakholweki, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 9.7 Kutsambisa lowo lokumele akusite/Kubona bunjalo balowo lokumele akusite/ Kutfola tindzaba telive kutsi lime njani, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 9.8 Bebenta timphamba/Bebaphahla/Bebagcina timfuneko talabaphasi/ Bebagezala kucosha emashwa, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 9.9 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Kuseshwa kwaMphikeleli ngemaphoyisa angatfoli lutfo, kuyabonakala kutsi abeve ngemahemuhemu/Kutsi Mphikeleli abeliphekulatikhuni, bekungesilo liciniso, bekungemahemuhemu/Kutsi Mphikeleli abengasuye umsinsi wekutimilela eMbalenhle, bekungemahemuhemu, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 9.10 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Kuphambana ngemibono ngenchubo yasesikolweni/Kutakhela imitsetfo ngaphandle kwekubonisana nebafundzi/Kungemukeli bafundzisi betifundvo letitsite, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 11 DBE/Lweti 2018 NSC – Ticondziso tekumaka 9.11 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Labatsi abedvumile batawesekela ngekutsi, lapho abelaphela khona bekugcwele, dokotela watsi ababuye ngakusasa/Kwelapha kwakhe Matsiya babe labanye behlulekile kumelapha nako bekumenta advume/ BeTendzabuko labanjengaDlamini, watfola indzawo yekwelaphela khona ngobe abedvumule, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Labatsi abengakadvumi batawesekela imibono yabo. (2) 9.12 Imibono itawehluka ifake ekhatsi lelandzelako: Sigameko sekutsetfwa kwelicala laMphikeleli esikolweni, Sikhulu Tsabetse atsi akacoshwe/Sigameko sekuphikisana kwaMagumeni naMphikeleli emhlanganweni, afuna kuphendvulwa ngenkhani/Kuphikisana kwaKhulumile naLotifiso, khulumile atsi kutawuphumelela Mphikeleli, Lotifiso atsi kutawuphumelela Magumeni/Kuphikisana kwaMatsiya naSikhulu Tsabetse ngalesikhatsi Matsiya ayewumela Mphikeleli esikolweni, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (3) [25] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 12 DBE/Lweti 2018 NSC – Ticondziso tekumaka UMBUTO 10: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ Thwala Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo. 'Labasembili baba semuva, labasemuva babe sembili,' kubhekiswa kuLomusa naSitsembile. SINGENISO Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho nekutsi tento tebalingisi tiyakuveta kutsi, labasembili baba semuva, labasemuva babe sembili. UMTIMBA Tigameko letikhomba kutsi labasembili baba semuva, labasemuva babe sembili.  Lomusa ugana Mlungisi.  Lomusa abehamba embili ngekutsandvwa nguMlungisi, Sitsembile yena eta ngasemuva ngekwelutsandvo, kantsi utawuba semuva nasaboshwa aya ejele, Sitsembile abe sembili.  Lomusa abenemali lenyenti.  Lomusa abenemali lenyenti kantsi yebugebengu netidzakamiva, lobekumenta acatjangelwe kutsi ungumuntfu losembili kunaSitsembile. Kutsite nakuvela kutsi lemali yebugebengu netidzakamiva, Lomusa wahlazeka, waba semuva kunaSitsembile. Sitsembile waba sembili ngekungabi nalihlazo.  Lomusa ulandza Mlungisi embi kwaSitsembile.  Lomusa abetibeka embili kunaSitsembile, acabanga kutsi Mlungisi utawuteka yena, kantsi umshado utawucitfwa kuboshwa kwakhe lokwambeka emuva, Sitsembile abesembili ngobe abesasele naMlungisi.  Lomusa ulotjolwa nguMlungisi.  Lomusa wahamba embili ngalesikhatsi Mlungisi amlobola, Sitsembile angasanakwa asemuva. Lomusa waba semuva ngobe kulotjolwa kwakhe akumange kube namphumelelo. Sitsembile waba sembili ngobe abephila ngaphandle Lomusa abhadla ejele.  Lomusa ucamba emanga ngetemsebenti.  Lomusa abecamba emanga atsi yena usebenta kahle enkapanini letsite, entela kutsi kutsiwe usembili kunaSitsembile, kantsi abecamba emanga angasebenti ndzawo. Waboshwa waba semuva, Sitsembile waba sembili.  Kuba nemngani welibala lelehlukile.  Lomusa watibona asembili ngekuba nemngani wemlumbi labehlala amtfwala ngetimoti letisembili kantsi Sitsembile yena abehamba ngetinyawo, lebekumenta abe semuva. Ekugcineni Lomusa waba semuva ngekuboshelwa yona lemoto labayisebentisela kutfumba, Sitsembile waba sembili. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) SIPHETFO Bahlolwa basonga konkhe labebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi ngempela Lomusa waba semuva kantsi bekasembili, Sitsembile waba sembili kantsi abebukeka asemuva. Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 13 DBE/Lweti 2018 NSC – Ticondziso tekumaka CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisenovelini letesekela imibono yabo. BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C [25] UMBUTO 11: IMIBUTO LEMIFISHA TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ Thwala 11.1 Abengabatiswa kutsi Sitsembile utetfwele. Loku bekwenta angati kutsi nangabe angamteki, akhetsa Lomusa, utambelekela yini bantfwana. (2) 11.2 Abengabika indzaba yekutsi Mlungisi umkhulelisile/Angatsi naye abecabanga kutsi utamteka/Abengatsi umcitsele sikhatsi kantsi ngabe wendza embili/ Abatiwa kaboMlungisi. (2) 11.3 Kubhanca tingani, boSitsembile naLomusa/Ukhohlisa bangani bakhe utsi uyagula kantsi ucabanga ngaloLomusa/Ukhohlisa bangani bakhe utsi Lomusa ngumngani wenina kantsi singani sakhe/ Ukhohlisa Sitsembile utsi ubuya kuyewuvakashela umngani wakhe kantsi ubuya kuLomusa. (2) 11.4 Imibono itawehluka: Labatsi abewabuta ngeliciniso batawesekela ngekutsi: Abekhombisa kutsi uyamkhatsalela Sitsembile/Abekhombisa kumhlonipha/ Abefuna kubona kutsi ngabe kumphatsa njani Sitsembile loko lakwentako naLomusa Abemphukuta. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Labatsi abengawabuti ngeliciniso batawesekela labakushoko. (2) 11.5 Betingalwa tilimatane/Betingatsengelana tigebengu/Betingamala lomfana letimlwelako/ Betingafuna Mlungisi akhetse kubo bobabili kutsi utsandza bani/ Betingamlahla totimbili/ Betingamhlanganyela timshaye, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 11.6 Abecabanga kutsi Lomusa utawulwisa Sitsembile/ Abeyawutsatsa lekumele ahambe nako, njengetembatfo tekulala/ Abefuna kuvikela Sitsembile. (2) 11.7 Enhlitiyweni yakhe abefisa kutsi Mlungisi ateke Sitsembile, ayekele Lomusa. Sitsembile utetfwele umtukulu wakhe/ Lomusa ungumfelokati. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 11.8 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Kuphuma ngiye ekhaya/ Kushaya Lomusa/ Kwalela Mlungisi kutsi ahambe/ Kwehlukana naMlungisi, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 11.9 Akamange ente kahle ngobe Sitsembile washo kalusizi namvumela kutsi ahambe lokubonakala kahle kutsi abeva buhlungu, abengafuni kutsi Mlungisi ahambe/Akukalungi kufika utsatse lijaha entfombini. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 14 DBE/Lweti 2018 NSC – Ticondziso tekumaka 11.10 Abenenhloso yekuvisa Sitsembile buhlungu/Abefuna kubonakale kutsi uyintfombi yaMlungisi/Abefuna kubona kutsi ngabe Mlungisi umtsandza ngempela yini. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 11.11 Intfo loyitsandzako awuwaboni emaphutsa ayo. Mlungisi ngenca yekutsi abetsandza Lomusa, lonemaphutsa emphilweni yakhe, wakhetsa yena kunaSitsembile labemkhulelisile futsi angenamaphutsa njengaLomusa. (2) 11.12 Umbhali usebentise tento.  Nkhangala: Umbhali umvete ngetento lapho abonakala angatingeni tindzaba tekutsandzana kwaboLomusa naMlungisi, ubonakala utihlalele emotini ngalesikhatsi boLomusa, Mlungisi naSitsembile bakhulumisana ngekulandvwa kwaMlungisi nguLomusa.  Lomusa: Umbhali umvete ngetento tekudzelela, njengekuya kaboMlungisi ayewumlandza embikwaSitsembile/ Kucabula Mlungisi embikwaSitsembile, nako kukhombisa yona indzelelo.  Sitsembile: Umbhali usebentise tento tekukhala, njengobe Sitsembile ahlala akhalela lite, njengalapho Mlungisi alandvwa khona nguLomusa/ Nangalesikhatsi anika Mlungisi kudla, wakhala. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (3) [25] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 15 DBE/Lweti 2018 NSC – Ticondziso tekumaka UMBUTO 12: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo. 'Labasembili baba semuva, labasemuva babe sembili,' kubhekiswa enganekwaneni, Umfati enyangeni nasetibongweni teNkhosi Tobias. SINGENISO: Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho nekutsi tento tebalingisi tiyakuveta kutsi, labasembili baba semuva, labasemuva babe sembili, njengenganekwane yemfati enyangeni nasetibongweni tenkhosi Tobias Nkosi. UMTIMBA: Umfati enyangeni Tintfo letentiwa ngumfati acabanga kutsi uhlakaniphile, usembili, bantfu bendzawo labecabanga kutsi balibele abamboni, basemuva, kantsi utawubanjwa ajeziswe abe semuva kantsi abetibona asembili.  Kwephula umtsetfo wesive netikhulu, wekungenti lutfo ngeLisontfo, acabanga kutsi akabowa, kantsi labanye bayambona. Wephula lemitsetfo ngekwenta loku lokulandzelako:  Kuvuka ngembulukusa anyenye ayokwenta imisebenti yakhe yasekhaya, kantsi labanye bantfu bendzawo bayambona – abecabanga kutsi usembili, bantfu labahlonipha lomtsetfo basemuva.  Kuya emasimini ayewuhlakula, acabange kutsi akabonwa, kantsi labanye bayambona, sebabikile nakulabaphetse sive - lokukhomba kutsi abecabanga kutsi uhlakaniphile, bantfu labahlonipha lomtsetfo basemuva yena usembili.  Kuyewutfota tinkhuni ngeLisontfo, kantsi lidlanzana lemadvodza endzawo limcuphile, lamvimba atsi sewubuyela ekhaya. Wabanjwa, waphoswa etulu, wapheshulwa sivunguvungu sayewumbeka enyangeni naloko labekutfwele nemntfwana emhlane, wagcine abonwa sive imphilo yakhe yonkhe, wagcina asasemuva bantfu labahlonipha lomtsetfo basembili. Tibongo tenkhosi Tobias Nkosi. Tintfo letentiwa sive sakaNkosi kuTobias, sicabanga kutsi sihlakaniphile, sisembili, ngobe sasebukhosini, kantsi ekugcineni Tobias utawubekwa abe yinkhosi yaso, agcine asembili, sive sesisemuva simkhotsamela. Loku kuvela ngaloku lokulandzelako:  Kulahlwa ngalesikhatsi abelekwa, ngobe angafunwa, loko kukhomba kutsi abesemuva, bona basembili.  Kukhuliswa ngunina yedvwa bakaNkosi bangenandzaba naye, kwakhomba kutsi abesemuva, bakaNkosi basembili.  Kutsatfwa tindvuna tayewumlahla eFeni, timfulatsele njengesagila letingasitsandzi, lokukhomba kutsi abesemuva, bakaNkosi basembili.  Kuhamba kwaTobias, aye ePitoli lapho bekuyewulwela khona live, kantsi sewutawubonwa ngulabadzala bakaNkosi bamtatatelele, - loko kukhomba kutsi besacala kuba sembili sive sisalela emuva. Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 16 DBE/Lweti 2018 NSC – Ticondziso tekumaka  Kutsatsa kwaTobias bukhosi bakaNkosi, ahole lesive lesamlahla– loko kukhomba kutsi besasembili, laba labebasembili sebasemuva.  Kubasita kanye nebantfwababo ngalesisikhatsi asayinkhosi – loko kukhomba kutsi besasembili, laba labebasembili sebasemuva. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) SIPHETFO: Bahlolwa basonga konkhe labebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuveta kutsi imibhalo yetemdzabu iyasifakazela nobe ayisifakazeli sitatsimende lesitsi, 'labasembili baba semuva, labasemuva babe sembili.' CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisenovelini letesekela imibono yabo. BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B ne–C [25] UMBUTO 13: IMIBUTO LEMIFISHA SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa HLUPHEKILE 13.1 Insweleko kushona kwamake waHluphekile. Uyise waHluphekile wateka lomunye umfati. (2) 13.2 Lisu lekumchaza kutsi abelilanga liphuma, anemoya lopholile/Lisu lekumcamba libito kutsi nguHluphekile kantsi vele utawuhlupheka, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 13.3 Yinsumo. Inebalingisi lababantfu netilwane/Ayikaphatselani nemlandvo/ Ayifaki inkholo, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 13.4 Bunganekwane butfolakala lapho unina lomncane waHluphekile akhuluma nengwenya, nayo imphendvula ngobe ingwenya ayikhulumi, kepha lapha kulenganekwane iyakhuluma. (2) 13.5 Lesigameko sekuntjintjana kwetingubo sineligalelo lekubanjwa kwaGabisile endzaweni yaHluphekile. Kube abamange bantjintjane tingubo, ngabe ingwenya yabamba Hluphekile. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 13.6 Siphetfo salenganekwane siyingwijikhwebu ngobe tetsamelilwati betilindze kutsi ingwenya itawudla Hluphekile kodvwa yagcina idle Gabisile. Inkinga yasombululeka ngoba uyise waHluphekile wagcina abubonile bubi lobentiwa ngulomfati wesibili kuHluphekile. (2) 13.7 Tetsamelilwati tifundza kutsi kufanele tati similo semuntfu letimtekako/ Nangabe utsi ugubhela lomunye umuntfu umgodzi, kuvamise kutsi kungene wena kuwo, ngobe make lomncane waHluphekile wavumelana nengwenya kutsi itawudla Hluphekile kantsi seyitawudla Gabisile umntfwanakhe. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (3) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 17 DBE/Lweti 2018 NSC – Ticondziso tekumaka TIBONGO TENGWENYAMA BHUNU 13.8 Yimvumelwanosigcino lecondzile ya-ni-/Yimvumelwanosigcino. (1) 13.9 Sihlangu sinembele wenkhomo. (1) 13.10 Yintsamo lendze leyondzile. (1) 13.11 Yimvumelwanosicalo lecondzile ya-Ngi-/Yimvumelwanosicalo. (1) 13.12 Mahlokohla abemnyama ngelibala/Umutsi lomnyama uyesabeka. Mahlokohla abesabeka, ngiko lokwenta afaniswe nawo. (2) 13.13 Lomugca usho kutsi iNgwenyama Bhunu beyingesuye umuntfu lotsandza bafati. Usetjentiswa nangabe kusonywana, intfombi ingalifuni lijaha. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 13.14 Ligama lelitsi Bayethe! Lisetjentiswa nangabe kukhotsanyelwa umuntfu loyinkhosi. Lisetjentiswe kahle kuletibongo ngobe neNgwenyama Bhunu iyinkhosi lebeyihlonishwa kaNgwane, ngiko lokwenta kutsi akhotsanyelwe ngaBayethe! (2) [25] SAMBA SESIGABA B: 25 Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 18 DBE/Lweti 2018 NSC – Ticondziso tekumaka SIGABA C: UMDLALO UMBUTO 14: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo. 'Umuntfu loyishaya emuva ayishaye embili, usuke atibitela emashwa emphilweni yakhe,' kubhekiswa kuHleta. Singeniso Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho nekutsi nekutsi tento taHleta tikhomba kutsi, umuntfu loyishaya emuva ayishaye embili, usuke atibitela emashwa emphilweni yakhe. Umtimba Tigameko letikhomba kutsi Hleta abeyishaya emuva ayishaye embili.  Buphiciphici baHleta ngekufa kwemkakhe.  Hleta wanta ngatsi utfukutsele, uva nebuhlungu ngekufa kwemkakhe, enta ngatsi abemtsandza kakhulu kantsi nguye lowatibulalela umkakhe. Loku kwamletsela emashwa ngobe wagcina aboshiwe.  Hleta usebentisa Ncobile kubulala Gedlembane.  Hleta abetishaya lotsandza Ncobile ngekutsi amgcugcutele kutsi amikisele Gedlembane kudla ejele, kantsi uyati kutsi lokudla kunashevu, Ncobile abengakwati loko acabanga kutsi malume wakhe uyamtsandza kantsi abeyishaya emuva abuye ayishaye embili. Loku kwamletsela emashwa ngobe wetfweswa nelicala lekubulala Gedlembane.  Licebo laHleta lekuyewufunela Ncobile Mahlanganisa.  Hleta watfola lisu lekwala kuyewuvusela Ncobile esibhedlela, atsi uyewumfunela mahlanganisa kantsi abeyishaya emuva abuye ayishaye embili. Lobucili bamletsela emashwa wagcina aboshiwe.  Hleta wacamba emanga kuMphotfo.  Hleta watishaya lotsandza Mphotfo ngekumecwayisa kutsi angasemukeli sisu saNcobile ngobe sesibikiwe sabuye savunywa futsi, kantsi abecamba emanga, bekuyindlela yakhe yekukhweshisa Mphotfo edvute kwaNcobile. Lokuyishaya embili abuye ayishaye emuva ngalamanga, kwamletsela emashwa, ngobe Ncobile naMphotfo bagcina bashadile, intfo labengafuni kuyibona yenteka.  Umshado waNcobile naMphotfo.  Hleta wabukeka ajabulile nakushada Mphotfo naNcobile kantsi abengabajabuleli ngekweliciniso, enyanya Mphotfo. Kuyishaya kwakhe embili abuye ayishaye emuva kwabonakala lapho enta ngatsi emaphoyisa uyawemukela kantsi uyati kutsi unemacala, kwamletsela emashwa ngobe wagcina aboshiwe. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 19 DBE/Lweti 2018 NSC – Ticondziso tekumaka Siphetfo Bahlolwa basonga konkhe labebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi ngempela Hleta ngekuyishaya emuva, ayishaye embili, watibitela emashwa emphilweni yakhe wagcina aboshiwe. CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni letesekela imibono yabo. BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C [25] UMBUTO 15: IMIBUTO LEMIFISHA KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane 15.1 Sikolo besesiphumile. Lomdlalo wenteka esikhatsini sanyalo lapho sekunetikolo khona/ Babe abebhalise mine namake ebhange. Sikhatsi sanyalo lapho imali ibekwa emabhange/ Nansi imadlana singani sami safutsi utatitsengela lucingo. Sikhatsi sanyalo lapho sekunabomakhalekhikhini. (2) 15.2 Lesitatimende siliciniso. Ncobile wanika Mphotfo imali lenyenti layishiyelwa nguyise ngalesikhatsi ashona ngoba abembhalile emafeni akhe. (2) 15.3 Wena awutitsandzi tintfo letiphambene nekulunga-Wasikhombisa ngekucale ale kutsatsa imali labeyinikwa nguNcobile/ ngenkhulumo yakhe yekwala kutsatsa imali/ Ucinisile Ncobile kutsi lemali longipha yona akusiyo yetinyembeti nengati lengenacala? - Wasikhombisa ngekutsi akazange ajabulele kunikwa imali langayati kutsi ichamukaphi. (2) 15.4 Umbhali usetfulele ngekutsi Mphotfo abe nesingani lesinguNcobile njengabo bonkhe bantfu labadvuna labangenatihibe/Ngekutsi naye alwe, abange singani naCelani njengalabanye labangenatihibe, labalwela tindzaba telutsandvo/Ngekutsi Mphotfo afundze njengabo bonkhe labanye bantfwana labafundzako, labangenatihibe/ Kutfola umsebenti lotakumphilisa kahle njengabo bonkhe labanye labasebentako, labangenatihibe /Kushada abe nemndeni njengabo bonkhe labanye labashadile, labangenatihibe, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 15.5 Imibono itawehluka, ifake ekhatsi lena lelandzelako: Labavumako batawesekela ngekutsi, Labanye bomake abafuni lutfo ngebantfwana babo bemantfombatane, ngaloko LaHleta abenta kahle/ Labanye bebatawubita Celani naNcobile njengobe LaHleta abengamfuni Mphotfo/Labanye bomake bebatawenta ngatsi abababoni kutsi bentani/ Labanye bomake bebatabagijimisa bashaye Mphotfo nobe Ncobile njengobe vele angafuni kutsi avane naye. Labaphikisako batawesekela ngemaphuzu abo, ngekwemibono. (2) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 20 DBE/Lweti 2018 NSC – Ticondziso tekumaka 15.6 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Abentela kutsi behlukane bayekele kulwa/Abentela kutsi LaHleta atewubona imikhuba lemibi yaNcobile/Abentela kutsi LaHleta abone kutsi Ncobile uyachubeka naMphotfo/ Abefuna kukhalima simo lebesesicale kushuba/kulamula njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 15.7 Tifundza kubekela bantfwana imali nabasaphila kute bayisebentise nasebashonile/ Tifundza konga imali/Inhlonipho lefanele yentiwe nguNcobile kunina/ Tifundza kutsi umntfwana awumkhetseli luhlobo lwemuntfu lafanele atsandzane nalo/ Akusibo bonkhe bantfu labajabulela kukubona ujabulile- bantfu abayi nganhlanye bangesiwo emanti, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 15.8 Sibumbene ngekutsi LaHleta yena abefuna kutsi Ncobile atsandzane naCelani endzaweni yaMphotfo/ LaHleta wabuta Ncobile kutsi yini atsandzane naMphotfo endzaweni yaCelani/ Bobabili bebabumbene ngekungatsandzi Mphotfo/ Bobabili bebahlangene ngekutsandza imali. (2) 15.9 Kulwa/ Kubulalana/ Kuboshwa/ Kutfunjwa, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 15.10 Tingani atibi safuna kusuka kuyo ngobe tifuna lemali/Tingayidla yonkhe, itsi ingaphela tinyamalale/Tingagcekeza kabolentfombi/Tingaphocelela intfombi kutsi itinike lemali/ Lentfombi ingagcina itilobola/ Lentfombi ingagcina seyondla bakabolesingani sayo, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 15.11 Kona lokunyenti kubangwa yimali. Celani wasongela Ncobile ngobe anemali, lobesekukhomba kutsinaye abesafuna kuba yincenye yekudla lemali/ Celani ulwa kwehlukanisa Ncobile naMphotfo kute lemali itfolwe nguye esikhundleni saMphotfo, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 15.12 Ncobile wagana Mphotfo abe ambona kutsi ukhubatekile, kodvwa wamtsandza anjalo wangambandlululi/Unina wamcindzetela kutsi amale, kepha Ncobile wamvela kutsi namlahla utawuganwa ngubani akulesimo lakuso/Mphotfo abephuyile kodvwa Ncobile wamtsandza anjalo/Mphotfo abehlala endlini lelivokololwana, kepha Ncobile wamtsandza anjalo, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (3) [25] SAMBA SESIGABA B: 25 Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 21 DBE/Lweti 2018 NSC – Ticondziso tekumaka UMBUTO 16: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO LAMI LISIPHETFO – JJ Thwala Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo. 'Umuntfu loyishaya emuva ayishaye embili, usuke atibitela emashwa emphilweni yakhe,' kubhekiswa kuMahubhulu. Singeniso Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho nekutsi tento taMahubhulu tikhomba kutsi, umuntfu loyishaya emuva ayishaye embili, usuke atibitela emashwa emphilweni yakhe. Umtimba Tigameko letikhomba kutsi Mahubhulu abeyishaya emuva ayishaye embili.  Bucili lobentiwa nguMahubhulu enkhosini Somhlolo.  Mahubhulu abenta sengatsi uvumelana nenchubo yekubusa live ngobe uma inkhosi imbuta kutsi sive siyenetiseka yini ngendlela lebusa ngayo, avumelane nayo kantsi nakhuluma nebantfu abetsi Somhlolo akalibusi kahle live.  Kutfunywa kwaMahubhulu kuMabhoko.  Mahubhulu watenta lotfumekako ngalesikhatsi Somhlolo amtfuma kuMabhoko kutsi ayewumcelela buhlobo lobuhle, yena wefika kuMabhoko wakhuluma emanga, atsi utewumluma indlebe ngobe Somhlolo abehlela kutewumhlasela. Ngaloko watibitela emashwa ngobe wagcina atibulele.  Kuhola libutfo leMahubhulu.  Mahubhulu abekhutsalele kuvivinya libutfo laliholako kutsi likhone kuhlasela nekuvikela live nalihlaselwa titsa, kantsi ulivivisela kuketula Somhlolo. Ngaloko abetibitela emashwa ekutibulala.  Kutiveta kutsi umephi nabutwa nguSomhlolo.  Mahubhulu wenta sengatsi wahamba kahle kuMabhoko ngalesikhatsi abutwa yinkhosi. Watjela Somhlolo kutsi ukwentile loku labeyele kona, waphindze watsi uphumelele kukwenta loko, kantsi abecamba emanga. Ngaloko watibitela emashwa ngobe kwagcina kufa yena ngekutigwaza ngesikhali sakhe.  Mahubhulu utitsandzisa inkhosi.  Mahubhulu wenta ngatsi ufisela inkhosi kutsi ihambe kahle kaBhocwane, kantsi abati kutsi ayinawutfola muntfu. ((Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Siphetfo Bahlolwa basonga konkhe labebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi ngempela Mahubhulu ngekuyishaya emuva ayishaye embili, watibitela emashwa emphilweni yakhe ngobe wagcina atibulele. CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni letesekela imibono yabo. BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B ne–C. [25] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 22 DBE/Lweti 2018 NSC – Ticondziso tekumaka UMBUTO 17: IMIBUTO LEMIFISHA LAMI LISIPHETFO – JJ Thwala 17.1 Uya eNgwenyameni ungati lutfo, kodvwa ufike utfole lwati lolwanele/Uya ucakekile kodvwa ufike usitakale/Ulusito lolukhulu Bhuza. (2) 17.2 Abengeke ehluleke ngobe emabutfo abenawo labengahlasela ngawo, futsi abehlala avivile. (2) 17.3 Kuba nemabutfo laviviswa njalo kodvwa angahlaseli/Kuba nelubandlululo etindvuneni takhe/Kuba nemusa emakhosini lakhelene nawo, njlll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 17.4 Kute labekwenta yedvwana, Abebonisana netindvuna takhe kanye nenina/ Abekhulumisana nemakhosi labomakhelwane kutsi bamendzisele tintfombi, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 17.5 Ngekuhlalisana ngelucolo nabomakhelwane bakhe/Ngekulalela unina kutsi ente loko lamtjela kona/Ngekuteka etiveni letibomakhelwane kute agweme kucitseka kwengati, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 17.6 Sigogodvolo uyagucugucuka ngobe nakhuluma naMahubhulu uhambisana naye, kantsi nakhuluma naSomhlolo, uphindze ahambisane naye. (2) 17.7 Abebona kutsi ngeke akwati kuncoba Somhlolo/Abecabanga kutsi vele Somhlolo abetambulala/Kungahambisani kwakhe nenkhosi kanye netindvuna, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 17.8 Lamavi abefanele yena Mahubhulu, abecabanga kutsi inkhosi ngiyo lesengotini kantsi lamavi afanele yena ngobe watigwaza ngesakhe sijula. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 17.9 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: EMaswati abetawuphatfwa nguMahubhulu nemikhuba yakhe yeludlame/ Abetawuhlasela tonkhe tive lakhelene nato/Linani lebantfu beMaswati belitawuncipha ngobe labanyenti bebatawube bafele emphini/Bekutawuba neludlame emkhatsini wetindvula ngobe tindvuna letinyenti betingamtsandzi Mahubhulu/Mhlawumbe naye Mahubhulu abetawufa etimphini tembango, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 17.10 Abefuna kutsi umdlalo uchubekele embili ngobe nguye Mahubhulu labebangisa inkhosi kubusa live/Ingcikitsi beyingeke igcame/Njengembangi, umdlalo bewutawusheshe uphele, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 17.11 Emakhosi labendvulela Somhlolo abelwa timphi yena abebusa ngelucolo/ Somhlolo abebonisana netindvuna takhe nangabe enta lokutsite kantsi lawa lamanye emakhosi abebovilawo/Somhlolo abeteka bafati etiveni lakhelene nato kantsi lawa lamanye emakhosi abengateki bantfu betive, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile). (2) 17.12 Lesaga sisho kutsi tintfo letitsandvwa bantfu tehlukile, abasekeli tintfo letifanako. Siyahambelana nembuso waSomhlolo ngobe nakuwo bebakhona labebahambisana naye njengaboNsibandze, Sikhunyana naletinye tindvuna tenkhosi kantsi labanye bebangahambisani naye, njengaMahubhulu naboSigogodvolo. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (3) [25] SAMBA SESIGABA C: 25 SAMBA SAKO KONKHE: 80 Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 23 DBE/Lweti 2018 NSC – Ticondziso tekumaka SIGABA A: IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZATJANAMBHALO YENKONDLO [10 EMAMAKI] Timphawu Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi LOKUCUKETFWE 5-6 4 3 2 0–1 -Sihloko sichazwe -Sihloko sichazwe -Sihloko sichazwe -Kuchazwa kwesihloko -Sihloko asikavisiswa Kuchazwa kwesihloko ngalokujulile ngelicophelo lelisetulu ngalokwenetisako akwenetisi nakancane Kujula kwemibono, -Luchungechunge kukhomba kusivisisa -Akhona lamanye -Kulukhuni kutfola -Akukho kucaphuna Kwesekela nekuvisiswa lwemaphuzu -Emaphuzu ekwesekela emaphuzu lamahle emaphuzu lesekela enkondlweni kwetheksthi lababatekako ayevakala kodvwa lesesekela sihloko sihloko -Luhlobo lwembhalo ekwesekela lacashunwe akaketfulwa ngendlela ngalokwenetisako -Luhlobo lwembhalo kanye nenkondlo 6 EMAMAKI enkondlweni lelindzelekile -Leminye imibono kanye nenkondlo akukavisiswa nakancane -Luhlobo lwembhalo -Luhlobo lwembhalo yesekelwe kodvwa akukavisiswa kahle kanye nenkondlo kanye nenkondlo esikhatsini lesinyenti kuvisiswa ngemalengiso kuvisiswa ngelicophelo bufakazi abukholweki lelisetulu -Luhlobo lwembhalo kanye nenkondlo kuvisiswa ngalokwenetisako SAKHIWO NELULWIMI 4 3 2 1 0-1 -Sakhiwo lesibumbene -Sakhiwo lesicacile -Bukhona bufakazi -Sakhiwo sikhomba -Sakhiwo lesingemukeleki Sakhiwo, Kuhleleka ngemalengiso lesinemibono lehleleke lobutsite besakhiwo emaphutsa ekuhlela nakancane nekwetfula -Imibono yakhiwe ngelicophelo lelisetulu -Kubumbana nekuhleleka -Imibono ayikahleleki -Imibono ihlangahlangene Kusetjentiswa yahleleka ngalokucace -Imibono letfuliwe kwemibono kuyenetisa ngalokubumbene -Lulwimi lolunemaphutsa kwelulwimi, umoya, ngemalengiso iyalandzeleka -Lulwimi lunemaphutsa -Lulwimi lunemaphutsa lamanyenti nesitayela nesitayela -Lulwimi, umoya -Kunemaphutsa langasho lutfo; umoya lamanyenti lesingemukeleki nesitayela kuvutsiwe lambalwa elulwimi, nesitayela kuyenetisa -Umoya nesitayela -Umoya nesitayela 4 EMAMAKI futsi akunamaphutsa umoya nesitayela akukemukeleki akwemukeleki nakancane -Emaphutsa eluhlelo, sipelingi netimphawu tekufundza kuyindlala CAPHELA: Nangabe umhlolwa angakabhali ngalokufunwa ngumbuto, abe abhale lokunhlanhlatsako, akanganikwa emamaki ako kokubili, Lokucuketfwe, Sakhiwo neLulwimi. Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 24 DBE/Lweti 2018 NSC – Ticondziso tekumaka SIGABA B NE–C: IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABAMBHALO – YENOVELI NEMDLALO [25 EMAMAKI] Timphawu Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi LOKUCUKETFWE 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Imphendvulo -Imphendvulo -Sihloko sichazwe -Sihloko sichazwe -Kuncane kakhulu Kuchazwa kwesihloko lenemininingwane lenemininingwane ngalokwenetisako ngekunyanyalata kuvisiswa kwesihloko Kujula kwemibono, lengemalengiso lesecophelweni lelisetulu kodvwa akusito tonkhe ngaphandle -Mncane kakhulu Kwesekelwa lababatekako: 14–15 -Sihloko sichazwe tinhlangotsi leticikelelwe kwemininingwane umzamo wekuphendvula nekuvisiswa kwetheksthi Imphendvulo ngelicophelo lelisetulu ngalokuphelele lesekelako umbuto lenemininingwane kukhomba kusivisisa -Akhona lamanye -Ambalwa kakhulu -Imibono ayikholweki 15 EMAMAKI lengemalengiso -Lamanye emaphuzu emaphuzu lamahle emaphuzu lafanele -Luhlobo lwembhalo langababateki: 12–13 ekwesekela ayevakala lesesekela sihloko kwesekela sihloko kanye netheksthi -Sihloko sichazwe kodvwa akaketfulwa ngalokwenetisako -Kuncane kakhulu akukavisiswa nakancane ngalokujulile ngendlela lelindzelekile -Lamanye emaphuzu kuvisiswa kweluhlobo -Luchungechunge -Luhlobo lwembhalo esekelwe kodvwa lwembhalo netheksthi lwemaphuzu kanye netheksthi esikhatsini lesinyenti lababatekako kuvisiswa ngelicophelo bufakazi abukholweki ekwesekela lacashunwe lelisetulu -Kukhona lokusilele etheksthini ekuvisiseni luhlobo -Luhlobo lwembhalo lwembhalo kanye kanye netheksthi netheksthi kuvisiswe ngemalengiso SAKHIWO NELULWIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Sakhiwo lesibumbene -Sakhiwo lesicacile -Bukhona bufakazi -Sakhiwo sikhomba -Kungahleleki kahle Sakhiwo, Kuhleleka -Singeniso nesiphetfo lesinemibono lehleleke lobutsite besakhiwo emaphutsa ekuhlela kwesakhiwo kukhinyabeta nekwetfula lesingemalengiso ngelicophelo lelisetulu -Kuhleleka nekubumbana -Imibono ayikahleleki kubumbana kwemibono Kusetjentiswa -Imibono yakhiwe -Singeniso nesiphetfo -Kuhleleka nekubumbana ngalokubumbene -Emaphutsa elulwimi kwelulwimi, umoya, yahleleka ngemalengiso kanye naletinye tindzima kwemubono kuyenetisa -Lulwimi lunemaphutsa nesitayela nesitayela -Lulwimi, umoya kuhleleke kodvwa kunemaphutsa lamanyenti lesingakemukeleki kwenta nesitayela kuvutsiwe ngalokubumbene -Lulwimi lunemaphutsa -Umoya nesitayela lombhalo ungabi 10 EMAMAKI futsi akunamaphutsa -Imibono ihleleke lambalwa; umoya akwemukeleki yimphumelelo ngelicophelo lelisetulu nesitayela kuyenetisa Kuhleleka kwetindzima -Umoya nesitayela -Kunemaphutsa Kuhleleka kwetindzima kunemaphutsa akwemukeleki lambalwa elulwimi, kuyenetisa -Tindzima umoya nesitayela tihlangahlangene KWEHLUKA 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 KWEMAMAKI  Kufanele kungabi nemehluko wemazinga lamabili emkhatsini welimaki leSakhiwo neLulwimi nelimaki laLokucuketfwe.  Imphendvulo lengaphendvuli umbuto ayinganikwa emamaki aLokucuketfwe neweLulwimi neSakhiwo. Emalungelo agodliwe
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 25 DBE/Lweti 2018 NSC – Ticondziso tekumaka TIMPHAWU LETISETJENTISWA NAKUMAKWA LULWIMI 2018 1. Sipelingi sp 2. Timphawu tekufundza p 3. Kuphindzaphindza pp 4. Lulwimi lw 5. Luhlelomusho lm 6. Kuhlanganisa 7. Kwehlukanisa ∕ 8. Lokushiyiwe ^ 9. Sikhatsi skh 10. Kuhlanganisa imicondvo yendzima 11. Kwehlukanisa tindzima Emalungelo agodliwe

Verified matching documents

The question paper, memo or addendum that belongs with this document.

Published documents with matching subject and grade metadata.

Matched using subject, grade, language, document type and exam metadata.

More from Grade 12 Siswati Hl

Explore more published documents in this catalogue.

View all
Grade 12 · Siswati Hl · 2018 · NSC November Exam · Memorandum · Paper 2 · siswati | Hlayiso | Hlayiso