Skip to content

siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2020 Memo

MemorandumsiSwati HLGrade 12202027 pages

Grade 12 siSwati HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exam 2020, 27 pages. Read online or download the free PDF.

Free to read online, no sign-up needed

Answer online

Loading document…

Loading document…

NSC November Exam 2020

Questions in this paper

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com SENIOR CERTIFICATE/ NATIONAL SENIOR CERTIFICATE LIBANGA 12 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA (HL) LIPHEPHA LESIBILI (P2) LWETI 2020 TICONDZISO TEKUMAKA EMAMAKI: 80 Leticondziso tekumaka tinemakhasi la-27. Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 2 DBE/Lweti 2020 SC/NSC – Ticondziso tekumaka TICONDZISO TEKUMAKA Nangabe umhlolwa aphendvule imibuto lengetulu kwaleyo lelindzelekile, maka timphendvulo letisekucaleni kuphela. (Umhlolwa akumelanga aphendvule indzabambhalo kanye nemibuto lemifisha encwadzini yinye.) ESIGABENI A, nangabe umhlolwa aphendvule ngato tonkhe totine tinkondlo (Tinkondlo letifundvwe eklasini), maka letimbili tekucala kuphela. ESIGABENI B ne-C (Lulwimi Lwasekhaya), nangabe umhlolwa aphendvule imibuto lemibili kulemifisha nobe imibuto lemibili yendzabambhalo, maka imphendvulo yekucala kuphela uyekele lelandzelako. Nangabe umhlolwa aphendvule yomine imibuto, maka kuphela imphendvulo yembuto wekucala kuleso naleso SIGABA, ngaphandle kwekutsi uphendvule munye umbuto lonemibuto lemifisha namunye umbuto wendzabambhalo. Nangabe umhlolwa anike timphendvulo letimbili lapho imphendvulo yekucala iliphutsa kantsi lena yesibili iliciniso, akumakwe imphendvulo yekucala yesibili ingamakwa. Nangabe tinombolo tetimphendvulo tinemaphutsa, maka ulandzele ticondziso tekumaka. Nangabe liphutsa lesipelingi litsikameta inshokutsi, akunganikwa limaki, kantsi nangabe inshokutsi ayitsikameteki, akunikwe limaki. Umbuto wendzabambhalo: Nangabe indzabambhalo inemagama langaphasi kwalawo lemisiwe, umhlolwa akangajeziswa ngobe vele sewutijezise yena ngekwakhe. Nangabe indzabambhalo iyindze kakhulu, akahlolwe ngekwelikhono lakhe bese kucociswana nalabaphetse umsebenti wekumaka. Akusetjentiswe irubhriki yekumaka indzabambhalo lesesichibiyelweni. Imibuto lemifisha: Nangabe umhlolwa angakafaki bokhulumile nangabe kufanele acaphune akangajeziswa. Emibutweni levulekile bahlolwa abanganikwa emamaki nangabe baphendvule ngetimphendvulo letitsi: YEBO/CHA nobe NGIYAVUMA/ANGIVUMI. Onkhe emamaki anikwa sizatfu/kuchaza ngalokugcwele/kwesekela/kucaphuna. Emibutweni lefuna LICINISO/LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO emamaki akangehlukaniswa emkhatsini, lokusho kutsi alikho limaki lelinikwa LICINISO/ LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO, onkhe emamaki anikwa sizatfu/kuchaza ngalokugcwele/kwesekela/kucaphuna. Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 3 DBE/Lweti 2020 SC/NSC – Ticondziso tekumaka SIGABA A: TINKONDLO TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI UMBUTO 1: UMBUTO LOYINDZATJANAMBHALO DZELIWE – ME Masina INDZATJANAMBHALO Sakhiwo sendzatjanambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo. Umoya nendlela lowetfulwe ngayo enkondlweni. SINGENISO: Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho nekutsi inkondlo iba nemoya lotsite lowetfulwa ngetindlela letehlukene. UMTIMBA: Kuvetwa kabanti umoya losenkondlweni netindlela lowetfulwe ngato, lokufaka ekhatsi loku lokulandzelako:  Umoya wekumangala – Wetfulwe ngekusebentisa umbuto longadzingi mphendvulo, ngekutsi abute amangele lakuva ngaDzeliwe kutsi sewushonile.  Umoya wekungetsembi/ Wentfukutselo – Wetfulwe ngekusebentisa umbiti, ngekutsi akhulume naDzeliwe sengatsi utamphendvula kube sewushonile, angetsembi kutsi Dzeliwe sewubadzelile nekutsi liphimbo lakhe akaseyuphindze alive/ Sonkondlo utfukutseliswa kutsalalisa kwaDzeliwe angamphendvuli.  Umoya welusizi/ Wekukhatsateka/ Webuhlungu – Wetfulwe ngekusebentisa sisho, lapho akhala khona ngaDzeliwe losashonile kutsi uphumulile ekuhlatjweni ngemanyeva.  Wekudvumala - Wetfulwe ngekusebentisa umbiti, ngekutsi atsi kuDzeliwe amtjele nangabe kungasenasidzingo sekusebentisa ticadzi.  Umoya wekuvalelisa/ wekwemukela – Wetfulwe ngekusebentisa umbiti, ngekutsi akhulume naDzeliwe sengatsi utamphendvula, amvalelisa nekutsi bayamlandzela masinyane, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) SIPHETFO: Bahlolwa basonga konkhe labebakhuluma ngako lapha ngenhla, lapho baphawula khona ngemphumelelo yasonkondlo kwetfula umoya nendlela lawetfulwe ngayo. CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune imifanekisomcondvo lesenkondlweni kwesekela imibono yabo. BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZATJANAMBHALO YETINKONDLO, SIGABA A. [10] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 4 DBE/Lweti 2020 SC/NSC – Ticondziso tekumaka UMBUTO 2: IMIBUTO LEMIFISHA 'LOMFUNDVO' – GT Nkosi 2.1 Imvumelwanosicalo, umugca we-2, we-3 newe-4 icala ngemsindvo 'U-'/ Sifaniso ngekusebentisa sakhi sesifaniso njenga-/ Sifanisongco ngekubita Lomfundvo ngacelemba. (Kunye kwaloku.) (2) 2.2 Iliriki, Sonkondlo uveta imiva yakhe ngaLomfundvo/ uveta imiva yakhe ngemisebenti lemihle leyentiwa yimfundvo. (2) 2.3 Umoya welutsandvo, Sonkondlo utsandza Lomfundvo ute amncome nangemisebenti lemihle layentako/Umoya wekudvumisa, sonkondlo udvumisa imisebenti lemihle leyentiwa nguLomfundvo/ Umoya wenjabulo/ wekuncoma/ wekubabata/ wekubongelela. (Kunye kwaloku.) (2) 2.4 Umcondvo lojulile walenkondlo yimfundvo, ngoba yente sonkondlo watfola inhlakanipho kwaphela tinhlupheko emphilweni yakhe. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 2.5 Sonkondlo usebentise ligama lelitsi 'Sitsandvwa' asho imfundvo. Ulisebentise ngemphumelelo ngobe kuliphindzaphindza kugcizelela indlela imfumdvo itsandvwa ngayo. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) [10] UMBUTO 3: IMIBUTO LEMIFISHA 'UYILIMILE INDZIMA' – FC Nkosi 3.1 Imvumelwanosigcino, emagama lasekugcineni kwemugca we-17 newe-18 agcina ngemalunga lafanako '-ni'/ Tisho. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 3.2 Inkondlomlandvo/yi-ephiki, sonkondlo ulandzisa ngesigameko lesenteka etikhatsini letengca lesiphatselene nelubandlululo. (2) 3.3 Abesesimeni sekudvumisa/abesesimeni sekubonga/ senjabulo/ senkhumbulo/ sekuncoma, sonkondlo udvumisa abuye abonge imisebenti leyentiwa nguMandela. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye Kwaloku.) (2) 3.4 Lenkondlo ikhuluma ngenkhululeko leyalwelwa ngemachawe lafana naboMandela, ikhuluma ngekulwa nelubandlululo bantfu bate batfole inkhululeko. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 3.5 Kutibamba ngapelepele kusho kutibangela inkinga. Sonkondlo uphumelele kusebentisa lesisho ngobe batsi nababamkhipha ejele ngekubehlukanisa batitjela kutsi ngeke basalwa kepha balwa kakhulu kunakucala. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) [10] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 5 DBE/Lweti 2020 SC/NSC – Ticondziso tekumaka UMBUTO 4: IMIBUTO LEMIFISHA 'NGITSATS' UNGIBEKE' – TE Sithole 4.1 Imvumelwanosicalo, umugca we-1 newe 2 icala ngemisindvo lefanako 'E-'. (2) 4.2 Iliriki/ Inkondlomlandvo, sonkondlo uveta imiva yakhe ngalomsakato/ tinhlelo tawo takadzeni lokumenta kutsi agcine awubongelela. (Kunye kwaloku) (2) 4.3 Abesesimeni senjabulo nesekudvumisa, lapho sonkondlo advumisa imisebenti leyentiwa basakati, leyintfo lemjabulisako. (2) 4.4 Lenkonkondlo ikhuluma ngemsakato 'Ligwalagwala' losakatela edolobheni iNasipoti/ iMbombela. Lomsakato usakata tinhlelo letisitanako naleticatulula tinkinga. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 4.5 Sonkondlo usisebentise ngemphumelelo njengobe nasemsakatweni kunetinhlelo leticatulula tinkinga letiletfwa balaleli/ Basakati babeka inkinga, balaleli bayayicatulula. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) [10] NA INKONDLO LENGAKAFUNDVWA EKLASINI UMBUTO 5 'SENGIFUNA KUKUBHAJATA' – MA Magagula 5.1 Ngihlala ngikuphunga ngikuphungile/ Ngumugca wesihlanu. (Kunye kwaloku.) (1) 5.2 Luchumanosigcino. (1) 5.3 Lenkondlo ikhuluma ngalokukhatsata sonkondlo lokumenta kutsi angalali butfongo lobumnandzi ngalomsindvo lawuvako/ Lenkondlo ikhuluma ngeligagu lemculo lelenta sonkondlo angakhoni kulala/ ikhuluma ngelisela lelikleza ingati yasonkondlo atilalele. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku) (2) 5.4 Umugca we-18 unemagama lamane kantsi umugca we-19 unemagama lasihlanu. (2) 5.5 Lihlongandlebe ngumuntfu longalaleli nakayalwa/Longatsatsi imiyalo. Sonkondlo abecondze kutsi loku lakhuluma nako akumlaleli kulihlongandlebe ngobe uyakukhuta kepha akumlaleli, kubelesele ngekumbangela umsindvo. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 5.6 Sonkondlo usikhetse kahle sifutamsindvo lesisemgceni we-22, ngobe lomsindvo ufute lowo lowentiwa imbuzulwane longakwenta ucasuke uphelelwe butfongo, ute ufise kuyibulala nobe uvele uyibulale. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) [10] SAMBA SESIGABA A: 30 Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 6 DBE/Lweti 2020 SC/NSC – Ticondziso tekumaka SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU UMBUTO 6: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo. Tigameko letesekela kutsi umbhali usikhetse kahle sihloko salenoveli. Singeniso Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho nekutsi sihloko lesikhetseke kahle kumele sesekelwe tigameko letenteka endzabeni. Umtimba Bahlolwa bachaza kabanti ngesihloko, babuye bavete tigameko letesekela kukhetseka kahle kwesihloko, letifaka ekhatsi leti letilandzelako:  Kuganwa kwemlingisi longuLushawulo nguTintfombi – Lokwabangela kutsi Lushawulo adliswe angati, agcine angasondli umndeni wakhe.  Kuletfwa kwemlingisi longuTintfombi kaKhumalo kungakalindzelwa – Lokwabangela kucala kwenkinga yekungevani kaKhumalo, lengatiwa kutsi beyibangelwa yini.  Kushona kwemlingisi longuZembe enkelebheni – Lebekungatiwa kahle kutsi kwabangelwa yini, nalokwabanga kutsi Lushawulo angeti emngcwabeni.  Kushona kwebantfwana bemlingisi longuTintfombi – Lebekungatiwa kutsi kwabangelwa yini.  Kuloyiswa kwemlingisi longuLaHlophe nguTintfombi – Lokwabangela kutsi umlingisi longuLushawulo acoshe unina abe angenaso siciniseko sekutsi uyatsakatsa.  Kushaywa kwemlingisi longuTintfombi emkhayeni – Lokwenta kutsi umlingisi longuLushawulo amcoshe kaKhumalo abuye amshisele netindlu takhe, lokwenta kutsi kuvele liciniso lekutsi nguye umtsakati, liphume nebovu-ngekuhamba kwakhe, njl. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Siphetfo Bahlolwa basonga konkhe labebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi tikhona nobe atikho tigameko letesekela sihloko. CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisenovelini letesekela imibono yabo. BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B na C. [25] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 7 DBE/Lweti 2020 SC/NSC – Ticondziso tekumaka UMBUTO 7: IMIBUTO LEMIFISHA LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane 7.1 Ngumoya welutsandvo Lushawulo labenalo ngaLaMagagula ngobe wagcina amtekile angumkakhe kaKhumalo/Ngumoya wenkhumbulo ngobe Lushawulo abehlala akhumbule LaMagagula ate ambhalele tincwadzi nakufike lenkhumbulo. (Kunye kwaloku.) (2) 7.2 Letheksthi lengenhla iyincenye leyisetfulo ngobe isetfulela umlingisi lomcoka/ Inkinga labukene nayo/Yetfula simonhlalo. (Kubili kwaloku.) (2) 7.3 Timveta anesimilo lesibi ngobe akazange wawuhlonipha umndeni wakhe ngekutsi ahambe sikhatsi lesidze angabuyi ekhaya/Kubuya kwakhe asateke umfati longuTintfombi babe bangati lutfo bemndeni wakhe. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.) (2) 7.4 Letheksthi inaye mdvonseni ngobe tetsamelilwati tifisa kwati kutsi ingabe umlingisi longuLaMagagula utasemukela yini sicelo semlingisi longuLushawulo sekumgana ngemva kwetinkhulumo tebantfu letiyinhlekisa ngebuphuya belikhaya lakaKhumalo. (2) 7.5 Bekukukhombisa bulukhuni bemphilo yasesitsenjini lokukutfutfukisa ingcikitsi njengobe umlingisi longuLushawulo watitfola angasakhoni kulawula tinkinga letiphatselene nesitsembu sakhe. (2) 7.6 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Labatsi akakholweki, batawesekela ngekutsi, Akekho umfati longavuma kwakhela zakwabo indlu/Akekho umfati longapheleketela zakwabo etinyangeni abe angakase abone nalinye lilunga lemndeni wakaKhumalo liyewuphengula/Akekho umfati longelekelela zakwabo acoshwa endvodzeni yabo atsi akangacoshwa. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye kwaloku.) Labatsi uyakholweka batawesekela labakushoko. (2) 7.7 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Labatawutsi bayavumelana nako batawesekela ngekutsi, LaHlophe wemukela LaMagagula ngenhlitiyo lemhlophe, wamjikela nasekufike Tintfombi sekatsandza bantfwana baTintfombi baLaMagagula bangasanakwa. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Labatawutsi abavumelani naye batawesekela labakushoko. (2) 7.8 Ngumlayeto wekutsi tetsamelilwati tibobeketela nanobe kulukhuni, njengaLaMagagula lowabeketelela kufika kwaTintfombi atewendza kuLushawulo, wabuye wabeketelela kuloyiswa nguTintfombi nekumbulalela bantfwana. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 7.9 Umbhali umvete njengemlingisi lomcoka ngoba Lushawulo uvetwe ekucaleni kwalenoveli nenkinga labebukene nayo, sibuye simtfole ashukashukana nayo kute kube sesiphetfweni salenoveli. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 8 DBE/Lweti 2020 SC/NSC – Ticondziso tekumaka 7.10 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Labatawutsi libe yimphumelelo batawesekela ngekutsi, umlingisi longuLushawulo wahamba washiya LaMagagula atetfwele sisu saMasaletindzaleni, wangasabuyi ekhaya, wafika eJozi wahlala nalomunye umfati kwatsi lapho sekuvele umntfwana LaHlophe wametsa lelibito ngobe loko bekusho kutsi kaLaMagagula bekutindzala ngobe akhohliwe ngabo. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile) Labatawutsi alisiyimphumelelo batawesekela labakushoko. (2) 7.11 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Labatawutsi abevelani naye batawesekela batsi, abefanele Lushawulo kucosha umlingisi longuTintfombi njengobe wafika wadala luchekeko emtini wakaKhumalo ngekuloyisa umlingisi longuLaHlophe nalonguLaMagagula, abuye abulale bantfwana baLushawulo. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Labatawutsi bavelana naye batawesekela labakushoko. (2) 7.12  Sigameko sekucolela Tintfombi ngemva kwekubeleka umntfwana longasuye wakaKhumalo loliphumalimile kantsi kulindzeleke kutsi acoshwe ngumlingisi longuLushawulo.  Sigameko sekuya etinyangeni kwemlingisi longuLaMagagula apheleketela Tintfombi nagulelwa ngumnfwana kube kulindzeleke kutsi ente ngekwenkholo yakhe njengobe abethandaza nakasetinkingeni.  Sigameko sekushaywa kwaTintfombi emkhayeni kantsi bekulindzeleke kutsi tishaye boLaHlophe naLaMagagula ngobe abetsi ngibo labatsakatsako.  Sigameko sekutfolakala kwensangu emtini waLushawulo lebekungakalindzeleki njengoba emaphoyisa bekulindzeleke kutsi atfole imphahla lebeyilahlekile emsebentini waLushawulo. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kutsatfu kwaloku.) (3) [25] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 9 DBE/Lweti 2020 SC/NSC – Ticondziso tekumaka UMBUTO 8: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo. Tigameko letesekela kutsi umbhali usikhetse kahle sihloko salenoveli. Singeniso Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho nekutsi sihloko lesikhetseke kahle kumele sihambisane nendzaba. Umtimba Bahlolwa bachaza kabanti ngesihloko, babuye bavete tigameko letesekela kukhetseka kahle kwesihloko, letifaka ekhatsi leti letilandzelako:  Kufuna indzawo yekuhlala kwemlingisi longuMphikeleli – Lokwenta andzindze ngobe umlingisi longuTsabetse wamncisha indzawo nanobe abenawo emakemelo ekucashisa, Mphikeleli wayifuna waze wayitfola.  Kulwela emalungelo ekufundza kwemlingisi longuMphikeleli – Lokwenta wehlula libhodi lemkhandlu lowengamele umtimba webatali ngekutsi abuyiselwe esikolweni ngekusitwa ngumlingisi longuMatsiya ngalesikhatsi umlingisi longuSikhulu Tsabetse amcoshise esikolweni.  Kuchubeka kwemlingisi longuMphikeleli nemfundvo esikhungweni semfundvo lephakeme – Lokwamenta watfola ticu tekuphatsa ummango ecophelweni lwahulumende wasekhaya.  Kuchubeka nekusebentela ummango kwemlingisi longuMphikeleli – Lokwaletsa intfutfuko eMbalenhle. Bantfu bakhelwa tindlu kunekuhlala emikhukhwini lebekungafunwa ngumlingisi longuMagumeni Tsabetse ngekucitsa imitamo leyentiwa nguMphikeleli.  Kufuna kwemlingisi longuMphikeleli kutsi wonkhe umuntfu abe nelwati – Lokwamenta wagcugcutela bantfu labadzala nalabancane ngekusungula luhlelo lolwatiwa ngekutsi yi-OPERATION HAMBA UYEWUFUNDZA, leyancedza bantfu kutsi bafundziswe ngemakhono ekuvula emabhizinisi abo.  Kuchubeka kwemlingisi longuMphikeleli akhankhasele lukhetfo – Lokwamenta wagcina angusosifundzave waseMbalenhle ngobe ummango wonkhe wavotela yena kunaMagumeni labebanga naye lesikhundla. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Siphetfo Bahlolwa basonga konkhe labebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi tikhona nobe atikho tigameko letesekela sihloko. CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisenovelini letesekela imibono yabo. BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B na C. [25] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 10 DBE/Lweti 2020 SC/NSC – Ticondziso tekumaka UMBUTO 9: IMIBUTO LEMIFISHA KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi 9.1 Umoya wekubuyisana/wekucolela, umlingisi longuTsabetse wacolisa kuko konkhe lakwenta umlingisi longuMphikeleli wabuye wakhipha tincwadzi tekushona kwebatali bakhe, Mphikeleli wamcolela. (2) 9.2 Letheksthi lengenhla iyincenye yesicakacaka ngobe ngulapho kulindzelwe imiphumela yelukhetfo lwabososifundzave lolungenelwe boMphikeleli naMagumeni loyindvodzana yaSikhulu Tsabetse lovakashelwe nguMphikeleli kuyewufuna lwati ngetekuphatsa ummango/ Tetsamelilwati tinemibuto yekutsi Sikhulu Tsabetse ngabe abecinisile yini ngelucolo labakhuluma ngalo naMphikeleli nobe bekukumhhunga nje kuphela. (Naleminye imibono (2) lenambako yemukelekile.) 9.3 Usebentise lisu lekumentisa tento, umlingisi longuSikhulu Tsabetse wancisha Mphikeleli indzawo yekuhlala abe anayo/Wafuna kumcoshisa esikolweni/Lisu Lekumfunta emavi, lapho umlingisi longuTsabetse abuta umlingisi longuMphikeleli kutsi abecelwe ngubani kutsi asebentele ummango nekutsi uholelwa malini kuloko. (Naleminye imibono lenambako yemukelekile.) (kunye kwaloku.) (2) 9.4 Letheksthi inaye mdvonseni ngobe tetsamelilwati tifisa kwati kutsi ingabe umlingisi longuMphikeleli utawemukeleka yini kaTsabetse futsi utalutfola yini lolwati lalufunako lwekusebenta kwemakomiti etitaladi newetigodzi esikhatsini sakadzeni. (2) 9.5 Bekukutfutfukisa ingcikitsi leyimfundvo kutsi nanobe simo singabamatima njani, ungalahli litsemba, chubeka ube nenshisakelo yekufundza njengaMphikeleli lowagcina atfole ticu temfundvo lephakeme wate waba ngusosifundzave. (2) 9.6 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Labatawutsi uyakholweka batawesekela ngekutsi, bakhona bantfu labafundza sebabadzala njengemlingisi longuMphikeleli/Bakhona bantfu labacolelako nawubonile njengaMphikeleli lowacolela umlingisi longuTsabetse. (Naleminye imibono lenambako yemukelekile.) Labatsi akakholweki batawesekela labakushoko. (2) 9.7 Umlingisi longuSikhulu Tsabetse ekucaleni kwalenoveli simtfola anenhlitiyo lelukhuni, angafuni kuboniswa kepha ekugcineni uyagucuka, uveta tincwadzi tekushona kwebatali baMphikeleli ubuye utsambisa inhlitiyo yakhe, uyacolisa kuko konkhe lakwente umlingisi longuMphikeleli. (Naleminye imibono lenambako yemukelekile.) (2) 9.8 Utedlulisela umlayeto wekusebenta ngekutikhandla kute uphumelele. Mphikeleli watikhandla ngemfundvo nekusebentela ummango ekugcineni waphumelela waba ngusosifundzave. (Naleminye imibono lenambako yemukelekile.) (2) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 11 DBE/Lweti 2020 SC/NSC – Ticondziso tekumaka 9.9 Umbhali umvete njengemlingisi lomcoka ngoba Mphikeleli uvela ekucaleni kwalenoveli kanye nenkinga labebukene nayo, utfolakala ashukashukana nalenkinga kusukela ekucaleni kute kube sesiphetfweni salenoveli. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 9.10 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Labatsi libe yimphumelelo bataweseka ngekutsi, ulilandzele libito lakhe ngekutsi asite Mphikeleli ngekutfola likamelo lebatawutadishela kulo/Asitane naMphikeleli etifundvweni tabo/Ulilandzele ngekutsi asite Mphikeleli ngekumhlanganisa nalabanye bafundzi kutsi bamesekele ngalesikhatsi acoshwe esikolweni. (Naleminye imibono lenambako yemukelekile.) Labatsi alisiyimphumelelo batawesekela labakushoko. (2) 9.11 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Labatawutsi bayavelana naye batawesekela ngekutsi bekungakalindzeleki kutsi angashona ngalesikhatsi bacedza kubuyisana nemlingisi longuMphikeleli. (Naleminye imibono lenambako yemukelekile.) Labatawutsi abavelani naye batawesekela labakushoko. (2) 9.12 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Labatawutsi uphumelele batawesekela ngekutsi, usivetele indzawo yaseMbalenhle lapho indzaba yenteka khona, wasivetela umlingisi lomcoka longuMphikeleli wabuye wasetfulela inkinga labukene nayo. (Naleminye imibono lenambako yemukelekile.) Labatawutsi abavelani naye batawesekela labakushoko (3) [25] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 12 DBE/Lweti 2020 SC/NSC – Ticondziso tekumaka UMBUTO 10: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ Thwala Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo. Tigameko letesekela kutsi umbhali usikhetse kahle sihloko salenoveli. Singeniso Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho nekutsi sihloko lesikhetseke kahle kumele sesekelwe tigameko letenteka endzabeni. Umtimba Bahlolwa bachaza kabanti ngesihloko, babuye bavete tigameko letesekela kukhetseka kahle kwesihloko, letifaka ekhatsi leti letilandzelako:  Kutsandzana kwemlingisi longuMlungisi nemlingisi longuLomusa – Lokwenta Mlungisi atibophelele kulolutsandvo lwabo nanobe Lomusa abengumfelokati, wangakunaki kutsi uzilile futsi wangawalandzeli emasiko.  Kutfolanisa umlingisi longuLomusa endzaweni yesicedzakoma – Lokwenta kutsi Lomusa aphendvule Mlungisi ngendzelelo ngalesikhatsi Mlungisi abembuta kutsi ufike ngani kulendzawo, Mlungisi wacolela kuhamba kunekutsi bacabane ngobe abetibophelele elutsandvweni lwabo.  Kutfolanisa umlingisi longuLomusa asebentisa tidzakamiva – Lokwenta Mlungisi wangakulandzeleli kudla tidzakamiva kwaLomusa ajovana naNkhangala ngemijovo nanobe asambonile wachubeka nekumtsandza.  Kukhetsa kulobola umlingisi longuLomusa kunemlingisi longuSitsembile – Lokwenta umlingisi longuMlungisi wangabi nendzaba nekutsi ukhulelise Sitsembile, wachubeka nekutibophelela elutsandvweni lwaLomusa langamati nobe abenayo yini imbeleko.  Kugibela imoti yaNkhangala ngalesikhatsi Lomusa atewumlandza ekhayakubo – Lokwenta Mlungisi abeketelele bungani baLomusa naNkhangala abe angamfuni Nkhangala, lokusho kona kutsi abetibophelele kulolutsandvo lwakhe naLomusa.  Kulungiselela kwaMlungisi kuyewushada naLomusa. – Lokwenta Mlungisi atibophelele elutsandvweni lanalo ngaLomusa kwate kwafika lusuku lebekumele bashade ngalo, lolungazange lube yimphumelelo. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Siphetfo Bahlolwa basonga konkhe labebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula ngemphumelelo yembhali ekuveteni tigameko letesekela kukhetseka kahle kwesihloko. CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisenovelini letesekela imibono yabo. BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C. [25] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 13 DBE/Lweti 2020 SC/NSC – Ticondziso tekumaka UMBUTO 11: IMIBUTO LEMIFISHA TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ Thwala 11.1 Ngumoya welutsandvo. Labalingisi lababoLomusa naMlungisi bebabitana ngemagama etitsandzani/ Ngumoya wenjabulo, Lomusa ujabulele kuvakashelwa nguMlungisi. (Kunye kwaloku) (2) 11.2 Letheksthi lengenhla iyincenye yesicakacaka, ngobe ngalesikhatsi kufanele kwentiwe emalungiselelo emshado, umlingisi longuLomusa lokumele ayewushada wabanjwa kugula wangeniswa esibhedlela. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 11.3 Usebentise lisu lekumcamba libito/Tento. Umlingisi longuMacaleni abetsandza kwenta emacala ngekulwa, abehlala alwa naMlungisi kubangwa Lomusa. (2) 11.4 Sibiketelo sesigameko sekungafiki kwaLomusa emshadweni ngobe kuvele kutsi uboshiwe ngenca yebugebengu nekusebentisa tidzakamiva. (2) 11.5 Sigameko sekuphikisana ngemavi kwebalingisi lababoMacaleni naMlungisi kubangwa Lomusa/Sigameko sekutsi Mlungisi ayenge unina ngekutsi Lomusa abenemkhuhlane kantsi unina uyati kutsi ucamba emanga/ Kulwa kwaMlungisi naMacaleni. (Kunye kwaloku) (2) 11.6 Umlingisi longuSitsembile akagucuki, kusukela ekucaleni kwalenoveli utsandzana nemlingisi longuMlungisi nanobe abona enta emalungiselelo ekushada nemlingisi longuLomusa kepha yena akazange wamlahla, wate waya emshadweni afuna kutibonela. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 11.7 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Labatawutsi akaphili batawesekela ngekutsi, umlingisi longuMlungisi abehlala kulendzawo lapho tonkhe letigameko letentiwa ngumlingisi longuLomusa tenteka khona, ummango bewati ngalobugebengu lobebentiwa boLomusa naNkhangala kepha yena abengabati nanobe sekatjelwa wangakukholwa loko/Kulwiswa nguMacaleni lobekungulomunye lowemukela emalobolo aLomusa, Mlungisi yena angatibuti kutsi kubangelwa yini abangiswe nguMacaleni/Abengalandzeleli afune kwati kutsi loko lakubonako lokukujovana ngemijovo kwaboLomusa bakwentelani futsi bafakwe ngubani kulomkhuba. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kunye Kwaloku.) Labatawutawutsi uyaphila batawesekela labakushoko. (2) 11.8 Ngumlayeto wekuma emacinisweni ngasosonkhe sikhatsi. Malume wemlingisi longuMlungisi wakhona kutjela Mlungisi ngetindlela lekumele tilandzelwe nangabe kutekwa umfati. Ngekungalaleli kwaMlungisi akazange avume kuya kuyewumlobolela. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 14 DBE/Lweti 2020 SC/NSC – Ticondziso tekumaka 11.9 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Labatawutsi inaye mdvonseni batawesekela ngekutsi tetsamelilwati tifisa kwati kutsi loku umlingisi longuLomusa afunwa ngemaphoyisa, utawuba khona yini umshado wabo nemlingisi longuMlungisi/Tetsamelilwati tifisa kwati kutsi kutawugcina bani emkhatsini wemlingisi longuMacaleni naMlungisi njengoba Macaleni abefuna kungena Lomusa kantsi naMlungisi ufuna kushada naye. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Labatawutawutsi ayinaye mdvonseni batawesekela labakushoko. (2) 11.10 Sigameko sekuya kwemlingisi longuSicobolo kuMlungisi ayomtjela kutsi bakaboLomusa batsi imali yemalobolo yincane akayengete, kuyingwijikhwebu ngobe Mlungisi abengakakulindzeli, wati kutsi wacedza kulobola nemali abengasenayo. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 11.11 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Labatawutsi abevelani naye batawesekela ngekutsi, umlingisi longuMlungisi utente yena ngekwakhe ngekungalaleli imiyalo yebangani namalume nekungahloniphi liphupho leyise lebelimecwayisa kutsi akafaneli kushada umlingisi longuLomusa. Labevelana naye batawesekela ngekutsi abechutjwa lutsandvo. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 11.12 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako:  Umlingisi longuMlungisi abesebenta umsebenti lofaka kwakheka kwesimilo semntfwana ngako abefanele kuba sibonelo lesihle emmangweni, nakatawushada naLomusa lotsengisa abuye adle tidzakamiva bekutawumehlisa sitfunti.  Umlingisi longuMlungisi abengalahlekelwa nangumsebenti njengobe bekungaba malula kungenwa ngulemikhuba yaLomusa yekutsengisa tidzakamiva njengoba abemtsandza kakhulu amlalela kuko konkhe labemtjela kona lokufaka ekhatsi nemanga ngesimilo sakhe.  Kuboshwa kwaLomusa bekutawumtsela ngelihlazo angasakhoni kwekhuta bantfwana labafundzisako lobekutawenta umsebenti wakhe ube matima. (Naleminye imibono lenembako yemukelelkile.) (3) [25] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 15 DBE/Lweti 2020 SC/NSC – Ticondziso tekumaka UMBUTO 12: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo. Tigameko letesekela kutsi umbhali usikhetse kahle sihloko salenganekwane. SINGENISO Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho nekutsi sihloko lesikhetseke kahle kumele sihambisane nalokwenteka enganekwaneni. UMTIMBA. Bahlolwa bachaza kabanti ngesihloko, babuye bavete tigameko letesekela kukhetseka kahle kwesihloko, lokufaka ekhatsi leti letilandzelako. 'MANDLAKHE'  Mandlakhe nguye lonikwe emandla ekutsi atsatse bukhosi lapho uyise asekhotseme.  Mandlakhe nguye lowabona indlovu kucala.  Kuba nesibindzi sekusala yedvwa abhekane nendlovu babalekile bonkhe bantfwana benkhosi.  Mandlakhe nguye lowabulala indlovu yedvwa wakhipha nematinyo ayo.  Ngenca yemona banakabo bakha lisu lekumbulala, bamphosa emhumeni, akafanga Mandlakhe lokwakhombisa emandla abenawo.  Lamandla abenawo Mandlakhe enta nenyoni yakhuluma, yabikela labadzala ngekubangiswa kwakhe bukhosi, nguye umbulali wendlovu nekutsi bambulele banakabo.  Lamandla amsindzisa wangafeli emhumeni, indvuna lebeyitfunywe yinkhosi kuyolandza sihlabatsi semhume yamkhipha emhumeni abephoswe kuwo. 'TIBONGO TENKHOSI TOBIAS NKOSI'  Bekunguye yedvwa umntfwana longumfana.  Walandvwa nobe abesalahliwe kutsi atewuba yinkhosi.  Kuphumelela kwakhe ecaleni ePitoli kwenta bantfu babone kutsi bumfanele lobukhosi.  Kutatatelelwa ngulabadzala nabogogo beFeni.  Uyakhona kusita nekunakekela sive sakhe sonkhe ngaphandle kwekubandlulula.  Etimeni letimatima akasishiyi sodvwa sive sakhe, uba naso ebuhleni nasebumatimeni.  Uyinkhosi lenetiseka ngaloku lenako akatinjingisi ngekwalabanye. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) SIPHETFO Bahlolwa basonga konkhe labebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi tikhona nobe atikho tigameko letesekela kuhambisana kwesihloko nenganekwane yonkhe kanye naletibongo. CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisenovelini letesekela imibono yabo. BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B ne-C. [25] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 16 DBE/Lweti 2020 SC/NSC – Ticondziso tekumaka UMBUTO 13: IMIBUTO LEMIFISHA SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa 'Indvodza Leyaniketwa Lidada' 13.1 Kuba khona kwemlumbi/Kuba khona kweligolide/Kuntjintjwa kweligolide libe yimali. (Kubili kwaloku.) (2) 13.2 Lidada litalele licandza legolide. (2) 13.3 Ayisazange iphindze itsengise igolide/Lebeyinayo yaphela yonkhe/Indlu lebebahlala kuyo yaguga yadzilika. (Kubili kwaloku.) (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 13.4 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Ummbila welikhetselo lebewudliwa lidada lebewutsi nawuhlangene nemanti lebeliwanatsa kwente licandza leligode lebelikhicitwa njalo emva kwemalanga lamatsatfu. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 13.5 Sifundvo sekutsi nawunikwe umyalo ubowugcina, lendvodza leyanikwa lidada yephula imiyalo yemlumbi ngekungalaleli, lekwayenta yagcina seyihlupheka. (2) 13.6 Usebentise lisu lekumentisa tento, umlingisi longumlumbi wacasha indvodza leyanikwa lidada/Wayipha lidada lebelitawenta lendvodza ibe yinjinga ngekutalela emacandza egolide. (Kunye kwaloku.) (Naleminye imibono lenambako yemukelekile.) (2) 13.7 Imibono itawehluka ifake ekhatsi lelandzelako: Labavumelana nekutsi beyinebuwula batawesekela ngekutsi, lendvodza beyiyaliwe kutsi ingalibulali lelidada kepha yona yephula lomyalo/Kuba nemcondvo webuwula, icabange kutsi emacandza egolide agcwele esiswini selidada/Buwula bekungacabangeli likusasa kutsi naselifile lelidada itawuchubeka iphile ngani. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.) Labangavumelani batawesekela labakushoko. (3) 'Tibongo Tengwenyama Bhunu' 13.8 Lugobe lukhulu lusihlasele/Tinkhomo taphela tinselo/Umugca we-25, Sifanangwaca sa-L newe-34 Sifanangwaca sa-T. (Kunye kwaloku.) (1) 13.9 Yentela kugcizelela. (1) 13.10 Lisetjentiswa nakuyohlaselwa nakuliwa timphi njengobe kuluhlobo lolutsite lwesikhali. (1) 13.11 Lephethini ayikahleleki ngobe imigca ayilingani. (1) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 17 DBE/Lweti 2020 SC/NSC – Ticondziso tekumaka 13.12 Imibono itawehluka ifake ekhatsi lelandzelako: Nawenta intfo nebantfu labatimphunga, iba nemiyalo lokwenta ibe yimphumelelo. Bhunu abefulela naletimphunga khona lokufulela kutewuba yimphumelelo. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 13.13 Imibono itawehluka ifake ekhatsi lelandzelako; Lemigca ichaza kutsi umuti waseMabondvweni bewukhashane. Umuntfu naya khona abehamba libanga lelidze. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 13.14 Imibono itawehluka ifake ekhatsi lelandzelako: Labatsi iphumelele batawesekela ngekutsi, vele uyintfumbeleti ngobe wabitelwa emphini yesilumbi wengca kuletindzawo letilandzelako, eSigombeni naseMafutseni, wengca kaMashikisha waze wengcela naseLubombo, ngaloko bekatfubeleta. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Labangavumelani batawesekela labakushoko. (2) [25] SAMBA SESIGABA B: 25 Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 18 DBE/Lweti 2020 SC/NSC – Ticondziso tekumaka SIGABA C: UMDLALO UMBUTO 14: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo. Indlela boHleta, Mphotfo naLaHleta lababhebhetsekisa ngayo ludvweshu lwalomdlalo. Singeniso Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho nekutsi tigameko letentiwa badlali tiyalubhebhetsekisa ludvweshu lwemdlalo. Umtimba Bahlolwa baveta tigameko letentiwa badlali, letibhebhetsekisa ludvweshu lwalomdlalo letifaka ekhatsi leti letilandzelako: Tigameko taHleta.  Kubulawa kwaLaMkhwanati atsi ubulewe nguGedlembane – Lokwabanga ludvweshu emkhatsini wemdlali longuNcobile nenina, ngekutsi amalele kutsandzana naGedlembane, ludvweshu lwabhebhetseka ngekutsi Gedlembane aboshwe aye ejele.  Kwakha lisu lekubulala Gedlembane ejele – Lokwabanga ludvweshu emkhatsini webadlali labanguNcobile naLaHleta ngobe Ncobile walwa afuna liciniso ngashevu labefakwe ekudleni, lobekufana ncamashi nendlela uyise wakhe lafa ngayo.  Kusesha tincwadzi taNcobile – Lokwabanga kucabana kwaNcobile naLaHleta ngekushiswa kwesitfombe saGedlembane lesaphuma etincwadzini taNcobile.  Kulandza timbali ethuneni laGedlembane – Lokwabhebhetsekisa ludvweshu lwangekhatsi kuNcobile angati kutsi letimbali tikhishwe ngubani ngobe Mdluli abemvumele kutsi ayewutibeka.  Kucamba emanga atjele Mphotfo kutsi sisu saCelani – Lokwenta kutsi Mphotfo acoshe Ncobile ngobe eve kutsi sisu sibikwe kaMavimbela. Tigameko taMphotfo.  Kuhamba naNcobile emgwaceni – Lokwabanga ludvweshu kuMphotfo naCelani lwaze lwangenwa nguLaHleta ngobe angamfuni Mphotfo.  Kuganwa nguNcobile – Lokwabhebhetsekisa ludvweshu kuLaHleta naNcobile, ngobe LaHleta abengafuni Ncobile atsandzane naMphotfo afuna Celani.  Kukhulelisa Ncobile – Lokwabhebhetsekisa ludvweshu emkhatsini wemdlali longuLaHleta naNcobile, lokwabacabanisa bate behlukana, Ncobile wahamba wayohlala naMphotfo.  Kucosha Ncobile akhulelwe – Kwabhebhetsekisa ludvweshu ngobe watfukutsela Mphotfo wangafuna kuva ngesisu lesibikwe kaMavimbela lebekungemanga.  Kubitela Ncobile ehhotela – Kwabhebhetsekisa ludvweshu emkhatsini wemdlali longuNcobile naMphotfo ngobe Ncobile akazange avume kubuyisana naMphotfo. Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 19 DBE/Lweti 2020 SC/NSC – Ticondziso tekumaka Tigameko taLaHleta.  Kufaka sandla ekubulaweni kwaGedlembane – Kwabhebhetsekisa ludvweshu emkhatsini wemdlali longuLaHleta naNcobile ngobe abebasola ngalokufa kwemdlali longuGedlembane afuna unina amchazele ngekufana kwendlela Gedlembane neyise labashone ngayo.  Kushisa sitfombe saGedlembane – Kwabhebhetsekisa ludvweshu emkhatsini wemdlali longuNcobile naLaHleta, lapho Ncobile watfukutsela khona wate wamtjela kutsi akashise nalesi seyise lesilenga elubondzeni.  Kuhlangana naNcobile, Mphotfo naCelani endleleni – Kwabhebhetsekisa ludvweshu emkhatsini wemdlali longuLaHleta naNcobile njengobe LaHleta watjela Mphotfo kutsi ehlukane naNcobile entela kutsi Ncobile atewusala naCelani kepha Ncobile wachubeka nekutsandzana naMphotfo.  Kucela LaMagagula kutsi batewumbonisana ngaNcobile – Kwabhebhetsekisa ludvweshu emkhatsini wemdlali longuNcobile, LaHleta kanye naLaMagagula lokwenta bagcine bafune kushaya Ncobile, waphuma asabaleka watfola kulimala.  Kufuna kuvumisa Ncobile kutsi sisu sibe saCelani – Kwabhebhetsekisa ludvweshu emkhatsini wemdlali longuLaHleta naNcobile njengobe Ncobile abengavumi loku LaHleta labefuna kumentisa kona. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Siphetfo Bahlolwa basonga konkhe loku lebebacoca ngako lapha ngenhla ngekuphawula kutsi tigameko letentiwa badlali tiyalubhebhetsekisa ludvweshu kulomdlalo. CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni letesekela imibono yabo. BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C [25] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 20 DBE/Lweti 2020 SC/NSC – Ticondziso tekumaka UMBUTO 15: IMIBUTO LEMIFISHA KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane 15.1 Kunenkhulumiswano emkhatsini wemdlali longuLaHleta naHleta/ Inkhulumiswano ihambisana nemnyakato wabo/ Kunebadlali. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile) (Kubili kwaloku) (2) 15.2 Lisiko lekungangenisi sidvumbu semdlali longuGedlembane ngobe afele ejele lokungaletsa emashwa. (2) 15.3 Ncobile ukhombisa lutsandvo loluyingcikitsi yalomdlalo ngesingani sakhe Gedlembane lesashona, lapho aya ethuneni laso. (2) 15.4 Umdlali longuHleta ungumelekeleli ngoba welekelela LaHleta kulwa naNcobile ngekutsi bamncishe emalungelo ekutikhetsela umuntfu lamtsandzako. (2) 15.5 Ngekutsi bahambe bayewutsatsa letimbali lebetibekwe nguNcobile ethuneni laGedlembane bayewutisakata etaleni, lokwente kwabhebhetsekisa ludvweshu lwangekhatsi kuNcobile ngekutibuta atiphendvule kutsi tifike njani ekhayakubo. (2) 15.6 Emathuna lapho umdlali longuNcobile wafike wabeka timbali khona/Sigodzi lapho umdlali longuLaHleta enyela khona/Kuhamba libanga lelidze kuyiwe emathuneni/Emahlatsi. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku) (2) 15.7 Usivete ngetento takhe, umdlali longuHleta tento takhe timveta anesimilo lesibi, ngekubulala umkakhe ayewumbeka emnyango welilawu laGedlembane/Kufakela Gedlembane shevu ekudleni asejele/ Ngenkhulumo. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 15.8 Ngumdlalo losenamisi ngobe esiphetfweni sawo umdlali lolichawe, Ncobile uyaphumelela etifisweni takhe, umdlali longuNcobile uyashada nemdlali longuMphotfo, uphindze uba lijaji lokwenta lomdlalo ujabulise. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 15.9 Umdlali longuCelani uyimbangi ngobe ulwa nemdlali longuMphotfo kubangwa kutsandzana kwaboMphotfo naNcobile, labetsandzana naCelani (2) 15.10 Sikhatsi sanyalo, umdlali longuNcobile uyewubeka timbali ethuneni lesingani sakhe lokusento lesentiwa kuletikhatsi talomuhla/Kuhamba kwaNcobile ayewuvusela ethuneni lesingani angakabiki kulabadzala/Kufundza sikolo kwaboNcobile nebangani bakhe/ Emakhata lapho kubekwa khona tidvumbu. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.) (2) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 21 DBE/Lweti 2020 SC/NSC – Ticondziso tekumaka 15.11 Umdlali longuHleta ucambeke kahle libito lakhe lelitsi Mtingelwa, abetingelwa ngemaphoyisa ngetigameko tekubulala umkakhe, umkhwenyewakhe Magagula nemdlali longuGedlembane, watingelwa wagcina abanjiwe esiphetfweni salomdlalo. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 15.12 Imibono itawehluka ifake ekhatsi lokulandzelako: Kuhambisana kwesihloko nesiphetfo kutawesekelwa ngekutsi, kwenteka loku lokulandzelako, lebekufiswe ngumdlali longuNcobile lolichawe lemdlalo.  Ncobile abefise kuba ngumuntfu lofundzile, wagcina alijaji esiphetfweni salomdlalo.  Abetsandza umdlali longuMphotfo, wagcina ashade naye esiphetfweni salomdlalo.  Abefise kubona umuntfu lowabulala Gedlembane aboshwa, lokwagcina kwenteka ngekuboshwa kwaHleta esiphetfweni salomdlalo.  Abefise kubona bangani bakhe bafundzile ngekubakhutsata emisebentini yabo yesikolo lokwagcina kwenteka esiphetfweni salomdlalo. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (3) [25] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 22 DBE/Lweti 2020 SC/NSC – Ticondziso tekumaka UMBUTO 16: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO LAMI LISIPHETFO – JJ Thwala Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo. Indlela boMahubhulu, Sikhunyana naSomhlolo lababhebhetsekisa ngayo ludvweshu lwalomdlalo. Singeniso Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho nekutsi tigameko letentiwa badlali tiyalubhebhetsekisa ludvweshu lwemdlalo. Umtimba Bahlolwa baveta tigameko letentiwa badlali, letibhebhetsekisa ludvweshu lwalomdlalo letifaka ekhatsi leti letilandzelako: Tigameko taMahubhulu.  Kungahambisani kwaMahubhulu nenchubo yeNkhosi – Kwabhebhetsekisa ludvweshu emkhatsini wemdlali longuSomhlolo kanye nemdlali longuMahubhulu, Mahubhulu wagcine enta lobekufunwa nguye njengekuvivisa libutfo leMahubhulu Somhlolo angati.  Kutjelwa kwaSikhunyana ngekuhlasela tive – Kwabhebhetsekisa ludvweshu emkhatsini wemdlali longuMahubhulu nemdlali longuSikhunyana ngekutsi Sikhunyana ayewubikela inkhosi kutsi Mahubhulu afune kuyewuhlasela Mabhula inkhosi ingati.  Kufuna kuketula umbuso waSomhlolo – Kwabhebhetsekisa ludvweshu emkhatsini wemdlali longuMahubhulu netindvuna, ngekutsi tindvuna tale kuhambisana naye kuvukelwe Somhlolo.  Kungenti loko latfunywe kona yiNkhosi kaMabhoko – Kwabhebhetsekisa ludvweshu emkhatsini wemdlali longuSomhlolo nemdlali longuMahubhulu, ngekutsi Mahubhulu wefika wacamba emanga kaMabhoko watsi iNkhosi Somhlolo beyita itewubahlasela.  Kuvivisa libutfo eMahubhulu ngaphandle kwemvumo yaSomhlolo- Kwabhebhetsekisa ludvweshu emkhatsini wemdlali longuSomhlolo nemdlali longuMahubhulu njengobe inkhosi beyingafuni kutsi kuhlaselwe tive, lokwenta kutsi emabutfo amjikele, aye lapho abebitwe khona nguSomhlolo. Tigameko taSikhunyana.  Kwesekela Somhlolo – Kwabhebhetsekisa ludvweshu emkhatsini wemdlali longuSikhunyana nemdlali longuMahubhulu, ngobe Sikhunyana wema neNkhosi lokuyintfo beyingafunwa nguMahubhulu.  Kungahambisani netento taMahubhulu tekuvivisa eMahubhulu ngaphandle kwemvumo yeNkhosi – Kwabhebhetsekisa ludvweshu emkhatsini wemdlali longuSikhunyana nemdlali longuMahubhulu ngobe Sikhunyana waya wayewubika, Somhlolo wakuncandza lokuviva.  Kulalela imiyalo yenkhosi – Kwabhebhetsekisa ludvweshu emkhatsini wemdlali longuSikhunyana nemdlali longuMahubhulu, Mahubhulu abefuna kulalelwe yena hhayi Somhlolo, loko kwamtfukutselisa Mahubhulu wate wabita Sikhunyana ngencelebane yeNkhosi. Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 23 DBE/Lweti 2020 SC/NSC – Ticondziso tekumaka  Kuncandwva kwelibutfo leMahubhulu kutsi lingayi kuyewuhlasela – Kwabhebhetsekisa ludvweshu emkhatsini wemdlali longuSikhunyana nemdlali longuMahubhulu, lokwenta kutsi Mahubhulu agcine asayinkhomo ledla yodvwa angasametsembi Sikhunyana.  Kucondza Mahubhulu amtjele emaciniso – Kwabhebhetsekisa ludvweshu emkhatsini wemdlali longuSikhunyana nemdlali longuMahubhulu, lokwenta bagcine ngekuphikisana ngekutsi abenta shengatsi libutfo leMahubhulu bekungelakhe, kungesilo lenkhosi. Tigameko taSomhlolo  Kungafuni kwaSomhlolo kuvivisa emabutfo ayekulwa – Kwabhebhetsekisa ludvweshu emkhatsini wemdlali longuSomhlolo kanye nemdlali longuMahubhulu, ngobe Somhlolo wagcina avimbe libutfo kutsi liyewuhlasela, watsi aliyewutingela ehlane.  Kufuna kwati kwaSomhlolo ngeluhambo lwaMahubhulu kuMabhoko – Kwabhebhetsekisa ludvweshu emkhatsini wemdlali longuSomhlolo kanye nemdlali longuMahubhulu njengobe Somhlolo weva kutsi Mahubhulu ucambe emanga wase utfumela indvuna Nsibandze kutsi iyewumcelela sihlobo lesihle.  Kumisa libutfo leMahubhulu kutsi lingayi kuyewuhlasela – Kwabhebhetsekisa ludvweshu emkhatsini wemdlali longuSomhlolo kanye nemdlali longuMahubhulu, INkhosi yamisa libutfo loko kwenta Mahubhulu atfukutsele lokusho kubhebhetseka kweludvweshu.  Kuhlanganisa kweNkhosi letinye tindvuna Mahubhulu angabitwa Kwabhebhetsekisa ludvweshu emkhatsini wemdlali longuSomhlolo kanye nemdlali longuMahubhulu njengobe wabona kutsi kwakutewukhulunywa ngaye  Kubitwa kwetindvuna kute kubukwe sijeziso lesinganikwa Mahubhulu – kwabhebhetsekisa ludvweshu emkhatsini wemdlali longuSomhlolo kanye nemdlali longuMahubhulu, lolwaholela kutsi Mahubhulu agcine atigwaza ngesijula. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile. Siphetfo Bahlolwa basonga konkhe loku lebebacoca ngako lapha ngenhla ngekuphawula kutsi tigameko letentiwa badlali tiyalubhebhetsekisa ludvweshu kulomdlalo. CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni letesekela imibono yabo. BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B ne-C. [25] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 24 DBE/Lweti 2020 SC/NSC – Ticondziso tekumaka UMBUTO 17: IMIBUTO LEMIFISHA LAMI LISIPHETFO – JJ Thwala 17.1 Kunenkhulumiswano emkhatsini wemdlali longuSomhlolo naMahubhulu/ Inkhulumiswano ihambisana nemnyakato wabo/Linani lebadlali lemukelekile. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile) (Kubili kwaloku.) (2) 17.2 Lisiko lekutsi inkhosi ayisondzeli lapho kunesidvumbu khona. Somhlolo wefika wamela khashane lapho bekufele umdlali longuMahubhulu khona akamange asondzele. (2) 17.3 Letheksthi igcamisa ingcikitsi lembango ngekutsi umdlali longuMahubhulu aphikisane nemavi enkhosi agcine afungela inkhosi kutsi naye lakhe lisiphetfo. (2) 17.4 Umdlali longuSigogodvolo ungumelekeleli ngobe ekucaleni bekesekela umdlali longuMahubhulu ngekuvumelana naye kutsi emabutfo awavive ayewuhlasela angahlali wate wahamba naye kuyewukhala kuSomhlolo, wefika wagucuka wema naSomhlolo kuloku labekusho. (2) 17.5 Lesigameko siholele lomdlalo eluvutfondzabeni lapho umdlali longuMahubhulu abitelwe emphakatsi kuyewutsetfwa licala lakhe ngalesento. (2) 17.6 Letheksthi inato timphawu tekudlaleka esiteji, badlali balinani lelilingene/Konkhe lokukuletheksthi kuyangena esiteji ngaphandle kwetihibe/Indzawo icocekile, kusesigodlweni. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kubili kwaloku.) (2) 17.7 Usivete ngetento, Nsibandze abetsembekile enkhosini, akamange ayigucukele abeyesekela kuto tonkhe tifiso tayo, amekhuta umdlali longuMahubhulu ngesento sakhe sekuvukela umbuso. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 17.8 Ngumdlalo loyimbangalusizi ngobe Mahubhulu ugcina afile, nanobe ufaka lusizi lolungadzingeki esiphetfweni sawo njengobe kutibulala kwaMahubhulu utente yena ngekungalaleli Somhlolo, ngaloko akevelwa lusizi. (2) 17.9 Umdlali longuMahubhulu uyimbangi ngobe ulwa nemdlali loyinkhosi Somhlolo lolichawe lemdlalo, ngekuvimba tifiso takhe letitamphumelelisa emphilweni lokukubusa ngethula ngekwakha buhlobo lobuhle angalwi netive lakhelene nato. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 17.10 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Labatsi kuliciniso batawesekela ngekutsi, kufa kwaMahubhulu kuyingwijikhwebu ngobe indlela abekhombisa kutetsemba ngayo nakavukela umbuso wenkhosi Somhlolo akekho umuntfu labelindzele kutsi Mahubhulu angatibulala. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Labatsi ngumbono batawesekela labakushoko. (2) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 25 DBE/Lweti 2020 SC/NSC – Ticondziso tekumaka 17.11 Umbhali umetse kahle ngobe ngalesikhatsi abelekwa kwacaka, kwadzingeka kutsi kubitwe inyanga itewusita ngobe akamange atalwe njengebantfwana bonkhe/Uyise Ndvungunya wabulawa ngumbane kwekhutwa umhlolo eveni. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 17.12 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Labatsi siyahambisana batawesekela ngekutsi, kwenteka loku bekufiswe ngumdlali longuSomhlolo lolichawe lemdlalo.  Inkhosi Somhlolo abefise kubusa ngekuthula kungacitseki ingati lokwagcina kwenteka njengetifiso takhe esiphetfweni salomdlalo.  Mahubhulu labeyimbangi yenkhosi Somhlolo ngekuvimba tifiso lebetihloswe yinkhosi, akuzange kwaphumelela ngobe watibulala esiphetfweni salomdlalo.  EMahubhulu akazange achubeke nekuviva, agcine alalela inkhosi lokwenta kutsi livi layo libe siphetfo.  Tindvuna lebetifakwe umoya nguMahubhulu kutsi timesekele, tamjikela tagcina tilalele livi laSomhlolo lokwenta kutsi libe siphetfo. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (Kutsatfu kwaloku.) (3) [25] SAMBA SESIGABA C: 25 SAMBA SAKO KONKHE: 80 Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 26 DBE/Lweti 2020 SC/NSC – Ticondziso tekumaka SIGABA A: IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZATJANAMBHALO YENKONDLO [10 EMAMAKI] Timphawu Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi LOKUCUKETFWE 5-6 4 3 2 0–1 -Sihloko sichazwe -Sihloko sichazwe -Sihloko sichazwe -Kuchazwa kwesihloko -Sihloko asikavisiswa Kuchazwa kwesihloko ngalokujulile ngelicophelo lelisetulu ngalokwenetisako akwenetisi nakancane Kujula kwemibono, -Luchungechunge kukhomba kusivisisa -Akhona lamanye -Kulukhuni kutfola -Akukho kucaphuna Kwesekela nekuvisiswa lwemaphuzu -Emaphuzu ekwesekela emaphuzu lamahle emaphuzu lesekela enkondlweni kwetheksthi lababatekako ayevakala kodvwa lesesekela sihloko sihloko -Luhlobo lwembhalo ekwesekela lacashunwe akaketfulwa ngendlela ngalokwenetisako -Luhlobo lwembhalo kanye nenkondlo 6 EMAMAKI enkondlweni lelindzelekile -Leminye imibono kanye nenkondlo akukavisiswa nakancane -Luhlobo lwembhalo -Luhlobo lwembhalo yesekelwe kodvwa akukavisiswa kahle kanye nenkondlo kanye nenkondlo esikhatsini lesinyenti kuvisiswa ngemalengiso kuvisiswa ngelicophelo bufakazi abukholweki lelisetulu -Luhlobo lwembhalo kanye nenkondlo kuvisiswa ngalokwenetisako SAKHIWO NELULWIMI 4 3 2 1 0-1 -Sakhiwo lesibumbene -Sakhiwo lesicacile -Bukhona bufakazi -Sakhiwo sikhomba -Sakhiwo lesingemukeleki Sakhiwo, Kuhleleka ngemalengiso lesinemibono lehleleke lobutsite besakhiwo emaphutsa ekuhlela nakancane nekwetfula -Imibono yakhiwe ngelicophelo lelisetulu -Kubumbana nekuhleleka -Imibono ayikahleleki -Imibono ihlangahlangene Kusetjentiswa yahleleka ngalokucace -Imibono letfuliwe kwemibono kuyenetisa ngalokubumbene -Lulwimi lolunemaphutsa kwelulwimi, umoya, ngemalengiso iyalandzeleka -Lulwimi lunemaphutsa -Lulwimi lunemaphutsa lamanyenti nesitayela nesitayela -Lulwimi, umoya -Kunemaphutsa langasho lutfo; umoya lamanyenti lesingemukeleki nesitayela kuvutsiwe lambalwa elulwimi, nesitayela kuyenetisa -Umoya nesitayela -Umoya nesitayela 4 EMAMAKI futsi akunamaphutsa umoya nesitayela akukemukeleki akwemukeleki nakancane -Emaphutsa eluhlelo, sipelingi netimphawu tekufundza kuyindlala CAPHELA: Nangabe umhlolwa angakabhali ngalokufunwa ngumbuto, abe abhale lokunhlanhlatsako, akanganikwa emamaki ako kokubili, Lokucuketfwe, Sakhiwo neLulwimi. Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 27 DBE/Lweti 2020 SC/NSC – Ticondziso tekumaka SIGABA B NE-C: IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABAMBHALO – YENOVELI NEMDLALO [25 EMAMAKI] Timphawu Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi LOKUCUKETFWE 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Imphendvulo -Imphendvulo -Sihloko sichazwe -Sihloko sichazwe -Kuncane kakhulu Kuchazwa kwesihloko lenemininingwane lenemininingwane ngalokwenetisako ngekunyanyalata kuvisiswa kwesihloko Kujula kwemibono, lengemalengiso lesecophelweni lelisetulu kodvwa akusito tonkhe ngaphandle -Mncane kakhulu Kwesekelwa lababatekako: 14–15 -Sihloko sichazwe tinhlangotsi leticikelelwe kwemininingwane umzamo wekuphendvula nekuvisiswa kwetheksthi Imphendvulo ngelicophelo lelisetulu ngalokuphelele lesekelako umbuto lenemininingwane kukhomba kusivisisa -Akhona lamanye -Ambalwa kakhulu -Imibono ayikholweki 15 EMAMAKI lengemalengiso -Lamanye emaphuzu emaphuzu lamahle emaphuzu lafanele -Luhlobo lwembhalo langababateki: 12–13 ekwesekela ayevakala lesesekela sihloko kwesekela sihloko kanye netheksthi -Sihloko sichazwe kodvwa akaketfulwa ngalokwenetisako -Kuncane kakhulu akukavisiswa nakancane ngalokujulile ngendlela lelindzelekile -Lamanye emaphuzu kuvisiswa kweluhlobo -Luchungechunge -Luhlobo lwembhalo esekelwe kodvwa lwembhalo netheksthi lwemaphuzu kanye netheksthi esikhatsini lesinyenti lababatekako kuvisiswa ngelicophelo bufakazi abukholweki ekwesekela lacashunwe lelisetulu -Kukhona lokusilele etheksthini ekuvisiseni luhlobo -Luhlobo lwembhalo lwembhalo kanye kanye netheksthi netheksthi kuvisiswe ngemalengiso SAKHIWO NELULWIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Sakhiwo lesibumbene -Sakhiwo lesicacile -Bukhona bufakazi -Sakhiwo sikhomba -Kungahleleki kahle Sakhiwo, Kuhleleka -Singeniso nesiphetfo lesinemibono lehleleke lobutsite besakhiwo emaphutsa ekuhlela kwesakhiwo kukhinyabeta nekwetfula lesingemalengiso ngelicophelo lelisetulu -Kuhleleka nekubumbana -Imibono ayikahleleki kubumbana kwemibono Kusetjentiswa -Imibono yakhiwe -Singeniso nesiphetfo -Kuhleleka nekubumbana ngalokubumbene -Emaphutsa elulwimi kwelulwimi, umoya, yahleleka ngemalengiso kanye naletinye tindzima kwemubono kuyenetisa -Lulwimi lunemaphutsa nesitayela nesitayela -Lulwimi, umoya kuhleleke kodvwa kunemaphutsa lamanyenti lesingakemukeleki kwenta nesitayela kuvutsiwe ngalokubumbene -Lulwimi lunemaphutsa -Umoya nesitayela lombhalo ungabi 10 EMAMAKI futsi akunamaphutsa -Imibono ihleleke lambalwa; umoya akwemukeleki yimphumelelo ngelicophelo lelisetulu nesitayela kuyenetisa Kuhleleka kwetindzima -Umoya nesitayela -Kunemaphutsa Kuhleleka kwetindzima kunemaphutsa akwemukeleki lambalwa elulwimi, kuyenetisa -Tindzima umoya nesitayela tihlangahlangene KWEHLUKA 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 KWEMAMAKI  Kufanele kungabi nemehluko wemazinga lamabili emkhatsini welimaki leSakhiwo neLulwimi nelimaki laLokucuketfwe.  Imphendvulo lengaphendvuli umbuto ayinganikwa emamaki aLokucuketfwe neweLulwimi neSakhiwo. Emalungelo agodliwe

Study this subject

More from Grade 12 siSwati HL

View all