Skip to content

siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2019 Memo

MemorandumsiSwati HLGrade 12201927 pages

Grade 12 siSwati HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exam 2019, 27 pages. Read online or download the free PDF.

Free to read online, no sign-up needed

Answer online

Loading document…

Loading document…

NSC November Exam 2019

Questions in this paper

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE LIBANGA 12 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA (HL) LIPHEPHA LESIBILI (P2) LWETI 2019 TICONDZISO TEKUMAKA EMAMAKI: 80 Leticondziso tekumaka tinemakhasi la-27. Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 2 DBE/Lweti 2019 NSC – Ticondziso tekumaka TICONDZISO TEKUMAKA 1. Nangabe umhlolwa aphendvule imibuto lengetulu kwaleyo lelindzelekile, maka timphendvulo letisekucaleni kuphela. (Umhlolwa akumelanga aphendvule indzabambhalo kanye nemibuto lemifisha encwadzini yinye.) 2. ESIGABENI A, nangabe umhlolwa aphendvule ngato tonkhe totine tinkondlo (Tinkondlo letifundvwe eklasini), maka letimbili tekucala kuphela. 3. ESIGABENI B ne-C (Lulwimi Lwasekhaya), nangabe umhlolwa aphendvule imibuto lemibili kulemifisha nobe imibuto lemibili yetindzabambhalo, maka imphendvulo yekucala kuphela uyekele lelandzelako. Nangabe umhlolwa aphendvule yomine imibuto, maka kuphela imphendvulo yembuto wekucala kuleso naleso SIGABA, ngaphandle kwekutsi uphendvule munye umbuto lonemibuto lemifisha namunye umbuto wendzabambhalo. 4. Nangabe umhlolwa anike timphendvulo letimbili lapho imphendvulo yekucala iliphutsa kantsi lena yesibili iliciniso, akumakwe imphendvulo yekucala yesibili ingamakwa. 5. Nangabe tinombolo tetimphendvulo tinemaphutsa, maka ulandzele imemorandamu. 6. Nangabe liphutsa lesipelingi litsikameta inshokutsi, akunganikwa limaki, kantsi nangabe inshokutsi ayitsikameteki, akunikwe limaki. 7. Umbuto wendzabambhalo: Nangabe indzabambhalo inemagama langaphasi kwalawo lemisiwe, umhlolwa akangajeziswa ngobe vele sewutijezise yena ngekwakhe. Nangabe indzabambhalo iyindze kakhulu, akahlolwe ngekwelikhono lakhe bese kucociswana nalabaphetse umsebenti wekumaka. Akusetjentiswe irubhriki yekumaka indzabambhalo lesesichibiyelweni A ne-B. 8. Imibuto lemifisha: Nangabe umhlolwa angakafaki bokhulumile nangabe kufanele acaphune akangajeziswa. 9. Emibutweni levulekile bahlolwa abanganikwa emamaki nangabe baphendvule ngetimphendvulo letitsi: YEBO/CHA nobe NGIYAVUMA/ ANGIVUMI. Onkhe emamaki anikwa sizatfu/kuchaza ngalokugcwele/ kwesekela/kucaphuna. 10. Emibutweni lefuna LICINISO/LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO emamaki akangehlukaniswa emkhatsini, lokusho kutsi alikho limaki lelinikwa LICINISO/ LIPHUTSA nobe LIPHUZU/UMBONO, onkhe emamaki anikwa sizatfu/kuchaza ngalokugcwele/kwesekela/kucaphuna. Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 3 DBE/Lweti 2019 NSC – Ticondziso tekumaka SIGABA A: TINKONDLO TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI UMBUTO 1: UMBUTO LOYINDZATJANAMBHALO SHUKELA — FC Nkosi Sakhiwo sendzatjanambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo. Kubhalwa ngesakhiwo sangekhatsi kubhekiswe emigceni legcanyisiwe enkondlweni. SINGENISO: Bahlolwa bachaza sihloko. Babuye basho nekutsi inkondlo iyaba nesakhiwo sangekhatsi. UMTIMBA: Kuvetwa kabanti ngesakhiwo sangekhatsi lesifaka ekhatsi loku lokulandzelako: • Kumuntfutisa-Ungena sinyenyela endvodzeni – lokusho kungena ungeviwa ngumuntfu. Kuhambisana nenkondlo ngekungena kwesifo sashukela singaviwa ngumuntfu. • Sifaniso-Ungenisa kwenyoka emgodzini longasiwayo – lokusho kungena kwentfo lapho ingakafaneli khona/ingesiyo yakhona. Kuhambisana nenkondlo ngekutsi sifo sashukela singena emntfwini simgulise ngobe kungesiyo indzawo yaso. • Sifanisongco - Ungusathane lucobo - lokusho bubi lobungaholela ekufeni - Kuhambisana nenkondlo ngekutsi naso lesifo sashukela sibi futsi siyisana ekufeni nasinganakekelwa. • Sisho – Unyoko wabol’ ematfumbu – lokusho kungalawuleki nekuba lihlongandlebe – Kuhambisana nenkondlo ngekutsi nanobe sekunemaphilisi nemijovo yekulawula lesifo sashukela kepha asikuva konkhe loko. SIPHETFO: Bahlolwa basonga konkhe labebakhuluma ngako lapha ngenhla, ngekusho kutsi lenkondlo inaso sakhiwo sangekhatsi. CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tinongo letigcanyisiwe enkondlweni kwesekela imibono yabo. BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZATJANAMBHALO YETINKONDLO, SIGABA A. [10] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 4 DBE/Lweti 2019 NSC – Ticondziso UMBUTO 2: IMIBUTO LEMIFISHA MABITW' ASABELE – SC Msibi 2.1 Sifanangwaca. (1) 2.2 Kuhambisana ngekutsi inkhulumo leyedluliswako, ihamba ngemoya/ Ligagasi lihamba ngemoya njengalenkhulumo lehamba ngemoya. (1) 2.3 Kumuntfutisa ngetento temuntfu, ‘kukhala.’ (1) 2.4 Kukwati kukhuluma nemuntfu lokhashane sengatsi usedvute nawe/Kukwati kuchumana ningabonani/ Kukwati kuchumana nalokhashane nibonana/ Kukwati kuchumana ngema-imeyli/ umbikoselula/ titfombe, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (1) 2.5 Lomugca ucuketse imphindza/ sidvonsamoya lokugcizelela kubuye kuletse ligalelo lekuvisisa imbangela yekwakhiwa kwamakhalekhikhini kutsi wentelwe kukhuluma tindzaba. (2) 2.6 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Labatawutsi ingcikitsi yalenkondlo tekuchumana batawesekela ngekutsi: Lenkondlo ikhuluma ngekutfutfwa kwetindzaba ngeligagasi lemoya itiyise ebantfwini labakulamanye mave/Nawunamakhalekhikhini ukhona kuchumana nebantfu labangekho edvute nawe nobe ngasiphi sikhatsi losifunako. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Labangavumi, batawesekela labakushoko. (2) 2.7 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Kudzedzesa kusho kukhala kwemuntfu angacedzi/kukhalela futsi ngobe afuna kuveta lokutsite. Kulenkondlo, sonkondlo kudzedzesa ukufanise nekukhala kwamakhalekhikhini angacedzi nangabe afuna kubanjwa kute umuntfu akwati kuva loko lokufanele kwengciswe ngulowo losuke ashaya/ lokubalulekile nalokungakabaluleki. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) UMBUTO 3: IMIBUTO LEMIFISHA LOMCULO NGIYAWUTSANDZA– ME Masina 3.1 Sidvonsamoya/isizuri. (1) 3.2 Ngemagama lasemgceni we-13 newe-14, Utfoba/ Ngemagama lasemgceni we-15 newe-16, Emachawe. (1) 3.3 Kumuntfutisa. (1) 3.4 Ngumoya wenkhumbulo/ngumoya wekudvumisa/ngumoya welutsandvo/ (1) Wekuncoma/ Wekubongelela/ Wenjabulo, njll. Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 5 DBE/Lweti 2019 NSC – Ticondziso 3.5 Ngumlayeto wekutsi nawudlala lomculo kantsi kunetintfo letikuphetse kabi, uyakhohlwa ngato njengobe utawube ubusiseka nawulalele lomculo/ Lomculo uyadvudvuta/ Uyakujabulisa nangabe udvumele. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 3.6 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Kuhlangana ngekutsi nguleyo naleyo nsimbi yemculo, inemsindvo wayo lewudlalako lowehlukile kulenye insimbi, lokutsi natihlanganiswa tente umsindvo lomnandzi. Kanjalo netinyoni tinemisindvo leyehlukene lehambisana neluhlobo lwenyoni. Nato nasetikhala tonkhe tenta umsindvo lomnandzi njengato letinsimbi temculo/ Sigci semisindvo leyentiwa tinsimbi letihlanganisiwe siletsa umdvumo lomnandzi lofana nesigci lesentiwa yimisindvo yetinyoni lehlanganisiwe, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 3.7 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Imbongi iphumelele kusebentisa bokhefana/ simelaluhlavu kuveta sigci lesimnandzi kulemigca, nekutsi emva kwalesigci kube nekuphumula/ Kungafaki luphawu lwekufundza ekugcineni kwemuga we-4 lokwenta kutsi kube nesicedzelelamcondvo. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) [10] UMBUTO 4: IMIBUTO LEMIFISHA NGONENI KUWE MHLABA– MS Mbuyane 4.1 Mhlaba, konje ulambeleni kimi?/Umugca 35./ Ngabe yini lenkhulu nalengakanani loyilindzele kimi?/ Umugca 1 (1) 4.2 Silinganisamcondvo/ Sicedzelelamcondvo/ I-enjambamenti. (1) 4.3 Abesesimeni sekukhatsateka/ Sekudvumala/ Selusizi. (1) 4.4 Lengiphephetse yangiphuphutsekisa. (1) 4.5 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Sonkondlo abesho kutsi akanawuphila ingunaphakadze lapha emhlabeni, ngalelinye lilanga utawufa/utawushona edlule kulomhlaba. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 4.6 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Lomugca usho tigebengu netinswelaboya letivuka ebusuku bantfu balele tihambe tibamba inkunzi tibuye tihlasele, tibulale labantfu letibagebengako/ usho bantfu labatsakatsako, kulabo labakholelwa elwatini lwendzabuko, ngoba kukhulunywa ngemimoya yetikhova lokukholelwa kutsi bayatisebentisa. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 4.7 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Simo semoya besitawuba senjabulo, ngobe konkhe loku sonkondlo lakhala ngako bekutawulungiseka, abe nendzawo yekufihla inhloko/kunyamalale imimoya yetikhova/kunciphe kufa kwebantfu, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) [10] NA Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 6 DBE/Lweti 2019 NSC – Ticondziso INKONDLO LENGAKAFUNDVWA EKLASINI UMBUTO 5 ANGIVUSI MAGCUBU – BS Khanyile 5.1 Mine naw’ asibambane/ Singcwabe emagcubu. (1) 5.2 Imvumelwanosigcino leyecako. (1) 5.3 Yimphindvwa. (1) 5.4 Sikhatsi selubandlululo/ Sembalandlati/ Sencindzetelo yalabamnyama. (1) 5.5 Iphethini yalenkondlo ayikahleleki ngobe Imigca ayilingani, Imigca inemagama lacala kulamabili aye kulamane/ Iphethini yalenkondlo ihlelekile ngobe tindzima tiyalingana. Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 5.6 Ingcikitsi yalenkondlo kubuyisana/ Kucolela. Ibumbene nalenkondlo ngekutsi sonkondlo atsi akanawo emagcubu aloku lokwenteka ngetikhatsi telubandlululo, sewundlulisile futsi sewucolile emoyeni wakhe. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 5.7 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Liphimbo lelisetjentiswe kulenkondlo lipholile/ liphasi ngobe imbongi ikhumbula tikhatsi letengca lefuna kucolelwane ngato. Leliphimbo liletsa umoya wekuncenga nekubuyisana kulenkondlo lokwenta itsi akungabukwa emuva, akungcwatjwe emagcubu. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) SAMBA SESIGABA A: 30 Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 7 DBE/Lweti 2019 NSC – Ticondziso SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU UMBUTO 6: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo. Sibekandzaba sendzawo, semoya nesesikhatsi. Singeniso Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho nekutsi indzaba yenteka ibuye yesekelwe sibekandzaba lesitsite. Umtimba Bahlolwa bachaza kabanti ngesihloko, babuye bachaze ngetigameko letenta umbhali aphumelele kuveta sibekandzaba letifaka ekhatsi leti letilandzelako: • Simo sendzawo. Kwenteka kwendzaba eMdvutjane kaHhohho lokuyindzawo lesemakhaya lebonakala ngaloku:  Kuba nemihhalo yemasimu – lapho bekuhlakula khona boLaMagagula.  Kuba nemakhaya labhadvwe ngeludzaka- indlu lebeyakhelwe Tintfombi.  Kuba netindlu tetjani- lobebufulele tindlu takaKhumalo.  Kuba nenkelebhe yemanti- lapho bekukhiwa khona emanti, njll. • Simo sesikhatsi Kwenteka kwendzaba esikhatsini sanyalo lesibuye sibe nebantfu labasaphila sidzala:  Kuba netindzawo tekucasha - lapho bekucashe khona Lushawulo.  Timoti, emabhasi, ematekisi – lebekugitjelwa nguLushawulo naya emsebentini.  Lijele nesitokisi – lapho bekuvalelwe khona Lushawulo.  Tikolo – lapho bekufundza khona bantfwana baLaMagagula.  Kuba nendvuna lephetse indzawo – leyahamba naLushawulo emkhayeni. • Simo semoya Kwenteka kwendzaba esimeni semoya wekuvana nekungevani, lokubonakala ngaloku:  Kungevani kwaTintfombi naLaMagagula- lapho Tintfombi abeloyisa LaMagagula.  Kungevani kwaLushawulo nenina- lapho Lushawulo wacosha LaHlophe ekhaya lakhe.  Kuvana kwaLushawulo nalakhelene nabo kaKhumalo- lapho kwefika boKunene kutewubonisa Lushawulo ngekushona kwebantfwabakhe.  Kuvana kwaLaMagagula nemmango lakhelene nawo – lapho kwefika lilima lebelitewukwakha indlu yaTintfombi, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 8 DBE/Lweti 2019 NSC – Ticondziso Siphetfo Bahlolwa basonga konkhe lebebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula ngemphumelelo yembhali kuveta sibekandzaba salenoveli. CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisenovelini letesekela imibono yabo. BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B na C [25] UMBUTO 7: IMIBUTO LEMIFISHA LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane 7.1 Kuveta kutsi nangabe kukhona lotako ekhaya, kubonakala ngekutsi kube nalolala libutse, njengobe asho LaHlophe nabona Ntfombitodvwa. (2) 7.2 Washiya Tintfombi ngaphandle nakayewukhulekela ngobe abesengakabikwa/ Akazange wema ngetinyawo nangena endlini, wacoshama wate wanikwa sigici/Walindza kungeniswa endlini nakhulekela, akazange wavele watingenela njengemuntfu lojwayele kabo. (2) 7.3 Lushawulo weta ahamba naTintfombi labehlala naye eJozi/Tintfombi abesatele nebantfwana/Besekumkhanyele kutsi liphupho lebeliloku limfikela ngaLushawulo eta nemfati lomeme umntfwana liciniso. (2) 7.4 Ngumlayeto wenhlonipho, losho kutsi Lushawulo abesolo atsatfwa njengemnumzane walelikhaya nanobe ahamba sikhatsi lesidze angabati nekutsi badlani. (2) 7.5 LaMagagula wemukela wahlala naTintfombi nanobe bekulukhuni kantsi emimangweni yalomuhla bafati batfwala timphahla tabo babuyele emakhaya kubo/LaMagagula wavuma kwakhela Tintfombi indlu kantsi emimangweni yalomuhla bafati balwisa lomfati lomusha, lochamuka nalendvodza/ LaMagagula waya kamfundisi ngalesikhatsi Lushawulo angasabuyi ekhaya , ahleti naTintfombi Ejozi kantsi emimangweni yalomuhla bafati labanye baya bayewubika endvuneni nobe emakhakhabo, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 7.6 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Lushawulo abecabanga kutsi LaMagagula uyemuka, ngalokubamba lomntfwana abetama kumvimba kutsi angahambi naye/Abehlose kutsi umntfwana walapha kaKhumalo angahambi ayewukhuliswa kaMagagula/ Bekukwesaba kutsi sekuhlwile bangahle balimale endleleni nangabe bayahamba, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 9 DBE/Lweti 2019 NSC – Ticondziso 7.7 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Tifundza kutsi tingabowetsemba emadvodza lashiya emakhaya ayewusebentela khashane njengaLushawulo ngobe ngalesinye sikhatsi asuke ashiye imindeni yawo emuva/Anekukhuluma emanga atsi ahlala odvwa kantsi akipitisile njengaLushawulo labekipitise Tintfombi wagcina ambelekise nebantfwana. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 7.8 Abefuna kwenta siciniseko sekutsi vele nguLushawulo lokhulekelako/ Abengatikholwa tindlebe takhe kutsi tiva livi laLushawulo njengobe abengakamlindzeli/Abeneluvalo lwekutsi nanobe lonconcotsako anguLushawulo, kungenteka uta nalakubone ephusheni lakhe. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 7.9 Lenkhulumo isho kutsi, ungabometsemba umuntfu ngobe uyagucuka. Sibumbene ngekutsi boLaHlophe naTintfombi bebevana ngalesikhatsi Tintfombi efika atewendza kuLushawulo, ngekuhamba kwesikhatsi Tintfombi wamjikela ngekutsi amloyise. (2) (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) 7.10 Sigameko seliphupho laLaMagagula lapho aphupha Lushawulo eta nemfati lomeme umntfwana, ngobe savele saba liciniso ngalesikhatsi kufika Lushawulo abuya eJozi naTintfombi nebantfwana. (2) 7.11 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Lenkhulumo ibumbene ngekutsi boLaHlophe naLaMagagula bebemukwe Lushawulo nguTintfombi, LaHlophe acoshwe emtini wakhe kantsi LaMagagula ahlupheka lokufaniswa nekuwa kwabo. Esiphetfweni salenoveli, kushiswa kwetindlu taTintfombi nekucoshwa kwakhe kaKhumalo, kwaba kuvuka kwalenye kuboLaHlophe naLaMagagula ngobe babuyisana naLushawulo. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Labatsi akusiko, batawesekela labakushoko. (2) 7.12 Imibono itawehluka ifake ekhatsi lelandzelako: Labevelana naLaMagagula batawesekela ngekutsi: LaMagagula abente tifungo tekutsi uyawuphuma ngelibhokisi kaKhumalo, ngiko lokwamenta wemukela nanobe yini lahlangabetana nayo. Sincumo lebesingatsatfwa tetsamelilwati: Kutsatsa bantfwana tibuyele ekhaya lapho titalwa khona/Kuphuma tiyewutakhela wato umuti lapho tingeke tihlushwe ngumuntfu khona/Kufaka sehlukaniso, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelelkile.) Labangavelani naye batawesekela labakushoko. (3) [25] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 10 DBE/Lweti 2019 NSC – Ticondziso UMBUTO 8: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo. Sibekandzaba sendzawo, semoya nesesikhatsi. SINGENISO Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho nekutsi indzaba yenteka ibuye yesekelwe sibekandzaba lesitsite. UMTIMBA Bahlolwa bachaza kabanti ngesihloko, babuye bachaze ngetigameko letenta umbhali aphumelele kuveta sibekandzaba letifaka ekhatsi leti letilandzelako: • Simo sendzawo: Kwenteka kwendzaba eMbalenhle leyindzawo lelilokishi, lebonakala ngaloku:  Tindzawo tekucasha – lapho bekucashe khona Mphikeleli.  Tindlu tesibonelelo, iRDP – letagcugcutelwa nguMphikeleli kutsi takhiwe.  Imifula, iWelamlambo- lapho Dokotela Dlamini abegcina khona imisimeto yakhe yekwelapha ngendzabuko.  Imigwaco leyakhiwe yafakwa tiyela – lapho Mphikeleli abengusihlalo welikomidi lebelintjintja emagama etitaladi, njll. • Simo sesikhatsi Kwenteka kwendzaba esikhatsini sanyalo, lesibonakala ngaloku:  Kuba netikolo letinemikhandlu leyengamele imtimba yebatali – eKhayaletfu lapho bekufundza khona boMphikeleli lapho Tsabetse abengusihlalo khona.  Emakhansela – labephetse tigodzi A, B C, njll.  Titifiketi tekufa letinetinombolo temathuna – lebetiphatselene nekufa kwebatali baMphikeleli.  Kuyavotwa/Kunelukhetfo – lolwentiwa lapho Mphikeleli wakhetfwa khona waba ngusosifundzave, njll. • Simo semoya Kwenteka kwendzaba esimeni semoya wekuvana nekungevani, lokubonakala ngaloku:  Kungevani kwaSikhulu Tsabetse naMphikeleli – lapho Tsabetse wancisha khona Mphikeleli indzawo yekuhlala wabuye wafuna kumcoshisa esikolweni.  Kungevani kwaMagumeni naMphikeleli – lapho Magumeni watjela bantfu kutsi bangamesekeli Mphikeleli ngobe abengumnsinsi wekwembelwa eMbalenhle.  Kuvana kwaMphikeleli naMatsiya – lowafunela Mphikeleli indzawo yekuhlala wabuye wayewummela esikolweni ngalesisikhatsi acoshwa, NaMphikeleli lowamelaphisa kuboDlamini naGamedze.  Kuvana kwebafundzi esikolweni – lokwenta kutsi bakwati kufundza ngemacembu bakhutsatane lokwabonakala ngemphumelelo lenhle, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 11 DBE/Lweti 2019 NSC – Ticondziso SIPHETFO Bahlolwa basonga konkhe lebebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula ngemphumelelo yembhali kuveta sibekandzaba salenoveli. CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisenovelini letesekela imibono yabo. BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B na C: [25] UMBUTO 9: IMIBUTO LEMIFISHA KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi 9.1 Ngobe watsi bevile ngaMphikeleli kutsi ulikhomanisi, loko kukhomba kungabi nasiciniseko, yimvabetsi nje. (2) 9.2 Siyitfutfukisa ngekutsi Mphikeleli agcine atfole Matsiya atewummela ecaleni lekucoshwa esikolweni kungenatizatfu letiphatsekako, lokwenta agcine achubeka nemfundvo, leyingcikisi yalenoveli. (2) 9.3 Tsabetse abengundlovukayiphikiswa, abevele akhiphe sincumo saloku lakushoko angabonisani namuntfu kantsi Mncina unikana ematfuba ekutiphendvulela/Mncina akatsetsi emacala ayedvwa ufuna kube nelisekela lakhe batewubonisana kantsi Tsabetse uyasitsatsa sincumo ayedvwa. (2) 9.4 Umbhali abehlose kuveta ludvweshu ngekutsi Sikhulu Tsabetse avimbe Mphikeleli kutsi angaliphumeleli lelicala, agcine acoshiwe esikolweni kute avimbe imphumelelo yakhe/Abebona kutsi Mphikeleli uhlakaniphile, nanganikwa litfuba, kungenteka agcine engce Magumeni longumntfwanakhe kantsi ufuna kuphumelele yena. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 9.5 Sigameko sekutikhulumela yena ngemlomo wakhe ngalesikhatsi acolisa kuMphikeleli ekupheleni kwalenoveli/Sigameko sekwati kwakhe ngekushona nekungcwatjwa kwebatali baMphikeleli lebekwatiwa kutsi baphelela etandleni temaphoyisa/Kuveta tincwadzi tekushona kwabatali baMphikeleli, lebetingatiwa ngumuntfu eMbalenhle. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 9.6 Utsi belaphi bendzabuko nebelwati lwaseNshonalanga kufanele basebente ngekubambisana kulokuphatselene netemphilo yemmango. Loku ukuvete ngekuhlanganisa Gamedze naDlamini nakwelashwa Matsiya. (2) 9.7 Msiti nguye lowasita Mphikeleli kutsi atfole likamelo lapho bebatawufundzela khona ntsambama nababuya esikolweni wabuye wagcugcutela labanye bafundzi kutsi besekele Mphikeleli ngalesikhatsi acoshwa esikolweni kute achubeka nekufundza. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 12 DBE/Lweti 2019 NSC – Ticondziso 9.8 NguMphikeleli naMatsiya ngobe ekucaleni kwalenoveli Matsiya usita Mphikeleli ngekumtfolela indzawo yekuhlala nekuyommela esikolweni, naMphikeleli naye wasita Matsiya ngekumelaphisa, loku kusho kona kutsi bungani babo bebucotfo, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 9.9 Lesaga sisho kutsi, ‘tintfo ubotenta usemncane futsi usenemandla,’ Mphikeleli waba ngumholi welikilasi asafundza sikolo, loko bekukhomba likhono lanalo lekuba ngumholi wate wakhetfwa njengasosifundzave waseMbalenhle. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 9.10 Lamavi aTsabetse asibiketelo sesigameko sekushona kwakhe, lokwenteke lapho asakhululekile emva kwekuveta tincwadzi tekushona kwebatali baMphikeleli nekutsi acolise ngako konkhe lakwenta. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 9.11 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Umbhali uphumelele kuveta sicakacaka kulenoveli ngobe usibeke lapho bonkhe balingisi balindzele khona imiphumela yelukhetfo lwabososifundzave, kulapho tetsamelilwati tititsatsela khona tincumo ngaletifuna aphumelele kulesikhundla. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 9.12 Lesihloko sichaza kutsi, Kuphumelela umuntfu lotikhandlako nalotimeselako ngentfo letsite. Mphikeleli watikhandla ngekufuna indzawo yekuhlala wate wayitfola, wabuye wafuna sikolo lekatawufundza kuso wasitfola, konkhe loku wakwenta ngekutikhandla nangekutimisela kungako waphumelela kuko kokubili. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (3) [25] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 13 DBE/Lweti 2019 NSC – Ticondziso UMBUTO 10: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ Thwala Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo. Sibekandzaba sendzawo, semoya nesesikhatsi. SINGENISO Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho nekutsi indzaba yenteka ibuye yesekelwe sibekandzaba lesitsite. UMTIMBA Bahlolwa bachaza kabanti ngesihloko, babuye bachaze ngetigameko letenta umbhali aphumelele kuveta sibekandzaba letifaka ekhatsi leti letilandzelako: • Simo sendzawo Kwenteka kwendzaba Engodini leyindzawo lelilokishi, lebonakala ngaloku:  Tindzawo tekucasha – lapho bekucashe khona Lomusa.  Sikhumulo sematekisi- lapho bekugibela khona boMlungisi naLomusa nakuyiwa emsebentini nalapho lutsandvo lwabo lwacala khona.  Tindzawo lapho kunatselwa khona tjwala – lapho kwatfolakala khona Lomusa, anguye yedvwa umuntfu lomsikati labenatsa tjwala.  Emasontfo kanye nelihholo – lapho bafundisi bala kutsi umshado waLomusa uyewuphumela khona wagcina uphumele ehholeni.  Siteshi semaphoyisa- lapho boLomusa bavalelwa khona.  Libhange – lapho Mlungisi wakhipha khona imali, njll. • Simo sesikhatsi Kwenteka kwendzaba esikhatsini sanyalo, lesibonakala ngaloku:  Kudla tidzakamiva – lebekwentiwa boLomusa nebangani bakhe ngalesikhatsi Mlungisi ababona batijova.  Kutfumba – lokwentiwa nguLomusa naNkhangala nabatfumba Sitsembile.  Kulotjolelwa bangani – lokwenteka ngalesikhatsi Mlungisi ayewulobola Lomusa nemalobolo emukelwa bangani baLomusa.  Kungahlonishwa kwenzilo – lokwentiwa nguLomusa ngekutsandzana naMlungisi agcoke inzilo.  Bungani balabamnyama nalabamhlophe – bungani baLomusa naNkhangala.  Kulotjolelwa emcashweni – lokwenteka nakulotjolwa Lomusa, njll • Simo semoya Kwenteka kwendzaba esimeni semoya wekuvana, kungevani, kugcina emasiko newebugebengu lokubonakala ngaloku:  Kungevani kwaMlungisi naMacaleni – lapho bekubangwa Lomusa ngobe Macaleni bekufanele angene Lomusa logcine avana naMlungisi.  Kuvana emkhatsini waMlungisi nebangani bakhe – lapho boSikhuni naMadvodza bamecwayisa khona ngebubi lobebentiwa nguLomusa.  Kwenta bugebengu– lobebentiwa nguLomusa nebangani bakhe ngalesikhatsi bagcekeza emabhange netakhiwo tahulumende, kutsengisa kwetitfo tebantfu, njll.  Kugcina emasiko – lebekukholelwa kuko kaboMlungisi ngekutsi LaNdlovu afune kushiselwe Lomusa imphepho kute emadloti amemukele, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) SIPHETFO Bahlolwa basonga konkhe lebebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula ngemphumelelo yembhali kuveta sibekandzaba salenoveli. CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisenovelini letesekela imibono yabo. BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C: [25] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 14 DBE/Lweti 2019 NSC – Ticondziso UMBUTO 11: IMIBUTO LEMIFISHA TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ Thwala 11.1 Abengafuni kuva loku lokumenyetelwako/Mlungisi naye abeloku ambelesele ngekutsi bayewuhlola ingati, lokungiko lebekumenyetelwa ngulemoti/ Lomsindvo bewumenta angakhululeki emoyeni wakhe njengobe analo leligciwane. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 11.2 Ivete simo sesikhatsi sanyalo, kunetimoti letinemibhobho yekumemetela/ KunaDokotela/Kwentiwa luhlolo lwengati mayelana nesifo sengculazi, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 11.3 Ngumlandzi longusatikonkhe/Ngumlandzi wesitsatfu, ngobe konkhe lekwentekako nalokutawenteka uyakwati. Wati ngisho nemicabango yebalingisi. (2) 11.4 Sisikhanyisamcondvo sesigameko sekujovana ngetidzakamiva kwaboLomusa naNkhangala, Mlungisi abengati kutsi kuyenga kwakhe Sitsembile, kumkhanyisela kutsi abone boLomusa basebentisa tidzakamiva. (2) 11.5 Ngcamane utsatsa ingati ngemijovo iyohlolwa emalabhorathi kantsi laba labanjengaZwane, belaphi bendzabuko, bahlola umuntfu ngekucitsa ematsambo phasi baphengule/Bahlola ingati ngekulumeka luphondvo bemunye ingati lengcolile/Bagata ngensingo nangabe belapha kantsi boNgcamane belapha ngemijovo nemaphilisi, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 11.6 Kungaba yindlela labephila ngayo yekutsengisa umtimba etindzaweni teticedzakoma/Kujovana ngemjovo munye banaNkhangala/Kungasebentisi lijazi lemkhwenyane naya emacasini/ Kudzakwa nekuba netingani letinyenti, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 11.7 Umbhali utilandzele ngekutsi avete umlingisi lomcoka, Mlungisi, esingenisweni senoveli/Uvete inkinga lebukene nemlingisi lomcoka, kuteka umfati lamfanele/Uvete nemlingisi longcubutana netifiso temlingisi lomcoka, ngekubanga ludvweshu, longuLomusa, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 11.8 Abefanele afundze lapho kutsi Lomusa akaketsembeki/Abefanele abone nekutsi kukhona lamfihlela kona/ Abefanele abone kutsi kungenteka Lomusa abenesifo sembulalave, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 11.9 Imibono itawehluka ifake ekhatsi lelandzelako: Sincumo sekwehlukana naLomusa kute kugwemeke kulwa nebutsa/Kumisa imoti kubutwe liwodi lalele kulo Lomusa/Kubuta Nkhangala kutsi Macaleni uhlanganiseni naLomusa/ Kuchubeka ashade Lomusa ngobe abemtsandza, njll. (2) (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 15 DBE/Lweti 2019 NSC – Ticondziso 11.10 Letinkhulumo taLomusa tangcubutana, ngobe wala kutsi kusetjentiswe lisiko lemadloti, watsi akakholelwa kulo kepha nasekufanele bayohlolwa ingati, wala kuya kudokotela watsi yena wetsembele kuZwane loyinyanga lelapha ngekwendzabuko yetemdzabu, lokwenta ludvweshu lubhebhetseke luye embili emicabangweni yaMlungisi. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 11.11 Imibono itawehluka ifake ekhatsi lelandzelako: Labatawutsi siyemukeleka batawesekela batsi, Mlungisi abetibophelele elutsandvweni lwakhe naLomusa anganandzaba naloko lokubi lobekwentiwa nguLomusa, lobekufaka ekhatsi kutsengisa tidzakamiva, bugebengu, njll (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Labatawutsi asemukeleki batawesekela labakushoko. (2) 11.12 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Lobanga ludvweshu nguLomusa. Ulubanga ngekutsi wavele ngesikhatsi lapho Mlungisi, lolichawe lendzaba abefise kuteka umfati lamfanele, wavela waphambana naletifiso ngobe abengumfelokati lomuhle, lowenta Mlungisi wangcubutana nebatali bakhe ngekutsi amtsandze. Wabuye wadida Mlungisi ngekutsi atfumbe Sitsembile, labetetfwele umntfwana waMlungisi, njll. (3) (Naleminye imibono lenembako yemukelelkile.) [25] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 16 DBE/Lweti 2019 NSC – Ticondziso UMBUTO 12: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo. Sibekandzaba sendzawo, semoya nesesikhatsi. SINGENISO Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho nekutsi inganekwane kanye netibongo kwenteka kubuye kwesekelwe sibekandzaba lesitsite. UMTIMBA Bahlolwa bachaza kabanti ngesihloko, babuye bachaze ngetigameko letenta umbhali aphumelele kuveta sibekandzaba letifaka ekhatsi leti letilandzelako: KUDVUNGUTELA KWENKHOSI • Simo sendzawo Kwenteka kwalenganekwane, ekhaya lelibhubesi lokubonakala ngaloku:  Ehlatsini ekhaya lelibhubesi – lapho letinye tilwane talivakashela khona natiyewulivusela.  Ehlatsini ekhaya lemphisi – lapho imphungushe yayilandza khona nakuyewutsetfwa licala ekhaya lenkhosi. • Simo sesikhatsi Kwenteka kwalenganekwane esikhatsini samandvulo, lesibonakala ngaloku:  Kukhuluma kwetilwane – lapho tabitana khona kutsi tiyewuvusela inkhosi yato legulako.  Kutenta bantfu kwetilwane – lapho imphungushe beyiye enyangeni iyewuphengula ngekugula kwenkhosi. • Simo semoya Kwenteka kwalenganekwane esimeni semoya wekuvana, webucili, wemanga lobonakala ngaloku:  Kuvana kwenkhosi naletinye tilwane – lokwabonakala ngekuvakashela inkhosi ngalesikhatsi igula.  Kucamba emanga – lokwentiwa yimphungushe nayitsi ibuya kuyewuphengula.  Kuba nebucili – lapho imphungushe yatjela libhubesi kutsi latsakatfwa yimphisi ngobe beyifuna kuphunyula ekufeni. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) SIKHUNGO SEMATSAMO • Simo sendzawo Kwenteka kwaletibongo endzaweni yaseMatsamo lokubonakala ngaloku:  Kuba netakhiwo temasiko – lesiyindzawo lenetakhiwo tesintfu.  Kuba semnceleni – leyindzawo leyakhiwe emnceleni lowehlukanisa iNingizimu Afrika neSwatini. • Simo sesikhatsi. Kwenteka kwaletibongo esikhatsini sanyalo lapho live selinenkhululeko, lokubonakala ngaloku:  Kuvakashelwa bantfu betinhlanga letehlukene – lokwentiwa ngulabamhlophe nalabamnyama ngobe lubandlululo seluphelile.  Kuvakashelwa bantfu lababuya kulamanye emave – lokwentiwa basemaveni langesheya kwetilwandle ngobe lubandlululo seluphelile. Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 17 DBE/Lweti 2019 NSC – Ticondziso • Simo semoya Kwenteka kwaletibongo esimeni semoya wekuvana, wekwemukelana, wekugcina emasiko ngaloku lokulandzelako:  Kuvana kwalabo labasesikhungweni – lokubonakala ngekubambisana nakusetjentwa kute sikhungo sichubekele embili.  Kwemukelana – lokuvela ngekwemukelwa kwalabadzala nalabancane, labamhlophe nalabamnyama, njll.  Kugcina emasiko – lapho kukhonjiswa khona ngetembatfo nemigidvo yeSiswati, imidvonso lelikhotsamo, inchoboza nencoshane, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) SIPHETFO Bahlolwa basonga konkhe lebebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula ngemphumelelo yembhali kuveta sibekandzaba salenganekwane naletitbongo. CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisenganekwaneni letesekela imibono yabo. BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B ne–C: [25] UMBUTO 13: IMIBUTO LEMIFISHA SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa LIBHUBESI NALOGWAJA 13.1 Akusito tonkhe tinganekwane letinekwephulwa kwemyalo njengakuyo lenganekwane ayinako kwephulwa kwemyalo, ngaphandle kwekutsi libhubesi lincishe logwaja inyama lalisite kutsi liyibambe. (2) 13.2 Sicondzene nelibhubesi lebeliswele lagcina ngekutsi umsila walo utfungelwe eluphahleni lwendlu naloko lebelikweswela ligcine lingakakutfoli kudla, latsi lapho likutfola lagovuka nako. (2) 13.3 Balingisi tilwane kuphela. Tilwane tiyakhuluma titiphatsise kwebantfu. (2) 13.4 Kutalelwa ebukhosini kwelibhubesi kulente laba nebugovu lokwente kutsi ligovuke nayo yonkhe inyama leliyitfole ngalogwaja, logwaja walicilikela ngekutsi alibophele etulu endlini yena adle yonkhe lenyama libukile. (2) 13.5 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Labatsi asikholweki batawesekela ngekutsi, logwaja akayidli inyama udla tjani kuphela. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Labatsi siyakholweka batawesekela labakushoko. (2) 13.6 Sigameko sekucala kuyenga letinye tilwane atsi libhubesi liyagula kantsi ufuna tibanjwe libhubesi litidle. Kutsatsa inyama yelibhubesi ngebucili abe lona alibophele eluphahleni lwendlu. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 18 DBE/Lweti 2019 NSC – Ticondziso 13.7 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Labavumela lesitatimende batawesekela ngekutsi: Logwaja abemncane kakhulu kodvwa waphumelela kwehlula libhubesi atsatse inyama, libhubesi libe lesatjwa ngito tonkhe tilwane. Lokufakazela kutsi buncane ngeke buyivimbele imphumelelo. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Labangavumelani batawesekela labakushoko. (3) INGEWNYAMA MSWATI II 13.8 Sibawuza sitimphondvo ngetimphondvo, (1) 13.9 BakaVilakati. (1) 13.10 Ngumlayeto wekutsi, nanobe ungaba sesikhundleni lesisetulu kunabo bonkhe bantfu, uyehla ubuye kubo, ubasite lapho bakudzinga khona, njengobe kwenta Ingwenyama Mswati II, yakhela bantfu tikolo. (1) 13.11 Yomibili lemigca icala ngeligama lelifanako, ‘Wats’. (1) 13.12 Ilusebentisele kugcizelela ngobe ifuna kugcamisa kutsi ngumuphi loMtjekeni lekhuluma ngaye. (2) 13.13 Imamba leluhlata iluhlobo lwenyoka lenebutsi lobubulalako. Imbongi imbita ngemamba leluhlata ngobe naye abebulala lapho ahlasela khona. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 13.14 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Labavumako batawesekela ngekutsi, abetsi nasababulele kakhulu, labanye abevele bese uyabatfumba abayise eveni lakhe/wakhela bantfu tikolo, kuSandlela naMneli, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Labangavumi batawesekela labakushoko. (2) SAMBA SESIGABA B: 25 Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 19 DBE/Lweti 2019 NSC – Ticondziso SIGABA C: UMDLALO UMBUTO 14: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo. Tigameko letiveta similo saHleta, LaHleta naMphotfo. Singeniso Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho kutsi tigameko letikulomdlalo tiyasiveta similo sebadlali. Umtimba Bahlolwa bachaza kabanti ngesihloko. Babuye bavete tigameko letiveta similo sebadlali, letifaka ekhatsi leti letilandzelako: Tigameko letikhomba similo saHleta. Hleta abengumdlali lonesimilo lesibi, ngekubulala, kucabanisa, abuye acambe emanga. Loku kwesekelwa nguletigameko: • Kubulawa kwemkaHleta ayewubekwa emnyango waGedlembane – kutibulalela umkakhe esulele ngaGedlembane lokwabanga kucabana kwaNcobile naLaHleta atsi ehlukane naGedlembane. • Kucamba emanga ngaGedlembane – kucamba emanga ente wonkhe umuntfu amkholwe kutsi akati lutfo ngekufa kwemkhakhe, lokwabangela kutsi Gedlembane aboshwe ngesento langasati. • Kucamba emanga ngesisu saNcobile – kucamba emanga atsi sisu saNcobile saCelani lokwabangela kwehlukana kwaNcobile naMphotfo. • Kulandvwa kwetimbali ethuneni laGedlembane – kugcugcutela LaHleta kutsi ayewulandza timbali letibekwe nguNcobile ethuneni lokwabangela kucabana kwaNcobile nenina. Tigameko letikhomba similo saMphotfo. Mphotfo abengumdlali lonesimilo lesihle ngekuba cotfo, kubeketela, kuhlonipha nekungabambi emagcubu. Loku kwesekelwa nguletigameko: • Kubeketela - kubeketelela simo sekungabi nebatali, indzawo yekuhlala, kudla, kwekwembatsa nekwekumfundzisa kodvwa agcine afundzile Mphotfo. • Kuhlonipha – kungabuyiseli naketfukwa nguHleta naLaHleta nangalesikhatsi ahlaselwa nguCelani. • Kuba cotfo – kwala kudla imali yaNcobile, kwemukela kutsi wente liphutsa ngekukhulelisa Ncobile kanye nekuba phasi nakahlangana naLaHleta esibhedlela lokwenta kutsi bacolelane. • Kungabambi emagcubu – kucolelana kwakhe naNcobile naLaHleta nabahlangana esibhedlela. • Kuba nelutsandvo – kutsandza Ncobile nanobe lutsandvo lwabo belunetihibe letinyenti. Tigameko letikhomba similo saLaHleta. LaHleta abengumdlali lonesimilo lesibi ngekuba luhlata, kungabi neluvelo nekungabi nemgogodla. Loku kwesekelwa nguletento: • Kuba luhlata/ nentondvo – kwetfuka Mphotfo atsi uyamenyanya, ukhubatekile futsi uluphuya wagcina ngekumkhafula. Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 20 DBE/Lweti 2019 NSC – Ticondziso • Kungabi naluvelo/ kubamba emagcubu – kwala kutsi Ncobile asite Mphotfo nekungayi kuyewuvusela Ncobile ngalesikhatsi acedza kubeleka, lokwabangela kungevani kubo bobabili njll. • Kungabi nemgogodla – kwemukela konkhe lakutjelwa nguHleta ngaNcobile nendlela laphila ngayo, lokwagcina kubacabanisile boLaHleta nendvodzakati yakhe. • Kungabi nasizotsa – kwetfuka Mphotfo embikwebantfu angabi nemahloni lebekumlulata njengemuntfu lomdzala. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Siphetfo Bahlolwa basonga konkhe labebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi ngempela tigameko letikulomdlalo tiyasiveta similo sabo. CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni letesekela imibono yabo. BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SICHIBIYELO B na C: [25] UMBUTO 15: IMIBUTO LEMIFISHA KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane 15.1 Wentiwa kutsi lucingo beluphetfwe nguNcobile belubita/Kucabanga kutsi ngeke akwati kutitsengela lona ngobe angenamali lenyenti/Indlela labengalutfola ngayo kutsengelwa tingani/ Kungenti umsebenti wesikolo. (2) 15.2 Kuba netingani letinyenti sikhatsi sinye/Kuyekela sikolo/Kuhucana netjwala, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 15.3 Lomdlalo ugcina ngekutsi tetsamelilwati tename ngaNcobile lolichawe lemdlalo, logcine aphumelele ekugcineni kwalomdlalo, washada naMphotfo/ Hleta, loyimbangi yaNcobile ugcine abanjiwe/Lomdlalo ugcine ngalokuhle, tetsamelilwati tijabulile/ Bonkhe labangani bagcine baphumelele etifundvweni tabo basebenta kahle, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 15.4 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Labatsi bakhona, batawesekela ngekutsi, akhona emantfombatane lafana naboNcane lanetingani letinyenti, lashiya sikolo angakacedzi kufundza nalakholelwa kutsi tinkinga ticedvwa ngetjwala, njengoba Ncane abenta, njll. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) Labatsi abekho, batawesekela labakushoko. (2) 15.5 Icondzene naHleta, ngobe ngalesikhatsi kufika emaphoyisa emshadweni watsi lamaphoyisa ete kutewubona umshado kantsi etele kutewubopha yena ngekubulala umkakhe naGedlembane/ Icondzene naNcobile, uyala Ncane ngekutsi angabi netingani letinyenti kube naye bekanato nekuyekela sikolo kube naye uke wasiyekela. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 21 DBE/Lweti 2019 NSC – Ticondziso 15.6 Ingumbono. Kutsi Ncobile abephatsa lucingo lolubitako nobe aphila kahle, bekungasho kutsi letintfo tentiwa nguMphotfo, lokwenta lenkhulumo yaNcane ibe ngumbono, ngobe umuntfu nanobe ungamsondzeta edvute, akunasiciniseko sekutsi utawuphila kahle, bakhona labaphila kabuhlungu nanobe inyatsi bayibambe ngetimphondvo. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 15.7 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Indzawo labebakuyo kusendleleni lapho bekungibo bobabili kuphela, yaba neligalelo lelihle lekutsi bakhululeke, bacoce ngetingani tabo kungekho umuntfu lomdzala labetawubeva ngobe betiyimfihlo yabo bobabili. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 15.8 Yaba yimphumelelo ngobe Ncane abesashiye phasi sikolo, wakhutsatwa nguNcobile kutsi abuyele ayewufundza, wabuyela esikolweni wagcina asanguthishelanhloko. (2) 15.9 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Saba nemtselela wekutsi ahlupheke ngobe abengenabatali futsi angenandzawo yekuhlala. Mphotfo abeludzinga lusito lwebantfu kepha akazange alutfole watikhulela ayedvwa wate wacedza sikolo. Nanobe Ncobile abetama kumsita Mphotfo, unina naHleta bebayicitsa yonkhe lemitamo/ Simo sekuhlupheka senta kutsi atimisele esikolweni, afundze agcine asangudokotela wenhlitiyo. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 15.10 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Letheksthi lengenhla iphatselene naNcane longenanshisekelo yekuya esikolweni. Ncane ugcina afundzile anguthishelanhloko. Tetsamelilwati betingakalindzeli kutsi Ncane abe ngulofundzile ngetintfo labetenta kuletheksthi lengenhla. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 15.11 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Labavumelana nako batawesekela ngekutsi: Ingcikitsi yalomdlalo lutsandvo/ yimfundvo, sihloko sihambisana nalengcikitsi ngekutsi emagama emdlali longubangiswako, Ncobile, latsi kutawuba njalo, abe yimphumelelo ekugcineni ngekutsi ashade naMphotfo, ingcikitsi yelutsandvo, nekutsi agcine afundzile alijaji, ingcikitsi leyimfundvo. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2) 15.12 Mafindvose kusho umuntfu lohlala anemacebo nemagcubu ekona tintfo talabanye njengamake waNcobile. Emacebo nemagcubu akhe kusukela ekucaleni kwalomdlalo ehlulekile kwehlukanisa boNcobile naMphotfo ngobe bagcina bashadile futsi bafundzile. (3) [25] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 22 DBE/Lweti 2019 NSC – Ticondziso UMBUTO 16: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO LAMI LISIPHETFO – JJ Thwala Sakhiwo sendzabambhalo kumele sivete singeniso, umtimba nesiphetfo. Tigameko letiveta similo saSomhlolo, Mahubhulu naNsibandze. Singeniso Bahlolwa bachaza sihloko babuye basho kutsi tigameko letikulomdlalo tiyasiveta similo sebadlali. Umtimba Bahlolwa bachaza kabanti ngesihloko. Babuye bavete tigameko letiveta similo sebadlali, letifaka ekhatsi leti letilandzelako: Tigameko letikhomba similo saSomhlolo. Somhlolo ungumdlali lonesimilo lesihle ngekutsi ucotfo, wetsembekile futsi uhlakaniphile. Loku kwesekelwa nguletento: • Kuba cotfo – kuba nemoya lophasi, kuhlonipha wonkhe umuntfu esiveni sakhe, kunika tindvuna litfuba lekuchumana naye ngaphandle kwekwesaba, njll. • Kuhlakanipha – kunika tindvuna emandla ekulawula emabutfo awo, kubusa ngentsandvo yelinyenti ngekutsatsa imibono levela kulabanye, kubusa ngekutfula ngaphandle kwekucitsa ingati ngekutsi ateke bafati betive lakhelene nato kuvikela kulwa. • Kuba nenhlitiyo lenhle – kupha tindvuna takhe tipho letifana nemfuyo lapho atibonga ngekwenta kahle nekukhalela Mahubhulu nasashonile. • Kuba nelutsandvo – kutsandza bantfu besive sakhe, tindvuna, netive letibomakhelwane wakhe, aze ateke nebafati lababuya kuto. Tigameko letikhomba similo saMahubhulu. Mahubhulu ungumdlali lonesimilo lesibi ngekutsi unelunya, inhlebo, luchuku nenkhani. Loku kwesekelwa nguletento: • Kuba nelunya – kuguculela latfunywa kona nguSomhlolo natfunywe kutsi ayewucela sihlobo lesihle ngobe afuna kube nekulwa, kungevani naletinye tindvuna letingafuni kuvukela inkhosi njengobe abefuna. • Kuba nenhlebo – kuhleba, ahhunge letinye tindvuna kutsi kuketulwe umbuso waSomhlolo. • Kuba neludlame – kufuna kutsi lapho kunaye khona kube nemphi njengalapho avivisa eMahubhulu kutsi ayewuhlasela inkhosi ingati. Kuba nenkinga lapho inkhosi itsi kwentiwe buhlobo netive lakhelene naye kube yena ufuna tihlaselwe. • Kuba nenkhani – kuhhunga tindvuna kutsi kuvukelwe inkhosi ngobe afuna kutsatsa umbuso ngenkhani, kwala lapho Somhlolo ambitela esigodlweni, inkhani leyamenta watibulala ngobe angafuni kugwetjwa nguSomhlolo. Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 23 DBE/Lweti 2019 NSC – Ticondziso Tigameko letikhomba similo saNsibandze. Nsibandze ungumdlali lonesimilo lesihle ngekutsi etsembeke, abe nemaciniso futsi ucotfo. Loku kwesekelwa nguletento: • Kwetsembeka – kwetsembeka natfunywa nguSomhlolo kuyewuva lokushiwo nguMahubhulu kaMabhoko, kubuya nesihlobo lesihle kaMabhula lapho abetfunywe khona. • Kuba nemaciniso – kucondza Mahubhulu amtjele emaciniso kutsi ayekele kuphikisana naSomhlolo, kutjela Somhlolo emaciniso lawatfole kaMabhoko ngalokufike kwentiwa nguMahubhulu. • Kuba cotfo – kuhlonipha Somhlolo, kukhuluma emaciniso lapho kufanele khona. (Naleminye imibono lenembako yemukelekile. Siphetfo Bahlolwa basonga konkhe labebacoca ngako lapha ngenhla, ngekuphawula kutsi ngempela tigameko letikulomdlalo tiyasiveta similo sabo. CAPHELA: Bahlolwa kumele bacaphune tigameko letisemdlalweni letesekela imibono yabo. BONA EMARUBHRIKI EKUMAKWA KWENDZABAMBHALO, SIGABA B ne–C: [25] UMBUTO 17: IMIBUTO LEMIFISHA LAMI LISIPHETFO – JJ Thwala 17.1 Utsite uMlomo longacambi-manga ningalenti liphutsa. Nangabe umuntfu ayiphikisa angabulawa. (2) 17.2 Abemnika umlayeto wekutsi naye uphetse njengaye Somhlolo/Abemtjela kutsi naye unemandla ekulawula njengaye Somhlolo/Nguye Mahubhulu lolawula lelibutfo hhayi Somhlolo. (2) 17.3 Lobekwentiwa nguSomhlolo edlizeni laSidvwabasilutfuli, kweyemene nemimmango lekuphilwa kuyo lomuhla ngekutsi lemimmango iyawavakashela emathuna etihlobo tayo lesetashona, ibuye ifake nematje laluphawu lolukhombisa lapho tangcwatjwa khona. (2) 17.4 Letheksthi lengenhla imumetse ludvweshu lwangaphandle lolusemkhatsini waSikhunyana naMahubhulu, lolubangwa kutsi Sikhunyana utfunywe nguSomhlolo kutewuncandza Mahubhulu nelibutfo lakhe kutsi bayekele kuviva bayewuhlasela Mabhula, Mahubhulu wala, atsi uyachubeka ngobe utayimela lentfo layentako. (2) 17.5 Kwaba neligalelo lekutsi tindvuna nemabutfo tijikele Mahubhulu tihambisane neNkhosi Somhlolo, lokwenta kutsi Mahubhulu abe yinkhomo ladla yodvwa, agcine abone kuncono atibulale kunekutsi avumele kujeziswa nguSomhlolo. (2) 17.6 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lokulandzelako: Lelisu alimange lisebente. Kubita Sikhunyana ngencelebane akumange kumetfuse ngobe abetfunywe yinkhosi, futsi abetimisele kuyewucondzana ngco naMahubhulu njengendvuna yaSomhlolo, ngaloko abefanele kumatisa ngato tonkhe tehlakalo letenteka ebukhosini njengobe asebentisana naSomhlolo. (Naleminye imibono lenembako yemukelelkile.) (2) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 24 DBE/Lweti 2019 NSC – Ticondziso 17.7 Lokutetsemba kwaMahubhulu kuletheksthi lengenhla, kumenta abukeke njengemuntfu lowetfusa ngelite, ngobe esiphetfweni salomdlalo wehlulekile kumelana netintfo labetisho, kutsatsa umbuso nekuhlasela tive letibomakhelwane. Wabona kuncono kutsi atibulale kunekuba nalesibindzi alwe njengobe abesho. (Naleminye imibono lenembako yemukelelkile.) (2) 17.8 Liphimbo lelikuletheksthi libe nemtselela emoyeni wayo. Indlela Mahubhulu labephendvula ngayo Sikhunyana, yenta kutsi umoya uphakame, Sikhunyana akhombise kutsi naye akamesabi Mahubhulu, lokwente kutsi bagcine baphendvulana kabi. (2) (Naleminye imibono lenembako yemukelelkile.) 17.9 Lenkhulumo isho kwetama kugucula inhlitiyo uyentise intfo lenhle lebewutimisele kutsi ngeke uyente. Kube Mahubhulu wetama kugucula inhlitiyo yakhe abone kutsi wente liphutsa ngekufuna kuketula Somhlolo, acolise, ngabe inkhosi yamcolela, wachubeka waphila, kunekutsi atibulale. (2) 17.10 Inhloso yembhali bekukuvetela tetsamelillwati inhlakanipho yaSomhlolo nelikhono lakhe lekubusa sive. Loko kubonakala ngobe Somhlolo wakwati kuntjintja sincumo selibutfo leMahubhulu sekuyewuhlasela Mabhula, atsatse emandla nemfutfo walo akubhekise ehlanzeni lapho emabutfo ayewutingela tindlovu netinyamatane. (Naleminye imibono lenembako yemukelelkile.) (2) 17.11 Imibono itawehluka ifake ekhatsi loku lelandzelako: Labavumako batawesekela ngekutsi: Sikhunyana abengasibamba ngekwetsembeka lesikhundla ngobe imitamo yaMahubhulu yekutsi baketule Somhlolo, wakwati kuyincoba, ngekuya enkhosini ayobika ngalobungoti baMahubhulu. Ngetulu kwaloko wakwati kucondza Mahubhulu amtjele emehlweni kutsi lakwentako ngeke kuphumelele, wabuye wajikisa nelibutfo leMahubhulu kutsi liye enkhosini lapho belibitwa khona. (Naleminye imibono lenembako yemukelelkile.) Labangavumi batawesekela labakushoko. (2) 17.12 Imibono itawehluka ifake ekhatsi lelandzelako: Umbhali wehlulekile kuveta umnyakato lokuletheksthi lengenhla ngobe mncane kakhulu, ubonakala lapho eMahubhulu abuyela emphakatsi, kufika kwaSikhunyana esigodlweni, kuphuma kwembongi nekuhlakateka kwelibutfo, lokugcwele, yinkhulumiswano, kantsi nasemdlalweni wonkhe umnyakato uyimvelakancane, lokugcamile kuphuma, kubita, nekungena, nekutijoja kwaMahubhulu kuyabikwa kuphela. Loku kwenta kutsiwe lomdlalo ugcame ngenkhulumiswano, umbhali wehlulekile kusebentisa umnyakato (Naleminye imibono lenembako yemukelelkile.) (3) SAMBA SESIGABA C: 25 SAMBA SAKO KONKHE: 80 Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 25 DBE/Lweti 2019 NSC – Ticondziso tekumaka SIGABA A: IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZATJANAMBHALO YENKONDLO [10 EMAMAKI] Timphawu Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi LOKUCUKETFWE 5-6 4 3 2 0–1 -Sihloko sichazwe -Sihloko sichazwe -Sihloko sichazwe -Kuchazwa kwesihloko -Sihloko asikavisiswa Kuchazwa kwesihloko ngalokujulile ngelicophelo lelisetulu ngalokwenetisako akwenetisi nakancane Kujula kwemibono, -Luchungechunge kukhomba kusivisisa -Akhona lamanye -Kulukhuni kutfola -Akukho kucaphuna Kwesekela nekuvisiswa lwemaphuzu -Emaphuzu ekwesekela emaphuzu lamahle emaphuzu lesekela enkondlweni kwetheksthi lababatekako ayevakala kodvwa lesesekela sihloko sihloko -Luhlobo lwembhalo ekwesekela lacashunwe akaketfulwa ngendlela ngalokwenetisako -Luhlobo lwembhalo kanye nenkondlo 6 EMAMAKI enkondlweni lelindzelekile -Leminye imibono kanye nenkondlo akukavisiswa nakancane -Luhlobo lwembhalo -Luhlobo lwembhalo yesekelwe kodvwa akukavisiswa kahle kanye nenkondlo kanye nenkondlo esikhatsini lesinyenti kuvisiswa ngemalengiso kuvisiswa ngelicophelo bufakazi abukholweki lelisetulu -Luhlobo lwembhalo kanye nenkondlo kuvisiswa ngalokwenetisako SAKHIWO NELULWIMI 4 3 2 1 0-1 -Sakhiwo lesibumbene -Sakhiwo lesicacile -Bukhona bufakazi -Sakhiwo sikhomba -Sakhiwo lesingemukeleki Sakhiwo, Kuhleleka ngemalengiso lesinemibono lehleleke lobutsite besakhiwo emaphutsa ekuhlela nakancane nekwetfula -Imibono yakhiwe ngelicophelo lelisetulu -Kubumbana nekuhleleka -Imibono ayikahleleki -Imibono ihlangahlangene Kusetjentiswa yahleleka ngalokucace -Imibono letfuliwe kwemibono kuyenetisa ngalokubumbene -Lulwimi lolunemaphutsa kwelulwimi, umoya, ngemalengiso iyalandzeleka -Lulwimi lunemaphutsa -Lulwimi lunemaphutsa lamanyenti nesitayela nesitayela -Lulwimi, umoya -Kunemaphutsa langasho lutfo; umoya lamanyenti lesingemukeleki nesitayela kuvutsiwe lambalwa elulwimi, nesitayela kuyenetisa -Umoya nesitayela -Umoya nesitayela 4 EMAMAKI futsi akunamaphutsa umoya nesitayela akukemukeleki akwemukeleki nakancane -Emaphutsa eluhlelo, sipelingi netimphawu tekufundza kuyindlala CAPHELA: Nangabe umhlolwa angakabhali ngalokufunwa ngumbuto, abe abhale lokunhlanhlatsako, akanganikwa emamaki ako kokubili, Lokucuketfwe, Sakhiwo neLulwimi. Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 26 DBE/Lweti 2019 NSC – Ticondziso tekumaka SIGABA B NE–C: IRUBHRIKI YEKUHLOLA INDZABAMBHALO – YENOVELI NEMDLALO [25 EMAMAKI] Timphawu Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokwenetisako Lokusilele Lokungaphumelelisi LOKUCUKETFWE 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Imphendvulo -Imphendvulo -Sihloko sichazwe -Sihloko sichazwe -Kuncane kakhulu Kuchazwa kwesihloko lenemininingwane lenemininingwane ngalokwenetisako ngekunyanyalata kuvisiswa kwesihloko Kujula kwemibono, lengemalengiso lesecophelweni lelisetulu kodvwa akusito tonkhe ngaphandle -Mncane kakhulu Kwesekelwa lababatekako: 14–15 -Sihloko sichazwe tinhlangotsi leticikelelwe kwemininingwane umzamo wekuphendvula nekuvisiswa kwetheksthi Imphendvulo ngelicophelo lelisetulu ngalokuphelele lesekelako umbuto lenemininingwane kukhomba kusivisisa -Akhona lamanye -Ambalwa kakhulu -Imibono ayikholweki 15 EMAMAKI lengemalengiso -Lamanye emaphuzu emaphuzu lamahle emaphuzu lafanele -Luhlobo lwembhalo langababateki: 12–13 ekwesekela ayevakala lesesekela sihloko kwesekela sihloko kanye netheksthi -Sihloko sichazwe kodvwa akaketfulwa ngalokwenetisako -Kuncane kakhulu akukavisiswa nakancane ngalokujulile ngendlela lelindzelekile -Lamanye emaphuzu kuvisiswa kweluhlobo -Luchungechunge -Luhlobo lwembhalo esekelwe kodvwa lwembhalo netheksthi lwemaphuzu kanye netheksthi esikhatsini lesinyenti lababatekako kuvisiswa ngelicophelo bufakazi abukholweki ekwesekela lacashunwe lelisetulu -Kukhona lokusilele etheksthini ekuvisiseni luhlobo -Luhlobo lwembhalo lwembhalo kanye kanye netheksthi netheksthi kuvisiswe ngemalengiso SAKHIWO NELULWIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Sakhiwo lesibumbene -Sakhiwo lesicacile -Bukhona bufakazi -Sakhiwo sikhomba -Kungahleleki kahle Sakhiwo, Kuhleleka -Singeniso nesiphetfo lesinemibono lehleleke lobutsite besakhiwo emaphutsa ekuhlela kwesakhiwo kukhinyabeta nekwetfula lesingemalengiso ngelicophelo lelisetulu -Kuhleleka nekubumbana -Imibono ayikahleleki kubumbana kwemibono Kusetjentiswa -Imibono yakhiwe -Singeniso nesiphetfo -Kuhleleka nekubumbana ngalokubumbene -Emaphutsa elulwimi kwelulwimi, umoya, yahleleka ngemalengiso kanye naletinye tindzima kwemubono kuyenetisa -Lulwimi lunemaphutsa nesitayela nesitayela -Lulwimi, umoya kuhleleke kodvwa kunemaphutsa lamanyenti lesingakemukeleki kwenta nesitayela kuvutsiwe ngalokubumbene -Lulwimi lunemaphutsa -Umoya nesitayela lombhalo ungabi 10 EMAMAKI futsi akunamaphutsa -Imibono ihleleke lambalwa; umoya akwemukeleki yimphumelelo ngelicophelo lelisetulu nesitayela kuyenetisa Kuhleleka kwetindzima -Umoya nesitayela -Kunemaphutsa Kuhleleka kwetindzima kunemaphutsa akwemukeleki lambalwa elulwimi, kuyenetisa -Tindzima umoya nesitayela tihlangahlangene KWEHLUKA 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 KWEMAMAKI • Kufanele kungabi nemehluko wemazinga lamabili emkhatsini welimaki leSakhiwo neLulwimi nelimaki laLokucuketfwe. • Imphendvulo lengaphendvuli umbuto ayinganikwa emamaki aLokucuketfwe neweLulwimi neSakhiwo. Emalungelo agodliwe
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 27 NSC – Ticondziso tekumaka TIMPHAWU LETISETJENTISWA NAKUMAKWA LULWIMI 2019 1. Sipelingi sp 2. Timphawu tekufundza p 3. Kuphindzaphindza pp 4. Lulwimi lw 5. Luhlelomusho lm 6. Kuhlanganisa 7. Kwehlukanisa ∕ 8. Lokushiyiwe ^ 9. Sikhatsi skh 10. Kuhlanganisa imicondvo yendzima 11. Kwehlukanisa tindzima Emalungelo agodliwe

Study this subject

More from Grade 12 siSwati HL

View all