Skip to content

siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2019 Question Paper

Question papersiSwati HLGrade 12201930 pages

Grade 12 siSwati HL Paper 2 question paper from the NSC November Exam 2019, 30 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

Free to read online, no sign-up needed

Answer online

Loading document…

Loading document…

NSC November Exam 2019

Questions in this paper

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE LIBANGA 12 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA (HL) LIPHEPHA LESIBILI (P2) LWETI 2019 EMAMAKI: 80 SIKHATSI: Ema-awa 2½ Leliphepha linemakhasi la-30. Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 2 DBE/Lweti 2019 NSC TICONDZISO KULABAHLOLWAKO 1. Fundzisisa leticondziso ngembikwekutsi ucale kuphendvula imibuto. 2. Ungalifundzi lonkhe liphepha lemibuto. Buka lokucuketfwe ekhasini lalokucuketfwe bese ubeka luphawu kulowo nalowo mbuto lobutwe ngetincwadzi lotifundze lonyaka. Emva kwaloko, fundza leyo mibuto lenetimphawu kuphela bese ukhetsa leyo lofuna kuphendvula yona. 3. Liphepha lemibuto licuketse TIGABA LETINTSATFU: SIGABA A: Tinkondlo (30) SIGABA B: Inoveli/Temdzabu (25) SIGABA C: Umdlalo (25) 4. ISIHLANU IMIBUTO lefanele uyiphendvule seyiyonkhe: ESIGABENI A imibuto MITSATFU, ESIGABENI B MUNYE, ESIGABENI C MUNYE ngalendlela: SIGABA A:TINKONDLO TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI – Phendvula imibuto ibe MIBILI. ETINKONDLWENI LETINGAKAFUNDVWA EKLASINI – Uphocelelekile kuphendvula lombuto. SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU Phendvula umbuto ube MUNYE. SIGABA C: UMDLALO Phendvula umbuto ube MUNYE. 5. KUKHETFWA KWETIMPHENDVULO TESIGABA B (INOVELI/TEMDZABU) NESIGABA C (UMDLALO)  Phendvula KUPHELA imibuto yenoveli/temdzabu loyifundzile kanye nemdlalo lowufundzile.  Phendvula UMBUTO MUNYE WENDZABAMBHALO kanye NAMUNYE UMBUTO EMIBUTWENI LEMIFISHA. Nangabe ukhetse kuphendvula umbuto wendzabambhalo ESIGABENI B, uphocelelekile kutsi uphendvule imibuto lemifisha ESIGABENI C. Uma uphendvule imibuto lemifisha ESIGABENI B, uphocelelekile kutsi uphendvule umbuto wendzabambhalo ESIGABENI C. Sebentisa luhlu lwekutikhumbuta kute usitakale. Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 3 DBE/Lweti 2019 NSC 6. BUDZE BETIMPHENDVULO  Imibuto yendzabambhalo etinkondlweni kufanele iphendvulwe ngemagama la-190–240.  Indzabambhalo yenoveli/temdzabu nemdlalo kufanele iphendvulwe ngemagama la-340–390.  Budze betimphendvulo temibuto lemifisha bufanele buhambisane nelinani lemamaki labekiwe. Labahlolwako kufanele banganhlanhlatsi. 7. Fundzisisa kahle ticondziso letisekucaleni kwaleso NALESO SIGABA. 8. Tinombolo tetimphendvulo atihambisane naleto temibuto njengobe tinjalo ephepheni lemibuto. 9. Cala LESO NALESO SIGABA ekhasini LELISHA. 10. Siphakamiso sekulawulwa kwesikhatsi: SIGABA A: Lokungenani emaminithi la-40 SIGABA B: Lokungenani emaminithi la-55 SIGABA C: Lokungenani emaminithi la-55 11. Bhala ngesandla lesibonakalako nalesifundzekako. Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 4 DBE/Lweti 2019 NSC LOKUCUKETFWE Lelikhasi litawusita bahlolwa kutsi bakwati kukhetsa imibuto labafuna kuyiphendvula ngaphandle kwekufundza lonkhe liphepha lemibuto. SIGABA A: TINKONDLO Tinkondlo letifundvwe eklasini: Phendvula nobe nguYIPHI imibuto LEMIBILI. INOMBOLO YEMBUTO UMBUTO EMAMAKI LIKHASI 1. 'Shukela' Umbuto loyindzatjanambhalo 10 6 2. 'Mabitw' Asabele' Imibuto lemifisha 10 7 3. 'Lomculo Ngiyawutsandza' Imibuto lemifisha 10 8 4. 'Ngoneni Kuwe Mhlaba' Imibuto lemifisha 10 9 NA Inkondlo lengakafundvwa eklasini: Uphocelekile kuphendvula lombuto. 5. 'Angivusi Magcubu' Imibuto lemifisha 10 10 *CAPHELA: Phendvula UMBUTO MUNYE WENDZABAMBHALO kanye NAMUNYE UMBUTO EMIBUTWENI LEMIFISHA. Nangabe ukhetse kuphendvula umbuto wendzabambhalo ESIGABENI B, uphocelelekile kutsi uphendvule imibuto lemifisha ESIGABENI C. ESIGABENI B naseSIGABENI C, phendvula umbuto MUNYE kuphela. SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU INOVELI: Phendvula umbuto ube MUNYE kulamanoveli laphakanyisiwe. 6. Liphume Nebovu Umbuto loyindzabambhalo 25 12 7. Liphume Nebovu Imibuto lemifisha 25 12 8. Kubamba Letingelako Umbuto loyindzabambhalo 25 15 9. Kubamba Letingelako Imibuto lemifisha 25 15 10. Tibopho Telutsandvo Umbuto loyindzabambhalo 25 18 11. Tibopho Telutsandvo Imibuto lemifisha 25 18 NOBE TEMDZABU: Phendvula umbuto ube MUNYE kulena yetemdzabu lephakanyisiwe. 12. Silulu SeMaswati Umbuto loyindzabambhalo 25 21 13. Silulu SeMaswati Imibuto lemifisha 25 22 SIGABA C: UMDLALO Phendvula umbuto ube MUNYE kulemidlalo lephakanyisiwe. 14. Kutawuba Njalo Umbuto loyindzabambhalo 25 25 15. Kutawuba Njalo Imibuto lemifisha 25 25 16. Lami Lisiphetfo Umbuto loyindzabambhalo 25 28 17. Lami Lisiphetfo Imibuto lemifisha 25 28 CAPHELA: ESIGABENI B ne-C, munye umbuto lophendvuliwe ufanele ube YINDZABAMBHALO nobe IMIBUTO LEMIFISHA. Awukavumeleki kutsi uphendvule imibuto leyindzabambhalo LEMIBILI nobe imibuto lemifisha LEMIBILI. Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 5 DBE/Lweti 2019 NSC LUHLA LWEKUTIKHUMBUTA Lelikhasi litawusita bahlolwa kutsi babone kutsi baphendvule linani lemibuto lekunguyona lekumele bayiphendvule. SIGABA TINOMBOLO LINANI LEMIBUTO BEKA TEMIBUTO LEPHENDVULWAKO LUPHAWU A: TINKONDLO (Tinkondlo letifundvwe eklasini) 1–4 2 A: TINKONDLO (Inkondlo lengakafundvwa 5 1 eklasini) B: INOVELI/TEMDZABU (Indzabambhalo nobe imibuto 6–13 1 lemifisha) C: UMDLALO (Indzabambhalo nobe imibuto 14–17 1 lemifisha) CAPHELA: ESIGABENI B ne-C, cinisekisa kutsi uphendvule YINYE INDZABAMBHALO NAMUNYE umbuto WEMIBUTO LEMIFISHA. Awukavumeleki kutsi uphendvule imibuto leyindzabambhalo LEMIBILI nobe imibuto lemifisha LEMIBILI. Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 6 DBE/Lweti 2019 NSC SIGABA A: TINKONDLO TINKONDLO LETIFUNDVWE EKLASINI Khetsa tinkondlo tibe TIMBILI bese uphendvula imibuto lelandzelako. UMBUTO 1: UMBUTO LOYINDZATJANAMBHALO Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto lelandzelako. SHUKELA – FC Nkosi 1 Kantsi wena ungushukela lonjani 2 Ngoba bonkhe boshukela bayanongotela. 3 Bonkhe boshukela bamnandzi, 4 Bonkhe boshukela bayatsandvwa, 5 Ngobe bayintsandvokati ebantfwaneni, 6 Kepha wena awunjalo, 7 Usitsa sawonkhewonkhe. 8 Ungena sinyenyela endvodzeni, 9 Uyidle kancane, kancane, kancane, 10 Uyishaye kusale lutsi. 11 Umfati we-Afrika awumuva 12 Naye umshaya umbeke le. 13 Ushaya emalunga kusangane ingcondvo. 14 Kusale lithuna kulilwe lesimatsambo. 15 Ngoba udla ungatishiyeli. 16 Ngiyayesaba imisebenti yakho 17 Lekhalisa wonkhe umuntfu loyenta kuye. 18 Ungenisa kwelikamela endlini yendvodza. 19 Ungene sakudlala ingcondv' idideke 20 Ingaboni kutsi sewukhona, 21 Ingani ungakhulekela vele 22 Uyati utawuncandvwa esangweni, 23 Ungenisa kwenyoka emgodzini longasiwayo. 24 Shukela ndzini kantsi unjani? 25 Ungusathane lowacoshwa ezulwini. 26 Ungusathane lucobo, 27 Ngekubhucabhuca umndeni, 28 Kusale kukhala libhungane ekhaya. 29 Ingabe wachamukaphi? 30 Ingabe wekutalwa kuphi? 31 Unyoko wabol' ematfumbu. 32 Hamba, natsi asikudzingi, 33 Shona khona elwandle, 34 Njengemadimoni aseBhayibhelini 35 Natsi siyamfuna Lomphilo, 36 Natsi siyamfuna Lokuthula, 37 Sihlale ngekuthula siphilile, 38 Hamba, khohlwa ngatsi. Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 7 DBE/Lweti 2019 NSC Bhala indzatjanambhalo lapho ucoca khona ngesakhiwo sangekhatsi ubhekise kulemigca legcanyisiwe enkondlweni. Budze bemphendvulo yakho abube ngemagama langabi ngaphasi kwala-190 kodvwa angabi ngetulu kwala-240. [10] UMBUTO 2: IMIBUTO LEMIFISHA Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto lelandzelako. MABITW' ASABELE – SC Msibi 1 Bakubita ngemagama lamanyenti, 2 Ngobe kwentenjani makhalekhukhwini? 3 Bats' ungumabitw' asabele, 4 Ngobe kwentenjani makhalekhukhwini? 5 Ngitjele ngitewutekela situkulwane 6 Sayitolo lesihamb' ungakabikhona! 7 Ngitjele nesitukulwane sakusasa 8 Ngebuchwepheshe lobubonakele kuwe! 9 Khala mlingo webuchwepheshe lobusha, 10 Ngobe sekukhona lokuncintile 11 Lowente kuts' uze udzedzese kangaka! 12 Ticeketse ceketsile, ticeketse, 13 Takho tindzaba ticwebe timbitakati, 14 Utihambisa ngeligagasi lemoya. 15 Kudzela lowat' umlingo wekusebenta kwakho! 16 Bakucwaningile bongcondvonkhulu 17 Batitfola tindlela tekukusebentisa 18 Nembal' awuzang' ube nenkhani. 19 Ubahloniphile waya lapho bakutfuma khona, 20 Ngob' utfunywa ungakhonondzi, 21 Uyavuma kulokutfumako 22 Ugijime ungaphumuli nawutfunyiwe, 23 Ngalo ligagasi lakho lemoya. 24 Ngiko loku bats' ungumabitw' asabele! 2.1 Nguluphi luhlobo lwesifanamsindvo lesicuketfwe ngumugca we-13? (1) 2.2 Kukhetseka kwemagama latsi, 'Ligagasi lemoya,' kuhambisana njani naMabitwasabele? (1) 2.3 Hlobo luni lwekumuntfutisa loluvetwa ngumugca we-9 kulenkondlo lengenhla? (1) 2.4 Nguyiphi inshokutsi lejulile lefanele umugca we-8? Nika YINYE. (1) 2.5 Phawula ngeligalelo leliletfwa ngumugca we-12 kulenkondlo lengenhla. (2) 2.6 Uyavumelana yini nekutsi ingcikitsi yalenkondlo imayelana netekuchumana? Sekela imphendvulo yakho. (2) 2.7 Hlatiya lokushiwo ligama lelicindzetelwe emgceni we-11. (2) [10] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 8 DBE/Lweti 2019 NSC UMBUTO 3: IMIBUTO LEMIFISHA Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto lelandzelako. LOMCULO NGIYAWUTSANDZA – ME Masina 1 Lomculo ngiyawutsandza, 2 Ungikhumbuta tinsuku tayitolo nakutsanti, 3 Laph' emasi nemabele kwakukudla kwemihla, 4 Emadvodz' adl' inyam' ayehlise ngemhluti 5 Abuy' anats' umcombotsi. 6 Ngitsandza kuhlelenjiswa kwetinsimbi kuwo, 7 Ngitsandza kuhlangana kwemisindvo kuwo, 8 Lokungitsatsa kungikhuphule 9 Kungewet' imifula nemawa; 10 Kungicancis' imicansa 11 Netintsaba letimakheleketse, 12 Ngite ngifike lapho ngingati khona. 13 Lomcul' utfob' emanceb' ubusis' inhlitiyo, 14 Utfob' umphefumulo lowephukile, 15 Ungikhumbut' emachawe lamadzala, 16 Emachawe lesaba matsambomhlophe, 17 BoZakes Nkhosi naboSpokes Mashiyane, 18 Yeb' emachawe langek' afe kuma-Afrika. 19 Lomcul' ungikhumbut' umculo wetinyoni 20 Letihlabelel' etikwenkhokhokho, 21 Mhla ngilandza emabel' emasimin' ababe, 22 Yebo, tatihlabelela kamnandzi. 23 Lomculo lengiwuvako 24 Yebo, lomculo lengiwulalele, 25 Uyangibusisa futs' uyangitfoba 26 Impela lomculo ngiyawutsandza. 3.1 Bhala bunkondlo lobutfolakala emgceni we-24 walenkondlo. (1) 3.2 Nguwaphi emagama lasendzimeni ye-3 lakha luchumano loluvundlile kulenkondlo? (1) 3.3 Sinongo sini lesisetjentiswe emgceni we-13? (1) 3.4 Imbongi beyikusiphi simo semoya nayibhala lenkondlo? (1) 3.5 Ucabanga kutsi ngumuphi umlayeto sonkondlo lawutjela tetsamelilwati ngemugca we-24 newe-25 kulenkondlo lengenhla? (2) 3.6 Ngekubona kwakho, kukhetseka kwemagama lacindzetelwe emgceni we-6 kuhlangana ngayiphi indlela nemculo wetinyoni kulenkondlo lengenhla? Chaza. (2) 3.7 Phawula ngemphumelelo yembhali yekusebentisa timphawu tekubhala emgceni we-4 newe-5 kulenkondlo lengenhla? (2) [10] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 9 DBE/Lweti 2019 NSC UMBUTO 4: IMIBUTO LEMIFISHA Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto lelandzelako. NGONENI KUWE MHLABA? – MS Mbuyane 1 Ngabe yini lenkhulu nalengakanani loyilindzele kimi? 2 Ngobe kuwe ngingumhambi nesivakashi, 3 Ngiphambukele kutsintsitsa ludzaka etinyaweni, 4 Ngitfole nemandla ekuhamba lendlela leseyindze, 5 Lemkhawulo wayo usitfombe netifiso tami, 6 Tifiso temkhatsi lomhlophe nemivila leluhlata. 7 Ngagob' emadlangala kuwe Mhlaba, 8 Nginelitsemba lekutfotjwa umtimba lovuvukile, 9 Ugcwele butsakatsaka bekudzinwa 10 Nginelitsemba lekukhishw' emanyeva, 11 Ngekunyangw' emanceba nemihuzuko, 12 Kodvwa nalamuhla solo ngiyasimbatseka. 13 Ngilibuka liphuma lize liyewushona, 14 Lingihlaba emehlo kushwaphane tinkhophe, 15 Litsi nalapho selitibeke kunina, 16 Solo kuphumula ngingakutfoli, 17 Ngobe tinkhanyeti atikucedzi kwesaba, 18 Kepha tengeta kutfutfumela neluvalo. 19 Kuwe ngiyivile imimoya yaKholwane, 20 Lengiphephetse yangiphuphutsekisa ngetintfuli, 21 Ngaphaphatsekisa kwelizini lishiywe ngunina, 22 Ngaphaphatsekisa kwemphumphutse ishiywe ngumholi, 23 Ngiwe ngivuka nengubo lemfishane, 24 Leval' inhloko kusale tinyawo. 25 Lapho tinhlupheko netinkinga tingikhungetse, 26 Imimoya yetikhova ite kimi ibhej' ingati, 27 Ngikwati kubaleka kepha ngingenakubhaca, 28 Ngobe sidleke sami sadliwa timvula takho, 29 Netinini tami tagwinywa nguwe. 30 Umusa neluvelo awunako 31 Sineke nekubeketela akusiko kwakho. 32 Uyashelela njengenhlant' isemantini, 33 Uyatichenya futsi njengeliphigogo, 34 Ubhodla njengelibhubesi lilambile, 35 Mhlaba, konje ulambeleni kimi? 4.1 Bhala umugca lokulenkondlo locuketse sinongo lesingumbiti. (1) 4.2 Khokha bunkondlo lobusemgceni we-30 nawe-31. (1) 4.3 Sonkondlo abekusiphi simo nabhala lenkondlo? (1) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 10 DBE/Lweti 2019 NSC 4.4 Nguwaphi emagama lakha silinganisamcondvo emgceni we-20? (1) 4.5 Abeshoni sonkondlo ngalamagama lasemgceni we-2 walenkondlo? Chaza. (2) 4.6 Chaza ngenshokutsi lejulile levetwa ngumugca we 26 kulenkondlo. (2) 4.7 Phawula ngengucuko yesimo semoya lebesitawuba khona kube loku lokusolwa ngusonkondlo kulenkondlo kwalungiseka? Sekela imphendvulo yakho. (2) [10] NA INKONDLO LENGAKAFUNDVWA EKLASINI Wonkhe umhlolwa uphocelelekile kutsi awuphendvule lombuto. UMBUTO 5 Fundza lenkondlo bese uphendvula imibuto lelandzelako. ANGIVUSI MAGCUBU – BS Khanyile 1 Angivusi magcubu ngelimuva 2 Lapho sifunga sisekebula, 3 Ihlome nangemahlahla, 4 Tinhlitiyo tibovu tingati, 5 Sihoshelana sihlobis' emathuna. 6 Angivusi magcubu ngelimuva, 7 Ungikhafulela ngishaye tandla, 8 Ungigile ngivuke ngibonge, 9 Ungigwaze ngitikhots' emanceba, 10 Konkhe kugwinywe yinja. 11 Angivusi magcubu nangiyibek' indzaba, 12 Ngilandza ngengati leyacitseka, 13 Ngilandza ngemiphefumulo lendzindzako, 14 Tingaki tintsandzane letikhona, 15 Ngiyacolisa, angivusi magcubu. 16 Ngilibuka ngiciphite tinyembeti, 17 Ngive kuhhedla nemehlo, 18 Inhlitiyo igaye tiboti, 19 Ngive kubikitel' etibilini, 20 Phela, angivusi magcubu. 21 Lamuhla ngiyinchute; ingini, 22 Lamuhla ngiyincishi; indlobho, 23 Silima sesiyakayak' engcondvweni, 24 Anginamsebenti walutfo, 25 Sitsinti semabele kuphela. 26 Sikhatsi sigucukile, 27 Imihambo ayisefani, 28 Singabuki emathuna, 29 Mine naw' asibambane, 30 Singcwab' emagcubu. [Emakhangala: Likhasi 82–83] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 11 DBE/Lweti 2019 NSC 5.1 Khokha umugca kulenkondlo lengenhla lofakazela kutsi sihloko salenkondlo sihambisana nekutsi sonkondlo akavusi emanceba. (1) 5.2 Bunkondlo buni lobuvetwa ngumugca we-16 nawe-18? (1) 5.3 Lemigca lesekucaleni kwendzima ye-1 neye-2 kulenkondlo lengenhla, iveta buphi bunkondlo? (1) 5.4 Ucabanga kutsi ngusiphi lesikhatsi lakhuluma ngaso sonkondlo kulenkondlo lengenhla? Nika KUNYE. (1) 5.5 Ngemaphuzu LAMABILI, nika umbono wakho ngephethini yalenkondlo. (2) 5.6 Phawula ngekubumbana kwesihloko nengcikitsi yalenkondlo. (2) 5.7 Hlatiya liphimbo nemoya lokusetjentiswe ngusonkondlo kulenkondlo lengenhla. (2) [10] SAMBA SESIGABA A: 30 Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 12 DBE/Lweti 2019 NSC SIGABA B: INOVELI/TEMDZABU Kulesigaba kunemanoveli LAMABILI netemdzabu. Wena-ke khetsa ibe YINYE loyifundze eklasini lonyaka uphendvule ngayo. CAPHELA: Khetsa emkhatsini WENDZABAMBHALO NEMIBUTO LEMIFISHA kuleyo naleyo noveli/temdzabu loyifundzile. Nangabe ukhetsa kuphendvula umbuto wendzabambhalo kulesigaba, uphocelelekile kutsi ESIGABENI C uphendvule imibuto lemifisha. INOVELI Phendvula umbuto ube MUNYE kulamanoveli langentasi. UMBUTO 6: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane Bhala indzabambhalo lapho ucoca khona ngemphumelelo yembhali kuveta sibekandzaba salenoveli ubhekise kuletihloko letilandzelako:  Simo sendzawo  Simo semoya  Simo sesikhatsi Indzabambhalo yakho ayibe ngemagama langabi ngaphasi kwala-340 kodvwa angabi ngetulu kwala-390. [25] UMBUTO 7: IMIBUTO LEMIFISHA LIPHUME NEBOVU – BB Malangwane Fundza letheksthi bese uphendvula imibuto lelandzelako. ITHEKSTHI A LaMagagula abesahlala asebuhlungwini njalo nje ngendvodza yakhe leyase idliwe tindvundvuma. Wabuka elukhalweni wate wadzinwa. Phela intfo leyayimonile ngiko kutsi Lushawulo abengaphutselwa kuya ekhaya nakuphele inyanga. Manje kwakungasenjalo. Ingani ngisho nencwadzi nje kwase kungesiyo imvama kuyitfola. Langa limbe batsi bahleti neninatala babona loku lokunguNtfombitodvwa kulala 5 libutse. 'Kukhona lotako malukatane, bukela.' LaMagagula aphendvule ngekunganaki nje. 'Ingabe ulahlwe yini umuntfu wenkhosi kulomuti wendlala loku tsine sahlalela kona kugolela timphungane emlonyeni lapha ekhaya. Vuka wena, usihlolelani nje.' Asho asukuma akudvonsa ngemkhono. 10 'Yekela umntfwana malukatane uyatidlalela bo.' Engcondvweni yaLaMagagula kwefika umcabango wadzadzewabo kutsi mhlawumbe nguye longahle afike ngobe kwase kusikhashana bagcina kubonana. Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 13 DBE/Lweti 2019 NSC Batsi nabacedza kudla kwakusihlwa beva livi likhulekela ngaphandle. 'Sikhulekile ekhaya, sisu semhambi asinganani singangenso yenyoni.' 15 Kutsi nya edladleni, kuze kuphindze lokhulekelako. 'Akunabantfu yini lapha ekhaya?' Alive livi lemntfwanakhe LaHlophe. 'Ngena mntfwanami, siyeva yini loku kutse mpu lokwebantfwana lapha.' Angene acoshame eceleni kwemnyango Lushawulo. Avele ababingelele yena kucala samuntfu lojakile. 20 'Sibona wena mntfwanami ingabe ninjani lapho nihlala khona bo?' 'Sikhona make nguwo umsebenti nje longapheli sewala nekutsi sivele emakhaya.' Uphendvula nje bugigigi emahhashi lapha esifubeni. Kube kwakukhanya ngabe bebambona kutsi emehlo ayashelela. 'Sivusela nine phela Khumalo', kusho LaMagagula advonsa libhayana ambatsisa 25 umntfwanakhe labesetela. 'Sikhona natsi Mtfombeni singajabula uma nani nisaphila.' 'Natsi sikhona lokunani Mntungwa, imikhuhlane leseyaba ngumahlalekhona singete sayitsini.' Naloku bakhuluma nje solo akahlaliseki Lushawulo. Ingani phela naleso sigicana labamnike sona nakangena ubeke sibunu sinye nakuso. 30 'Make ngihleli nje angikahlali. Ngishiye bantfu lapha ngaphandle.' Usho nje naye sekuvakala umsindvo wemntfwana labekhwehlela. 'Pho ungashiya bantfu ngaphandle kumakhata kangaka wentelani Lushawulo?' LaMagagula ngalesikhatsi sekutsi akabhamuke yintfukutselo. Watsi vutfu Lushawulo waphumela ngaphandle. Utsite abuya wabe asalandzelwa nguTintfombi 35 kanye nebantfwabakhe. Kwacishe kwema inhlitiyo kuLaMagagula nasabona liphupho lakhe selifezeka-ke manje. Kube buhlungu buyambulala umuntfu ngabe wafa Lamagagula. Batsi bangena waphambana nabo waphumela ngephandle. Kwahlwa manje kutsi LaMagagula ndzini uphuma ebusuku uyaphi. Kwatsi lapho kutsi kulandzela unina 40 loku lokunguKhetsile, wakubamba wakuhlalisa phasi uyise. [Likhasi 42–44] 7.1 Kuvetwa kwenkhulumo yemlingisi longuLaHlophe lecindzetelwe kuletheksthi lengenhla, kuletsa yiphi inkhulumonkholelo. Usho ngani? (2) 7.2 Umlingisi longuLushawulo ukhombise ngatiphi tento LETIMBILI inhlonipho nakefika ekhaya? (2) 7.3 Yini leyenta simo semoya sishube kuLaMagagula nakufika Lushawulo ekhaya? Nika KUBILI. (2) 7.4 Ngumuphi umlayeto lobewuvetwa ngumlingisi longuLaMagagula ngekunika Lushawulo sigici kuletheksthi lengenhla? Chaza. (2) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 14 DBE/Lweti 2019 NSC 7.5 Catsanisa indlela umlingisi longuLaMagagula lasombulula ngayo ingcikitsi yesitsembu nalokwentiwa emimangweni yalomuhla? Nika KUBILI. (2) 7.6 Ucabanga kutsi beyiyini inhloso yemlingisi longuLushawulo yekutsi ahlalise lomntfwana labelandzela LaMagagula ngalesikhatsi aphambana naye emnyango? Nika KUBILI. (2) 7.7 Sifundvo sini lesifundvwa tetsamelilwati ngemlingisi longuLushawulo emimmangweni letihlala kuyo? Chaza. (2) 7.8 Ngekubona kwakho, besiyini sizatfu sesento semlingisi longuLaMagagula sekungaphendvuli ngalesikhatsi Lushawulo akhulekela nanobe evile kancane? Nika KUBILI. (2) 7.9 Humusha lenkhulumo letsi, 'Kuncono kwetsemba litje kunekwetsemba umuntfu,' bese uyasho kutsi ibumbene ngayiphi indlela nebalingisi lababoTintfombi naLaHlophe. (2) 7.10 Ngusiphi sigameko lesisendlalelolwati saloku lekwenteka kuletheksthi lengenhla? Sekela imphemdvulo yakho. (2) 7.11 Siphetfo salenoveli sibumbene ngayiphi indlela nalenkhulumo letsi, Kuwa kwalenye, kuvuka kwalenye?' Chaza. (2) 7.12 Uyavelana yini nemlingisi longuLaMagagula ngekutsi agcine asesitsenjini angakatimiseli? Sekela imphendvulo yakho ubuye usho kutsi wena bewutawutsatsa siphi sincumo nabewungaba kulesimo salomlingisi. (3) [25] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 15 DBE/Lweti 2019 NSC UMBUTO 8: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi Bhala indzabambhalo lapho ucoca khona ngemphumelelo yembhali kuveta sibekandzaba salenoveli ubhekise kuletihloko letilandzelako:  Simo sendzawo  Simo semoya  Simo sesikhatsi Indzabambhalo yakho ayibe ngemagama langabi ngaphasi kwala-340 kodvwa angabi ngetulu kwala-390. [25] UMBUTO 9: IMIBUTO LEMIFISHA KUBAMBA LETINGELAKO – DE Nkosi Fundza letheksthi bese uphendvula imibuto lelandzelako. ITHEKSTHI B 'Sivile ngawe mfana wakaZwane kutsi ulikhomanisi. Akusiyo indzawo yemakhomanisi lena kepha yebafundzi. Wami umsebenti sengiwentile, akukho lokunye lokumele ngikwente. Kusasa utawube ufundza kwekugcina kulamabala esikolo, ngemuva kwaloko uphume uphele. Asifuni kubona umcondvo wakho lapha! Uyangiva?' NguTsabetse lowo. 5 'Ngikuva kahle babe Tsabetse. Lokukhulumako kufakazela incwadzi lengiphetse ikhophi yayo. Kube benginebatali ngabe ibhalelwe bona, kepha ngobe ngingenabo ibhalelwe thishelanhloko. Akukho lengingakuphikisa kuloku kwamanje ngobe angimange nginikwe litfuba lekukuhlolisisa kahle.' 'Likomidi lihlolisise konkhe lacedze latsatsa sincumo ngawe, akusekho longakwenta 10 kubuyisela sincumo emuva.' 'Umuntfu uyanikwa litfuba lekutiphendvulela. Sincumo sitsatfwe ngemuva kwekuba sekuboniswene naye,' kusho Mphikeleli. Wavalelisa waphuma Tsabetse ngobe asacedzile kwenta umsebenti locondzene naye. Umsebenti wakhe bekukwendlulisa incwadzi nembiko longayidzingi imphendvulo bese 15 uyahamba. Kwasala thishelanhloko naMphikeleli ehhovisi. Mphikeleli abebambe umlomo wangephasi amangele. Thishelanhloko watsi, 'Ase uchaze ngemphilo yakho Mphikeleli ngive. Embikwekuchaza angibite lisekela lami nenhloko yemkhakha lotsite batewungilalelisa mayelana nemphilo yakho.' Bafika masinyane, bahlala phasi balalela umlandvo 20 wemphilo yaMphikeleli. 'Ngatalelwa kuyo lendzawo lena iMbalenhle, ngafundza etikolweni tendzawo letiphasi. Ngesikhatsi sembalandlati ngakhetsa kutihambela ngekutsi ngincamule umnyele ngobe ngangifunwa ngemaphoyisa angaleso sikhatsi. Ngacondza esikolweni lesikhulu i-Ekulindeni lapho ngafike ngalaliswa khona ebhodingi. Ngavuka ngakusasa ngangena 25 ebhoda iMlembe. Ngancamula ekhatsi eSwatini ngicondze eMozambiki endzaweni iMatola. Ngihlale lapho iminyaka ngifundziswa ngetemphi.' Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 16 DBE/Lweti 2019 NSC 'Uhambe emaveni nasetindzaweni letinyenti Mphikeleli,' kusho thishelanhloko. 'Akusiwo emave lamanyenti kakhulu thishelanhloko ngobe yiSwatini, Mozambiki, Zambiya neTanzania kuphela. Busotja ngibufundzele kulawa lamatsatfu ekugcina. 30 Amange ngigcine ngebusotja kuphela, ngobe bengichubeka ngekharikhulamu yesikolo letayelekile yetifundvo. Emaphepha emfundvo lenginawo anginamahloni ngawo ngako- ke bengingajabula kube abetawutfunyelwa ayewuhlolwa kunekutsi ngicoshwe lapha esikolweni,' kusho Mphikeleli. 'Pho, bakutsatsaphi kutsi bewusejele iminyaka lesihlanu ngobe wabulala umuntfu?' 35 Kubuta thishelanhloko. 'Angilati lijele. Mhlawumbe latiwa ngubabe.' Wamangala thishelanhloko kutsi kantsi yonkhe lentfo lekhulunywako ngaMphikeleli ngemanga laluhlata klaba laphekwe agcina avutsiwe ngenca yekunongwa ngabokhanakhana labehlukene. Watibonela kutsi sincumo lesitsetfwe sitsatselwe etikwemvabatsi. Watibuta kanyenti kutsi ingalungiswa njani leyontfo ngobe seyivele 40 yonakele, kwaba lukhuni kuphuma nemphendvulo. Watibonela thishelanhloko kutsi imvabetsi iyingoti kangakanani. 'Bacinisile labatsi linyenti liyabona bubendze! Likusasa lalomfundzi liyafa liyaphela nya ngenca yemanga,' ukhuluma ngenhlitiyo akaphimiseli. Wacela Mphikeleli kutsi abuyele ekilasini ayewufundza utawubuye abitwe 45 kutewukhulunywa lendzaba. Basala babodvwa ehhovisi bamangele kutsi bayicalephi baye nayo kuphi ngobe likomidi lesikolo seliyiphetsile. Iphetfwe ngaphandle kwekutsi umnikati anikwe litfuba lekutiphendvulela. Kuto tonkhe tinkantolo ummangalelwa uyanikwa litfuba lekutiphendvulela. [Likhasi 18–21] 9.1 Yini kutsiwe umlingisi longuSikhulu Tsabetse abengenabufakazi belicala laletfwesa Mphikeleli lelenta ate acoshwe esikolweni? Chaza. (2) 9.2 Simo semoya lesikuletheksthi lengenhla siyitfutfukisa ngayiphi indlela ingcikitsi yalenoveli? Chaza. (2) 9.3 Kwehluke ngayiphi indlela kuphatsa kwemlingisi longuTsabetse nalonguthishelanhloko Mncina? (2) 9.4 Beyiyini inhloso yembhali ngekutsi umlingisi longuSikhulu Tsabetse avimbele umlingisi longuMphikeleli ngekutsi angamniki litfuba lekutiphendvulela ngalesikhatsi kutsetfwa licala esikolweni? Chaza. (2) 9.5 Ngutiphi tigameko LETIMBILI letikulenoveli, letibufakazi bekutsi umlingisi longuSikhulu Tsabetse uwusebentele ngekwetsembeka umbuso wembalandlati? (2) 9.6 Utsini umbono wakho ngenkholelo yembhali ngetemphilo nekwelwashwa kwemmango kulenoveli? Chaza. (2) 9.7 Umlingisi longuMsiti, ulisite ngayiphi indlela lichawe lendzaba kute lisombulule inkinga leyetfulwe esingenisweni salenoveli? Chaza. (2) 9.8 Ngubaphi labalingisi lababili labakulenoveli labahambisana nalenkhulumo letsi 'Bungani lobucotfo bubonakala ngetento'? Usho ngani? (2) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 17 DBE/Lweti 2019 NSC 9.9 Hlatiya lesaga lesitsi, 'Umtsentse uhlaba usamila,' bese uyasho kutsi sibumbene ngayiphi indlela nemlingisi longuMphikeleli. (2) 9.10 Emavi aSikhulu Tsabetse langasekugcineni kwalenoveli latsi, 'Ngikhululekile lamuhla', asibiketelo sasiphi sigameko kulenoveli? Chaza. (2) 9.11 Phawula ngemphumelelo yembhali kuveta sicakacaka salenoveli. (2) 9.12 Humusha lesihloko lesitsi 'Kubamba Letengelako' bese uveta tigameko LETIMBILI letifakazela kutsi lendzaba iyahambisana nalesihloko. (3) [25] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 18 DBE/Lweti 2019 NSC UMBUTO 10: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ Thwala Bhala indzabambhalo lapho ucoca khona ngemphumelelo yembhali kuveta sibekandzaba salenoveli ubhekise kuletihloko letilandzelako:  Simo sendzawo  Simo semoya  Simo sesikhatsi Indzabambhalo yakho ayibe ngemagama langabi ngaphasi kwala-340 kodvwa angabi ngetulu kwala-390. [25] UMBUTO 11: IMIBUTO LEMIFISHA TIBOPHO TELUTSANDVO – JJ Thwala Fundza letheksthi bese uphendvula imibuto lelandzelako. ITHEKSTHI C 'Lomusa, mbali yami,' kusho Mlungisi. 'Yebo sitsandvwa sami,' kuvuma Lomusa. 'Ngicela kutsi sihambe siye kadokotela, siyocilongwa ngalokuphelele. Ngicondze kutsi siyewuhlolisiswa simo semphilo yetfu ngalokuphelele.' 'Ukhulume ngekuhlolisiswa nekucilongwa ngabe kwehluke ngani?' 5 'Akukehlukani kusho intfo yinye. Kumele sihlolisiswe kutsi ngabe asinato yini letifo letikhona kulamalanga.' 'Loko kuyosisita ngani Mlungisi?' 'Kuhle kwati simo semphilo yakho ngaso sonkhe sikhatsi. Imphilo ibalulekile kakhulu ngako-ke kumele siyinakekele. Titsandzani leticotfo nguleto letati imphilo yato.' 10 'Usho kutsi tsine asisito titsandzani leticotfo ngekungati imphilo yetfu?' 'Liciniso lelo asisito titsandzani letenta lokufanele kwentiwe. Asibambisane sente lokufanele.' 'Usho kutsi kumele siyotsatfwa ingati iyewuhlolisiswa kutsi ngabe asinato yini tifo?' 'Ngicondze loko-ke sitsandvwa sami. Asivumelane sihambe siye kadokotela 15 siyocilongwa. Loko kusicalo semphilo lesendvulela inchubekela embili.' 'Ngiyakuva kutsi utsini sitsandvwa sami. Ngicela kusebentisa lilungelo lami lekutsi angivumi.' 'Awuvumi nje kukhona yini lokusolako kulesicelo sami?' 'Akukho lengikusolako ngaphandle kwekutsi angisiboni sidzingo sekuyewulwenta 20 loluhlolo.' 'Loku kucondzene nemphilo yakho, hhayi yalomunye. Cabangisisa kahle bese utsatsa sincumo. Loku lengikukhulumako angikuphoceleli ngako. Sincumo sakho ngiyasihlonipha kakhulu.' 'Kadokotela kuya umuntfu logulako. Mine-ke ngiphilile. Ngaloko-ke angisiboni 25 sidzingo. Dokotela uvakashelwa tigulane, mine-ke angisiso sigulane.' 'Cabangisisa kahle sitsandvwa sami.' Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 19 DBE/Lweti 2019 NSC 'Lentfo loyikhulumako ayihambisani nami. Utsi angicabangisise ini, yani ngobe kwentekeni?' Washo Lomusa kwavakala kutsi lentfo lecelwa singani sakhe Mlungisi akahambisani nayo. Kwathula sikhashana kungekho lokhuluma nalomunye. Kwaba 30 sengatsi lutsandvo luphume ngelifasitelo kwangena butsa. Umoya webunye bewungasabonakali ngenca yesicelo saMlungisi. 'Siyiphetsa ngaliphi ligama indzaba yesicelo sami?' 'Sicelo siba netimphendvulo letimbili kuphela letinguleti letilandzelako: kwemukeleka nobe kungemukeleki.' 35 'Lutsandvo sibili luhambisana nekubonisana ngetimo letitsintsa imphilo.' 'Kubonisana akusho kutsi kubovunyelwana ngaso sonkhe sikhatsi. Ngumuphi lowo dokotela lobona kutsi kumele siyokuba tigulane takhe noma singaguli?' 'Lapha edvutane natsi kunadokotela Ngcamane lengimetsemba kakhulu. Nguye lengifuna kutsi asicilonge kusukela elutwaneni kufinyelele elunweleni. Ngifuna kutsi 40 simo semphilo yetfu sisati ngalokugcwele.' Bakhuluma nje kwendlula imoto emgwacweni lekuvulelwe umsakato wayo kakhulu, kuvakala ingoma lesho iphindzelela itsi: Hlol' ingati! Hlol' ingati! Mnaketfu, hlol' ingati! 45 Dzadzewetfu, hlol' ingati! Make, hlol' ingati! Babe, hlol' ingati! Gogo, hlol' ingati! Mkhulu, hlol' ingati! 50 'Umsindvo lovakala kulemoto uyacasula. Bayahlupha labanye bantfu ngekuvula kakhulu imisakato yetimoto tabo kutsi sive sonkhe loku labafuna kukulalela,' kusho Lomusa. [Likhasi 69–71] 11.1 Yini lebeyibangela Lomusa acasuke ngalomsindvo wengoma lebewuvakala emotini lebeyengca? Nika KUBILI. (2) 11.2 Ngusiphi simo sesikhatsi lesivetwa nguletheksthi lengenhla? Nika KUNYE lokufakazela imphendvulo yakho. (2) 11.3 Hlobo luni lwemlandzi lokulenoveli? Usho ngani? (2) 11.4 Sento sekutsi Mlungisi ayenge Sitsembile kutsi uyawutsenga sinatfo sisikhanyisamcondvo sasiphi sigameko? Chaza. (2) 11.5 Indlela yemlingisi longuNgcamane yekucilonga lebekufanele ayisebentise nangabe acilonga boLomusa naMlungisi lekulenoveli, yehluke ngani endleleni lesetjentiswa belaphi labafana naZwane etikhatsini talomuhla? Nika KUBILI. (2) 11.6 Ucabanga kutsi ngutiphi tento temlingisi longuLomusa letafaka sandla kutsi abe nengculazi? Nika TIMBILI. (2) 11.7 Umbhali utilandzele ngayiphi indlela timphawu letiphatselene nemlingisi lomcoka esetfulweni salenoveli? Nika KUBILI. (2) 11.8 Yini lebeyifanele ifundvwe ngumlingisi longuMlungisi ngekwala kwaLomusa kuyewenta luhlolo lwengati? Chaza. (2) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 20 DBE/Lweti 2019 NSC 11.9 Kube wena bewungumlingisi longuMlungisi bewutawutsatsa siphi sincumo nakuvela Macaleni emotini lebeyiphuma kuyewuvusela umlingisi longuLomusa esibhedlela? (2) 11.10 Phawula ngekubhebhetseka kweludvweshu lolubangwa tinkhulumo temlingisi longuLomusa ngalesikhatsi ala kutsi kuhlatjelwe emadloti, nalapho atsi kuyiwe kudokotela Zwane. (2) 11.11 Siyemukeleka yini sincumo sembhali sekutsi anike lenoveli sihloko lesitsi 'Tibopho Telutsandvo'? Sekela imphendvulo yakho. (2) 11.12 Shano kutsi ngubani umlingisi lobanga ludvweshu kulenoveli ubuye uphawule ngendzima layidlalako leyenta kutsiwe ubanga ludvweshu. (3) [25] NOBE Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 21 DBE/Lweti 2019 NSC TEMDZABU Phendvula umbuto ube MUNYE kulena yetemdzabu lemisiwe. UMBUTO 12: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa Bhala indzabambhalo lapho ucoca khona ngemphumelelo yembhali kuveta sakhiwo kulenganekwane letsi, 'Kudvungutela Kwenkhosi,' kanye netibongo te'Sikhungo SaseMatsamo,' ubhekise kuletihloko letilandzelako:  Simo sendzawo  Simo semoya  Simo sesikhatsi Indzabambhalo yakho ayibe ngemagama langabi ngaphasi kwala-340 kodvwa angabi ngetulu kwala-390. SIKHUNGO SASEMATSAMO 1 (Matsamo Cultural Site) 2 Ulidvonsameho sikhungo setimangaliso, 3 Kuwe kubonakala labadzala nalabancane, 4 Kuwe kubonakala labamnyama nalabamhlophe, 5 Sibona bomake ngetidziya netidvwaba, 6 Sibona' ematjitji ngendlamu nemihelwane, 7 Sibona tintfombi ngemahiya netimvandla, 8 Sibona' emajaha ngengwe nenkhonyane, 9 Sibona' emadvodza ngemajobo nemibhenso, 10 Sibona' emachegu ngencincane nemibhodze. 11 Ngawe sati inchoboza nencoshane, 12 Ngawe sati indvuli nelikhwane, 13 Ngawe sati imidvonso nelikhotsamo, 14 Ngawe sati ingcongwane nemshayo, 15 Ngawe sati imiganu nelishongwe, 16 Ngawe sati imigwenya nemihlanga. [Likhasi 118] [25] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 22 DBE/Lweti 2019 NSC UMBUTO 13: IMIBUTO LEMIFISHA SILULU SEMASWATI – NC Mthethwa Fundza letheksthi bese uphendvula imibuto lelandzelako. ITHEKSTHI D LIBHUBESI NALOGWAJA Kwakukhona libhubesi lelatalelwa ebukhosini betilwane. Lelibhubesi belesatjwa kakhulu ngito tonkhe tilwane kungako nje belikhonya. Kwakutsi lapho lilambile, livele libambe kwesilwanyana lokusedvute, lidle lishaye sentfwala. Kwahamba sikhatsi, laguga libhubesi, lehluleka kutibambela tinyamatane lidle. Lacala kondza, saba sincane selutsi lwemshanyelo. Ngalelinye lilanga kwachamuka 5 logwaja wefike wema walibuka libhubesi, wase utsi: 'Waguga madala walayeka!' Libhubesi latsi: 'Yekela kwedzelela wena logwaja, iphi inyama, sengifile yindlala!' wabuta ngesineke logwaja kutsi yini inkinga yalo, lamchazela konkhe. Wase utsi logwaja: 'Mine nginalo lisu longatfola ngalo inyama udle utikholise mngani wami!' Lajabula libhubesi kuva loko, lacela kulogwaja kutsi abe nemusa kulo. Wase utsi 10 logwaja: 'Ubolala phasi ucume, ushumphe kube sengatsi uyafa. Mine ngitawuhamba ngimemetela ngitjela tonkhe tilwane kutsi atiphutfume titewubona umhlolo, libhubesi liyafa!' Lavuma ngenhloko libhubesi litsakasele lisu lalogwaja. Wachubeka logwaja watsi: 'Kutawutsi lapho setigcwele indlu, ngimemete ngikuvuse. Utawuvuka-ke, utentele 15 matsandza.' Logwaja naye abetsembe kutsi utawutfolatfola. Lajabula libhubesi laze lagwinya ematse lingacedzi. Wahamba logwaja wagcwala tikhotsa. Wamemetela kwaze koma ematse atsi: 'Nans' indzaba lenkhulu! Ifile inkhosi yetilwane, seyiyabhucubhucuta! Buphelile bukhosi! Phutfumani ngebunyenti benu 20 niyewutibonela!' Nembala, tonkhe tilwane tanikela khona, tagcwala indlu. Logwaja wavala umnyango, wema ngaphandle kwendlu wamemeta watsi: 'Vuka bhubesi, nanso inyama!' Lavuka lahlala enyameni libhubesi, labamba labeka phasi, labamba lalahla phasi. 25 Lajabula kabi libhubesi, labonga kulogwaja. Kwatsi lapho sekufanele behlukaniselane inyama njengesetsembiso, libhubesi lakhwela intsaba. Lagovuka nenyama lamnika tikhumba, imisila nemasondvo lona latfola lenonile. Hhohho …! Weva buhlungu logwaja wahlala phasi wacabanga lisu lekulaya libhubesi. Kusuka lapho logwaja watsi ebhubesini: 'Hheyi mngamu, asifulele lendlu 30 yetfu khona ingetukonakala inyama yetfu, nali nelitulu lihlomile.' Lavumela etulu libhubesi ngobe liyibona ingoti lebeyita nelitulu. [Likhasi 38–39] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 23 DBE/Lweti 2019 NSC 13.1 Tinganekwane letinyenti tigcame ngekwephulwa kwemyalo. Kukuphi lapho wephulwa khona kulenganekwane? (2) 13.2 Insweleko ingakuholela ebubini. Lesitatimende sicondzene namuphi umlingisi kulenganekwane? Usho ngani? (2) 13.3 Yini leyenta kutsiwe lenganekwane iyinganekotilwane? Nika emaphuzu LAMABILI. (2) 13.4 Simonchanti salenganekwane, sibe naliphi ligalelo kulesimo libhubesi lelititfola likuso ekugcineni kwalenganekwane? Chaza. (2) 13.5 Utsini umbono wakho ngekukholweka kwesigameko sekutsi logwaja adle yonkhe inyama yelibhubesi, nawubuka tikhatsi lokuphilwa kuto lomuhla? (2) 13.6 Phawula ngetigameko LETIMBILI letenta kutsi logwaja kumfanele kuba ngumlingisi lolicili kulenganekwane. (2) 13.7 Buncane ngeke bayivimba imphumelelo yemuntfu. Vumela nobe uphikise lesitatimende bese wesekela ngalokwenteka kulenganekwane. (3) NA Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 24 DBE/Lweti 2019 NSC Fundza letibongo bese uphendvula imibuto lelandzelako. INGWENYAMA MSWATI ll 1 Mswati lomnyama kulabalutfuli, 2 Mgobo kaMphondv' awungen' esigujini, 3 Ungen' emagabelwen' etiNyatsi. 4 Wats' atihlaba watifak' umgobo, 5 Wats' atidla watidla kaMabhoko. 6 Imamba leluhlata leyavuka 7 Etihosheni taseLubhalule. 8 Sibawuza sitimphondvo ngetimphondvo, 9 Umshiseli chu! 10 Washisela tikolo taba timbili, 11 Ngekushisela kusaNdlela naMneli. 12 Inkhosi legwaze bantfu yadzimate yadzinwa, 13 Yaze yabatfumba njengetinkhomo. 14 Uhlasele ngensongo kuMtjekeni, 15 Mtjekeni bekawakaMfuma, 16 Wats' inyama yendlov' ayiphum' ekhaya. 17 Wahlasela ngensongo kuMzila waSoshangane, 18 Lowats' uMkhumban' awewelwa 19 Ngob' indlela leya kaGas' ilukhondvovane, 20 Ngihambe ngayo ngenca yekweswela tindlela; 21 Indlela lendze leya kandondoniya, 22 Wahlasela ngensongo kuMphephetse, 23 Wahlasela ngensongo kuMabhoko. 24 Ngobe taboNdlela waMciliba 25 Tigijima ngaseNshonalanga. 26 Gijimani ngato tonkhe tindlela 27 Niyewubikela Mphandze kaZulu, 28 Kutsi nay' indlovu idla leny' indlovu, 29 Ayiyidl' iyeleka ngemahiya nangemahlukuto. 30 Inkhosi yakitsi lehlabanako, 31 Ngingamange sengiyibon' inkhos' ihlabana. [Likhasi 102–103] 13.8 Khokha umugca lonemphindza kuletibongelelo letingenhla. (1) 13.9 Bakabani labananatela batsi, 'Mphephetse?' (1) 13.10 Ngumuphi umlayeto lowetfulwa ngumugca we-9 kuya kumugca we-11 kuletibongo letingenhla? (1) 13.11 Yini kutsiwe imigca ye-4 neye-5 ineluchumanosicalo? (1) 13.12 Ucabanga kutsi imbongi ilusebentiseleni luchumano lolutjekile emgceni we-14 newe-15? Chaza. (2) 13.13 Phawula ngekubitwa kwaMswati Il, ngemamba leluhlata. (2) 13.14 Uyavumelana yini nekutsi Ingwenyama Mswati Il beyinemiva yeluvelo? Sekela ngemaphuzu LAMABILI. (2) [25] SAMBA SESIGABA B: 25 Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 25 DBE/Lweti 2019 NSC SIGABA C: UMDLALO Kulesigaba kunemidlalo LEMIBILI. Wena-ke khetsa ube MUNYE lowufundze eklasini lonyaka uphendvule ngawo. CAPHELA: Khetsa emkhatsini WENDZABAMBHALO NEMIBUTO LEMIFISHA kulowo mdlalo lowufundzile. Nangabe ukhetse kuphendvula umbuto wendzabambhalo enovelini, uphocelelekile kutsi kulesigaba uphendvule imibuto lemifisha. Nangabe ukhetse kuphendvula imibuto lemifisha enovelini, uphocelelekile kutsi kulesigaba uphendvule umbuto wendzabambhalo. UMBUTO 14: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane Bhala indzabambhalo lapho wesekela khona kutsi tigameko letikulomdlalo tiyasiveta similo sebadlali. Indzabambhalo yibhekise kulabadlali labalandzelako:  Hleta  LaHleta  Mphotfo Indzabambhalo yakho ayibe ngemagama langabi ngaphasi kwala-340 kodvwa angabi ngetulu kwala-390. [25] UMBUTO 15: IMIBUTO LEMIFISHA KUTAWUBA NJALO – SZ Simelane Fundza letheksthi bese uphendvula imibuto lelandzelako. ITHEKSTHI E (Kusendleleni, Ncobile uhamba naNtfombilencane cedze akhokhe lucingo lwakhe alwesule.) NCANE: Lwate lwaba luhle lucingo lwakho ntfombi nebakitsi, ingabe ulutsengelwe ngubani? Mine vele inkhukhu seyiyawusola lommbila kulamalanga kuwe, sewucale umkhutjana lomubi, kusho kona kutsi kunenyatsi lesewuyibambe 5 ngetimphondvo wayisondzeta edvute nawe. NCOBILE: (Amoyitela) Wena lokwedzelela kwakho solo awufuni kukuyekela? NCANE: Impela umuntfu longangitsengela lolunjena angati kwekutsi ngingamentelani emhlabeni ungaka! (Alubukisise futsi) Luhle! Awutsi ngilubone kahle mngani. Hawu, lolunjena pho! Ngicela ungiboleke lona kwalamuhla mnganami 10 ngifane ngiyewukhomba Sipho nakefika, ngimncege ayongitsengela lolufana nalo. (Bahleke) NCOBILE: (Amelutsa) Asetsembe kutsi Bhutiza utakutsengela lolunjena ngobe solo wangiyenga kutsi angeke kuphele liviki, utawuta agijima, naku nyalo sekuyowuphela lamatsatfu. 15 NCANE: Nx! Ungangitjeli ngaleso sicako selicaba wena, singalutsenga ngani lolunjena? Lolu phela lutsengwa bantfu labadla kusale. (Bashayane tandla bahleka) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 26 DBE/Lweti 2019 NSC NCOBILE: Nawuhleti phasi ucabanga usho kutsi Sipho wakho lelengimatiko angakutsengela lolunjena? Wamgcina nini yena? 20 NCANE: (Akhwehlela) Etinyangeni letimbili, abetsembise kuta kutsanti kodvwa wangefiki, nginelitsemba lekutsi lamuhla ebusuku utawutseleka ngetinkhani asavela lapho avela khona, kudzele timfamona leti nasesivuka ekuseni lokwa siya edolobheni eNasipoti, sigacene. (Bahleke kakhulu) NCOBILE: (Amkhomba) Uyetsemba? Umuntfu lokutsandza ngeliciniso angahlala 25 tinyanga letimbili angakuboni, ete ngazo kuwe nangabe asabona kumbhedzela lapho bekakhona, usuke akutsandza sibili yini nawucabanga nobe uyakwelutsa? Bhutiza yena wamgcina nini yehhe? (Ayaluka aphindze ambuke) NCANE: (Acansuka) Loyo solo angiyenga ngalolo lucingo angiphindzanga ngambona 30 avela atsi shati, mhlawumbe sewunemahloni ekutsi wangiyenga, kodvwa lelilanga alutfola nakanjani ngitamtfuka atseleka ngelukhalo ngingakalindzeli, ngilutsatse cedze ngimcoshe ngisho ebusuku. (Akhomba nangetandla) NCOBILE: (Ahleka) Nyalo awuva nalobuncane buhlungu lobu kutsi bobabili sengatsi sebakhohliwe ngawe? 35 NCANE: Abakakhohlwa sesi, kantsi mine ngingubani? Lapho bakhona bayasha ngami yehhe! Ngiyatetsemba phela mine emajaheni. NCOBILE: (Amangala) Ucinisile? NCANE: (Abambe lukhalo, ambuka) Ngicinisile! Awungetsembi Ncobz? 40 NCOBILE: (Ambuka) Uyafunga? NCANE: Ngiyafunga ngitsi mncwi! NCOBILE: (Agegetseka) Ntfombilencane mnganami, angifuni kukuyenga, umuntfu lomdvuna ulala agucuka, angakutsandza nobe njani emhlabeni kepha nawudlala ngaye ngalelinye lilanga inhlitiyo yakhe iyenyela, akhohlwe ngawe 45 akutsandza ngobe asatitjelile enhlitiyweni. Sekwente njani kantsi esikolweni? NCANE: Utsini manje Ncobz? NCOBILE: (Ambamba sandla) Ngicinisile Ntfombi, mine ngibona kutsi kungaba ncono uphindzele futsi esikolweni ngobe sikhatsi sitakushiya. Yati kutsi kwehlelwa lihlazo lelinjena akucali futsi akugcini ngawe. Lotjwala lobu losowubungenele 50 uhucana nabo utsi wetama kutidvudvuta ngabo, yehlukana nabo. (Amutsi jece) NCANE: Ye Ncobile awati phela, senginemahloni ngobe sengilove cishe tinyanga letintsatfu. Kwabani kuhlekwa! Umsebenti wona-ke? (Ahambahamba kancane) 55 NCOBILE: (Atisola) Kulungile Ntfombi ungabotsi angikutjelanga lapho injobo seyilingene umsisila kuwe. Kodvwa mine bengitsi ngikutjela njengemnganami lengimtsandzako kutsi intfombatana lebhadlile lapha enhloko yayo nome seyikhulile njani itibona iyintfombi. [Likhasi 106-109] 15.1 Ngutiphi timphawu letenta umdlali longuNcane asole kutsi tento temdlali longu Ncobile setikhomba kuba nemkhutjana lawucalile? Nika KUBILI. (2) 15.2 Bhala tento temlingisi longuNcane letikhatsata Ncobile ngemphilo yakhe. Bhala KUBILI. (2) 15.3 Nika emaphuzu LAMABILI lenta lomdlalo ube senamisi. (2) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 27 DBE/Lweti 2019 NSC 15.4 Bakhona yini bantfu labafana nemlingisi longuNcane kulemimmango lekuphilwa kuyo nawubuka tento labetenta? Usho ngani? (2) 15.5 Lenkhulumo letsi, 'Licaca alitiva kunuka,' icondzene namuphi umdlali kulomdlalo? Usho ngani? (2) 15.6 Inkhulumo yemdlali longuNcane letsi, 'inyatsi nasewuyibambe ngetimphondvo wayisondzeta edvute uphila kahle,' ngabe ingumbono nobe ingemaciniso yini? Sekela imphendvulo yakho ubhekise kuNcobile. (2) 15.7 Simo sendzawo kuletheksthi lengenhla saba naliphi ligalelo etingcocweni talabadlali labakuyo? Chaza. (2) 15.8 Yaba yimphumelelo kangakanani imiyalo yemdlali longuNcobile emphilweni yaNcane? Chaza. (2) 15.9 Simonhlalo salomdlalo saba namuphi umtselela emphilweni yemdlali longuMphotfo asaseMatsamo? Chaza. (2) 15.10 Phawula ngengwijikhwebu lekhona emkhatsini waletheksthi lengenhla nesiphetfo salomdlalo? (2) 15.11 Uyavumelana yini nekutsi sihloko salomdlalo siyahambisana nengcikitsi yawo? Sekela imphendvulo yakho. (2) 15.12 Umbhali usebentise lisu lekwetsa umdlali longuMafindvose ligama. Humusha leligama bese uphawula ngemtselela walo elutsandvweni lwaNcobile naMphotfo. (3) [25] Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 28 DBE/Lweti 2019 NSC UMBUTO 16: UMBUTO LOYINDZABAMBHALO LAMI LISIPHETFO – JJ Thwala Bhala indzabambhalo lapho wesekela khona kutsi tigameko letikulomdlalo tiyasiveta similo sebadlali. Indzabambhalo yibhekise kulabadlali labalandzelako:  Inkhosi Somhlolo  Mahubhulu  Nsibandze Indzabambhalo ayibe nemagama langabi ngaphasi kwala-340 kodvwa angabi ngetulu kwala-390. [25] UMBUTO 17: IMIBUTO LEMIFISHA LAMI LISIPHETFO – JJ Thwala Fundza letheksthi bese uphendvula imibuto lelandzelako. ITHEKSTHI F (Sikhunyana ucoca naMahubhulu nelibutfo.) SIKHUNYANA: Ndvuna yeNkhosi nelibutfo lakho eMahubhulu, iyanibita iNgwenyama. Utsite uMlomo longacambi-manga ningalenti liphutsa. MAHUBHULU: Suka endleleni yetfu Sikhunyana, ncelebane ndzini! SIKHUNYANA: Butfo leNkhosi, iyanibita iNkhosi. (Emahubhulu aphelelwa ngemandla 5 abuyela emuva emphakatsi.) MAHUBHULU: Libutfo eMahubhulu licondzene nami. Yini ungayi kuyewukhuluma neBalondolozi uyekele leli lami? SIKHUNYANA: Umuntfu lophambukako uyancandvwa akhonjiswe indlela lefanele. Ndvuna, yimbi lentfo loyentako yekuphikisana neNgwenyama, 10 itawukwenta usheshe ufinyelele kulamakhata. Sewubeketelelwe kwanele. MAHUBHULU: Ngiyayati intfo lengiyentako futsi ngitimisele kuyimela. Utsi ngubani lophambukako? SIKHUNYANA: Nguwe lophambukako ndvuna. Wenta tintfo ngaphandle kwemvumo 15 yeNkhosi. Sive sibuke imphikiswano lekhona ekhatsi kwakho neNkhosi. Uphumelele kudvonsa emehlo esive. Lentfo lewuyicalile utayigcina yini? MAHUBHULU: Angeke ucale intfo ungayigcini. Konkhe umuntfu lakwentako, unesizatfu sako. Ngitimisele kuphendvula noma imiphi imibuto ngaloku lengikwentako. Kuyawugcina mine! Lami lisiphetfo. 20 SIKHUNYANA: Utsi uphile kahle engcondvweni nje Mahubhulu? Akekho umuntfu lophilile loye ente tintfo letifana naleti lewutentako nyalo. Mine angeke ngiyibeketelele lentfo loyentako. Ngitakusondzeta kubakini labalala masinyane. MAHUBHULU: Awashiwo emavi lanjalo endvodzeni. Funa leyontfo ngiyente kuwe. 25 Kuyawugcina mine. Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 29 DBE/Lweti 2019 NSC SIKHUNYANA: Wetsembeni Mahubhulu? Inkhomo yetsembe timphondvo. Bhejane wetsembe luphondvo. Libhubesi litsembe tidladla. Wena-ke wetsembe leso sijula? MAHUBHULU: Ayibutwa indvodza kutsi yetsembeni. Kwati mine kutsi ngetsembeni. 30 SIKHUNYANA: Libutfo loliholako leNkhosi, akusilo lakho. Ngako-ke yekela kulentisa tintfo takho ngaphandle kwekukhuluma neNkhosi. MAHUBHULU: Libutfo eMahubhulu laMahubhulu. Liva Mahubhulu kutsi utsini, hhayi lomunye umuntfu. SIKHUNYANA: Ingani lingilalele nangitsi iNkhosi iyalibita? Ngikhuluma nje liphikelele 35 esigodlweni. (Litsite lifika libutfo esigodlweni, wabe afika naSikhunyana.) SOMHLOLO: Nibitwa ngimi butfo lami. Besekuvakele kutsi niyaviva nicondze kaMabhula. Asiphikisani nekuviva kwenu. Siyabona kutsi benililungiselele loluhambo. Noko-ke asilubulali nya loluhambo lwenu, kodvwa sinatisa loku: kusasa ntsambama nitawukwatiswa tindzaba 40 letinhle. LIBUTFO: Bayethe! NYOSI: LeliBhuza lindlebendze! Imbekwa kanye, Ingabhekwa kabili. 45 Wena Waphakatsi! Bayethe! (Iphume) SIKHUNYANA: Kubonakele kutsi kuviva loku niyewuhlasela niyakutsandza. Tindvuna titawuhlangana tonkhe lamuhla tibonisane kutsi kusasa ningaphuma nicondze kuphi. 50 LIBUTFO: Letfu! Letfu! Letfu! SIKHUNYANA: Kuyinhloso yetfu kutsi nikhululeke nente intfo leniyitsandzako. Sive siba sive lesicinile ngemabutfo. Manje sitawuviva kahle ngobe linani lemabutfo landzile. Kuhlangana kwebakaNkhasa, Bhocwane, Mabhoko nebakaMashobeni kwente simo saba sihle kakhulu kulelive. Bukani nje 55 abasekho labahlala emihhomeni njengobe bekwenteka kucala. SOMHLOLO: Ngibonga inhlonipho yenu ngekutsi ningilalele uma ngikhuluma. INkhosi yiNkhosi ngemabutfo. (Ahlakateka). Sikhunyana, ngibonga sibindzi sakho sekutsi ulicondze libutfo leMahubhulu ulincandze. SIKHUNYANA: Kucale kwaba khona imphikiswano ekhatsi kwami nemholi walo. Lona 60 litihubele ingoma labuya emuva. SOMHLOLO: Kwentiwe njani-ke ndvuna yami uma sekunje? SIKHUNYANA: Kulula Ngwenyama. Lelibutfo nalifika kusasa silikhomba ehlanzeni kutsi liyewutingela tinyamatane netindlovu. Tsine sitawube sichubeka nekubonisana kutsi kumele sente njani ngemholi walo. 65 [Likhasi 60–62] 17.1 Nguyiphi inkhulumo lekuletheksthi lengenhla lekhomba kutsi inkhosi ayiphikiswa? Usho ngani? (2) 17.2 Lamavi emdlali longuMahubhulu latsi, 'Libutfo eMahubhulu laMahubhulu. Liva Mahubhulu kutsi utsini hhayi lomunye umuntfu,' abemnika muphi umlayeto umdlali longuSomhlolo? Chaza. (2) 17.3 Lesento semdlali longuSomhlolo sekuvakashela edlizeni laSidvwabasilutfuli eMavaneni, bekweyemene ngayiphi indlela nemimmango lekuphilwa kuyo lomuhla? (2) Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 30 DBE/Lweti 2019 NSC 17.4 Chaza ngeludvweshu lolumumetfwe nguletheksthi lengenhla. (2) 17.5 Tincumo temdlali longuSomhlolo tekubusa ngentsandvo yelinyenti taba naliphi ligalelo esiphetfweni salomdlalo. (2) 17.6 Lisu lekuveta umdlali longuMahubhulu ngenkhulumo letsi, 'Ncelebane ndzini!' libe naliphi ligalelo kulomlayeto lebewuletfwe nguSikhunyana? Chaza. (2) 17.7 Catsanisa tento temdlali longuMahubhulu tekutetsemba kuletheksthi lengenhla nalokwenteka esiphetfweni salomdlalo. (2) 17.8 Uphawulani ngemoya neliphimbo lokutfolakala kuletheksthi lengenhla? Chaza. (2) 17.9 Humusha lenkhulumo letsi, 'Kuncenga inhlitiyo', bese uyasho kutsi umdlali longuMahubhulu beyitamsita ngayiphi indlela lenkhulumo. (2) 17.10 Beyiyini inhloso yembhali yekuveta umdlali loyiNkhosi Somhlolo ikhulumisana kahle nelibutfo leMahubhulu kuletheksthi lengenhla? Sekela imphendvulo yakho ubhekise esincumeni lesatsatfwa libutfo. (2) 17.11 Uyavumelana yini nekutsi tento temdlali longuSikhunyana tikhomba kutsi abengashiywa nesikhundla sebukhosi, asiphatse ngekwetsembeka? Sekela imphendvulo yakho. (2) 17.12 Phawula ngemphumelelo yembhali yekuveta inkhulumiswano nemnyakato kuletheksthi lengenhla, uwucatsanise nemdlalo wonkhe. (3) [25] SAMBA SESIGABA C: 25 SAMBA SAKO KONKHE: 80 Emalungelo agodliwe

Study this subject

More from Grade 12 siSwati HL

View all