Province of the
EASTERN CAPE
EDUCATION
NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
IBANGA 12
SEPTEMBA 2013
ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA
OLONGEZELWEYO – P1
AMANQAKU: 80
IXESHA: 2 iiyure
*XHOFA1*
Olu viwo lunamaphepha ali – 12.
Skip to contentAll 2013 papers 





View all





isiXhosa FAL Grade 12 P1 Eastern Cape Mock 2013 QP
Grade 12 isiXhosa FAL Paper 1 question paper from the Eastern Cape Mock Exam 2013, 13 pages. Read online or download the free PDF.
Isixhosa Fal · Grade 12 · Eastern Cape Mock Exam · 2013. Question paper, 13 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- isiXhosa FAL
- Grade
- Grade 12
- Document type
- Question paper
- Year
- 2013
- Exam period
- Eastern Cape Mock Exam
- Paper
- 1
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 13
- File size
- 1.2 MB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 13
This exam
Eastern Cape Mock Exam 2013
- Paper 1Question paper
- Paper 2Question paper
- Paper 3Question paperMemo
Questions in this paper
- Question 1.1Ukufunda nokubukela / Reading and Viewing (non-literary)
- Question 4Izakhiwo nemigaqo yolwimi / Language Structures and Conventions
- Question 5Izakhiwo nemigaqo yolwimi / Language Structures and Conventions
- Question 1.2Ukufunda nokubukela / Reading and Viewing (non-literary)16 marks
- Question 3Ukufunda nokubukela / Reading and Viewing (non-literary)10 marks
- Question 5.1Izakhiwo nemigaqo yolwimi / Language Structures and Conventions12 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
2 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO – P1 (SEPTEMBA 2013)
IMIYALELO NENGCACISO
1. Eli phepha LINAMACANDELO AMATHATHU, umzekelo ICANDELO A, ICANDELO
B neCANDELO C.
ICANDELO A: Uvavanyo lokuqonda (30)
ICANDELO B: Isishwankathelo (10)
ICANDELO C: Ukusetyenziswa kolwimi (40)
2. Phendula YONKE imibuzo.
3. Bhala icandelo ngalinye kwiphepha ELITSHA uze ukrwele umgca ekupheleni
kwecandelo NGALINYE nasemva kwempendulo NGANYE.
4. Bhala ngokucocekileyo nangokucacileyo.
5. Landela imiyalelo ngocoselelo.
6. Bhala iimpendulo zakho ngokuchanekileyo ngokwendlela yokunombola
esetyenzisiweyo kwiphepha lemibuzo.
7. Qwalasela upelo nolwakhiwo lwezivakalisi.
(SEPTEMBA 2013) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO – P1 3
ICANDELO A: UVAVANYO LOKUQONDA
UMBUZO 1
1.1 Fundisisa esi sicatshulwa silandelayo wandule ukuphendula imibuzo.
UTHANDO NGEMIHLA YAMANDULO
1. Kule mihla siphila kuyo sinemihla esimana sisalatha uthando ngayo, kuthiwe lo
mhla lusuku loomama; lo mhla lusuku lokuzalwa; lo mhla lusuku lukaValentine
(usuku lwezithandwa); lo mhla lusuku lootata. Le mihla inikwa imbeko
nobunganga ngokuthunyelelwa kwabantu abachaphazelekayo iincwadi
ezineminqweno emihle. Bambi bathenga izipho, bambi bathenga iikeyiki
ezinamakhandlela. La makhandlela athi alunyekwe aze athi akuvutha avuthelwe
acinywe. Kuze emva koko kusikwe izilayana zekeyiki kwabelwe abantu
abakhoyo, baze abangekhoyo babekelwe ezabo. Iba yimisitho ebukekayo le
kungqutyaniswe neeglasi zewayini kuvunywe neengoma zothando. Yonke ke le
nquleqhu ngumvungulo wempucuko yaseNtshona. Ngamasiko esiwakope
emLungwini. Ngaba sasingekangeni ncam kwimpucuko? Ngaba uthando yayinto
eqhutywa njani?
2. Abantu bakudala bakwaNtu babenazo iindlela ezizezabo zokonwabela
nokubonisa uthando omnye komnye. Apha kuthi maXhosa umba wothando
ububonakala kakhulu ngalaa mihla yobutsha. Laa mihla yemitshotsho
yamakhwenkwe namantombazana, nangalaa mihla yeentlombe zabafana
neentombi. Abantu bezi ndibano zingentla bebesenza izigqibo bobabini,
owasetyhini nowasebuhlanti. Izigqibo zomtshato bezingalawulwa luthando, ezo
ibiba zizigqibo zamakhaya amabini, amathile namaNantsi emva kokuba
kulandelwe izithethe namasiko esiXhosa ajongene nemitshato. Intombi xa iza
kwenda ibixelelwa nje ukuba iyenda. AmaXhosa ebezinika inkxamleko yokuba
ayiyale. Kuthiwe, Imizi ayifani ifana ngeentlanti kuphela. Ungathathi amasiko
eli khaya uwase komnye umzi. Uncede uziphathe kakuhle uhloniphe unyoko
noyihlo, wazi ukuba ngehlazo olenzileyo kwakuhlokoma iintlambo nezawana.
Abafazi neentombi xa ziya naxa zisuka emlanjeni zakuhamba zisima ziphatha
kuqhwaba zigigitheka zihleka. Uyayazi ukuba zakuba zonwatyiswe yintoni?
Unozala walo mincili iya kuba isisimilo sakho esibi. Abanye bakude bathi: “Uhu-u-
um! Sayibona ke le nto! Kowu wazenza umntwana kabani elungile. Yhini ukuzeka
iinduluka.”
3. Uncede mntwanam ufuze unyoko. Unyoko wazekwa kulo mzi ngenxa yokuba
kuthandwe isimilo sakhe esingagwexekanga. Unangoku zange agwexe mntu
kweli khaya. Unyoko wazithoba wazalela lo mzi; unyoko wawagcina amasiko alo
mzi. Ungabeva bezingca besithi: ‘Ndifunga umha’ Ngumntu omkhulu nonesidima
othi afungwe. Uncede mntwanam uziphathe kakuhle. Intombi nayo ibiwalulamela
la mazwi yende isiya emzini ngeliya kubopha ityathanga lobuhlobo phakathi
kwemizi emibini. Elo soka mhlawumbi zange alibone nasemdudweni.
4 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO – P1 (SEPTEMBA 2013)
4. Kaloku le ntombi ifundisiwe phaya emtshotshweni, entlombeni nakwantonjane.
Inkonzo yomendo ibidibanisa umntu nezinyanya zakhe. Intombi ke ibizithobela
iziyalo. Izinto zangoku bendithe zitshintshile. Imihla yangoku yimihla yemali,
inkqubela nobunewunewu. Umtshato uqulunqwa ngumfana nentombi. Umcimbi
wabo usiwa ngabo kwamakwabo. Baze abazali babatshatise babayale. Eminye
imitshato iyaqina bathandane abantu baye ekufeni. Kweminye uthando luye
lufane nesigalethi luphele uze umtshato bawuqhawule. Umahluko phakathi
komtshato wangoku nowamandulo kukuba owangoku ulawulwa luthando kanti
owamandulo yayikukuba abatshati babezenza idini looyise nezinyanya. Zintle
ke ezi zinto zombini. Elilumkileyo kumntu wangoku oza kutshata lelithi qalani
nazane. Kufuneka nihlale kunye kwingingqi enye.
5. Ngemihla yakudala indoda ibibaluleka ngenani leentombi ethandana nazo.
Indoda engathandani nantombi ibingafunwa ziintombi. Naphakathi koluntu
isoloko igxekwa ngokungathandi nokungakwazi ukuncokola nomthinjana.
Umfana othandana neentombi ezininzi ebebizwa ngokuba ngulewu. Umfana
omana ebhaqisa zize ezo ntombi zimale bekusithiwa ngubhulu. Umfana
obalaseleyo ekuvunyweni ziintombi, mfana lowo uthi ashiye nolewu bekusithiwa
sisikhotsholo. Umfana owoyika ukuthetha neentombi sele zibonisa umnqweno
wokuthandana naye bekusithiwa sisishumane. Isishumane nobhulu
bezingathandwa zintombi. Bekude kubekho neengoma ezivunywayo ziintombi
zibonisa ukuchaswa kwezi zimo.
[Ndinqula izihlwele zasekhaya. Iphepha 61–63 yaze yahlelwa]
Jonga kumhlathi 1
1.1.1 Usuku lweValentina lubonakaliswa njani ngabantu? (1)
1.1.2 Nguwuphi umbala osetyenziswayo ukubonisa olu suku luluntu? (1)
1.1.3 Chonga isivakalisi esichaza ukuba eli siko lokuthenga iikeyiki
namakhandlela asilosiko labantu abaNtsundu. (1)
1.1.4 Ikeyiki ebanamakhandlela iba yeyesiphi isikhumbuzo? (1)
Jonga kumhlathi 2 no 3
1.1.5 Tolika le ntetho:
“Ngehlazo olenzileyo kuya kuhlokoma iintlambo nezawana.” (1)
1.1.6 Ububoniswa nini umba wothando lulutsha lwamandulo? (1)
1.1.7 Yintoni injongo yokuba kuthiwe intombi ize ingathathi amasiko eli
khaya iwase komnye umzi? (1)
1.1.8 Izigqibo zomtshato zazilawulwa yintoni? (1)
1.1.9 Zinto zini ebezichatshazelwa kwaXhosa xa kuyalwa intombi eza
kutshata? Nika zibe MBINI. (2)
1.1.10 Nika intsingiselo yebinzana elibhalwe ngqindilili kwisicatshulwa
esingentla. (2)
(SEPTEMBA 2013) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO – P1 5
Jonga kumhlathi 4 no 5
1.1.11 Intetho ethi “uthando lufana nesigalethi luphele” inika wuphi
umfanekiso? (1)
1.1.12 Wawahluke njani umtshato wangoku kumtshato wamandulo? (2)
1.1.13 Umfana owoyika ukuthetha neentombi nangona zibonakalisa
umnqweno bekusithiwa yintoni? (1)
1.1.14 Ucebisa ntoni umbhali kubantu abathandanayo abacinga
ngokuzimanya ngeqhina lomtshato? (1)
Ungajongi kumhlathi
1.1.15 Umfazi xa esamkelwa okokuqala emzini wakhe engathwalwanga,
uye atyiswe … Gqibezela (1)
1.1.16 Usuku loomama lungayiphi inyanga? Nika inyanga nomhla. (2)
1.1.17 Yintoni edla ngokwenziwa nguMzantsi Afrika ngale nyanga
yomama? (2)
1.1.18 Usuku lweValentine lunegalelo kwezoqoqosho: Ngqina olu luvo. (2)
[24]
6 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO – P1 (SEPTEMBA 2013)
ISICATSHULWA 2: OKUBONWAYO
1.2 Jonga lo mfanekiso wandule ukuphendula imibuzo elandelayo.
1.2.1 Lo mntu uphethe umboko ungathi ngumntu onjani? (1)
1.2.2 Yintoni injongo yokuba agaye ivoti ngoluhlobo enza ngalo? (2)
1.2.3 Chaza indlela anokuba uziva ngayo lo mntu uhleli esitulweni
esinamavili. (2)
1.2.4 Uthuli olubonakala emva kwesitulo esinamavili lubonisa ntoni kule
khathuni? (1)
[6]
AMANQAKU ECANDELO A: 30
(SEPTEMBA 2013) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO – P1 7
ICANDELO B: ISISHWANKATHELO
UMBUZO 2
• Funda esi sicatshulwa singezantsi wandule ukusishwankathela ngamazwi
akho ungadluli kumagama angama 50 – 60.
• Bhala inani lamagama ekupheleni kwesishwankathelo.
• Shwankathela ngezivakalisi ezipheleleyo.
Ulwabiwo lwamanqaku:
• Iingongoma ezisixhenxe. (7)
• Ukusebenzisa ulwimi oluchanekileyo (3)
Buyintoni na ubudlelwane?
Ubudlelwane yimvisiswano ekukuhlobana ngendlela ezohlukeneyo. Apha
kwimvisiswano kukho ubuhlobo bokuzalana ngegazi. Kubakho nobuhlobo
obuthengwa ngeenkomo nobubizwa ngokuba lulwalamano. Ubuhlobo ke bahluke
kakhulu kule nto sithi kukuvana. Ihambo ihamba nokuba ngabahlobo. Abahlobo
ngabantu abadityaniswa kukuvana, le nto sithi xa siyibiza ngoogxa. Masicacelwe
ukuba izihlobo zizizalwane, ze abahlobo ibe ngabadityaniswa yimvano yabo
engenanto yakwenza nokuzalana. Zonke ke ezi ndidi zobudlelwana nokuvisisana
zinobugocigoci bazo. Xa sithetha ngokuhlobana okanye ukuzalana oku kubaluleke
kangakanani na. Naxa abantu bakwaXhosa bedibana endleleni, bengazani wova
omnye ebulisa komnye, akasuki agqithe ngokungathi ugqitha esidulini. Ukuba
khona omnye ulincoko uya kuqala incoko yokufuna ukwazi ukuba kubhekiswa
ngaphi na, engowaphi engumni na isiduko sakhe.
Ngencoko enjalo kode kuvele ukuzalana kuba ngelinye ixesha abancokolayo bathi
bakufikelela kumbandela weziduko kuvele into yokuba kuthe kanti omnye ngumntu
wakuloninakhulu okanye udade owendele kweso siduko athe wasixela njalo njalo.
Kuthe kwakungena intlalo yesidolophu kwavela nokuba umntu athi xa edlula
komnye ajonge le-e endenxe egqithe ngomtshokotsho komnye ngathi ugqitha
elityeni. Le nto isuka ibonakalise ukuphela kobudlelwane phakathi koluntu. Yiyo
nale nto sithi xa sidibana kwanti kusuke kuvuke uburhalarhume bokugebengana.
Obuya budlelwane bokubanga ukuzalana bafa. Nangoku soloko abantu begxeka
abantu abathanda izihlobo kusithiwa lowo uzithanda gqitha izihlobo ngathi kukho
into aza kuyifumana ngokuzalana. Zezi ntetho zinje ezibatheza amandla abantu
bakowethu abanobubele, zisenziwa ngabantu abanolunya nabangaliqondiyo
ixabiso lobudlelwane.
Umcimbi wokuzalana uxhomekeka nakwiintlanga ngeentlanga. Njani? Kukho into
yokuba uhlanga oluthile lubone ubuhlobo obuthile ibobusondele kakhulu namathile,
ekubeni mhlawumbi ezinye iintlanga zingayiboneli budlelwane le ndlela thina
siyibona ikukuzalana. AmaXhosa ukuzalana kuwo kuxhonywa kwiziduko. Akukho
nto izalanisa omnye komnye kuthi ukogqitha ukuba nesiduko esinye.
[Ithathwe ku Masikhanyise Gr12 Iphepha 28]
AMANQAKU ECANDELO B: 10
8 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO – P1 (SEPTEMBA 2013)
ICANDELO C: UKUSETYENZISWA KOLWIMI
UMBUZO 3
Funda esi sibhengezo singezantsi uze uphendule imibuzo elandelayo.
[Ithathwe kwiBona Novemba 2012, Iphepha 19]
3.1 Yeyiphi le mveliso ithengiswa apha ngasentla? (1)
3.2 Isikhuseli-langa sisetyenziswa ebusika ngabantu abamhlophe kuphela:
Yinyani okanye Asiyonyani? Xhasa impendulo yakho. (1)
3.3 Khetha ibeNYE echanekileyo: Igama ‘ebukhali’ lidla ngokusetyenziswa xa
kubhekiswa (e-emeleni, emeleni). (1)
3.4 Injongo yale mveliso kukukhusela abantu elangeni. Ewe okanye hayi, nika
isizathu sempendulo yakho? (2)
3.5 Loluphi udidi lwabantu olunokusebenzisa le mveliso? (1)
3.6 Le mveliso iluncedo ebantwini: Ingaba ibanceda njani? (2)
3.7 Isifo somhlaza ngesiNgesi yi … Gqibezela (1)
3.8 Chonga ibinzana elicacisa ukuba ngenene le mveliso isiphatha kakuhle
isikhumba sakho kwaye ayisitshintshi. (1)
[10]
(SEPTEMBA 2013) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO – P1 9
UMBUZO 4
Funda le khathuni ilandelayo uze uphendule imibuzo elandelayo.
[Ithathwe kwiBona Juni 2004]
10 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO – P1 (SEPTEMBA 2013)
4.1 Isikhuzo u “owu torho” kwibhokisi 1, sibonisa ntoni? (1)
4.2 Isivakalisi esikwibhokisi yesibini sikweliphi ixesha? (1)
4.3 Kwibhokisi 3 kukho isibizo esingenaceba: Ingaba kutheni kunjalo? (1)
4.4 Qala esi sivakalisi silandelayo ngegama ‘isisu”
Wohlukene naso nesisu ebesimluma imini yonke. (1)
4.5 Igama u “Majita” asilogama lamkelekileyo esiXhoseni: Nika igama
elifanelekileyo endaweni yalo. (1)
4.6 Intetho ekwibhokisi 7 isisafobe. Nika udidi lwesafobe eso. (1)
4.7 Yakha iqhalo okanye isaci ngegama “isisu” (1)
4.8 Bhala ezi zivakalisi zingezantsi zibe sisivakalisi esinye ngokuthi ufakele
isihlanganisi esifanelekileyo.
Simlumile isisu. Ebelisele iyeza. (1)
4.9 Tshintsha isivakalisi esingezantsi sibe kwingxelo ntetho.
“Sela nali iyeza, uze uphumle”. Utshilo uChiskop kuRasta (2)
[10]
UMBUZO 5
5.1 Funda esi sicatshulwa singezantsi wandule ukuphendula imibuzo.
JONGA APHO USUKA KHONA
Ndaqala ukufunda ukuqhuba imoto malunga neminyaka engama-35 eyadlulayo.
Kuqala ndandicinga ukuba kulula njengokuba ndandiye ndibukele utata xa ethe
chu eqhuba. Ndiseyinkwenkwana, wakhe wandivumela ukuba ndihlale phezulu
kwakhe ndibambe ivili lokuqhuba.
Ndothuswa kukuba, ukuzibambela ngokwakho ivili lokuqhuba kwahluke kakhulu.
Ngokuya ndiqhuba, kwaya ngokuba lula ndade ndafikela kwinqanaba lokuba
ndiqhube ngaphandle kokucinga namanyathelo amancinane okuqhuba. Ubomi
bufana nqwa nokuqhuba. Kufuneka wenze izinto ezinintsi ngexesha elinye
ngokulandelelana kwazo. Akulunganga ukuhlala ungakwazi okuqhubekayo
kwindawo ekungqongileyo. Kufuneka ube ngumuntu onomonde nocingela
abanye abaqhubi ukuze uhlale ukhuselekile.
Eyona njongo yokuba ukwazi ukuqhuba kukuba ukwazi ukusuka kule ndawo uye
kwelandelayo ngexesha elililo.
[Ithathwe kwiBona yaze yahlelwa]
5.1.1 Kwimigca emibini yokuqala kukho isihlomelo kwesi sicatshulwa
singentla:
Sikhuphe unike nodidi. (2)
(SEPTEMBA 2013) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO – P1 11
5.1.2 Nika igama elithetha into enye negama “ekungqongileyo” (1)
5.1.3 Igama ‘onomonde’ sisibanjalo: Loluphi udidi lwesibanjalo? (1)
5.1.4 Caphula isifanekisozwi kule tekisi ingentla? (1)
5.1.5 Gqibezela esi sivakalisi singezantsi ngokuthi ufakele igama (1)
elisisikhomokazi segama, elithi, ‘inkwenkwana’. … iqhuba imoto
5.1.6 Isimamva esikrwelelwe umgca kwisicatshulwa sibonisa ntoni? (1)
5.1.7 Isimamva u-ana kwisibizo u’inkwenkwe’ senze msebenzi mni
kwesa sivakalisi? (1)
5.1.8 Yakha isivakalisi esingezantsi ngokuchanekileyo ukuze sibe
nentsingiselo evakalayo.
Imoto i(qhuba) ngutata. (1)
5.1.9 Zingela iziphene zibe ziBINI kwesi sicatshulwa singentla
uzilungise. (2)
5.1.10 Chonga isimelabizo esikwimigca emibini yokugqibela
kwisicatshulwa unike nodidi lwaso. (2)
5.1.11 Bhala igama leminyaka ekwisicatshulwa ngamagama esiXhosa. (1)
[14]
12 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO – P1 (SEPTEMBA 2013)
5.2 Jonga lo mfanekiso ulandelayo uze uphendule imibuzo.
[Ithathwe kwi-intanethi, yahlelwa]
5.2.1 Guqula esi sivakalisi silandelayo sibe kwimo elandulayo:
Imiphunga iyonakala kukutshaya. (1)
5.2.2 Isenzi ‘uyaphela’ kwesi sivakalisi singezantsi sikoluphi uhlobo?
Lo mphunga uyaphela. (1)
5.2.3 Lo mfana unxibe isinxibo esimnyama. Nika isichasi segama
elibhalwe ngqindilili. (1)
5.2.4 U-esimnyama kwesi sivakalisi siku 5.2.3 usisichazi: Loluphi udidi
lwesichazi? (1)
5.2.5 Igama ‘umphunga’ uneentsingiselo ezimbini: Yeyiphi enye
intsingiselo ngaphandle kwale uyibona emfanekisweni? (1)
5.2.6 Umntu othanda kakhulu ukutshaya yi(ngede, ngedle, yintshayi) (1)
[6]
AMANQAKU ECANDELO C: 20
AMANQAKU EWONKE: 80
Study this subject
Recommended for this subject

Question paper
isiXhosa FAL Grade 12 P2 Eastern Cape Mock 2013 QP

Question paper
isiXhosa FAL Grade 12 P3 Eastern Cape Mock 2013 QP

Question paper
isiXhosa FAL Grade 12 P1 Eastern Cape Mock 2020 QP

Question paper
isiXhosa FAL Grade 12 P1 Eastern Cape Mock 2018 QP

Question paper
isiXhosa FAL Grade 12 P1 Eastern Cape Mock 2016 QP

Memorandum
isiXhosa FAL Grade 12 Paper 3 Eastern Cape Mock 2013 Memo
More from Grade 12 isiXhosa FAL

Memorandum
isiXhosa FAL Grade 12 Paper 2 Eastern Cape Mock 2025 Memo

Memorandum
isiXhosa FAL Grade 12 Paper 3 Eastern Cape Mock 2025 Memo

Memorandum
isiXhosa FAL Grade 12 Paper 1 NSC June 2025 Memo

Memorandum
isiXhosa FAL Grade 12 Paper 3 NSC June 2025 Memo

Memorandum
isiXhosa FAL Grade 12 Paper 1 Eastern Cape Mock 2024 Memo

Memorandum