NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
IBANGA 12
SEPTEMBA 2016
ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2
IMEMORANDAM
AMANQAKU: 80
Le memorandam inamaphepha angama-23.
Skip to contentAll 2016 papers 





View all




_hlayiso.com_--e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72/v1-682ba3c7e04fa8dc02db/card.webp)
isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 Eastern Cape Mock 2016 Memo
Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 memorandum from the Eastern Cape Mock Exam 2016, 23 pages. Read online or download the free PDF.
Isixhosa Hl · Grade 12 · Eastern Cape Mock Exam · 2016. Memorandum, 23 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- isiXhosa HL
- Grade
- Grade 12
- Document type
- Memorandum
- Year
- 2016
- Exam period
- Eastern Cape Mock Exam
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 23
- File size
- 486.0 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 23
This exam
Eastern Cape Mock Exam 2016
- Paper 1Question paperMemo
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Memo
Questions in this paper
- Question 2Uncwadi / Literature (Set Works)10 marks
- Question 3Uncwadi / Literature (Set Works)10 marks
- Question 4Uncwadi / Literature (Set Works)10 marks
- Question 5Uncwadi / Literature (Set Works)20 marks
- Question 7Uncwadi / Literature (Set Works)50 marks
- Question 9Uncwadi / Literature (Set Works)50 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
2 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2016)
IMIYALELO YOKUMAKISHA
1. Naninina apho umviwa aphendule ngaphezulu kwenani elifuniweyo
lemibuzo, makisha kuphela impendulo yokuqala. (Umviwa
akavumelekanga ukuphendula umbuzo osisincoko kunye nombuzo
omfutshane kwijenra enye).
2. Ukuba umviwa uphendule yomine imibuzo kwiCANDELO A (imibongo
efundisiweyo) makisha kuphela emibini yokuqala.
3. Ukuba umviwa uphendule imibuzo emifutshane emibini okanye imibuzo
esisincoko emibini makisha owokuqala ungawuhoyi owesibini. Ukuba
umviwa uphendule yomine imibuzo, makisha kuphela owokuqala
kwicandelo ngalinye ngaphandle kokuba uphendule umbuzo omnye
omfutshane nomnye osisincoko uphendulwe.
4. Ukuba umviwa unika iimpendulo ezimbini apho eyokuqala
ingachanekanga, ize eyesibini ichaneke, makisha eyokuqala ungayihoyi
elandelayo.
5. Ukuba iimpendulo azinombolwanga ngokuchanekileyo, makisha
ngokweenombolo zememo.
6. Ukuba impazamo yopelo ichaphazela intsingiselo, ayamkeleki loo
mpendulo, ukanti ukuba ayiyiphazamisi, yamkele impendulo leyo.
7. Imibuzo esisincoko
Ukuba isincoko sifutshane kunomyinge obekiweyo ngokwamanani,
sukunyiba manqaku, kuba umviwa sele ezohlwayile, Ukuba isincoko side
kunomyinge wenani lamagama elibekiweyo, dibanisa iingqondo kumntu
lowo ungummakishi owongamileyo. Sebenzisa irubriki yokuhlola
ekwisihlomelo esinguA nesinguB ukuhlola izincoko zabaviwa.
8. Imibuzo emifutshane
Ukuba umviwa akasebenzisanga zimpawu zocaphulo xa ecelwe ukuba
acaphule sukumohlwaya.
9. Ngokubhekiselele kwimibuzo emalunga nokuthatha icala uze uzixhase,
akukho manqaku anikwayo kwiimpendulo ezingu-EWE/HAYI,
noNDIYAVUMELANA/ANDIVUMELANI. Isizathu/ukunika ubungqina/
nokuxhasa zizo ezimele ukunikwa ingqwalasela.
10. Akukho manqaku anikwayo kwiimpendulo ezingu-YINYANISO/
BUBUXOKI, okanye YINYANI/LULUVO. Ukunika isizathu/ukunika
ubungqina/ukuxhasa kukona makuthathelwe ingqalelo.
Kweli candelo kulindeleke ukuba umfundi aphendule imibuzo emithathu
iyonke ngolu hlobo:
Emibini ithathwa kwimibuzo 1–4- akhethe nawuphi.
OMNYE ONYANZELEKILEYO ngumbuzo 5.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2016) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 3
ICANDELO A: ISIHOBE
IMIBONGO EFUNDISIWEYO
VUKANI MADODA KUSILE – A Stemela: Umhleli
UMBUZO 1 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
AFRIKA LIKHAYA: W Shasha
Amanqaku ali-10 ewonke kulo mbuzo. Asi–7 ngawomxholo aze ama–3 abe
ngawolwimi.
Sebenzisa irubriki esisihlomelo A.
Umfundi anganyathela kwezi ngongoma xa ephendula.
Imbongi ikhathazekile yindlela iAfrika ethathwe ngayo zizizwe zangaphandle
ngeenjongo zokubhunyula ubutyebi kubantwana bomthonyama. Oku kutyhilwa
sisigama esikhethiweyo esicazululwe ngezantsi
Kowu aphin’amadoda!-Imbongi ivula nje umbongo ihlaba ikhwelo
kumadodana abantu abanamandla abakhuseli belizwe malunga nomonakalo
nengozi eyibonayo eyehlela iAfrika.
Ndikhwina nje ndililela ngaphakathi- lo mqolo uphuhlisa ukungxwelerheka
komphefumlo okanye kwentliziyo yembongi, oku kukhathazeka kuhletywa
sisandi somphefumlo esiphuma ngeempumlo ukubonisa umonzakalo
osentliziyweni malunga nale ntlungu iviwa yimbongi.
Intombi kabawo bayenzakalisile- Imbongi isebenzisa isimntwiso xa ibonisa
indlela iAfrika athathwe ngayo kuba kakade ilizwe belifudula libizwa ngokuba
yintombazana. Imbongi iphuhlisa ukuba iAfrika ithathwe ngokungekho
sikweni, ngonyhamnyheko. Imbongi ikwabonisa ubunzalelwane base-Afrika
xa isithi intombi kabawo, ngenxa yesimnini kabawo.
Kugqub’oothikoloshe kwindlu kabawo- Imbongi isebenzisa isikweko
ngokubiza izizwe zangaphandle oothikoloshe ukutyhila ukuba azizanga
ngokufanelekileyo okanye ngesihle zivele zee muku. Uthikoloshe
akamenywa kwaye akezi ezele ubuhle koko ufezekisa injongo yobugqwirha.
Lilonke izizwe zangaphandle zifike ngokwamagqwirha ngenjongo
yokungcola.
Ngcango festile ziyalenga-lenga-le meko ibonisa umonakalo ezifike
zawenza ezi zizwe apha eAfrika kaloku azingenanga ngendlela zingene
ngokutyhoboza nama-Afrika ayalwa bobo butyobo ngumbhodamo.
Rhuthu intong’am ndaphakamisa- oku kubonisa ukuba kule meko
yokuthathwa kwelizwe ama-Afrika awazange asonge zandla abukele koko
asebenzisa izixhobo anazo nezifikelelekayo kuwo intonga ukulwa nezizwe
zangaphandle ukukhusela ilizwe labo. [10]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
4 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2016)
Hlasi umkhont’am ndabibitheka- Umkhonto sesinye sezixhobo zase-Afrika
azisebenzisileyo ama-Afrika kolu daba lokukhuswela ilizwe lawo.
Ndonda ngecabanga balambisa- Umkhonto ke xa usilwa kufuneka ukhethe
iindawo ezithile kutshaba ukuze ukusebenzele ngokufezekileyo
njengecabanga kodwa lwaphepha utshaba.
Yangen’imbumbulu bandosela- Oku kubonisa ukuba izizwe zangaphandle
zisebenzise izixhobo zale mihla imipu ukulwa nama-Afrika adutyulwa
abulawa oyiswa.
Kunamhlanje nje ndondl’umgqakhwe- Ekoyisweni kwama-Afrika
zaluthathela kuzo ulawulo izizwe zangaphandle zazenzela kubutyebi be-
Afrika basala belamba abomgquba, zihlutha zona iintshaba. Umbhali
usebenzise isigama umgqakhwe esityhila ukungabi yinzalelwane yalapha
nangona uxhamla kwizinto zalapha. [10]
UMBUZO 2: (UMBUZO OMFUTSHANE)
AFRIKA LIKHAYA
2.1 Siqwashaz’imithi. (1)
2.2 Imbongi ibhekisa kumlambo. (1)
2.3 Sisikweko (1)
2.4 Isitanza sokuqala sakhiwe ngemiqolo emi-5, esesibini sakhiwe
ngemiqolo emi-4 /Imiqolo yezitanza ayilingani /isitanza sokuqala
sinemiqolo emininzi, esesibini sinemiqolo embalwa
[Naziphi ezimbini] (2)
2.5 Ityhila intsingiselo yokuba umlambo awuyi xhobeni kodwa ixhoba
liyazizela ukuze umlambo uziphindisele ngokulithatha. (2)
2.6 Ngumfanekiso ngqondweni wendlebe/ngowokuva (1)
2.7 Umongo walo mbongo ungomlambo oluncedo ebantwini kodwa
ukwanobungozi ngokuthi ukhukulise okusendleleni yawo xa uzele. (2)
[10]
UMBUZO 3: (UMBUZO OMFUTSHANE)
UVUKANI MADODA KUSILE: Z.W.V. MZUKWA
3.1 Kusekuseni (1)
3.2 Zibizwa ngokuba ziinkuku zombethe. (1)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2016) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 5
3.3 Isitanza sesine sakhiwe ngemiqolo emine, esesihlanu sakhiwe
ngemiqolo emi-3. (2)
3.4 Isebenzise isimntwiso ukubonisa ukuba inkunzi ihlonitshwa
ngemveliso yayo. (2)
3.5 Ithetha egameni lomqhagi. (1)
3.6 Ngumfanekiso ngqondweni weliso. (1)
3.7 Umongo walo mbongo ungomqhagi oluncedo ekuvuseni abantu
njengomgcini xesha. (2)
[10]
UMBUZO 4: (UMBUZO OMFUTSHANE)
UNKOSI RHOLIHLAHLA NELSON MANDELA: D.L.P. YALI-MANISI
4.1 Yimvano siqalo. (1)
4.2 Imbongi ibhekisa kuRholihlalhla Mandela. (1)
4.3 Isitanza sokuqala sakhiwe ngemiqolo eli-16, esesibini sakhiwe
ngemiqolo eli-12. (2)
4.4 Utyhila intsingiselo yokuba inyaniso ayamkeleki lula ebantwini
ebachaphazelayo abanobuqhophololo. (1)
4.5 Ngumfanekiso ngqondweni wesikhumba. (1)
4.6 Luzisa intsingiselo yokuba uthwele iingxaki ngeengxaki ezahlukeneyo
nezingalinganiyo. (2)
4.7 Umongo walo mbongo ungokuthetha ngokuphandle kukaMandela kutsho
kukhathazeke abenzi bobubi. (2)
[10]
KUNYE
UMBUZO 5 (UMBUZO OMFUTSHANE)
ZIXOLISE: T Ndlazulwana
5.1 Luchasaniso. (1)
5.2 Sisandi u-ba. (1)
5.3 Bakufik’unkene-nkene bukuqob’amadolo /Bakufik’u-ethe-ethe bukulalisa
ngophothe.
[Nayiphi na kwezi] (1)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
6 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2016)
5.4 Umfanekiso ntelekelelo wento egqama ikhawuleze ithi shwaka /Izinto
eziphela msinya zisemnandi.
[Nayiphi na kwezi] (2)
5.5 YeyamaNgesi kuba uneekwatreni ezintathu nekhaphlethi. (2)
5.6 Ngumyalezo wokuba ebomini izinto ezininzi ezihlayo azinqandeki kwaye
azihlali zihleli ziyagqitha. (2)
5.7 Imbongi inovakalelo losizi. (1)
[10]
AMANQAKU ECANDELO A: 30
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2016) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 7
ICANDELO B: INOVELI
Kweli candelo umviwa kufuneka aphendule umbuzo omnye kuphela.
Ukuba uphendule yamibini, makisha owokuqala.
KUMBUZO OSISINCOKO SONCWADI, sebenzisa irubriki ekwisihlomelo B.
UMBUZO 6 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
NYANA WAM! NYANA WAM!: W.K. Tamsanqa
Bonisa wayame ngeziganeko ezehla kuThole encwadini ukuba umlinganiswa
oliqhawe ufakwa engxakini ukuze enze iinzame zokuzikhupha.
Umfundi angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:
Uthole unomnqweno wokuba ngumfundisi ebomini bakhe. Indlela yakhe
yokuba ngumfundisi iphahlwe ziingxaki esiqale simvezelwe
Umbhali umbekele abalinganiswa abangabahlobo bakhe ukuze abe
kwingxaki yokungakwazi ukuzeyisa bathi bakumemza enze ito ethile ayenze
naye.
Bamenza athi endaweni yokuya ekhaya bakwele naye inqwelo ethe kanti iya
eBhayi engakhange ayazi ebegqibele esonwaba naye. Luthando lwabahlobo
bakhe olumfaka engxakini.
Kunjalo, simbona engena engxakini emkhupha esiporweni ngokuthi asezwe
utywala ngabalingane bakhe uThemba noSonwabo. Ingxaki ivela ngokuthi
akubusela utywala yena bungamonwabisi suka abhomboloze.
Bakufika, uzibona sele esisibhadubhadu eBhayi engasazazi ukuba uze njani.
Uthatha isigqibo sokubuqalekisa utywala ade ale ukubusela xa sele uThemba
emnika kwakhona.
Ukuzula edolophini kumfaka engxakini yokuthandana noNomsa osuke
wayingxaki kuye ngesimo sakhe ade abe uphantse wanikezela ngeenjongo
zakhe kuba kuthe kanti unasithandwa simbi esinezigalo, uJoe.
Uthi akutyelela uNomsa kuthi kusemnandi kungene uJoe neqela lakhe
babethelwe ibhokisi uThole noNomsa ade abe uthenjiswa ngokubulawa.
Akusinda athathe isigqibo sokuba agoduke, uthi ekuloo ndlela igodukayo eya
esikhululweni sezinto ezihambayo, ukhwazwa nguThemba ngelithi iteksi le
bakuyo iya eGcuwa.
Uyakhwela suka iteksi itshone eNtshona Koloni, iye kubalahla kumahlathi
aseKnysna.
Besehlathini njalo kuvela iingonyama zibaqwenge abahlanu ekukho kubo
uThemba noSonwabo, uThole yena usinda ngokukhwela emthini.
Uphuncuka emthini awele phezu kwengonyama kodwa yothuke ibaleke
ingonyama, naye uThole abaleke aphume ehlathini.
Ilanda ekhondweni ingonyama imleqe uThole, athi ekuboneni ukuba ifikile
ingonyama aqonde ukuba makaguqe ayikhawulele ukuze imqale entloko,
isuke ijike ibaleke ingonyama.
Udibana namakhwenkwana afuna inkonyana abuze umbala walo amxelele,
athi ekuhambeni kwethuba alibone entlanjeni, aqonde ukuba lithuba
lokwenza imali ukuze atye ngokuzenza igqirha.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
8 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2016)
Iyangena imali usisityebi uThole kodwa abe engonwabanga ngenxa
yamaphupha.
Uhamba angene ecaweni ahlatywe lilizwi elingonyana wolahleko, agqibe
ukuba makathengise anako agoduke.
Ugoduka enesigqibo sokubuyela esikolweni.
Ufika esikolweni agqwese kwizifundo, kwintshumayelo nakwingxoxo
mpikiswano.Ukugqwesa kwakhe kumbangela ukuba abe nonyaka awufunda
fele-fele kuba aphule irekhodi ekuyiminyaka lingaphulwa.
Ngenxa yesakhono anaso wamkela ubizo lobufundisi, umfundisi uMaqoma
umfunela imali-nkxaso yokufundela ubufundisi.
Uzibalula kwingxoxo mpikiswano eNgilane wagqwesa kwihlabathi lonke
wafumana isipho se-500 yeeponti.
Kunyaka wokugqibela ufumana isimemo kwidyunivesithi yaseOxford esithi
makaye kwandisa ulwazi lwakhe uThole.
Ubuya eNgilane engugqirha wezakwaLizwi.
Uzinyula ukuba aye kwisekethe yaseGeorge Goch, sekethe encanyiweyo
ngokungalawuleki.
Ufika eGeorge Goch angene elokishini ekhalisa ikhodiyane, ashumayele
lumlandele ulutsha, kutsho kugcwale ecaweni.
Bakhupha imali abantu kwakhiwe isakhiwo esibizwa ukuba yiSPES BONA.
Intshumayelo yakhe uThole ibangela ukuba adibane noyise uKhohlela.
Ucela ukutshintshelwa kwisekethe yaseGcuwa, ubuya eGeorge Goch
ehamba noyise benzelwe itheko nguFikizolo.
Isekethe yaseGcuwa idibanisa uHolela apho azalwa khona, ushumayela
apho kuguquke abantu kutsho kwakhiwe iicawe ngenxa yobuninzi
bamarhamente.
Uvusa ikhaya lakhe kuHolela ibe lipomakazi.
Utshintshe inkolelo kubugqwirha kuHolela wafaka inkolo yobuKrestu.
Ukhanyo analo uThole ubuye wazokukhanyisa kwindawo yakhe azalelwe
kuyo wenza umahluko. [25]
OKANYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2016) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 9
UMBUZO 7 (UMBUZO OMFUTSHANE)
7.1 Amazwi ayevela kumfo wakwaSigxabhayi. (1)
7.2 Umlilo kukuthandana noNomsa othe kanti uthandana noJoe
osisikrelemnqa. (2)
7.3 Wayesendleleni eya kuloNomsa. (1)
7.4 Yimpixano yangaphakathi kuba uphethwe ngumvandedwa/kuba kukho
ukubethabethana kweengcinga zalo mlinganiswa. (2)
7.5 Njengeenkumbulo. (1)
7.6 Isigqebelo sisekubeni bonwabile nje kulo mzi besithi ngowabo kanti kuza
kungena uJoe neqela lakhe ekwabanga lo mzi echitha olu lonwabo lwabo
ngokubabetha. (2)
7.7 Kwinqanaba lokuyondelelana kweziganeko/inqanaba lokubotshwa
kweqhina kuba iziganeko zithatha unyawo ukuya phambili uThole
uhlangana nengxaki yokubethwa kude nekhay eBhayi. (2)
7.8 Luzobo ngqo kuba aba balinganiswa bachazwa ngokucacileyo
ngumbhali ngokwakhe. (2)
7.9 Kusesikolweni kwaSomgxada. (1)
7.10 UMfundisi uMaqoma uthe akuba uThole amkele ubizo lobufundisi
wamfunela imali-nkxaso kumaWesile ukuze afundele ubufundisi. (2)
7.11 Wakha wahlatywa lilizwi eseKnysna. (1)
7.12 Amadoda aze ngobuso elizweni anika intsingiselo yamadoda asematsha/
aselula. (1)
7.13 Ubuthathaka bukaThole bobu bokuba wayebusela utywala xa esezwa
ziitshomi ngoko ke iGeorge Goch nayo yayisaziwa ngokweyelisela
abefundisi kwangotywala. (2)
7.14 Kudlulisa umyalezo wokuba abantu babesivuma isakhono sikaThole /
Babembona abantu njengomntu uThole okufaneleyo ukungenela
ubufundisi ngenxa yesakhono anaso.
[Nayiphi na kwezi] (1)
7.15 Hayi kuba wayenze isibhambathiso sokuba ukuba kwesiya sihlandlo
angasindiswa yiNkosi ekubulaweni nguJoe neqela lakhe uya
kuyisebenzela inkosi. (2)
7.16 Ubufundisi bukaThole bumdibanise notata wakhe owatshipha kudala /
Ubufundisi bukaThole bubangele ukuba kuvuke nenxuwa lakokwabo
kuHolela.
[Nayiphi na kwezi] (2)
[25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
10 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2016)
OKANYE
UMBUZO 8 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
UKHOZI OLUMAPHIKO: N. Saule
Umfundi angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:
Umfundi angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:
UMfazwe uyabanjwa ngenxa yokufundisa abantwana besikolo ngamalungelo
abo kwizifundo zezembali.
Kwindlela eya eRhini ukhweliswa nenja ngemva uMfazwe kwiveni
yamapolisa egungxwe ingxowa entloko enuka umchamo.
Iveni iyabalekiswa isuke imiswe ngequbuliso agileke uMfazwe enjeni imlume.
Ekubuyeni kwakhe entolongweni ufika esiva ngobawo uGaba ukuba kuthiwa
uyimpimpi.
UMfazwe uya eholweni ekubanjelwe kuyo intlanganiso ngabahlali
ngeliyokuhlamba igama lakhe.
Ubonwa nguFriday engena entlanganisweni athi ooqhimgqoshe abafuneki
apha atsho egone uNokuzola, indlu yamhlasela uMfazwe.
Uphuma ebaleka uMfazwe ayokugqitha ngakokwabo, aqaphele sele egqithile
kokwabo ukuba itshile indlu yakokwabo aze axelelwe nguGaba ukuba
yatshiswa.
Usinda ekubulaweni nguFriday neqela lakhe ngokungena emotweni endala
ephandle kwatata uGaba sele kukho othe mayitshiswe le moto.
UMfazwe ubalekela eSihlahleni kwamalume wakhe uMfazwe.
Ngomngcwabo kaMachule, uMfazwe ubuyile ngeliza emngcwabeni
waluncedo kuloo mngcwabo.
Kucaca ukuba bakho abantu abamfunayo uMfazwe abangaziwayo bekunye
neqela likaFriday.
Ucetyiswa nguSiphiwo ukuba abalekele kwaMfundisi uHlathi-eyona ndawo
ikhuselekileyo.
Ngobusuku akwaMfundisi Hlathi, uMfazwe uva into ebetheka eludongeni,
akhanyise isibane aphume phandle ibe iCressida ehamba ooFriday ijika.
Bajula isiqhushumbisi kwamfundisi uHlathi.
UMfazwe uyilandela le moto efuna ukwazi ukuba iza kuphelela phi, iya
kumisa ngakwaFriday, behle abantu asondele uMfazwe. Ubona igazi
eliphuma emotweni, kube kukho nomntu oncwinayo, unyathela kweloo gazi
uMfazwe ngezihlangu, afike eneloo gazi kumfundisi uHlathi.Akubuzwa
ngegazi elisezihlangwini uyachaza uMfazwe.
Umfundisi Hlathi uthi yintolongo le enokumphelelisela ekubeni axhonywe,
amcebise ngelithi makaye elubhacweni. Umlungiselela nendlela aza
kuhamba ngayo ukuya elubhacweni, amlungiselele nendlela aza kuya ngayo
kwankosi uZamlandela.
Kwankosi Zamlandela uhanjiswa nguNdima omfutshane abe enikwe iimpahla
nomnqwazi ekufuneka awuthwale ngamaxesha athile.
Ukhatshwa nguNdima omfutshane bafike kumapolisa evale indlela asuke
agezele uNdima ngobufutshane besithi nguhili bakhululwa ukuba bahambe.
Usinda ekubanjweni ngokuba ehle kuloliwe othe wema esithubeni.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2016) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 11
Uqaphela ukuba ngamapolisa, ahambe ngeenyawo adibane nomzingeli
amnike amafutha, ukhuni kunye nomqwayito.
Amsindisile la mafutha kwizihlandlo ngezihlandlo ebanjwe ngamapolisa
aseMgazi kodwa aphinda amisa athi makabaleke.
Imoto ayikhweleyo iyawa asinde uMfazwe.
Udibana nabavukeli mbuso aphatheke kakubana ade athelekiswe azilwele
apho, ayalelwe ukuba onyule isidumbu esimka nomlambo, enze
ngokomyalelo.
Usinda uMfazwe kwiimeko ezinzima zoSibindi, Khonjwayo nakooSikhotsholo
alwe aboyise elubhacweni.
Ekubuyeni kwakhe uMfazwe elubhacweni uxelelwa nguSiphiwo ukuba
uyafuneka kwiingxoxo eziseRhawutini, aleqe apho. Impumelelo yakhe
ibonakala ngokuthi abe namhlanje uligqwetha lejaji ekuthenjelwe kulo. [25]
OKANYE
UMBUZO 9 (UMBUZO OMFUTSHANE)
UKHOZI OLUMAPHIKO: N. Saule
9.1 Ayevela kuFriday. (1)
9.2 UNokuzola wayesisithandwa sikaMfazwe. (1)
9.3 Isiganeko sesokubanjwa kwakhe. (1)
9.4 Sibhekisa kuMfazwe, “amehlo akhe ayethe ntsho kum
engathandabuzeki umntu abhekisa kuye.” (2)
9.5 Umbalisi ungomnye wabalinganiswa. (1)
9.6 Simbangele uMfazwe amzonde ngakumbi uFriday ade aye
elubhacweni ngenjongo zokuziphindezela kuFriday. (2)
9.7 Yimpixano yangaphakathi, kuba ukungazoli komphefumlo
womlinganiswa kulolunye lweempawu zempixano yangaphakathi. (2)
9.8 Luzobo mayana, kuba ukuzoba mayana kukungamchazi ngqo
umlinganiswa ngoko ke apha umlinganiswa uchazwa ngomnye
umlinganiswa. (2)
9.9 Wathatha isigqibo sokuba ahlukane noNokuzola. (1)
9.10 Ngabefundisi. (1)
9.11 Usukela kwisenzo sokubanjwa kwabo abefundisi ngokuqhuba inkonzo
yomngcwabo kaMachule. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
12 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2016)
9.12 Sisekubeni lowo kuthiwa yimpimpi ubonise ubugorha waxolela ukufa
ekhusela abantu lo gama abazibona kwaye bezazisa njengamagorha
bebalekile besindisa ubomi bawo kuphela emapoliseni. (2)
9.13 Umfundisi uHlathi ebemlalisa kwakhe uMfazwe. Umfundisi uHlathi
nguye ocebise uMfazwe ukuba aye elubhacweni. Umkhuthaze
kwizinto zopolitiko. Umfundisi uHlathi umlungiselele nendlela eya
elubhacweni. Umfundisi uHlathi ebemkhusela uMfazwe.
[Nasiphi isibini kwezi] (2)
9.14 Esi sivakalisi sibonisa ukukhathazeka nenzondo. (2)
9.15 Wavakalelwa kuba ukuya kwakhe elubhacweni wayefuna ukutshintsha
imeko yakwaQaka phantsi kwengcinezelo. (2)
9.16 Yinoveli yezopolitiko. (1)
AMANQAKU ECANDELO B: 25
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2016) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 13
UMBUZO 10 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye
Umfundi angachankcatha phantsi kwezi ngongoma:
Intsomi libali elingenabunyani nelifuna ukucacisa yonke into lingashiyi nje,
nokuphendula yonke imibuzo engezinto zendalo. Eminye yemisebenzi
yentsomi kukufundisa, kukuqeqesha, kukonwabisa, kukukhuthaza,
kukomeleza njalo njalo. Xa kuyalwa abantwana ngobungozi bento ethile
umzekelo ukuhamba ebusuku kubaliswa intsomi ehambelana nenjongo
leyo.
Isaci libinzana lentetho elintsingiselo yalo uphuhla xa lisetyenziswe
kwisivakalisi. Sisagwelo sokuthetha esicacisa inyaniso esthile. Sisenokuba
sisikweko sento ethile sisenokuba ngamagama mabini mathathu kodwa
intetho ibe yintetho epheleleyo.
Abanye abaviwa kwingxoxo yabo bangachaphazela, ukuza kukaNxele
Ukuthetha uNongqawuse
Yimbini yezolo kaGxuluwe
Amaqhalo asoloko equlethe isiyalo. Iqhalo elithi, “Imbila yaswel’ umsila
ngokuyalezela,” linembali ethi imbila yathi xa zonke izilwanyana zazinikwe
umyalelo wokuba ziye kuthabatha imisila yazo suka yona ngokunqena
yayaleza ezinye ukuba zize ziyiphathele umsila. Kwenzeka ngaloo mini
ukuba imisila iphele phakathi kwacaca ukuba izilwanyana eziyaleziweyo
azinakukwazi ukuphathela imbila umsila zingenawo. Unanamhlanje imbila
inomsila omfutshane kakhulu kuba ingazange iziyele. Kudla ngokutshiwo xa
kuyalwa umntu owonqena ukuziyela kwinto othumelayo elunyukiswa ukuba
ukuba uyathumela angahle angabi nayo loo nto ayaleza abanye ukuba
bamphathele.
Ikho intetho yesiXhosa (isaci) ethi umntu yimbulu: Kuye kuthiwe umntu
yimbulu xa enxiba izinto zabanye abantu. Le ntetho isukela kwintsomi
yembulu eyahlutha izikhakhana zentombazana yazinxiba yazenza loo
ntombazana kuba yayifuna ukutya uninakhulu. Imbulu yazithatha ezi mpahla
ngelithi iyazilinganisa.
Ukuthi ubani nguDyakalashe kusoloko kuthetha ukuba loo mntu
unamaqhetseba. Uyaziwa nakuyiphi intsomi uDyakalashe ukuba
unamaqhinga. Kwintsomi nganye akuyo uqhatha abanye abalinganiswa
okanye izilwanyana. Konke oku kuzalwa yimikhwa yakhe kwiintsomi
ngeentsomi. Kwintsomi awayefike kwixhegwazana wathi
mabaphekaphekane. Wacela ukuba aphekwe kuqala elifundise ingoma
ixhegwazana yokuba xa ecula ngolu hlobo aze ophulwe. Ifikile igem yakhe
wangena embizeni wacula wophulwa kodwa ngegem yexhegwazana lacula
lancama latshela embizeni licula linjalo uDyaki engalophuli. Imvelaphi yale
ntetho ke isuka kwezi ntsomi aziphatha ngalo.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
14 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2016)
Abeviwa bangakhankanya bengaphelelanga apha ezi zaci/ntsomi
zilandelayo:
Ukubamba elentulo
Ukubambisa iliwa
Ukubambisa isisila sehobe
Kwakhona ikho intetho kaNtu ethi into ethile iya kwenziwa yintengu. Le ivela
kwintsomi kaNomehlomancinane/yesigebenga apho intengu yamana isithi
uNomehlomancinane ewugawule umthi iman’ukuthi Ntengu ntengu
macetyana kaz’uba abantwana babantu benze ntoni na yima mthi uthi
gomololo, usuke ume umthi. Kukwiimeko apho abantu sukuba besithi into iya
kwenziwa ngumntu ongaziwayo apho kuya kusuka kuthiwe iya kwenziwa
yintengu.
Wofika abantu bethi xa bengayikholelwa into ethethwayo besithi yintsomi.
Oku kusukela ekubeni intsomi ingeyonyani okanye kungelula ukukholelwa
izinto ezehla kuyo. Kaloku kwiintsomi izilwanyana ziyathetha, zenza konke
okwenziwa ngabantu. Kwintsomi kuthetha kuthethe nonwele namatye.
[Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka] [25]
OKANYE
UMBUZO 11 (UMBUZO OMFUTSHANE)
UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI- MMI Swana nabanye
11.1 Isiqalo, nokubizwa kwabalinganiswa ngale nto bayiyo /Izilwanyana
ziyamntwiswa
[Nasiphi isibini kwezi] (2)
11.2 Eyona nto idala impixano kukwahluka kweendidi zemiphako. (1)
11.3 Isiganeko esikwinqanaba lovuthondaba sikulaa ndawo uMfene athi rhuthu
khona igqabi xa ebelindelwe ukuba ayokukha igqabi. (2)
11.4 Umbalisi owazi konke kuba usixelela izinto zisacingwa nezinto
ezingabonwayo ngumlinganiswa ohamba nalo. (2)
11.5 Izilwanyana ziyahleka /ziyathetha /zinobukhwe /ziphatha imiphako
/zenzelana amayelenqe ezi zizenzo ezenziwa ngabantu.
[Nasiphi isithathu esichanekileyo] (3)
11.6 Sivela kwisimo sokuba uDyakalashe kwiintsomi zonke eqhatha abantu
okanye ezinye izilwanyana. (2)
11.7 Kukuhleka ungahleki ngenxa yemeko yokudana. (1)
11.8 Ilifa lezidenge lidliwa zizilumko /Isilumko soyiswa sesinye isilumko.
[Nayiphi na kwezi] (2)
[15]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2016) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 15
11.9 Uzelelwe eQunu. (1)
11.10 C /Rholihlahla Nelson Mandela
[Nayiphi na kwezi] (1)
11.11 Yimvano siqalo (1)
11.12 Kukugxininisa /Kukudala isingqisho.
[Nayiphi na kwezi] (1)
11.13 Ngumfanekiso ngqondweni weliso (1)
11.14 Libonisa ukuba ungufunga angajiki koko akholelwa kuko. (2)
11.15 Ubonisa ukuba abacinezeli babemcenga bembongoza bemthembisa
ngako konke akufunayo uMandela ukuba nje angayeka ukuchaza
abacinezeli. (2)
11.16 Sisibongo esincomayo/sisibongo esingeqhawe/esingegorha. (1)
[25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
16 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2016)
ICANDELO C
Kweli candelo umviwa kufuneka aphendule umbuzo omnye kuphela.
Ukuba uphendule yamibini, makisha owokuqala.
KUMBUZO OSISINCOKO SONCWADI, sebenzisa irubriki ekwisihlomelo B.
UMBUZO 12 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
AMAZA: Z.S. Qangule
Umfundi angachankcatha phantsi kwezi ngongoma:
Umfundi angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:
UDanile yinkulu yamaBhele nobonakala engumkhuseli wamasiko nezithethe,
utshatisa ngenkani intombi yakhe uNamhla noSidima engamthandiyo.
Umtshatisa ngelithi ulandela isiko, intombi ifudula ibonelwa isoka emayendele
kulo phantsi kwesiko lebhaxa.
UNamhla uzele ingqumbo ngalo mtshato kuba yena unomntu amthandayo
onguLizo nangona etshatile uLizo noZodwa.
Ukukhathazeka kukaNamhla malunga nalo mtshato wenkani kubonakala
kwindlela akhupha ngayo iimpahla aya nazo emzini, nenkupho yakhe
yomlomo ihleba ukuba wonakele ngokwasemphefumlweni.
Le meko ayiyo uNamhla nenkupho yakhe ebhekisa kwimpahla aya nayo
emzini iyaxhalabisa, ngelithi xa eza kuba nje empahleni engekafiki emzini,
kwakuba njani xa esemzini.
Ngoku kanye endiswayo luyavutha uthando lwakhe noLizo, umema uLizo
entangeni yakhe ngoku kumaxhaphetshu kulungiselelwa umtshato wakhe,
ubhaqwa nguDanile uLizo aze amkhuphe njengenja kwakhe ngelithi waphule
isiko.
UDanile udibanisa amaBhele ngelokuphalaza eli sikizi alibhaqe kwakhe
ngelokumangalela uLizo.
AmaBhele suka ahluka kubini ngalo mba, angamagqobhoka ayengaboni
sikhwasilima kwinto yokuthandana kukaLizo noNamhla, amaqaba wona
yayiyinto embi kakhulu le yenziwe nguLizo yokwaphula isiko ngokungena
entangeni kaNamhla.
Waba neenkani uDanile neqela lamaqaba wendiswa ngebhaxa uNamhla
ekubeni noyise kaSidima uNgxelelo xa kuyalwa abatshati wayiveza kwiziyalo
into yokuba isiseko somtshato luthando lungekho uthando emtshatweni loo
nto ifana nendlu eme emoyeni enokuwa nanini.
Umtshato yindawo yolonwabo nothando kodwa kokaNamhla noSidima
yayiliqonga lokulwa ude watsho naye uSidima ukuba akazange alufumane
ulonwabo oko athe watshata.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2016) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 17
USidima lo utshatiswa noNamhla ngenkani naye unomntu osentliziyweni
yakhe amthandayo onguZodwa Zazile oyinkosikazi kaLizo bade
banomntwana.
Kuyabonakala ukuba uLizo utshate noZodwa angamthandiyo noNamhla
utshatiswa noSidima angamthandiyo. Bona aba bantu banabantu
ababathandayo kodwa ngenxa yokuhlonela isiko bayatshata bengayekanga
ukubathanda abantu babo.
ULizo uzithandela uNamhla ngoku etshate noZodwa Zazile, uSidima
uzithandela uZodwa Zazile ngoku etshate noNamhla, le meko idalwe lisiko.
Kuyabonakala ukuba iziphumo azizikuba zihle ngokwemeko le, uNamhla
ubhaqa ileta nefoto epokothweni yebhatyi kaSidima evela kuZodwa
ebubungqina bothando lwabo nemveliso engumntwana wabo. Le nto yeleta
nefoto inkanka uthanda obelukho kakade kumtshato wabo, apetsule ke
ngoku ngamagunya uNamhla.
ULizo naye kwelakhe icala uthuka uZodwa ngobuxelegu ade amthelekise
noNamhla, zivele kuZodwa iimfihlo zokuba ufanele ukumthelekisa noNamhla
ngokucoceka wenziwa kukuba wamthengela umsesane.
ULizo uveza into kaXelile/Xelisa ongunyana kaSidima apha kuZodwa,
uyamgxotha uZodwa ngelithi ukuba ubuye eBhayi eselapha kokwabo
uzakuwaxelela amaQwathi ngeli nyala likaXelile/Xelisa. Uyazimela emzini
uZodwa abalekele eRhawutini kuSidima. Umka ethathe imali namakhadi
webhanki kaLizo.
ULizo ulanda ekhondweni ngeliyokufuna imali namakhadi webhanki ufika
kukho uDuma iwele likaSidima abangumcephe ucandiwe, udubula uDuma
ecinga nguSidima, adubule uZodwa Zazile acinge umbulele kanti imbumbulu
ayimoselanga uZodwa Zazile. Athi xa ephuma suka uZodwa waseBhayi athi
ihagu ibona ezinye ihagu abuye uLizo amdubule ngelicima ubungqina.
Isenzo sikaLizo sokubulala kukuvula indlela eya emtshatweni wakhe
noNamhla ngokuthi asuse imiqobo engunobangela wokungatshati kwabo.
Oku kufa ngekungekho ukuba bekungalandelwanga isiko lokubonela umntu
umlingane wakhe wobomi.
Mhla ngomngcwabo awuzange ubonwe umzimba ngomyalelo kaPhathumzi.
Ayihlanga kakuhle le nto kumaqaba kuba anenkolelo yokuba umzimba
ubonwe ukuze kuqinisekwe ukuba kungcwatywa umntu onguye namehlo
acinyiwe, kwaye ngokwenkcubeko yamaXhosa kukho izinto angcwatywa
nazo umntu. Zonke ezo zinto azenzekanga.
Ngokufa kukaSidima ngokokwazi kwabantu uNamhla wacinga ukuba uza
kukhululwa agoduke, suka kwavela isiko longeno ezakungenwa nguLunga.
Ukhabe ngawo omane uNamhla ukungenwa wagila imikhuba emzini
waphulukana nesimilo ukwenzela ukuba agxothwe. Ufaka uLizo entangeni
yakhe emzini, uyamitha.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
18 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2016)
Xa amaCirha ezokumangala ngesimo sikaNamhla emzini, kwingxoxo
nengxabano ephakathi kwamaBhele, uyavela uVuyisile ngelithi ayizange
inanzwe into yokuba makanganyanzeliswa umntwana kwindoda
angayifuniyo. Ngeliphandle yingxabano yangabom le.
Ngecebo likaSilumko umcuphi udibanisa wonke umntu emangcwabeni kuvela
iinyaniso apho uSidima ehamba noZodwa, uLizo ehamba noNamhla,
kwazeka nokuba oyena mntu wabhubhayo nguDuma. Oku kubonisa amandla
wothando ukuba umntu ngamnye emhlabeni unobambo lwakhe.
Iyavela into yokuba amaxesha ngamanye ngoku kufuneka kuhanjwe nexesha
ngaphandle koko umntu uzidalela ingxaki. [25]
OKANYE
UMBUZO 13 (UMBUZO OMFUTSHANE)
AMAZA: Z.S. Qangule
13.1 Sisiganeko sokubulawa kukaSidima noZodwa. (1)
13.2 Indima edlalwe nguMaLimakhwe kukuthumelela uNamhla imali
yokufunda. (1)
13.3 Iimpawu zezokuba izithethi zidwelisiwe, /amagama akwizibiyeli anika
imiyalelo yeqonga. /izithethi ziyazithethela ngokwazo
[Nasiphi na isibini] (2)
13.4 ULizo ungene entangeni kaNamhla kwaDanile. Uphinde wangena
entangeni kaNamhla emzini kwaNgxelelo. (2)
13.5 Abukho ubudlelwane kangangokuba uLizo ude wazama
nokumbulala. (2)
13.6 Ewe yazaliseka kuba waqalisa ukuqiniseka ngendima edlalwe nguLizo
ekufeni kukaSidima noZodwa. (2)
13.7 Ndiyangqina kuba icala alimeleyo lokhanyo liphumelele
ekugqibeleni.
OKANYE
Andingqini kuba akazange ade atshate noNamhla.
[Nayiphi na kwezi] (2)
13.8 Yinyani uXelile/uXelisa wayede enelifa. (1)
13.9 KukwaDanile. (1)
13.10 Injongo yokubanjwa kwale ndibano kukuba uNamhla angenwe
nguLunga. (1)
13.11 Umthandazo wesikhohlakali awufiki ezulwini, uThixo akahlalanga
kumqolomba weminyanya. (1)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2016) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 19
13.12 Sibonisa ukungabi nambeko. (1)
13.13 Kukujongelwa phantsi kwesiko lokwendiselana /kukujongelwa phantsi
kwamalungelo abantu basesikolweni
[Nayiphi na kwezi] (1)
13.14 Yeyangaphandle (1)
13.15 Linqanaba lovuthondaba Kwimeko yamaza eli liza likwincochoyi apho
uNamhla alwela elakhe ilungelo. (2)
13.16 Ndiyawangqina kuba ngoku uDanile unyanzelise ukuba atshatise
uNamhla ngokwesiko lesiNtu. (2)
13.17 Yintlekele-siyoliso Ukuphalala kwegazi ngenxa yokufa kukaZodwa
noSidima yintlekele ukanti ke iyayolisa eyokuthi kanti uSidima obekade
kukholelwa ukuba wafa akafanga ade nombulali ayazi loo nto. (2)
[25]
OKANYE
UMBUZO 14 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
A-a-a! JONGUMSOBOMVU: B.B. Mkonto
Umfundi unokunyathela kwezi ngongoma xa ephendula.
Impixano lugxagxamiswano okanye usunduzwano/uxambuliswano phakathi
komntu nomnye umntu okanye phakathi kwamaqela amabini achaseneyo
ngezimvo. Impixano ithi ibe nezinto ezisisondlo kuyo ukuze ikwazi ukunwenwa
oku komlilo wedobo.
UNkosi Maqoma ngunyana kaKumkani uNgqika, yise lowo othandwa kakhulu
ngumbuso wamaNgesi, yiRhuluneli yeBhrithane. Ufunde lukhulu ke
uMaqoma lo kuyise ekukhuleni kwakhe.
Uyiqaphele eselula into yobuqhinga nonyhwalazo bezizwe ezimhlophe,
kwaye wayelikroti elizibalule kakhulu ezimfazweni.
Wayenengqondo neliso elibukhali kuba wakhawuleza wabona kwangoko
amaqhinga amaNgesi buqhinga nobo ebabuhambisana nevangeli.
Waqaphela ukuba kolu guqulo lwabantu abamnyama abefundisi babelwela
ilizwe labo ngokuphanga umhlaba. Ifuthe labefundisi lalisetyenziswa
ngamandla ziziphatha-mandla zabeLungu. Umphathi wamajoni ombuso
wamaNgesi eMpuma- Koloni yayinguKholoneli Somerset. Abefundisi
ababehambisa ivangeli inguGqirha John Philip (Filiphu), James Read
(Ngcongolo) noH Calderwood (Kondile).
Aba befundisi baqhuba iimpembelelo zokuguqula intlalo yabantu kwaye
bakhatshwa ngamajoni nombuso wamaNgesi azimisele ukuthatha imihlaba
kayise uNgqika.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
20 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2016)
Olona tshaba lukhulu lukaMaqoma nguSomerset ongumphathi wamaNgesi kweli
lizwe nokhokhelisa abefundisi kulandele abarhwebi kanti kuloko ezakungena
ngomkhosi.
UMaqoma ubabona abahambisi bevangeli bengena ngabafazi babo,
bebaqobongela behlasela kakhulu ezi zinto zingathandwayo ngabo ezifana
nesithembu, batsho bawexuleke lula ke abafazi yile mfundiso.
Abafazi abafuni nokusila iindywala emizini yabo ngelithi zizinto zobuhedeni ezo
umzekelo uNowayithini inkosikazi kaMntlane, MamCirha.
Iyavakala ingxokozela nakubafazi bebodwa malunga nokungaqabi nokungasili
kukaMamCirha indlela alwa naye ngayo uNobomvu.
Bathi abafundisi xa sebeqalile ke bayikhathaze kakhulu inkosi yeso sithili
ngokumana beyindwendwela befuna imihlaba ukuze bakhe izindlu zabo.
Amadoda amangaliswa lixesha iinkonzo eziqhutywa ngalo ezithatha ubusuku
kulityaziswa amakhosikazi wabo. Isigqeba samaphakathi asiyiginyi le
yokukhutshwa kwemihlaba yooyise.
Bakungena abefundisi ubona kufika abarhwebi abangena nezinto bananise
ngazo, batshintshiselane beqhatha abantu bakaMaqoma, bebhunyula
ngokubanika oonobenani bezinto lo gama bona befumana izinto zexabiso.
Iinkomo ziyaphela ngokunaniselana ngezipeliti, izikhakha ziyalahlwa kufakwa
iimpahla zasemLungwini.
Amasimi ayatshiswa, ubusela bemfuyo bubhokile yeyona nto imphambanisayo
uMaqoma, ukungenelwa kweelali ngobusuku kuqhutywe yonke esebuhlanti,
othe waphuma phandle uyadutyulwa abulawe ze kutshiswe naloo mizi.
UMaqoma ubona libhuqwa ilizwe lakowabo ngondlela-mnyama ngamazwi
athambileyo abefundisi abangena ngokungathi bahambisa iLizwi leNkosi
kubo. UKumkani uNgqika yena bamgqiba kudala abamhlophe kuba
uvuma yonke into abeza nayo kuye ngenxa yokuba engumntu othanda
uxolo.
Kubulawa uBawana uMaqoma uyaziphindezela, ze uSomerset afumane
ithuba lokuya kungena kwikomkhulu liakMaqoma ephethe ileta
yesigunyaziso ekhatshwa ngabefundisi abaqhathe uNgqika ukuba
abekho ukuze athibaze uMaqoma angalwi xa ekhutshwa eTshokotshele.
Eli cebo lokuza noNgqika ukuze athibaze uMaqoma limsebenzele uSomerset
kuba uphumile ngokuhlonipha uyise uNgqika kodwa ekhala ngokushiya umhlaba
wamanyange akubo ngelithi kodwa abanokwala xa kusitsho uyise.
Wanikezela uMaqoma ngenxa yecebo lokuba kutyhefwe uNgqika yiBhrithane
bamenza isixhobo sokuzuza nokufezekisa iinjongo zabo ngokuthi bahambe
naye xa baya kuMaqoma abamaziyo ukuba likhalipha elingoyikiyo.
[Naziphi ezinye ingongoma ezichanekileyo ziyakwamkeleka.] [25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2016) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 21
OKANYE
UMBUZO 15 (UMBUZO OMFUTSHANE)
A-a-a! JONGUMSOBOMVU! B.B. Mkonto
15.1 KukwaNkosana uXhoxho/Komkhulu. (1)
15.2 Kulungiselelwa ukuya eTshokotsdhela kukho umcimbi khona. (1)
15.3 Ngabefundisi /NguMatshaya noKondile. (2)
15.4 Yinkosana. (1)
15.5 Abazukubaqhelisela /Abazikubanika ntloko kulo mcimbi beze
ngawo. (1)
15.6 Yingabula-zigcawu apha sityhilelwa umcimbi oza kuba liqhakuva
lokhwekhwe/Yingabula zigcawu zizithole zempixano ezi zivezwa apha
kweli nqanaba. (2)
15.7 Ityhila ubuqhinga ngokucela indawo encinci wakuyifumana
unyukele. (2)
15.8 Ungumntu onomqolo nosimelayo isigqibo/Akalobhetyebhetye
lomlinganiswa. (2)
15.9 Intlonipho/Imbeko nokuthobela inkosi uNgqika. (2)
15.10 Bubuqhinga bokusa uMaqoma ayokuhlala kufuphi noyise ngesizathu
sempilo kaNgqika ibe injongo ikukurhwaphiliza umhlaba/UMaqoma
ungumqobo kulo mhlaba ufunwa ngabefundisi ngoku yindlela
ephucukileyo le yokumsusa kulo mhlaba. (2)
15.11 Kukujonga yonke into eqhubekayo entle nembi. (1)
15.12 Iveza ukuba impilo kaNgqika inkenenkene. (2)
15.13 Labangela ukuba nangona uMaqoma wayengafuni kunikezela kodwa
ngenxa yokuba ooSomerset babeze noNgqika wavuma ngenxa
yokuhlonipha uyise uNgqika. (2)
15.14 Libonisa ukuba ungumbulali/Ungunobangela wokufa kwabantu. (2)
15.15 Ngumlinganiswa onomqolo/oyimelayo into akholelwa kuyo/
Akalobhetyebhetye. (2)
[25]
AMANQAKU ECANDELO C: 25
AMANQAKU EWONKE: 80
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
22 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2016)
ISIHLOMELO A: ICANDELO A: IRUBRIKI YESINCOKO SONCWADI: ISIHOBE [10 AMANQAKU]
Imiqathango Egqwesileyo Esemagqabini Eyanelisayo Eyinxalenye Engaphumelelanga
neqaqambileyo nefanelekileyo
8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
UMXHOLO - Isihloko sitolikwe - Ubonisa ukuqonda - Isihloko sitolikwe - Ayanelisi indlela - Akanalwazi kwaphela
ngokunzulu. nokutolika kakuhle ngokwanelisayo ekutolikwe ngayo ngesihloko.
Ukuhlalutywa - Iingxoxo ezinomtsalane isihloko okanye umbuzo. - Akho amanqaku axhasa isihloko/umbuzo. - Impendulo ayikho
kwesihloko, ubunzulu ezixhaswe - Impendulo inazo isihloko kakuhle. - Anqongophele kakhulu mxholweni wesihobe.
bengxoxo, indlela ngokuvokothekileyo iinkcukacha - Ezinye iingxoxo amanqaku okuxhasa - Impendulo ibonisa
azakuzela ngayo kusetyenziswa isihobe. ezanelisayo. zixhasiwe nangona isihloko. ukulambatha kulwazi
ingxoxo, - Impendulo ibonisa - Izimvo ezibambekayo ingezizo zonke - Impendulo ibonisa lwesihobe.
ukuwulandela ulwazi olugqwesileyo zinikiwe nangona ezixhaswe ukuqhwalela kulwazi
kakuhle umhobe. ingezizo zonke nje lwesihobe.
lwesihobe. ngokwanelisayo.
ezixhaswe njengoko
- Impendulo ibonisa
kufanelekile.
- Impendulo ibonisa ulwazi olusisiseko
7 AMANQAKU ulwazi lwesihobe. lwesihobe.
- Isakhiwo - Isakhiwo sicacile - Bukho ubungqina - Isakhiwo - Isakhiwo sife amanqe.
ISAKHIWO siyathungelana. kwaye ingxoxo besakhiwo. sibonakalisa - Iziphene zolwimi
NOLWIMI - Ingxoxo ixongxwe iyathungelana kakuhle. - Isincoko sibonakalisa iziphene zoyilo. ezingamkelekanga
kuhle kwaye zikhuliswe - Ukuthungelana ukusilela - Ingxoxo konke konke nesimbo
ngokugqwesileyo kwengxoxo kukuthungelana ayicwangciswanga esingachanekanga.
nangokucacileyo. kuyalandeleka. nokunamathelana ngokukuko.
3 AMANQAKU - Ulwimi, ithoni nesimbo - Ulwimi, ithoni nesimbo kwezimvo. - Bukho ubungqina
sokubhala zivuthiwe, sokubhala zichanekile - Iziphene zolwimi beziphene zolwimi.
ubukhulu becala. zimbalwa, ithoni - Ithoni nesimbo
zinomtsalane,
nesimbo sokubhala sokubhala
zichanekile.
zichanekile ikakhulu. azichanekanga.
- Igrama upelo
neziphumlisi
azinaziphene
kwaphela.
AMANQAKU 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2016) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 23
ISIHLOMELO B: AMACANDELO B NO C: IRUBRIKI YOKUHLOLA ISINCOKO SONCWADI- INOVELI NEDRAMA [25 AMANQAKU]
Imiqathango Egqwesileyo Esemagqabini Eyanelisayo Eyinxalenye Engaphumelelanga
neqaqambileyo nefanelekileyo
UMXHOLO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
- Impendulo igqwesile. - Ubonisa ukuqonda - Impendulo iphakathi, - Buncinane ubungqina - Buncinci kakhulu
14–15 nokutolika kakuhle asiyiyo yonke imiba obubonakalisa ukusazi ubungqina obububo
- Impendulo ebalaseleyo. isihloko okanye umbuzo. ekungenwe kuyo nzulu. isihloko yaye kunqabile ukuqonda isihloko.
12–13 - Impendulo inazo - Akho amanqaku ukungena nzulu kwimiba - Iimpendulo zisilele
15 AMANQAKU
- Ukutolikwa okunzulu iinkcukacha asixhasa ekubhalwa ngayo. kakhulu ukuphendula
kwesihloko ezanelisayo. ngokufanelekileyo - Ambalwa amanqaku umbuzo.
- Iingxoxo ezinomtsalane - Izimvo ezibambekayo isihloko axhasa isihloko. - Izimvo zibekwe
ezixhaswe zinikiwe nangona - Ezinye izimvo zixhasiwe - Iimpendulo ngendlela
ngokuvokothekileyo ingezizo zonke nje kodwa ubungqina ezichanekileyo zimbalwa engacacanga konke-
kusetyenziswa uncwadi. abusoloko busamkeleka. kakhulu. konke.
ezixhaswe njengoko
- Ukuqonda - Ulwazi lwejenre/netekisi - Luncinane ulwazi - Alukho kwaphela ulwazi
kufanelekile.
okubalaseleyo kwejenre alugqibelelanga. ngejenre netekisi. lwejenre netekisi.
- Impendulo ibonisa
netekisi. ulwazi lwejenre
netekisi.
ISAKHIWO NOLWIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
- Isakhiwo - Isakhiwo sicacile kwaye - Bukho ubungqina - Isakhiwo sibonakalisa - Ukungabikho koyiloo
10 AMANQAKU siyathungelana. ingxoxo iyathungelana besakhiwo iziphene zoyilo. kwenza ukuba
- Intshayelelo nesiphelo kakuhle. obungagqibelelanga. - Izimvo azithungelelani kungabikho
esigqwesileyo. - Intshayelelo nesiphelo - Unamathelelwano kakuhle. thungelelwano
- Ingxoxo yakheke kunye nemihlathi nothungelelwano - Iziphene zolwimi lwezimvo.
ngokufanelekileyo zicwangciswe ngendlela lwezimvo lukho, kodwa ziyabonakala. - Iimposiso zolwimi
yaze yakhuliswa edala uthungelwano. kukho iziphene. - Ithoni nesimbo
nesimbo sokubhala esife
ngokucacileyo - Izimvo zithungelana - Zikho iziphene zolwimi sokubhala
amanqe kwenza
- Ulwimi, ithoni nesimbo ngokuchanekileyo. ezithile, ithoni, nesimbo asichanekanga.
sokubhala sichanekile - Imihlathi ineziphene. ukungavakali
sokubhala sivuthiwe, - Ulwimi, ithoni nesimbo
ikakhulu. kokubhaliweyo.
sinomtsalane, sokubhala sisetyenziswe
- Imihlathi ichanekile - Ayichanekanga ithoni
sichanekile. ngokuchanekileyo
ikakhulu. nesimbo sokubhala
ikakhulu. - Ulwakhiwo lwemihlathi
ludlakadlaka.
AMANQAKU 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
QAPHELA: Ukuba umviwa uwutyeshele ngokupheleleyo umxholo, suka wabhala isincoko esiya sephepha lesithathu, mnike u-0.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Study this subject
Recommended for this subject

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P2 Eastern Cape Mock 2016 QP

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC June Exams 2016 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 P2 2016 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 Eastern Cape Mock 2023 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 Eastern Cape Mock 2019 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 Eastern Cape Mock 2018 Memo
More from Grade 12 isiXhosa HL

Annual teaching plan
Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023 24

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P1 Eastern Cape Mock 2025 QP

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2025 Question Paper

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2025 Question Paper

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P3 NSC November 2025 Question Paper
_hlayiso.com_--e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72/v1-682ba3c7e04fa8dc02db/card.webp)
Errata