NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
IBANGA 12
SEPTEMBA 2016
ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2
AMANQAKU: 80
IXESHA: 2½ iiyure
*XHOHL2*
Olu viwo lunamaphepha angama-29.
Skip to contentAll 2016 papers 





View all





isiXhosa HL Grade 12 P2 Eastern Cape Mock 2016 QP
Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 question paper from the Eastern Cape Mock Exam 2016, 32 pages. Read online or download the free PDF.
Isixhosa Hl · Grade 12 · Eastern Cape Mock Exam · 2016. Question paper, 32 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- isiXhosa HL
- Grade
- Grade 12
- Document type
- Question paper
- Year
- 2016
- Exam period
- Eastern Cape Mock Exam
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 32
- File size
- 465.6 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 32
This exam
Eastern Cape Mock Exam 2016
- Paper 1Question paperMemo
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Memo
Questions in this paper
- Question 2Uncwadi / Literature (Set Works)10 marks
- Question 3Uncwadi / Literature (Set Works)10 marks
- Question 4Uncwadi / Literature (Set Works)10 marks
- Question 5Uncwadi / Literature (Set Works)20 marks
- Question 7Uncwadi / Literature (Set Works)50 marks
- Question 9Uncwadi / Literature (Set Works)50 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
2 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2016)
IMIYALELO NENGCACISO
1. Funda imiyalelo ngocoselelo phambi kokuba uphendule imibuzo.
2. Musa ukuzama ukufunda lonke iphepha lemibuzo. Sebenzisa itheyibhile
yesiqulatho ekwiphepha elilandelayo uze uchonge imibuzo ebuzwe
ngoncwadi olufundisiweyo kulo nyaka. Emva koko, funda le mibuzo wandule
ukhethe oza kuyiphendula.
3. Eli phepha linamacandelo amaTHATHU:
ICANDELO A: iSihobe (30)
ICANDELO B: iNoveli noncwadi Lwemveli (25)
ICANDELO C: iDrama (25)
4. Phendula imibuzo emiHLANU iyonke.
Imibuzo emiTHATHU kwiCANDELO A, omNYE kwiCANDELO B, nomNYE
kwiCANDELO C ngale ndlela ilandelayo:
ICANDELO A: ISIHOBE
IMIBONGO EFUNDISIWEYO-Phendula imibuzo emiBINI
UMBONGO ONGAFUNDISWANGA: Ngumbuzo ONYANZELEKILEYO
ICANDELO B: INOVELI NONCWADI LWEMVELI
Phendula umbuzo OMNYE.
ICANDELO C: IDRAMA
Phendula umbuzo OMNYE.
5. UKHETHO LWEMIBUZO KUMACANDELO B (INOVELI NONCWADI
LWEMVELI) NECANDELO C (IDRAMA)
o Phendula KUPHELA imibuzo esetwe kwinoveli okanye ncwadi lwemveli
nakwidrama oyifundisweyo.
o Phendula UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI ube mNYE kunye
NOMFUTSHANE ube mNYE.
o Xa uphendule umbuzo OSISINCOKO SONCWADI KWICANDELO B,
unyanzelekile ukuba uphendule UMBUZO OMFUTSHANE
kwiCANDELO C.
o Xa uphendule umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO B, unyanzelekile
ukuba uphendule UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO
C.
o Sebenzisa itshekhlisti ukwenza oku.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2016) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 3
6. UBUDE BEEMPENDULO
o Imibuzo ezizincoko zoncwadi yesiHobe kulindeleke ukuba iphendulwe
ngamagama ali-190–240.
o Imibuzo ezizincoko zoncwadi iNoveli, uncwadi lwemveli neDrama
kulindeleke ukuba iphendulwe ngamagama angama 340–390.
o Ubude beempendulo zemibuzo emifutshane buxhomekeke kulwabiwo
lwamanqaku.
7. Abaviwa kulindeleke baphendule ngokuvakalayo nangokusemxholweni.
8. Imiyalelo ebhalwe ekuqaleni kwecandelo ngalinye kulindeleke ukuba
ilandelwe ngocoselelo.
9. Nombola iimpendulo zakho ngokuchanekileyo ulandela kwimibuzo
ekwiphepha loviwo.
10 Qala icandelo NGALINYE kwiphepha ELITSHA.
11. Yaba ixesha ngolu hlobo lulandelayo:
ICANDELO A: malunga nama-40 emizuzu
ICANDELO B: malunga nama-55 emizuzu
ICANDELO C: malunga nama-55 emizuzu
12. Bhala ngokucocekileyo nangokucacileyo.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
4 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2016)
IPHEPHA YESIQULATHO SEPHEPHA LOVIWO
Le theybhile yesiqulatho kulindeleke ukuba incedise abafundi bakwazi ukukhetha imibuzo
abaza ukuyiphendula khon’ukuze bangafundi iphepha loviwo lonke.
ICANDELO A: ISIHOBE
Imibongo efundisiweyo: Phendula NAYIPHI na imibuzo emiBINI.
INANI LOMBUZO UMBUZO AMANQAKU INOMBOLO
YEPHEPHA
1. Afrika likhaya Umbuzo osisincoko 10 7
soncwadi
OKANYE
2. Umlambo Umbuzo omfutshane 10 8
OKANYE
3. Uvukani madoda kusile Umbuzo omfutshane 10 9
OKANYE
4. Unkosi Rholihlahla Umbuzo omfutshane 10 10
Nelson Mandela
KUNYE
Umbongo ongafundiswanga. Unyanzelekile uphendulwe.
5. Zixolise Umbuzo omfutshane 10 11
ICANDELO B: INOVELI
Phendula umbuzo omNYE
INOMBOLO
INANI LOMBUZO UMBUZO AMANQAKU
YEPHEPHA
6. Nyana wam! Umbuzo osisincoko 25 13
Nyana wam! soncwadi
OKANYE
7. Nyana wam! Umbuzo 25 14
Nyana wam! omfutshane
OKANYE
8. Ukhozi Umbuzo osisincoko 25 16
olumaphiko soncwadi
OKANYE
9. Ukhozi Umbuzo 25 17
olumaphiko omfutshane
OKANYE
10. Ubuncwane Umbuzo osisincoko 25 19
boncwadi soncwadi
lwemveli
OKANYE
11. Ubuncwane Umbuzo 25 19
boncwadi omfutshane
lwemveli
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2016) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 5
ICANDELO C: IDRAMA
Phendula umbuzo omNYE.
INANI LOMBUZO UMBUZO AMANQAKU INOMBOLO
YEPHEPHA
12. Amaza Umbuzo osisincoko 25 23
soncwadi
OKANYE
13. Amaza Umbuzo omfutshane 25 23
OKANYE
14. A-a-a! Umbuzo osisincoko 25 27
Jongumsobomvu soncwadi
15. A-a-a! Umbuzo omfutshane 25 27
Jongumsobomvu
QAPHELA: kumaCANDELO B no C, phendula umbuzo omNYE OSISINCOKO
SONCWADI nombuzo omNYE omFUTSHANE.
Nceda ungaphenduli imibuzo emiBINI ezizincoko zoncwadi OKANYE imibuzo
emiBINI emifutshane.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
6 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2016)
Kulindeleleke ukuba abaviwa baqwalasele itshekhlisti elandelayo ukuqinisekisa ukuba
bakhethe imibuzo ngokuchanekileyo.
ICANDELO AMANANI INANI LEMIBUZO TIKISHA
EMIBUZO EPHENDULWAYO NGASEZANTSI
A Isihobe(Isihobe 1–4 2
esifundisiweyo)
Isihobe (Isihobe 5 1
esingafundiswanga)
B Inoveli noNcwadi 6–9 1
Lwemveli (Umbuzo
osisincoko soncwadi
OKANYE umbuzo
omfutshane
C Idrama( Umbuzo 10–13 1
osisincoko soncwadi
OKANYE umbuzo
omfutshane
QAPHELA: kumaCANDELO B no C, qinisekisa ukuba uphendule umbuzo
omNYE OSISINCOKO SONCWADI nombuzo omNYE omFUTSHANE.
Nceda ungaphenduli imibuzo emiBINI ezizincoko zoncwadi OKANYE imibuzo emiBINI
emifutshane.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2016) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 7
ICANDELO A: ISIHOBE
VUKANI MADODA KUSILE – A. Stemela: Umhleli
IMIYALELO
Kweli candelo kubuzwe imibongo nezibongo eziNE efundisiweyo nombongo
omNYE ongafundiswanga.
Umviwa ulindeleke ukuba aphendule nayiphi na imibuzo ebuzwe kwimibongo
okanye izibongo ezifundisiweyo, KUNYE nombuzo omNYE kumbongo
ongafundiswanga okanye isibongo esingafundiswanga.
QAPHELA: Umbuzo ongombongo ongafundiswanga KUNYANZELEKILE ukuba
uwuphendule. Qinisekisa ukuba ukhetha imibuzo emiTHATHU kweli
candelo.
Ubude bempendulo yombuzo osisincoko soncwadi buli-190–240 amagama.
IMIBONGO EFUNDISIWEYO
UMBUZO 1 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
Funda esi sicatshulwa sombongo singezantsi wandule ubonise indlela imbongi
esebenzise ngayo ulwimi ukutyhila umxholo uthathela ingqalelo kuphela imiqolo
ebhalwe ngqindilili.
ISICATSHULWA A
AFRIKA LIKHAYA – Shasha W.
1. Kowu aphin’amadoda!
2. Ndikhwina nje ndililela ngaphakathi!
3. Intombi kabawo bayenzakalisile,
4. Izidlwengu zezidlamlilo.
5. Kugqub’oothikoloshe kwindlu kabawo,
6. Ngcango festile ziyalenga-lenga,
7. Sebekruthakruthe batyhoboza!
8. Rhuthu intong’am ndaphakamisa,
9. Yangen’imbumbulu bandosela.
10. Beza nomfundisi wathandaza,
11. Hlas’umkhont’am ndabibitheka
12. Ndonda ngecabanga balambisa,
13. Yangen’imbumbulu bandosela
14. Kunamhlanje nje ndondl’umgqakhwe [10]
OKANYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
8 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2016)
UMBUZO 2 (UMBUZO OMFUTSHANE)
Funda lo mbongo ulandelayo uze uphendule imibuzo elandelayo.
ISICATSHULWA B
UMLAMBO – Thuthani N.
1 Sisilw’esicel’umngeni kwiintsunguzi zamahlathi,
2 Sihamba sigila siqwashaz’imithi emikhulu enamagama yalapho,
3 Nezilo ezikhulu zamahlathi zitsho ziwucezele, 1
4 Wobhasoph’endleleni wawo uhamb’ukhukulisa!
5 Uthwele amaxhoba unqwamza njengenyok’ebhijelayo.
6 Silondini nakuben’uluncedo nje,
7 Ngemv’ushiy’izikhalo, nezingqala,
8 Ushiy’imbubhane, ushiy’abahlolo nabahlolokazi, 2
10 Mdali weenkedama namahasi, mahlukanisi wabathandanayo.
11 Yakun’imvula igxagxaza, iyakombelela, ikuhlupheza,
12 Utsho nawe uqiniseke kwidabi lakho lezigalo, uhlasele,
13 Phofu nawe uzithethelele uthi basendleleni yakho, 3
14 Unjengololiwe ecumz’ixhoba endleleni yakhe.
15 Akuqali nto, bayakuzela bakuxhokoshe,
16 Wakuphindisa utsho kungamil’ingca kube mdak’iisali.
17 Nezinqulo zethu kwiilali ezingaphesheya siyabuzana,
18 Sinqule sizithuthe sixel’imilambo yeendawo zethu, 4
19 Kube luvuyo nochulumanco ngokubambana ngemilambo,
20 UGaba uNgqosini lowo ngumntu womlambo,
21 Nawe ke goduka mlambo uye kuyise, ulwandle
2.1 Caphula ibinzana elithetha ukuba umlambo uyayaphula imithi. (1)
2.2 Ibhekisa kubani imbongi kwisitanza sesi-2? (1)
2.3 Siludidi luni isafobe esifumaneka kumqolo wokuqala? (1)
2.4 Xela umahluko oqaphelekayo kwisitanza soku-1 nesesi-2 ngokwesakhiwo
sangaphandle sombongo. (2)
2.5 Ntsingiselo ni etyhilwa yimbongi ngomlambo kumqolo we-15-16? (2)
2.6 Mfanekiso ngqondweni mni ozotywa yimbongi ngegama elinomgca
ngaphantsi kumqolo we-11? (1)
2.7 Bhala umongo walo mbongo ngesivakalisi esinye. (2)
[10]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2016) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 9
UMBUZO 3 (UMBUZO OMFUTSHANE)
Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.
ISICATSHULWA C
UVUKANI MADODA KUSILE: Mzukwa Z. W. V.
1 “Ndikhumbul’ eNxu-u-ba,”
2 Yatsh’int’ekhonya ngamava,
3 Yatsh’ixel’isifingo sokusa.
4 Itsho kamnand’emini, 1
5 Ewe x’ixel’imin’emaqanda
6 Yatsho kalusizi ngorhatya,
7 Kwathwa kwelakowethu zezombethe.
8 Nkunz’edla kamnandi yedla neemazi’
9 Nkunz’eyaziwayo yaziwa ngamathole. 2
10 Yaqhwaya madod’izihlamb’ emgqubeni,
11 Yancedis’ukufun’isitshix’emfungu-mfungwini.
12 Tyhini, tyhini le kwedini,
13 Yaz-yaz’ukub’uzenz’ umntu” 3
14 Yatsh’int’ enkul’isongela
15 Isongel’igatyan’elincokolis’eny’intokazi.
16 Wubon’ uzigwagwisa kwiintokazi,
17 Wubon’ usakha amaxhaka,
18 Wubon’ udlisela ngobungangamsha,
19 Gqi indun’ enkulu usapho luyashiywa. 4
20 Mqhagindini uxatyisiwe
21 Wotshindini yakowethu uyathandwa,
22 Ndatsho nam ndancoma. 5
3.1 Nika ixesha lemini okhonya ngalo umqhagi ngokomqolo wesithathu. (1)
3.2 Zibizwa ngaliphi igama iinkuku ezikhala ngorhatya ngokwesitanza sesi-2? (1)
3.3 Xela umahluko okwisakhiwo sangaphandle sesitanza sesi-4 nesesi-5. (2)
3.4 Bonisa indlela imbongi esebenzise ngayo ulwimi kumqolo we-9 (2)
3.5 Imbongi ithetha egameni likabani kumqolo we-12? (1)
3.6 Mfanekiso-ngqondweni mni ozotywa yimbongi ngomqolo we-17? (1)
3.7 Bhala umongo walo mbongo ngesivakalisi esinye. (2)
[10]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
10 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2016)
UMBUZO 4 (UMBUZO OMFUTSHANE)
Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.
ISICATSHULWA D
UNKOSI RHOLIHLAHLA NELSON MANDELA – Yali-Manisi D.L.P
1 Thetha mfo kaMandela! Thetha nkosi yam!
2 Theth’ungoyiki kusekh’impund’eAfrika!
3 Maz’ungaboyik’ooSiswana-sibomvana,
4 OoSobindeka nooQhinga-libhentsile.
5 Bona bakubon’amadlala,
6 Kanti kukrakr’inyaniso;
7 Kuba kamb’ihlaba ngokwekhala,
8 Budul’ububhengeqa nobungqwangangqwili.
9 Thetha mThemb’ungoyiki kusekh’amadoda!
10 Theth’ungoyiki kusekh’amadod’eAfrika!
11 Mhlawumbi la mathamb’angarhashaza;
12 Lith’ithambo libuyele kwithambo lalo;
13 Kub’uThix’uSomandla uyalawula,
14 Uyawakhawulezis’amaxesh’akhe.
15 Ubhukuq’izikumkan’ezikhulu,
16 Aphakamis’izizwan’ezidelekileyo.
17 Thetha kwedin’akwaZondw’ungoyiki!
18 Ungazoyik’iinyhwagi neembodla.
19 Nokufa kusakulindile,
20 Kwaye kusakulungele;
21 Ube lidini lesizwe sikaNtu,
22 Kub’ungumntwan’egazi ngendalo.
23 Wavelel’uthwal’ezo nzingo neenzima,
24 Ezinye nezinye phezu kwezinye.
25 Ngaman’uThixo wakusikelela,
26 Wakuphumeza, wakuthamsanqelisa,
27 Uboyis’ububi neent’ezimbi.
28 Makube njalo nkosi yam.
4.1 Lubizwa njani uphindaphindo lwesandi u’th’ ekuqaleni kwemiqolo 1 no 2? (1)
4.2 Ibhekisa kubani imbongi kumqolo woku-1 nowesi-2? (1)
4.3 Xela umahluko okwisakhiwo sangaphandle sesitanza soku-1 nesesi-2. (2)
4.4 Ntsingiselo ni etyhilwa ngumqolo obhalwe ngqindilili ngokwalo mbongo? (1)
4.5 Mfanekiso ngqondweni mni ozotywa yimbongi ngebinzana elinomgca
ngaphantsi kumqolo we-7? (1)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2016) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 11
4.6 Uphindaphindo lwegama “ezinye” kumqolo we-24 luzisa yiphi intsingiselo
ngalo kaMandela. (2)
4.7 Bhala umongo walo mbongo ngesivakalisi esinye. (2)
[10]
KUNYE
UMBONGO ONGAFUNDISWANGA: UNYANZELEKILE UWUPHENDULE.
UMBUZO 5 (UMBUZO OMFUTSHANE)
Funda lo mbongo ungezantsi, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo.
ISICATSHULWA E
ZIXOLISE* – Ndlazulwana T.
1 Bunjalo obu bomi bumnandi-krakra,
2 Obu bomi bumacala mabini okoxolo lomthi.
3 Bakufik’ unkene-nkene bukuqob’amadolo.
4 Bakuvel’ u-ethe-ethe bukulalisa ngophothe.
5 Ndiswel’imilom’okukuxolisa kwintlung’engaphakathi.
6 Ndiswel’izandla zokukusul’iinyembezi zomphefumlo.
7 Ndiswel’amandl’okukukhombis’umend’onguwo.
8 Ndiswel’isipho sokukwenz’uxol’ulibale.
9 Izinto zalo mhlaba ngubhanga cim’okwerhangasi,
10 Intlung’eziyidalayo phof’ayishiyi zigingqi nazilonda,
11 Kuba kamb’ okomhlaba kuyaguga.
12 Kuba kamb’ezalaph’emhlabeni ziyabuna.
13 Izint’ezininz’akakh’amandl’okuzinqanda.
14 Iziphiw’ezininz’akakho amandl’okuzigcina.
5.1 Nika isafobe esikwibinzana, ‘bumnandi-krakra’. (1)
5.2 Chonga imvano-siqalo kwimiqolo 3 nowe-4. (1)
5.3 Caphula umqolo onika intsingiselo yokuba ubomi abumfuni umntu
ongomelelanga. (1)
5.4 Chaza umfanekiso ntelekelelo oziswa ngumqolo we-9. (2)
5.5 Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli.
Lo mbongo ukudidi lweesonethi olubizwa ngokuba (yeyesiTaliyane/
yeyamaNgesi) kuba ngokwesakhiwo sawo une (oktheyivu nesethethi/
uneekwatreni ezintathu nekhaphlethi). (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
12 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2016)
5.6 Myalezo mni odluliswa yimbongi kwikhaplethi yalo mbongo? (2)
5.7 Ivakalelwa njani imbongi kwimiqolo 5 ukuya kowe-8? (1)
[10]
AMANQAKU ECANDELO A: 30
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2016) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 13
ICANDELO B: INOVELI
IMIYALELO
Kweli candelo kubuzwe iinoveli ezimbini noncwadi lwemveli.
Khetha imibuzo kwinoveli oyifundisiweyo.
Kwinoveli ngaNYE nakuncwadi lwemveli kubuzwe imibuzo emiBINI,
OSISINCOKO SONCWADI NOMBUZO OMFUTSHANE,ukususela kumbuzo
wesi-6 ukuya kumbuzo we-11.
Khetha umbuzo ube mNYE uwuphendule.
QAPHELA: Xa umviwa ekhethe umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwinoveli
ayifundisiweyo; kunyanzelekile ukuba akhethe umbuzo
OMFUTSHANE kwiCANDELO C (kwidrama).
Xa umviwa ekhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO B
(kwinoveli), kunyanzelekile ukuba akhethe umbuzo OSISINCOKO
SONCWADI kwiCANDELO C (kwidrama).
Ubude beempendulo zemibuzo emide bungama-340–390 amagama.
UMBUZO 6 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa
Bonisa wayame ngeziganeko ezehla kuThole encwadini ukuba umlinganiswa
oliqhawe ufakwa engxakini ukuze enze iinzame zokuzikhupha. [25]
OKANYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
14 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2016)
UMBUZO 7 (UMBUZO OMFUTSHANE)
NYANA WAM! NYANA WAM!: WK Tamsanqa
Funda ezi zicatshulwa zenoveli zingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.
ISICATSHULWA F
‘… kwegqitha ezindlebeni zikaThole amazwi athi, Umntu unokuwuthabatha na umlilo
awuse esifubeni sakhe.
Zingatshi na iingubo zakhe?
Unokuhamba na umntu phezu kwamalahle avuthayo.
Zingatyabuki na iinyawo zakhe?
Wathi akuweva la mazwi lwee rhiphu uvalo wee xhwenene wakha wema umzuzu
ecinga kukho ingqondo ethi makangabi sangena kulo mzi aya kuwo, ekhumbula
mazwi alolu hlobo ethethwa kuye enga uyaphupha. Ekhumbula namazwi awakha
waweva ethethwa esangweni lelokishi eSprings athi, “Umoya uvela ngaphambili”,
nezinto ezathi zamhlela ngobo busuku. Uthe esahlafuna la mazwi athethwa ngulo
mfo wakwaSigxabhayi weva ilizwi lisithi, “Kutheni na Sthandwa uyalahleka?” Wee
phaka esothuka. Tyhini! nguNomsa uyamhlangabeza esangweni.
“Ewe Sasa, ndingxamele ukulahleka,” watsho ukuphendula efihla eyona nyaniso.
Bathathana baya kungena endlwini yalulonwabo olukhulu kusenziwa ziselo,
kudlalwa zidraughts kusithiwani. Babengayilibali imini enje ngolo rhatya umzi
ingowabo bengaphazanyiswa nto, ndithetha ukuba kwakuxhelw’eXhukwane. Kuthe
kusemnandi kunjalo kwankqonkqozwa emnyango.
“Ngena!” watsho uNomsa engayiphakamisanga nentloko eqwalasele kuloo mdlalo
Babewudlala weedraughts etafileni. Uthe ukuwaphakamisa kwakhe amehlo esithi
makakhe ajonge lo mntu ungenayo, wothuka waxhuma esitulweni zasarhaka ezo
draughts kwachitheka ziselo kwafa zigilasi phezu kwetafile yaba bubutyadidi. Phezu
kwabo kwakumi izinto zontathu, amehlo azo exela ukuba ziqulathe impazamo.’
7.1 Ayevela kubani amazwi awagqitha ezindlebeni zikaThole ngokwesicatshulwa? (1)
7.2 Chaza lo mlilo athe kanti uThole uwubeke esifubeni sakhe”ngokwale noveli?” (2)
7.3 Wayephi uThole ngeli xesha eva la mazwi? (1)
7.4 Xela udidi lwempixano etyhilwa libinzana elibhalwe ngqindilili kwisicatshulwa.
Xhasa impendulo yakho. (2)
7.5 Khetha kwizibiyeli ukuba isivakalisi esinomgca ngaphantsi sisebenze
njengayiphi indlela yokukrobisa kokuseza kuhla ebalini?
(njengeziyalo/njengeenkumbulo/njengokubethelwa komlinganiswa) (1)
7.6 Bonisa ukuba kusisigqebelo njani okukwesi sivakalisi singezantsi ngokwalo
mxholo.
“Bengayilibali imini enje ngolo rhatya, umzi ingowabo bengaphazanyiswa nto” (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2016) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 15
7.7 Xela inqanaba lesakhiwo elikulo ibali ngokwesicatshulwa. Xhasa impendulo
yakho. (2)
7.8 Khetha kwizibiyeli olona didi lozobo lwabalinganiswa luvezwa sisivakalisi
esibhalwe ngezantsi. Xhasa impendulo yakho. (Uzobo mayana/Uzobo
ngqo).
Phezu kwabo kwakumi izinto zontathu, amehlo azo exela ukuba ziqulathe
impazamo. (2)
ISICATSHULWA G
Kwiveki yokugqitywa kweemviwo, ngeCawe, umfundisi owayeshumayela
kwaSomgxada yayinguMaqoma waseNxukhwebe ngokuphendula isimemo
sikaThole samhla mnene. Amazwi akhe entshumayelo wawacaphula kwiVangeli
ngokubhalwa nguMateyu, kumazwi athi,
Wathi akuzibona izihlwele wasikwa yimfesane zizo, ngokuba zityhafile, zichithakele
ngokwezimvu ezingenamalusi. Aze athi kubafundi bakhe “ukuvuna okunene
kuninzi, kodwa bona abasebenzi bambalwa. Khungani ngoko eNkosini yokuvuna,
ikhuphe abasebenzi baye ekuvuneni kwayo.”
Esawafunda la mazwi umfundisi uMaqoma amhlaba uMangaliso wakhumbula
ukuxinwa kwakhe ngabafundi eKapa kwiinyanga ezimbalwa ezidlulileyo, kwathi
kunjalo zaphinda zamthabatha iinkumbulo zaya kumphosa eRhawutini mhla weva
kushunyayelwa ngawo ngumfo owayesiya eGeorge Goch emvuselelweni. Uthe
akugqiba ukuwafunda umfundisi watsho ngodlwabevu lwentshumayelo yakhe
walikhupha latsola esithi, “Ngoku ke ma-Afrika amahle, thembandini lendlu
eMnyama, ndiwabhekisa kuni la mazwi, ndihlaba umkhosi nto zakuthi ndithi yiyo le
imihlambi kaThixo ityhafile, ithe saa phandle apha ngokwezimvu ezingenamalusi
ifuna umalusi, ndibhenela kuni mawethu ndithi, “Iwu-u-u! zemnk’iinkomo
magwalandini! Ndifuna amadodana eze ngobuso elizweni ancame konke
anakho angenele ubufundisi.”
Wathi ukuba atsho bavakala bencwina abafana basesikolweni bambi bequbude
bejonga phantsi, suka uninzi lwabafana neentombi lwamana ukuwanamathelisa
kuMangaliso amehlo ngokunga lithi,
“Kutshiwo kuwe Mangaliso. Yhini na ukuba udukise?”
7.9 Nika igama lale ndawo kudityenwe kuyo ngokwesicatshulwa. (1)
7.10 Xela indima edlalwe nguMfundisi uMaqoma kubomi bukaThole. (2)
7.11 Khankanya elinye ityeli apho uThole wakhe wahlatywa lilizwi. (1)
7.12 Anika ntsingiselo ni amazwi abhalwe ngqindilili kwisicatshulwa? (1)
7.13 Chaza ubuthathaka bukaThole obunxunguphalisayo kumfundi wale noveli
xa embona eseGeorge Goch. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
16 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2016)
7.14 Kudlulisa myalezo mni ukujonga kwabantu kuThole xa umfundisi esithi
udodana malungenele ubufundisi? (1)
7.15 Ingaba oku kudukisa kukaThole kuyahambelana nesigqibo awasithatha ngala
mini wayehlangene noJoe neqela lakhe? Xhasa impendulo yakho. (2)
7.16 Ubufundisi bukaThole bube nagalelo lini kwikhaya lakhe? (2)
[25]
OKANYE
UMBUZO 8 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
UKHOZI OLUMAPHIKO: N. Saule
Bonisa wayame ngeziganeko ezehla kuMfazwe encwadini ukuba umlinganiswa
oliqhawe ufakwa engxakini ukuze enze iinzame zokuzikhupha. [25]
OKANYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2016) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 17
UMBUZO 9 (UMBUZO OMFUTSHANE)
Funda ezi zicatshulwa zenoveli zilandelayo wandule ukuphendula imibuzo.
ISICATSHULWA H
“Ooqhimgqoshe abafuneki apha!” Amehlo akhe ayethe ntsho kum
engathandabuzeki umntu abhekisa kuye. Yaduma ngoko nangoko indlu,
zayimvula izithuko ukuza kum. Ndeva ngombokro wenqindi emqolo, mpaku
impama ebusweni, ndaphalwa-phalwa ndityhalwa ukududulelwa phandle. Kukho
ababefuna ukundingqula phantsi, kodwa ndaxhathisa ndatyhudisela
ngasemnyango. Yaba bubudididi nobungxashingxashi, amanqindi ephambana
phezu kwentloko yam. Umfanekiso endaphuma apho uthe thaa okwethongo
engqondweni yam ngokaFriday egwejelisa ingalo yakhe kuNokuzola emsondeza
kuye akugqiba ukufunza.
Ndigxadazelele ngaphandle ibubuxhishixhishi, ndilekuzwa ndilingiswa
ngamanqindi, iimpama zibhabha emoyeni zingade zindifumane. Ndabaleka
ndaya kudlula kulaa mapolisa ayesesangweni sele ongezelekile ngoku. Impi
eyayindileqa, ingabantu endibaziyo abaxube neentwana zesikolo sam, sekukho
nokhe wandifumana apha entsuleni ngembokotho, yajika ngobungxamo
yakubona amapolisa angazange andinanze nganto mna phofu.
Ndihambe ndikhubeka elurhatyeni, ndaxwesa isixeko, ndada ndaya kuphumela
Ngaphaya kwaso kweli cala lingasempuma, kulaa mangcwaba madala, ndidane
ndiyinko.
Ndahlala phantsi phezu kwedlaka ndajonga isixeko esi, usathe thaa umfanekiso
kaNokuzola egonwe nguFriday. Ndiyakubona ukumpakaniswa nokuxushwa
ndixhaywa ndixhatshazwa ngabantu abangazi nto, eyona nto yandixhelayo
nguZo ezingalweni ezinuka umzondo zikaFriday. Ndahlala ndacinga. Ndathatha
isiganeko ngasinye kuthando lwam noNokuzola, ndizama ukufumana ukuba
umhlwa onguFriday waqala nini na ukonakalisa. Yandiqhuba yona ingqondo,
ithi iseBhakubha ibe iseLatakisa.
Kanti kuhleliwe nje uNokuzola uyachwechwa ecaleni ...
9.1 Ayevela kubani amazwi athi, “OoQhimgqoshe abafuneki apha”? (1)
9.2 UNokuzola lo wayesazana njani noMfazwe? (1)
9.3 Khankanya isiganeko esiqhubele uMfazwe kule ndibano. (1)
9.4 Sibhekisa kubani isithethi esithi “ooqhimgqoshe”? Caphula isivakalisi
esingqina impendulo yakho. (2)
9.5 Khetha kwizibiyeli eyona ndima edlalwa ngunobalisa etyhilwa ngamazwi
abhalwe ngqindilili kwisicatshulwa. (Umbalisi ungomnye wabalinganiswa/
umbalisi ungaphandle kwebali) (1)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
18 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2016)
9.6 Isenzo sikaFriday sokugona uNokuzola siliqhubele phambili njani eli ibali? (2)
9.7 Xela udidi lwempixano etyhilwa sisivakalisi esinomgca ngaphantsi. Xhasa
impendulo yakho. (2)
9.8 Khetha kwizibiyeli olona didi lozobo lwabalinganiswa luvezwa sisivakalisi
esibhalwe ngezantsi. Xhasa impendulo yakho. (Uzobo mayana/Uzobo
ngqo).
“Ooqhimgqoshe abafuneki apha!” (2)
9.9 Sigqibo sini afikelele kuso uMfazwe ngoNokuzola akube ecinge ukuba
kanti uyachwechwa kuhleliwe nje? (1)
ISICATSHULWA I
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo uze uphendule imibuzo elandelayo.
… Benze ntoni?
Loo mbuzo awuzange ube nampendulo kuba kwakungekho mphenduli.Yaba
ngutatomncinci kaMachule ochaza okwathi kwenzeka emafihlweni, sele
ekhululekile noko ngoku, kodwa yona imvula ingekenzi siqabu. Wagqibelisa
ngamazwi athi,
“Ukuba ibingeyiyo le mpimpi,” watsho esalatha kum ubuso buzele uncumo,
ngesingakhange sifihle namhlanje.” Wayenza into utatomncinci kaMachule.
Ndathi bendilindele izinkempe zezithuko, basuka bagixa bangqukruleka abantu
ngathi kokukhona kubhujiweyo. Kukho owada waphumelisa eviwa ngumntu
wonke kwelo gumbi esithi, “Nqanda Mfazwe, ungathini ukusishiya elutshabeni
sitshabalala?”
Ndagungqa ndaweninye, ndixakene nesidanga entungo. Endandilwazi mna
utshaba lwabo ndim, olu babefuna ndibanqandele kulo ndandingalwazi. Zathi
zakwanda izikhalo ndaqonda ukuba akungangam, ndaphuma phandle. Ndibe
nethutyana lokubalekisa amehlo ndiwajikelezisa igumbi eli, ndafika phaya entla
uCwe, umama kaNokuzola endithe ntsho ngamehlo ayengezelisayo ebambelele
esidleleni. Andizange ndibe nakufunda nto kobo buso babuthe shwace.
Ndathi gwiqi, ndema everanda ecaleni kwalaa makhwenkwe mabini esikolo,
uSiphiwo kunye noSiphiwo. Wona athe akundibona akhupha izandla
ezingxoweni, akrwela iintloko ngathi anento afuna ukuyithetha. Ndathula
andathetha kuba ndingayazi into ayimithiyo. Okwakundehlele kwezo ntsuku
kwakusekutsha engqondweni yam, ndizifundise ukuyenza lukhuni intliziyo yam
ngeso sizathu. Izolo oku bendithukwa ndinukunezwa ndixelelwa ukuba
ndingumrhubuluzi, ngoku kuthiwa mandinqande abantu bayaphela. Yeyona nto
yayibafanele leyo.
9.10 Ngoobani aba abuza ukuba benze ntoni? (1)
9.11 Xela isenzo osukela kuso lo mbuzo uthi “Benzeni”? (2)
9.12 Tyhila isigqebelo esikwintetho ebhalwe ngqindilili. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2016) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 19
9.13 Bonisa ngezenzo ezibini ukuba uMfundisi uHlathi udlale indima yobuzali
kubomi bukaMfazwe. (2)
9.14 Chaza uvakalelo oludalwa sisivakalisi esinomgca ngaphantsi
kwisicatshulwa. (2)
9.15 Ingaba wade wavakalelwa uMfazwe likhwelo lokuba makanqande? Xhasa
impendulo yakho. (2)
9.16 Xela udidi lwale noveli. (1)
[25]
AMANQAKU ECANDELO B: 25
OKANYE
UMBUZO 10 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI: MMI Swana nabanye
Bonisa ngengcaciso nemizekelo emine ubuncinci ukuba izaci namaqhalo
zinemvelaphi ekwiintsomi. [25]
OKANYE
UMBUZO 11 (UMBUZO OMFUTSHANE)
Funda ezi zicatshulwa zoncwadi lwemveli zilandelayo wandule ukuphendula
imibuzo.
ISICATSHULWA J: INTSOMI
IMFENE NODYAKALASHE
Kwathi ke kaloku ngantsomi uDyakalashe wacela uMvolufu ukuba amkhaphe aye
ebukhweni. UDyakalashe waxelela uMvolufu ukuba bangaphathi mphako
unokutya okumnandi, baphathe nje utshongo. Wavuma uMvolufu.
Banduluka ngomhla wohambo. Bakufika phezu komfula wathi uDyakalashe
mabaphumle batye imiphako ukuze basele apho emfuleni. Hayi ke bahlala
baqhala iingxowa zemiphako. Kanti uDyakalashe uziphathele inyama nesonka,
uMvolufu ephethe utshongo kuphela nje. Wahleka uDyakalashe wathi,
“Akucelwana ke, baza kulunga aba baphethe utshongo olomileyo.” Wathi tu
uMvolufu watya akugqiba wasela amanzi. Bathe xa belungiselela ukuhamba
kwakhona, uDyakalashe walatha umthi othile, wathi, “Ukuba ndithe ndalunywa
sisisu phaya ebukhweni uze undikhelele igqabi lalo mthi. Wavuma uMvolufu.
Baphinda baphathelela endleleni. Bakufika ebukhweni babukwa kakhulu.
Baphekelwa kamnandi. UDyakalashe wagcadelwa inkuku yanye kuba ebengaqali
ukuza apha. Yena uMvolufu wagcadelwa zambini njengamntu uqala ukubonwa
ebukwa kakhulu. Kwaziswa ke ukutya. Wakhawulezisa wayigqiba eyakhe inkuku
uDyakalashe, uMvolufu usalibele kukuncumancumeza evuyela le nyama ingaka.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
20 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2016)
Uthe xa aqala ukuluma kweyokuqala inkuku weva ngoDyakalashe ekhala ezibhija,
“Nceda, nceda Mvolufu uye kundikhelela elaa gqabi ndiyafa sisisu, “akabi salibazisa
uMvolufu wasombela isinqe ukuya kulaa mthi ebewalathisiwe. Wakha igqabi weza
nalo. Ufike uDyakalashe selezibika ukuba bhetele. Iinkuku ezigcadiweyo azisanuki
ndawo. UDyakalashe ushiyeke eziqoshelisa okuya uMvolufu asukele igqabi.
Bagoduka exakanisekile uMvolufu.
UDyakalashe ucele uMfene kwithuba elilandelayo. Akuvuma uMfene uDyakalashe
umcebise ukuba angazihluphi ngokwenza umphako omnandi, maze aphathe nje
nokuba ziinkobe. Wavuma uMfene kodwa uDyakalashe akufika kwakhe wazenzela
ongayiwayo umphako, inyama, isonka namasi kwanje. Njengezolo uDyaki uzenzele
omnandi kunene umphako. Banduluka ngexesha ababenqophisene ngalo, ingulowo
exwaye ingxowa yomphako.
Bakufika phezu komlambo baphumla baqhala imiphako. Wothuka uDyakalashe
akubona ukutya kukaMfene. Uthe uDyakalashe, “Uyabona, Mfene ukuba ndikhe
ndalunywa sisisu phaya ebukhweni uze undikhelele eli gqabi lalo mthi.” Wavuma
uMfene.
Uthe uDyakalashe esajonge kwelinye icala uMfene waqhawula igqabi walifaka
engxoweni yakhe. Bakugqiba ukutya basela amanzi bahamba. Ebukhweni
bavuyelwa kakhulu balungiselelwa isidlo. Njengoko uMfene eqala ukubonwa
waphekelwa iinkuku zambini waza uDyakalashe, obeqheliwe apha, waphekelwa
yanye.
Kwaziswa ukutya kubayeni. Waphanga uDyakalashe wakugqiba okwakhe lo gama
uMfene athe chu. Kwangoko wakhala ngesisu uDyakalashe ezibhija, “Mfene, nceda
uye kundikhelela elaa gqabi, ndafa sisisu,” uMfene wafaka isandla engxoweni,
rhuthu igqabi walinika uDyakalashe. Laba liwa phantsi icebo likaDyakalashe.
Bagoduka, uDyakalashe sele ehleka intsinimenyo encoma uMfene ubulumko
bakhe. Phela-phela ngantsomi.
11.1 Xela iimpawu zentsomi ezisetyenziswe kumqolo wokuqala wale ntsomi. (2)
11.2 Cacisa eyona nto idala impixano kule ntsomi. (2)
11.3 Chaza isiganeko esikwinqanaba lovuthondaba kule ntsomi. (2)
11.4 Khetha kwizibiyeli eyona ndima idlalwa ngunobalisa kule ntsomi uze uxhase
impendulo yakho.
(Umbalisi ungomnye wabalinganiswa/umbalisi ungaphandle kwebali) (2)
11.5 Bonisa indlela umbalisi wale ntsomi asisebenzise ngayo isimntwiso. (2)
11.6 Chaza imvelaphi yesaci esithi “… nguDyakalashe”. (2)
11.7 Sinika ntsingiselo ni isaci esibhalwe ngqindilili. (1)
11.8 Mfundiso ni efumaneka kule ntsomi. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2016) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 21
ISICATSHULWA K: ISIBONGO
Ngurhulumente wethu lo
1 Vi-i-i-tyo-o-o!
2 Iinkomo zaseQunu zizele iinkomo zoMzantsi-Afrika
3 Kuba loo malusi wazo waluse noMzantsi-Afrika
4 Wath’ akubona ukuba’ uyeyela warhiwula kwema ngaye.
5 Wathi “Iyaphel’ ezantsi, iya kubuya nabani?
6 Wahle walubon’ ulutsha ukuba luya kuba luncedo
7 Wathi makususwe idyokhwe yobukhoboka emntwini
8 Wamis’ umkhonto wesizwe waluqilima
9 Wabanjwa umntu apho, wabulawa umntu apho!
10 Tyhini! Bafa kakubi abantu njengeempukane.
11 Unenkan’ uMXhosa, unomqolo uMXhosa ndimncamile
12 NguRhulumente wethu ke lowo!
13 Vi-i-i-tyo-o-o!
14 Uneenkan’ umXhosa, unomqolo umXhosa
15 Kaloku bekungonyaka ka 1964 ukubanjwa kweli gorha.
16 Lagwetywa ubomi balo entolongweni.
17 Beliphulula belimbambazela besithi siyeke
18 Nocalu-calulo lwethu sikukhuph’ ejele
19 Yakhaba ngaw’ omane laa nto, isithi, “unotshe!”
20 Phantsi ngocalu-calulo phantsi!
21 Endimfunayo uRhulumente ngowabantu bonke
22 Kuphel’ ingcinezelo, nabani na axhamle elakhe ilungelo.
23 Ndixolel’ ukufa ndifele inyaniso.
24 Kodwa andinakufa ndingakhululekanga
25 NguRhulumente wethu ke lowo!
11. 9 Iphi inkaba yalo ubongwayo? (1)
11.10 Ngubani lo ubongwayo apha kula magorha alandelayo?
A Nkosi uCetywayo
B Jacob Zuma
C Rholihlahla Nelson Mandela
D K.D. Matanzima (1)
11.11 Xela isixhobo sohlalutyo esifumaneka ekuqaleni komqolo ngamnye
ukusuka kowe- 4–9. (1)
11.12 Chaza injongo yokuphindaphindwa kwesihloko ekupheleni kwesitanza
ngasinye? (2)
11.13 Mfanekiso ngqondweni mni ozotywa sisifaniso esikumqolo we-10? (1)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
22 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2016)
11.14 Ubonisa ntoni ngesimo salo ubongwayo umqolo obhalwe ngqindilili? (1)
11.15 Cacisa ngamazwi akho okuqulethwe ngumqolo we-17. (2)
11.16 Ludidi luni lwesibongo olu? (1)
[25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2016) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 23
ICANDELO C: IDRAMA
IMIYALELO
Kweli candelo kubuzwe imibuzo kwiidrama ezimbini, ukususela kumbuzo 10
ukuya kumbuzo 13.
Kwidrama ngaNYE kubuzwe imibuzo emibini; osisincoko soncwadi kunye
nomfutshane.
Phendula umbuzo ube mNYE kwidrama oyifundisiweyo.
QAPHELA: Ukuba umlingwa ebekhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO
B, UNYANZELEKILE ukuba akhethe umbuzo OSISINCOKO
SONCWADI kwicandelo C.
Ukuba umlingwa ebekhethe umbuzo osisincoko soncwadi
kwiCANDELO B, UNYANZELEKILE ukuba akhethe umbuzo
omfutshane kwiCANDELO C.
Ubude bombuzo osisincoko soncwadi buphakathi kwama-340 nama-390
amagama.
UMBUZO 12 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
AMAZA: Z.S. Qangule
Ungquzulwano olukule drama ludalwe lukhanyo olubonakala lusingela phantsi
inkcubeko yabantu abamnyama. Ngqina olu luvo wayame ngeziganeko
ezisencwadini. [25]
OKANYE
UMBUZO 13 (UMBUZO OMFUTSHANE)
Funda ezi zicatshulwa zedrama zilandelayo uze uphendule imibuzo elandelayo.
ISICATSHULWA L
LIZO Ayindithunuki nakancinane into kaZodwa,
Asindim omgxothileyo, uzikhuphe ngokwakhe;
Efela eRhawutini nje utshutshiswa zizono.
MALIMAKHWE Yinyaniso le yokuba umfi uSidima ebe nomntwana kuZodwa?
LIZO Efele kwakhe xhego lam ingaba usathandabuza?
MALIMAKHWE Phofu ubusamthanda wena?
LIZO (Butsholoza utywala bungena engqondweni
Andizange ndimthande kwakuqala,
Ndathi ndenza nje kanti ndiza kubopheleleka.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
24 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2016)
SILUMKO Hayi ke mfo wentang’am,
Ndikhululekile xa kanti akudutywa nto.
LIZO Nale ntetho ingaka ngam noNamhla ayindikhathazi.
MALIMAKHWE Mna ndingavuya kanye xa nitshata ngomso oku, ayibukeki
into yomhlolo okanye umhlolokazi ogeqeza yedwa ebeqhele
ukuhlala nomntu.
SILUMKO Uphi kakade ngoku uNamhla?
LIZO Usekhaya.
MALIMAKHWE Kweliphi ikhaya?
LIZO Ekwendeni.
SILUMKO Uthi nakuze nitshate nje?
LIZO Seliza kukhululwa izila,
emva koko uthi mna ngegunya.
MALIMAKHWE Ngahle akunike ubunzima la maqaba endele kuwo.
LIZO Andiyontanga yamaqaba mna!
SILUMKO Kanti unyanisile uMalimakhwe mfo wam,
abengubo abalityesheli lula isiko.
LIZO Siza kubona xhego lam.
MALIMAKHWE (Ebeka ibhotile yebhulanti, enye eyihlasela)
Inene, ndibunyathele ububele.
SILUMKO Uyazi ukuba Limakhwe
Andikhumbuli ndimbona uNamhla ngala mehlo!
MALIMAKHWE Nantso ke!
Akuzange uphike ngomhla womtshato
Uth’akunxilanga? Kanti yayingubani umtshakazi?
SILUMKO Khawundinqandele ke nawe nyana.
LIZO Elam ixhego lalinganxilanga lalimnandi.
MALIMAKHWE (Edlala icwecwe lengoma)
Masiyeke uchuku,
Masithethe ngezimnandi.
LIZO (Eshukuma ezibhija, eyotywe yingoma)
Akwaba ebelapha uNamhla.
SILUMKO Andizange ndimqonde ngala mini ndandimbona.
Khawutsho nyana unjani?
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2016) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 25
13.1 Xela isiganeko esikhokelele kule ndibano. (1)
13.2 Chaza ngengongoma enye indima edlalwe nguMalimakhwe njengomzali
kubomi bukaNamhla. (1)
13.3 Nika iimpawu zibe MBINI ezibonisa ukuba esi sicatshulwa sicatshulwe
kwincwadi yedrama. (2)
13.4 Bonisa ngeziganeko ezibini ukuba uLizo uzotywe wangumlinganiswa
omele icala lokhanyo kule drama. (2)
13.5 Chaza ubudlelwane phakathi kukaLizo noZodwa Vaxa ngeli xesha lale
ngxoxo. (2)
13.6 Ingaba yazaliseka injongo kaSilumko ngale ndibano? Xhasa impendulo
yakho ngobungqina obuthatha kule ncwadi. (2)
13.7 Ngqina okanye uchase la mazwi kaLizo angezantsi
“Andiyontanga yamaqaba mna!” (2)
13.8 Yinyaniso okanye bubuxoki into yokuba umfi uSidima ebenomntwana
kuZodwa lo kaVaxa? Xhasa impendulo yakho. (1)
ISICATSHULWA M
NAMHLA Ha! Ha! Ha-a-a-a-a-a-a-a-a-a-a!
Umthandazo weyilo nesikhohlakali awufiki
ezulwini, uThixo akahlalanga kumqolomba
weminyanya;
Uhleli ebuqaqawulini banaphakade.
(Umbakraza ucango aphume.)
KHULILE Wasigezela umntwana ngendoda engekamtshati nokumtshata!
SABATHA Ukuba nisibone isifundiswa namhlanje nidibene naso!
QEBEYI Nithini ngokuthukwa kweminyanya?
ZOLA Ufanele amaxesha axwesile,
yazi ntoni iminyanya ngenguquko ekhoyo?
VUYISILE Abanye bethu kakade
Abakholelwa kuloo nto yeminyanya.
MPHURHU Nina zifundiswa
Nithelwa manzi engqondweni zizikolo,
Iselwa elithelwa amanzi yonke imihla,
Ligqibela ngokuzala oonojubalala
Abafana nalo uphuma apha.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
26 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2016)
XOLILE Inkathazo yenu matyatha-ngubo
Yeyokuba niyagquduza ukuhamba
Sitshaya ngematshisi nje thina
Nina niqhwitha idosha!
SIXHAXHA Akukho ndawo ithukayo apho?
SABATHA Akukho ndawo ibethisayo apho?
KHULILE Kahleni maBhele akowethu!
Masicinge kakuhle njengamadoda
Masingahlulwa yimfundo sibe ziingceba,
Amandla ethu akwimvisiswano yethu.
VUYISILE (Ephakama ejonga kwabengubo)
Sesixabana nje namhla yinto yangamabom,
Lemka nomoya ilizwi elithi makanganyanzeliswa umntwana
kwindoda angayifuniyo.
QEBEYI Iphephetheka nomoya kakade
yonke into ebumgqubarha.
ZOLA Uthini ke ngoku?
VUYISILE Yihluze into oyikhupha ngomlomo.
MPHURHU Nini kaloku abanemvume yokuphahluka!
(Bame ngeenyawo bonke, bayaxokozela
Ekugqibeleni bahlala phantsi)
KHULILE Asisodwa kule ngxaki yabantwana.
Kungoku nje anwenwa okomlilo wedobo ebusika.
Amahumhum okuba uZodwa Zazile umfazi kaLizo Vaxa ugcagce
notsotsi!
Badukile, akuvakali mkhondo.
SIXHAXHA Nantso ke iyaphendula iminyanya!
XOLILE Ikhohlakele iminyanya ekhoyo!
KHULILE Yenzani kuhle mawethu!
MPHURHU Ayindothusi le nto yenziwe yintombi kaZazile.
Izifundiswa zithe gqolo ukunika iintombi
zazo imikhala yokuziphalela zide ziphale.
QEBEYI Yinyaniso leyo.
Ndwendwela nawuphina umzi wemfundimani uya kufika abazali
belila amehlo ezizidudu.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2016) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 27
13.9 Xela igama lendawo ebanjelwe kuyo le ndibano. (1)
13.10 Yintoni injongo yokubanjwa kwale ndibano? (1)
13.11 Caphula ubungqina bokuba uNamhla unenkolo yobuKrestu. (1)
13.12 Isenzo sikaNamhla sokumbakraza ucango sibonisa ntoni ngesimo
sakhe? (1)
13.13 Chaza unobangela wempixano egquba kule ncwadi. (1)
13.14 Loluphi udidi lwempixano olufumaneka kwesi sicatshulwa. (1)
13.15 Sikweliphi inqanaba lesakhiwo sebali esi siganeko sale ndibano?
Xhasa impendulo yakho. (2)
13.16 Ngqina ngobungqina obuthatha kule drama intetho kaVuyisile ethi,
“Sesixabana nje namhla… lemka nomoya ilizwi elithi
makanganyanzeliswa umntwana kwindoda angayifuniyo.” Cacisa. (2)
13.17 Luluphi udidi lomdlalo olu? Xhasa impendulo yakho. (2)
[25]
UMBUZO 14 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
A-a-a! Jongumsobomvu! B.B. Mkonto
Ungquzulwano olukule ncwadi ludalwe lukhanyo olubonakala lusingela phantsi
inkcubeko yabantu abamnyama. Ngqina oku ngokwayama kwiziganeko
ezisencwadini ukuphuhlisa umxholo. [25]
UMBUZO 15 (UMBUZO OMFUTSHANE)
A-a-a! Jongumsobomvu! B. B. Mkonto
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo uze uphendule imibuzo elandelayo:
ISICATSHULWA N
XHOXHO: Mus’ukuyithetha loo nto yabefundisi. Ukuba andilahlwa ngamehlo
am, ngathi ndibona amahashe abo phaya kulaa nduli kaNkqayana
(Esalatha).Ndiqinisekile ukuba beza nganeno apha. Eyona nto
ndiyoyikayo yeyokulityaziswa ngabo kuba kambe ngabantu apha
abangakuvumeliyo ukuba uphefumle ngeyakho ingxaki.
CHIZAMA: Ngabo kanye abaya mhlekazi. Namhlanje bayekele apha kum
nengwevu le yaseMaNtlaneni. Siza kubabeka endaweni yabo.
Asinakho ukufika sekuhlwile koMkhulu ngenxa yabo. Andiyazi nento
abasayifunayo apha kuthi ngoku. Andibi na sasibanikile laa
mhlatyana uphesheya kweNxuba ukuba bakhe loo mzi wabo?
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
28 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2016)
XHOXHO: Kunjalo kanye. Ukuba uyakhumbula, uJongumsobomvu
wayengafuni nentwana, wayekrikriza, esithi oluya hlanga lufana
nqwa nenkamela. Woyiswa nje nangoku zinkosana namaphakathi.
Mna ndedwa, ngoku ndiyasiqonda isizathu sokwala kwakhe. Kanti
ke kwiivekana ezimbalwa, okuya wawuye Komkhulu eMkhubiso,
bafika apha bezokuboleka abafana bokubalimisa, ndabakhululela.
Alizange libekho ilizwi lombulelo. Masithembe ke ukuba bazisa lona
namhlanje.
CHIZAMA: Mandikushiye kancinci Mhlekazi, khe ndiye kukrweca eliya xhego,
naliya phaya kwabaa bafana. Ndifuna bathi befika sibe sibalinde
kanye apha enkundleni. Ungabizi madoda wambi kulo mcimbi.
Usilingene noBaw’uNtlane. (Aphume).
XHOXHO: Yiza naye Chizama ntanga. Andisazi esi silingo ndibekwa kuso.
Mhlawumbi ngabathunywa beentsikelelo. Mhlawumbi
ngabathunywa bamashwangusha. Ngubani owaziyo? Bandikhetha
ngabuni mna kwezi nkosana? Ndisisisulu sokuxhatshazwa ngabo?
Okanye bandibona njengomhlanguli wabo?
15.1 Le ncoko iqhuba phi? (1)
15.2 Kwenzeke ni sekukho le ncoko nje? (1)
15.3 Ngoobani aba bantu balindiweyo? (2)
15.4 uXhoxho ubambe esiphi isikhundla ngokwasekuhlaleni? (1)
15.5 Atyhila ntoni amagama abhalwe kwintetho kaChizama ngesimo sakhe? (1)
15.6 Likweliphi inqanaba lesakhiwo sebali kule ndawo yesi sicatshulwa?
Zixhase. (2)
15.7 Uthetha ukuthini uXhoxho xa esithi, “lufana nqwa nenkamela”? (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2016) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 29
ISICATSHULWA O
FILIPHU: Inzolo mawethu. Ndicela ukuba sihlale phantsi kuba siphambi
komntu omkhulu, ohloniphekileyo noxatyisiweyo sesi sizwe
kwanesethu siphela.
(Uhlala phantsi uMaqoma, kodwa esafuthela phezulu, amehlo
ewajolise kuKholoneli lowo, kunjalonje, engaqhwanyazi
nokuqhwanyaza)
Mhlekazi uNgqika! Mna ndibona kulungile ukuba unyana wakho lo
aye kuthi vu kufutshane nawe phaya kula mimango yaseTyhume.
Impilo yakho ayintle, kwaye ndiya nokuba omnye wakho uselusana.
Ngubani ke ngoko oza kuba liliso koluya sapho njengokuba
ungumlwelwe nje?
MAQOMA: Matshaya, ndithe kuwe leliphi eli yeza nimtyhefe ngalo ubawo?
Khangela ngoku, nale ndoda bendiba iza kuza nento enembadla,
ibeka ubawo esichengeni, ayibhekisi kum. (Ejonga kuFiliphu ngaloo
mehlo atshawuzayo osuke wahlehla umva kancinci) Bhekisa kum
mfo! Undixelela ngempilo kabawo eqotyozwe nini? Benimzisa
apha nje namhlanje benifuna ukuba acinywe ndim amehlo? Hi?
SOMERSET: Gqirha, mxelele lo mfo ukuba silapha nje sithunyiwe nathi,
asizenzeli. Uwagqibile amafama akuthi kweziya ntaba zeNkonkobe.
Kodwa asikhalazi kuba sifuna ukuhlalisana ngoxolo. Ngoku ke
kufike le ncwadi kuthi.
MAQOMA: Alinakuphuma kuwe ilizwi loxolo wena. Izandla zakho zixhaphe
igazi. Ndilindele ukubona umqolo wakho ufulathele. Befundisi,
asimnqweno wam ukunigxotha kumasango eli Komkhulu
nakwisizwe sakowethu jikelele, kodwa ngathi nindiqhubela kuloo
nkalo ngoku. Ndithe kuni nize kumqongqotha na ubawo?
15.8 Ungathi ngumlinganiswa onjani ubaw’uNtlane ngokokuva kuChizama?
Cacisa impendulo yakho. (2)
15.9 Ityhila ntoni ngesimo sentlalo intetho kaFiliphu? (2)
15.10 Yintoni injongo yale ntlangano? (2)
15.11 Xela ukuba kuthetha kuthini ukuba liliso? (1)
15.12 Ityhila ntoni intetha kaMaqoma ngesimo sempilo sikaNgqika? (2)
15.13 Laba nafuthe lini icebo likaSomerset lokuza noNgqika kwintlanganiso
yakhe noMaqoma? (2)
15.14 Cacisa intsingiselo yeli binzana “izandla zakho zixhaphe igazi”? (2)
15.15 UMaqoma ungathi ngumlinganiswa onjani kweli bali? (2)
[25]
AMANQAKU ECANDELO C: 25
AMANQAKU EWONKE: 80
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Study this subject
Recommended for this subject

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 Eastern Cape Mock 2016 Memo

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P2 Eastern Cape Mock 2015 QP

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC June Exams 2016 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 P2 2016 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 Eastern Cape Mock 2023 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 Eastern Cape Mock 2019 Memo
More from Grade 12 isiXhosa HL

Annual teaching plan
Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023 24

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 Eastern Cape Mock 2025 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 3 Eastern Cape Mock 2025 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2025 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2025 Memo

Memorandum