AGRIC SCIENCES P1 GR10 QP NOV2018 Afrikaans

NASIONALE SENIOR SERTIFIKAAT GRAAD 10 NOVEMBER 2018 LANDBOUWETENSKAPPE V1 PUNTE: 150 TYD: 2½ uur Hierdie vraestel bestaan uit 13 bladsye.

2 LANDBOUWETENSKAPPE V1 (EC/NOVEMBER 2018) INSTRUKSIES EN INLIGTING 1. Hierdie vraestel bestaan uit TWEE afdelings, naamlik AFDELING A en AFDELING B. 2. Beantwoord AL die vrae in die ANTWOORDEBOEK. 3. Begin ELKE vraag op ʼn NUWE bladsy. 4. Nommer die antwoorde korrek volgens die nommeringstelsel wat in die vraestel gebruik word. 5. Jy mag ʼn nieprogrammeerbare sakrekenaar gebruik. 6. Toon ALLE bewerkings, insluitende formules, waar van toepassing. 7. Skryf netjies en leesbaar. Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

(EC/NOVEMBER 2018) LANDBOUWETENSKAPPE V1 3 AFDELING A VRAAG 1 1.1 Verskeie opsies word as antwoorde op die volgende vrae gegee. Kies die korrekte antwoord en skryf slegs die letter (A–D) langs die vraagnommer (1.1.1–1.1.10) in die ANTWOORDEBOEK neer, byvoorbeeld 1.1.11 D. 1.1.1 Die betrokke boerdery behels die kommersialisering van wilde diere deur privaat grondeienaars: A Pluimvee-boerdery B Wild-boerdery C Vee-boerdery D Bewaringsboerdery 1.1.2 Die aantal diere wat aan ʼn spesifieke area vir ʼn spesifieke tyd toegestaan kan word: A Diereverhouding B Tropgrootte C Weidingstempo D Selektiewe beweiding 1.1.3 Wanneer waterdamp terug na ʼn vloeistof verander: A Kondensasie B Transpirasie C Verdamping D Sublimasie 1.1.4 Deel van die aarde waar lewende organismes voorkom, insluitende die boonste deel van die grond, die waterliggame en die onderste deel van die atmosfeer: A Bioom B Ekosisteem C Gemeenskap D Biosfeer 1.1.5 Hierdie trofiese vlak bevat die meeste energie: A Eerste B Tweede C Derde D Vierde Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

4 LANDBOUWETENSKAPPE V1 (EC/NOVEMBER 2018) 1.1.6 Die proses waardeur plaaslike ekonomieë, gemeenskappe en kulture deur kommunikasie, vervoer en handel geïntegreerd geraak het: A Globale vraag B Globale verwarming C Globalisering D Verstedeliking 1.1.7 Die weerstoestande wat oorheersed in ʼn area, in die algemeen of oor ʼn lang tyd: A Klimaat B Weer C Reën D Sonlig 1.1.8 Die wette van ʼn land, soos bepaal deur die wetmaak-sektor van die regering, soos die parlement: A Groenskrif B Witskrif C Wetgewing D Wetlike raamwerk 1.1.9 Dié kombinasie is ʼn voorbeeld van inheemse beesrasse: (i) Afrikaner (ii) Drakensberger (iii) Brahmaan (iv) Bonsmara Kies die korrekte kombinasie: A (i), (ii) en (iii) B (ii), (iii) en (iv) C (i), (iii) en (iv) D (i), (ii) en (iv) 1.1.10 Hierdie is voorbeelde van vleisbokrasse, behalwe … A Boerbok. B Saanen. C Savanna. D Kalahari. (10 x 2) (20) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

(EC/NOVEMBER 2018) LANDBOUWETENSKAPPE V1 5 1.2 Dui aan of elk van die volgende stellings in KOLOM B van toepassing is op SLEGS A, SLEGS B, BEIDE A en B of GEENEEN van die items in KOLOM A. Skryf Slegs A, Slegs B, Beide A en B of Geeneen langs die vraagnommer (1.2.1–1.2.5) in die ANTWOORDEBOEK neer, byvoorbeeld 1.2.6 slegs B. KOLOM A KOLOM B A: Grondhervorming Om grond terug te gee aan mense wat 1.2.1 B: Grondrestitusie daarvan verwyder is A: Staatsgrond Privaat grondeienaarskap 1.2.2 B: Gemeenskaplike grond A: El Niño See-oppervlaktemperature in die 1.2.3 B: La Niña ekwatoriale Stille Oseaan raak koeler as gewoonlik A: Groot wit Voorbeelde van spekrasse 1.2.4 B: Landras A: Vee Biotiese faktore 1.2.5 B: Plantegroei (5 x 2) (10) 1.3 Gee EEN woord/term vir elk van die volgende beskrywings. Skryf slegs die woord/term langs die vraagnommer (1.3.1–1.3.5) in die ANTWOORDEBOEK. 1.3.1 Die totale waarde van alle goedere en dienste wat in ʼn jaar deur ʼn land vervaardig word . 1.3.2 Die proses wat die opbring van kos vanaf die maag terug na die mond behels, sodat dit herkou en weer gesluk kan word 1.3.3 Maatstaf van ʼn dier se doeltreffendheid om voedselmassa na liggaamsmassa om te skakel 1.3.4 Rasse wat hoofsaaklik vir wol, vleis of beide aangehou word 1.3.5 ʼn Diagram wat die trofiese vlakke in ʼn ekosisteem toon (5 x 2) (10) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

6 LANDBOUWETENSKAPPE V1 (EC/NOVEMBER 2018) 1.4 Verander die ONDERSTREEPTE WOORD(E) in elk van die volgende stellings om dit WAAR te maak. Skryf slegs die antwoord langs die vraagnommer (1.4.1–1.4.5) in die ANTWOORDEBOEK neer. 1.4.1 Die verskeidenheid lewe op aarde of in ʼn spesifieke habitat of ekosisteem word die biosfeer genoem. 1.4.2 Inkomste is die rykdom en hulpbronne van ʼn land of streek, veral in terme van produksie en verbruik van goedere en dienste. 1.4.3 Die vorm van grondeienaarskap waar mense, groepe of privaat maatskappye ʼn stuk grond besit staan as ʼn huurkontrak bekend. 1.4.4 Die nasionale Waterwet, Wet nr. 36 van 1998, is ʼn voorbeeld van grondwet. 1.4.5 Blaarvreters is diere wat gras en ander lae plantegroei vreet. (5 x 1) (5) TOTAAL AFDELING A: 45 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

(EC/NOVEMBER 2018) LANDBOUWETENSKAPPE V1 7 AFDELING B VRAAG 2: LANDBOU-EKOLOGIE Begin hierdie vraag op ʼn NUWE bladsy. 2.1 Bestudeer die diagram onderaan en beantwoord die vrae wat volg. 2.1.1 Voorsien ʼn geskikte opskrif vir die diagram in VRAAG 2.1. (1) 2.1.2 Dui ʼn LETTER aan wat die volgende voorstel: (a) Primêre verbruikers (1) (b) Roofdiere (1) 2.1.3 Beskryf kortliks wat die veranderinge in die ekosisteem sal wees indien organisme C verwyder word. (2) 2.1.4 Noem enige TWEE biotiese faktore vanuit die diagram in VRAAG 2.1. (2) 2.2 Bosbiome is die kleinste bioom in Suid-Afrika en dek slegs 0,37% van die land. Suid-Afrika het slegs gematigde bos. Hulle is die Knysna-bos, die Tsitsikama-bos en dié in Kwazulu-Natal. Die oorblywende woudoppervlakte in Suid-Afrika staan voor ʼn reeks algemene bedreigings soos boerdery (skoonmaak van bosse) en verspreiding van indringerspesies. 2.2.1 Identifiseer EEN bedreiging vir die woudbioom vanuit die scenario in VRAAG 2.2. (1) 2.2.2 Stel TWEE ander bedreigings voor wat nie in die scenario in VRAAG 2.2 genoem word nie. (2) 2.2.3 Gee TWEE redes waarom die woudbioom in landbou belangrik is. (2) 2.2.4 Gee DRIE ander biome in Suid-Afrika. (3) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

8 LANDBOUWETENSKAPPE V1 (EC/NOVEMBER 2018) 2.3 Die skematiese voorstelling hieronder illustreer ʼn voedingstofsiklus. 2.3.1 Identifiseer die tipe voedingstofsiklus in die diagram in VRAAG 2.3. (1) 2.3.2 Noem die hoofbron van koolstof. (1) 2.3.3 Voorsien byskrifte vir die prosesse genommer 1 en 6. (2) 2.3.4 Lei DRIE maniere af hoe koolstofdioksied terugkeer na die atmosfeer. (3) 2.4 Bestudeer die illustrasies van twee boere se veldbestuurpraktyke en beantwoord die vrae wat volg. BOER A BOER B 2.4.1 Identifiseer die weidingstelsel deur BOER A en BOER B voorgestel. (2) 2.4.2 Dui die plaas aan met die minimum bestuursinsette. (1) 2.4.3 Lei af watter plaas die laagste dierelading het. Motiveer jou antwoord. (2) 2.4.4 Gee DRIE praktyke wat tot swak veldtoestande lei. (3) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

(EC/NOVEMBER 2018) LANDBOUWETENSKAPPE V1 9 2.5 Die aarde se gemiddelde temperatuur het reeds sedert 1906 met ongeveer 0,74 °C gestyg. Wetenskaplikes voorspel dat dit vir die volgende twee dekades met 0,2 °C elke dekade sal bly styg. Daarna sal aardverwarming afhang van die hoeveelheid kweekhuisgasse wat ons voortgaan om vry te stel. Toenemende temperature word voorspel wat stygings in seevlakke, meer uiterste weersomstandighede en veranderinge in ekosisteme kan veroorsaak. 2.5.1 Verduidelik die onderstreepte term in die leesstuk hierbo. (2) 2.5.2 Identifiseer TWEE nadele van klimaatsveranderinge uit die bostaande leesstuk. (2) 2.5.3 Gee enige landbou-voorsorgmaatreëls wat boere moet neem om die impak van klimaatsverandering te verminder. (1) [35] Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

10 LANDBOUWETENSKAPPE V1 (EC/NOVEMBER 2018) VRAAG 3: LANDBOUBEDRYF Begin hierdie vraag op ʼn NUWE bladsy. 3.1 Die onderstaande diagram illustreer die klassifikasie en benuttingspatrone van voedselprodukte in Suid-Afrika. A B C 3.1.1 Klassifiseer die voedsel in die diagram A, B, en C, volgens benuttingspatrone. (3) 3.1.2 Gee DRIE voordele van die tipe voedsel genommer C. (3) 3.1.3 Dui die letter aan wat die beste pas by die volgende beskrywings: (a) Gewoonlik nie te duur nie (1) (b) Rou vars produkte word verwerk na ʼn vorm wat deur mens en dier verbruik kan word (1) (c) Voedsel wat boere oes en dan net so verkoop (1) (d) Voorsien aan die meeste energie-vereistes (1) 3.2 Suid-Afrika is ryk aan inheemse plante. Baie van hierdie plante het tradisionele medisinale waarde en kan ook gebruik word om vee te behandel. Volhoubare boere maak gebruik van hierdie plante as middels om diere te behandel, omdat hulle goedkoop en maklik is om te versamel. Ongelukkig kan baie van hierdie plante uitsterf as hulle nie op ʼn volhoubare wyse gebruik word nie. Met ʼn toename in die vraag na hierdie inheemse plante, moet beskermende maatreëls ingestel word. Die peulvormende kruie genaamd Sutherlandia frutescens (kankerbos) word ook welbekend as die ‘Vigsbos’. Hierdie bos is histories deur die Nama en Khoi gebruik om room van poeiersmere te maak om infeksies te genees. Dit word reeds honderde jare gebruik om kanker te behandel, en word toegedien deur ʼn tee-aftreksel uit die blare te maak. Met onlangse tegnologiese vooruitgang word die poeierblare nou in apteke in pilvorm verkoop. Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

(EC/NOVEMBER 2018) LANDBOUWETENSKAPPE V1 11 3.2.1 Identifiseer DRIE verskillende vorme waarin die kankerbos gebruik kan word. (3) 3.2.2 Benoem die streek waar die plant natuurlik voorkom volgens die inligting wat in die scenario in VRAAG 3.2 gegee is. (2) 3.2.3 Lei die gemeenskaplike groente af wat familie is van die plant. (1) 3.2.4 Gee TWEE kenmerke van inheemse kennis. (2) 3.2.5 Dink jy die bos het ʼn ekonomiese waarde? Gee ʼn rede vir jou antwoord. (2) 3.3 Die WNNR is in 1945 gestig. Dit is een van die voorste wetenskaplike en tegnologienavorsings-, ontwikkelings- en implementerings-organisasies in Afrika en word in die parlement verteenwoordig deur die Minister van Wetenskap en Tegnologie. Dit streef daarna om wetenskaplike oplossings te bied aan die uitdagende omgewings- en natuurlike hulpbronkwessies wat tans en in die toekoms die bevolking in die gesig staar. Dit verbeter ook mededinging in die globale mark. 3.3.1 Gee die volle naam van die onderstreepte afkorting. (1) 3.3.2 Identifiseer TWEE doelwitte van die WNNR uit die bostaande leesstuk. (2) 3.3.3 Verskaf DRIE voordele van nasionaal erkende landbou- organisasies vir individuele boere. (3) 3.4 Gemeenskaplik is grond in die voorheen genoemde ‘inheemse reserwes’ en beslaan sowat 17% van die totale boerderygebied in Afrika. Die grond is nie in besit van enige individu nie, maar word eerder deur ʼn uitgebreide familie- of dorpsgemeenskap besit. 3.4.1 Stel TWEE gebruike voor vir gemeenskaplike grond. (2) 3.4.2 Gee DRIE probleme wat met gemeenskaplike grond geassosieer kan word. (3) 3.4.3 Onderskei tussen staatsgrond en privaat grondeienaarskap. (4) [35] Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

12 LANDBOUWETENSKAPPE V1 (EC/NOVEMBER 2018) VRAAG 4: DIERESTUDIES Begin hierdie vraag op ʼn NUWE bladsy. 4.1 Die onderstaande diagram toon iets aan van die ekonomiese belangrikheid van mak diere. 4.1.1 Dui DRIE voorbeelde aan van die ekonomiese belangrikheid van diere vanuit die skets in VRAAG 4.1. (3) 4.1.2 Meld TWEE voorbeelde van die tradisionele belangrikheid van beeste in Suid-Afrika wat NIE in die skets getoon word NIE. (2) 4.2 Skaaprasse kan geklassifiseer word volgens hulle benutting of gebruike deur die boer of verbruiker. 4.2.1 Klassifiseer die volgende skaaprasse volgens vleis-, pels- en wolrasse: (a) Karakoel (1) (b) Merino (1) (c) Dorper (1) 4.2.2 Tabuleer DRIE verskille tussen wol en bokhaar. (6) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

(EC/NOVEMBER 2018) LANDBOUWETENSKAPPE V1 13 4.3 Verskaf die korrekte term vir die dierspesies in die onderstaande tabel. Skryf die vraagnommer en antwoord in jou ANTWOORDEBOEK neer. Spesie Volwasse Gekastreerde Volwasse Jong Jonk manlik manlik vroulik vroulik Bees 4.3.1 4.3.2 Skaap 4.3.3 Hoeder 4.3.4 Vark 4.3.5 Bok 4.3.6 (6 x 1) (6) 4.4 ʼn Muil is die nageslag van ʼn kruising van twee spesies. 4.4.1 Gee die TWEE ouers van ʼn muil. (2) 4.4.2 Gee DRIE hoofeienskappe van ʼn muil. (3) 4.5 Die volgende tabel wys die gemiddelde melkproduksie van melkrasse. Melk (𝓵) Bottervet (%) Melkras 2000 2004 2008 2000 2004 2008 Friesland 9 200 8 700 12 400 7,16 6,80 5,90 Jersey 7 800 7 500 7 900 9,45 9,10 8,75 Bruin Swiss 8 100 8 100 9 800 8,85 6,29 6,29 Simmentaler 8 400 8 400 8 888 7,38 6,51 8,55 4.5.1 Teken ʼn kolomgrafiek wat die gemiddelde melkproduksie van melkrasse in 2008 toon. (6) 4.5.2 Identifiseer die melkras wat die tweede hoogste volume melk produseer oor die drie produksieseisoene. (1) 4.5.3 Dui die melkras wat die hoogste produksie melk, maar die laagste persentasie bottervet het, aan. (1) 4.5.4 Noem die ras wat jy sou voorstel om room vir ʼn botterfabriek te vervaardig. Motiveer jou antwoord. (2) [35] TOTAAL AFDELING B: 105 GROOTTOTAAL: 150 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief