Downloaded from hlayiso.com
SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS
ISINDEBELE ILIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA (FAL)
IPHEPHA LESITHATHU (P3)
2017
IMEMORANDAMU
IMITLOMELO: 100
Imemorandamu le inamakhasi ali-18.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
You're offline
Skip to contentMemorandum 






View all
IsiNdebele FAL P3 May June 2017 Memo_hlayiso.com_.pdf
Isindebele Fal · Grade 12 · NSC June Exam · 2017 · isindebele. Memorandum, 18 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Isindebele Fal
- Grade
- Grade 12
- Language
- Isindebele
- Document type
- Memorandum
- Year
- 2017
- Exam period
- NSC June Exam
- Paper
- 3
- Pages
- 18
- File size
- 1.8 MB
Loading document…
Loading document…
1 of 18
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 2 DBE/2017
SCE – Imemorandamu
ISIGABA A: AMATHEKSTHI WOKUZITLAMELA (AMA-ESEYI)
UMBUZO 1
1.1 I-eseyi Ecocako (Narrative)
'Sengiyakholwa bona ukusiza omunye umuntu kuzisiza wena'.
Le yi-eseyi lapho umtloli ademba ngesehlakalo esithileko esakhe senzeka
kuye, akhe wasibona senzeka komunye nofana acocelwa ngaso. Kuyenzeka
kokhunye umtloli atlole i-eseyi ayisusele ehloko. Kuqakathekile ukobana
nanyana umfundi ayisusela ehloko i-eseyakhe kube yi-eseyi ekholwekako.
Ngokuvamileko umtloli we-eseyi ecocako usebenzisa isikhathi esidlulileko.
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:
• Isigaba esisingeniso kufanele simdose/silulubeze umfundi we-eseyi.
• I-eseyi ecocako kufanele ikholwakale nanyana kungeyokuzitlamela.
• I-eseyi ecocako kufanele itlolwe ibe sesikhathini esidlulileko.
• Umuntu otshwaya i-eseyi le kufanele alangazelele ukuzwa okulandelako
bekube sekugcineni.
• Ukucoca okuyipumelelo kubonakalisa tjhatjhalazi imizwa efana
neyokubona, yokuzwa, yokunambitha, yokuthintana nephunga.
• I-eseyi enesiphetho esingakajayeleki yihle kunaleyo enesiphetho
esisepepeneneni begodu esilindelekileko.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Umuntu engamsizako.
- Isizo egade alitlhoga.
- Engingamsiza ngakho.
- Umehluko owalethwa lisizo lami kuye.
- Isizo wena ogade ulithloga.
- Angisize ngakho umuntu loyo.
- Isifundo owasithola ngokusiza umuntu.
Tjheja: Le eseyi ingaba ngehlathululako godu. [50]
1.2 I-eseyi Ehlathululako (Descriptive)
Umnyaka engingeze ngawulibala epilwenami.
Le yi-eseyi lapho umtloli afuze ahlathulule ubujamo obuthileko, umuntu
othileko nofana indawo ethileko. Njengombana nesihloko sitjho, kufanele
umtloli we-eseyi le asebenzise amagama ahlathululako khudlwana. Ngale
kwalokho, umtloli usebenzisa khulu ilimi elisesikhathini sanje.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 3 DBE/2017
SCE – Imemorandamu
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:
• Otlolako kufanele ayelele ekutheni akhethe isihloko asazi kuhle. Isizathu
kukobana kuba budisi ukuhlathulula into onganalwazi elipheleleko ngayo.
• Otlolako kufanele akhethe ngokuyelela amagama nobujamo
bokukhuluma.
• Amagama asetjenziswa ngotlolako kufanele akhe isithombe esikhanya
bha.
• Otlolako angasebenzisa iinthombe-ngqondo zokubona, zokurhogela,
zokuzwa, zobumnandi nezokuthinta ukuze zimsize ukwenza
akuhlathululako kukhanye bha.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Kwakumnyaka muphi?
- Isehlakalo esakuvelelako.
- Indawo yesehlakalo.
- Unobangela wesehlakalweso.
- Ukuthinteka kwepilo yakho ngebanga lesehlakalweso.
Tjheja: Le eseyi ingaba ngecocako godu. [50]
1.3 I-eseyi Ehlathululako (Descriptive)
Ngaphunyurha ngentunja yenalidi.
Le yi-eseyi lapho umtloli afuze ahlathulule ubujamo obuthileko, umuntu
othileko nofana indawo ethileko. Njengombana nesihloko sitjho, kufanele
umtloli we-eseyi le asebenzise amagama ahlathululako khudlwana. Ngale
kwalokho, umtloli usebenzisa khulu ilimi elisesikhathini sanje.
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:
• Otlolako kufanele ayelele ekutheni akhethe isihloko asazi kuhle. Isizathu
kukobana kuba budisi ukuhlathulula into onganalwazi elipheleleko ngayo.
• Otlolako kufanele akhethe ngokuyelela amagama nobujamo
bokukhuluma.
• Amagama asetjenziswa ngotlolako kufanele akhe isithombe esikhanya
bha.
• Otlolako angasebenzisa iinthombe-ngqondo zokubona, zokurhogela,
zokuzwa, zobumnandi nezokuthinta ukuze zimsize ukwenza
akuhlathululako kukhanye bha.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Indawo yesehlakalo.
- Okwakwenzeka lapho.
- Ubujamo obumbi owazithola ungaphakathi kwabo.
- Indlela owaphunyurha ngayo.
- Isifundo owasifunda ngesehlakalweso.
Tjheja: Le eseyi ingaba ngecocako godu. [50]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 4 DBE/2017
SCE – Imemorandamu
1.4 I-eseyi evezako/Eveza Imizwa Yomtloli (Reflective)
Umuntu onesimilo esihle engingathanda ukumfuza.
Le yi-eseyi lapho otlolako aba nombono bese unikela imizwakhe. I-eseyi le
itjhegeza ibuyele emva esehlakalweni esakhe senzeka. Otlolako-ke kulapho
abeka khona imibonwakhe ngokwenzakalako, abeke tjhatjhalazi okuhle
neemphoso bese uthatha iinqunto ngokuthi ubona kufanele kwenziweni
ukutjhugulula ubujamo balokho esikhathini esizako.
Umhlobo lo wendaba sivame ukuwubona emitlolweni ema-eseyi, la otlolako
abeka umbonwakhe ngesihloko esithileko. Akutjho bonyana akutjhoko
kuliqiniso kodwana ngilokho akucabangako ngabantu, ngesintu nofana
ngepilo nje. Lokho akubekako kuhle kusekelwe ngamaqiniso ukuze
kungamdondisi loyo ozokufunda i-eseyi leyo. I-eseyi enje ingaveza ukujiya
kwengqondo yaloyo otlolako begodu abanengi bayithatha njengeqiniso
lamambala.
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:
• I-eseyi evezako iveza imizwa yomtloli.
• Imizwa nokuthatheka kwehliziyo kudlala indima eqakatheke khulu
e-eseyini le.
• Ihlangothi elikhulu le-eseyi lingaba ngelihlathululako. Ukuhlathululokhu
kufanele kukhanye begodu kuveze imizwa nalokho okusengqondweni
yaloyo otlolako.
• Imibono/Imicabango/Imizwa eveziweko kufanele yembule iqiniso
nendima ethathwa ngotlolako.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Ngubani umuntu loyo?
- Indlela aziphatha ngayo.
- Indlela aphilisana ngayo nabanye abantu.
- Indlela enza ngayo izinto.
- Okufisako ngaye umuntu loyo. [50]
1.5 I-eseyi Emahlangothimabili/Emadanisako (Discursive)
Ubuhle nobumbi bokuba wedwa ngakwenu.
I-eseyi le ihlobene khulu ne-eseyi ephikisako. Okufanako kukuthi kiyo yomibili
imihlobo le, otlolako ubeka imibonwakhe. Umehluko okhona kukuthi e-eseyini
emahlangothimabili otlolako kulindeleke kobana atlole ngemibono yomibili.
Silindele kobana asivezele ubuhle nobumbi bento atlola ngayo. Okumnandi
ngomhlobo lo we-eseyi kukobana otlolako utjhiyela ofundako ekutheni
azikhethele yena isiqunto sokobana ngiliphi ihlangothi abona lingcono
kunelinye. Umtloli angafikelela esiphethweni esithileko ekugcineni
kwe-eseyakhe kodwana imibono evumako nephikako kufanele yethulwe
ngokulinganako e-eseyini.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 5 DBE/2017
SCE – Imemorandamu
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:
• Umtlolo kumele uzwakale begodu ungathathi ihlangothi.
• Kumele kuvezwe iintatimende ezizwakala kuhle.
• Kilomhlobo we-eseyi otlolako uveza ngobuhle nangobumbi bento
ethileko anikelwe yona esihlokweni.
• Unikela amaphuzu avumelana nesihloko nalawo aphikisana naso.
[Otlolako kufanele aveze kokubili, ubuhle nobumbi bokuba wedwa
ngakwenu].
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
Ubuhle
- Uthola yoke into oyifunako.
- Ilifa kuba ngelakho awulibangi nomuntu.
- Utjhidelana khulu nababelethi bakho.
- Uphathwa njengeqanda.
Ubumbi
- Udliwa sizungu.
- Ubhalelwa kucoca ezinye iindaba nababelethi bakho.
- Akubi nomuntu okulamlelako nawubetjhwako.
- Ubhalelwa kuzijamela epilweni ngombana uphathwa njengeqanda.
- Utlhoga udadwenu nofana umnakwenu ongakusiza nawuqalene
neentjhijilo zokukhula. [50]
1.6 I-eseyi Ephikisako/Ehlangothilinye (Argumentative)
Iinkolo amalanga la seziphenduka iindawo zokulwa.
I-eseyi ephikisako ifuna otlolako athome ngokukhetha ihlangothi esihlokweni
atlola ngaso. Otlolako angakhetha ukuvumelana nesihloko nofana aphikisane
naso. Umbono womtloli kumele ukhanye kusukela ekuthomeni bekube
sekugcineni kwe-eseyakhe. I-eseyi le yethula lokho okusengqondweni
yomtloli.
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:
• Otlolako kumele athome ngokuthi akhethe ihlangothi azokutlola ngalo.
• Otlolako kumele anikele amaphuzu amanengi anabe ukusekela
imibonwakhe.
• Otlolako kumele ahlale emaphuzwini NOFANA aphikise isitatimende.
• Lomhlobo we-eseyi uphethe imibono yomtloli kwaphela ngalokho kumele
uphakamise imibono eqinileko.
• Ilimi elinezwelomagama lingahle lithinte imizwa kodwana kumele libe
nehlonipho.
• Isiphetho kumele sibe sitatimende somtloli esinamandla, esikhanyako
nesanelisako.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 6 DBE/2017
SCE – Imemorandamu
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
Abavumelana nesihloko.
- Ukuphathwa nokubhenywa kweendakamizwa.
- Ukulwa hlangana nabafundi.
- Ukulwa hlangana nabafundi nabafundisi.
- Ukudelelana kwabafundi.
- Ukutlhogeka kwevikeleko.
- Ukungasalawuleki kwabafundi.
Abaphikisana nesihloko.
- Ukutholakala kwevikeleko.
- Ukuhloniphana kwabafundi nabafundisi.
- Itjisakalo yokuphumelela kwabafundi.
- Itjhejo labafundisi. [50]
1.7 1.7.1 Kilesisithombe umfundi angatlola nanyana ngiwuphi umhlobo we-
eseyi. Otshwayako uyeleliswa bona atjheje umhlobo we-eseyi
ovezwa ngotlolako bese utshwaya ngokulandela amaphuzu
alindeleke ngaphasi kwalowo mhlobo we-eseyi ngokuqala kilo
mhlahlandlela.
Kilesisithombe kubonakala abantu abasephageni badla
ipikinikhi.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Umndeni ohlezi ephageni.
- Indlela yokubuyisana komndeni okukade wagcinana.
- Ukuhlanganyela ukudla nokwazana ngcono.
- Ukubetjhwa mumoya ningabi sekhaya. [50]
1.7.2 Kilesisithombe umfundi angatlola nanyana ngiwuphi umhlobo we-
eseyi. Otshwayako uyeleliswa bona atjheje umhlobo we-eseyi
ovezwa ngotlolako bese utshwaya ngokulandela amaphuzu
alindeleke ngaphasi kwalowo mhlobo we-eseyi ngokuqala kilo
mhlahlandlela.
Kilesisithombe kubonakala iinlelesi zikhombe umtjhayeli
ngeengidi zifuna ukuthatha ikoloyakhe.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Ukuthathelwa ikoloyi.
- Ingozi engahle ikwehlakalele nawusilelesi.
- Ukubotjhwa nawusilelesi.
- Ukuphila ejele. [50]
IMITLOMELO YESIGABA A: 50
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 7 DBE/2017
SCE – Imemorandamu
ISIGABA B: AMATHEKSTHI AMADE WOKUTHINTANA
UMBUZO 2
2.1 INCWADI YABAKHULU/YOMTHETHO.
Kilomhlobo wencwadi esiphandeni kungasetjenziswa igama lenyanga
lesiNdebele nofana lesiNgisi elitlolwe ngokwesiNdebele isib. Matjhi,
Febherbari, Janabari njll. Oyitlolako akukafaneli asebenzise ilimi lendleleni,
okulilimi elingakavumeleki.
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa incwadi yomthetho:
• Iba neemphande ezimbili, zitlolwe ngendlela ehle eyamukelekako.
Isiphande sokuthoma siba ngesaloyo otlolako, begodu sitlolwa
ngesandleni sokudla phezulu. Isiphande sotlolelwako asibi nelanga
ekutlolwe ngalo incwadi.
• Itlolelwa umuntu othileko onesikhundla ebubulweni nanyana endaweni
ethileko. Ngalokho-ke otlolako kufanele atlole isikhundla saloyo
amtlolelako ngaphambi kokutlola isiphande sesibili.
• Iba nesilotjhiso esingaphakamisi ibizo lomuntu kodwana esitlolwa
ngalendlela: Nomzana/Kosikazi.
• Otlolako kufanele atlole isihloko salokho atlola ngakho
ngamagabhadlhela nanyana ngamagama amancani athalelweko.
• Esingenisweni kufanele kutlolwe umnqopho/isizathu sokutlola leyo
ncwadi.
• Iba nomzimba lapha otlolako acoca khona indabakhe.
• Iba nesilayeliso.
• Esiphethweni iyaveza bona ibuya kubani. Tlola amagamakho nofana
iinthomo zamagamakho nesibongo bese uyayitlikitla. [30]
2.2 I-ATHIKILI YEPHEPHANDABA.
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa i-athikili yephephandaba:
• Isihloko kufuze sidose ozosifunda begodu silulubeze.
• Nikela isihloko esincani nesicacileko.
• I-athikili kufuze itjengise kuhle begodu nemiqaliswayo ibe mihle
ngemibala ekhanyako nedosako ekhambelana nayo.
• Ayitlolwe ngamakholomu, ingeze yafana ne-eseyi.
• Kufuze ikhulume noyifundako begodu ibe sesitayeleni saloyo oyitlolako.
• Beka amaphuzu ngobufitjhani nangokunembako.
• Isitayela sotlolako singasebenzisa iinthombe-ngqondo, sihlathulule
nanyana sibe nezwelo.
• Rhunyeza ngokunembako ngaphandle kokulahla iqiniso.
• Amagama, iindawo, isikhathi, ubujamo nezinye iinsiza zingafakwa ku-
athikili.
• I-athikili kufuze ivuse ilulukezo njengomkhangiso ikhuthaze abayifundako
bona baragele phambili nokuyifunda.
• Iindima akukafuzi bona zibe zide.
• Amaledere asetjenzisweko kufuze kube ngilawo azakwamukeleka.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 8 DBE/2017
SCE – Imemorandamu
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Ukonakala kwepahla.
- Umtlhago umphakathi oqalana nawo ngebanga lokutjhiswa kwepahla.
- Iindleko zokuvuselelwa kwemakhiwo eyonakeleko.
- Ukuloba imali enengi kwakarhulumende. [30]
2.3 IKULUMO EHLELEKILEKO.
Umfundi nangabe utlole ikulumo ehlelekileko, kumele akhumbule bonyana
abantu abafani ngamasiko, ngeenkolelo, ngefundo, ngabakuthandako
nokhunye. Kumele umfundi acabange ukobana bazawathanda amaphuzu
azowakhuluma emnyanyeni loyo.
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa ikulumo ehlelekileko:
• Ihloso yekulumo.
• Iinhlokwana ezilindeleke ngaphasi kwekulumo ehlelekileko:
Isihloko > - Kuqakathekile ukobana sibe nokuthi ikulumo
izokwenzelwaphi, ngubani, ngaliphi ilanga begodu
sethule okumunyethwe yikulumo.
Isilotjhiso> - Kumele ococako alotjhise abakhona ngokulandelana
kwabo, abakhulu nabancani, abalamanise kuhle
ngokweenkhundla zabo emehlweni womphakathi.
Isingeniso > - Kumele sidose kodwana sibe sifitjhini senze kobana
balalele.
Ummongondaba > - Ikulumo ayitlolwe ngokucacileko, ibe nemitjho
emifitjhani enemiqondo elula, beyisebenzise
neembonelo ezijayelekileko. Ummongondaba awube
magama akhiwe kuhle kugegedwe ukubuyelela
amagama ngokudluleleko ngombana kulahlekisa
ihlathululo yamambala.
Isiphetho> - Siqakathekile begodu sirhunyezo salokho esele
kukhulunyiwe, asifake iselela.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Ukumthokozisa ngokukhethwa kwakhe.
- Ukumluleka bona aziphathe kuhle.
- Ukumfisela itjhudu ekhambeni lakhe. [30]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 9 DBE/2017
SCE – Imemorandamu
2.4 IKULUMO-PENDULWANO.
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa ikulumo-pendulwano:
• Njengemitlolo yoke kufanele kube khona isingeniso. Esingenisweni
kulapho kwethulwa khona indaba ekuzokucocwa ngayo nokobana
izokucocwa bobani nendawo lapha izokucocelwa khona.
• Akulotjhisanwa kungenwa endabeni zisuka zibekwa.
• Amagama walabo abakhulumako atlolwa ngesandleni sesincele, abe
mafitjhani nesibongo singasetjenziswa. Akutlolwa litho ngaphasi
kwamagama walabo abakhulumako.
• Kutlolwa ikholoni emuva kwamagama wabantu abakhulumako.
• Amagama aveza imizwa nobujamo balabo abakhulumako akatlolwe
afakwe ngaphakathi kweembayana ngemva kwekholoni etlolwe eduze
negama lokhulumako nofana laloyo okhulumako.
• Ukukhethwa kwamagama kumele kutjengise ukwehlukana kwezinga
lalabo abakhulumako. Isib. ubaba nakakhuluma nendodana,
umntwanesikolo nakakhuluma notitjhere.
• Ukobana ikulumo-pendulwano ithoma ngesingeniso akutjho bona akube
khona isigaba esisiphetho. Isiphetho sendaba siba sekulumeni yabo,
kuzwakale bonyana seyiyaphetha.
• Ingaphetha ngokobana bazwane nanyana bangezwani kuye ngokobana
indaba egade icocwa ikhambe bunjani.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Ihlathululo yesehlakalo esibangele bona ikoloyi ibhodoke.
- Unobangela wokobana nikhambe ngekoloyi.
- Ukubawa ukulitjalelwa.
- Amazizo wakababa.
- Indlela enigcine niphetha ngayo umraro lo. [30]
IMITLOMELO YESIGABA B: 30
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 10 DBE/2017
SCE – Imemorandamu
ISIGABA C: AMATHEKSTHI AMAFITJHANI WOKUTHINTANA
UMBUZO 3
3.1 IFLAYA
Iflaya ngenye yeendlela zokukhangisa ngokunikela imininingwana ezeleko
ngalokho okukhangiswako ukudosa abantu ngento ethileko ethengiswako
ngomnqopho wokuthi bagcine sebayithengile nanyana bebakhohliswa.
Ukunikela abantu ilwazi ngento namkha indawo ethileko. Abosomarhwebo
bavamise ukusebenzisa imikhangiso emihlobohlobo ukubiza abathengi.
Isikhali esikhulu sokukhangisa kubuyelelwa kwemibiko kanye nokusebenzisa
amagama ayengako. Leflaya imayelana nerhwebo elizokuvulwa bona abahlali
bazi ngalo bakghone nokulivakatjhela.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Indawo lapho irhwebo likhona.
- Izinto ezitholakala erhwebenelo.
- Iinkhathi zokuvula nokavala irhwebo.
- Ilanga lomnyanya wokuvula irhwebo.
- Abavumi abazabe bakhona emnyanyeni.
- Imininingwana yokuthintana. [20]
3.2 IPOSKARADA
Le ngenye indlela yokuthintana ngokutlola phasi ikulumo efitjhani.
Ngokuvamileko iposkarada lithunyelwa mumuntu alithumela emuntwini
amaziko. Iba nesiphande sinye saloyo othunyelwako, esitlolwa
ngakwesokudla phezulu lapha kutlolwa khona isiphande sotlola incwadi
yobungani. Ngemva kwesiphande, ngenzasana kutlolwa isilotjhiso esingaba
libizo lalowo otlolelwako bese kuthoma indaba efitjhani edluliselwa kiloyo
ethunyelwa kuye. Othumela iposkarada ulayelisa ngebizo lakhe elaziwako
ngaphandle kwesibongo.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Ukuthaba okube khona emndenini.
- Amagama wokumthokozisa.
- Iiyeleliso zokobana ayiphathe kuhle indlu.
- Amukele kuhle abantu abazokuza bazoyibona. [20]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 11 DBE/2017
SCE – Imemorandamu
3.3 IMILAYELO
Imilayelo yikulumo etjela umuntu bonyana akenzeni, kuphi, nini, njani
njalonjalo. Lekulumo itlolwa phasi. Ukuze ifeze umnqopho kufanele izwisiseke,
ingarari, isebenzise ilimi elizwakalako begodu ingabi mide khulu ukuze lowo
olayelwako azokwazi ukuyilandela.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Ukuhlela isikhathi sokufunda.
- Ukuhlukana nezinye zezinto ogade ujwayele ukuzenza.
- Ukunciphisa isikhathi sabangani.
- Ukuhlukanisa iimfundo ozozifunda.
- Ukungezelela isikhathi sokufunda. [20]
IMITLOMELO YESIGAB C: 20
INANI LOKE: 100
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3
Downloaded from hlayiso.com 12 DBE/2017
SCE – Imemorandamu
ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA/YOKUHLOLA I-ESEYI YELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA [50 IMITLOMELO]
TJHEJA
• Sebenzisa irubhrikhi njalo nawutshwaya isigabesi.
• Amamaksi kusukela e-0–50 ahlukaniswe ngamazinga weentlhadlhuli ama-5.
• Okumunyethweko, iqhinga leIimi nesitayela, lelo nalelo kghono lesitlhadlhuli lihlukaniswe ngezinga eliphezulu neliphasi.
• Isakhiwo asithintwa lizinga eliphezulu namkha eliphasi.
IRUBHRIKHI YOKUHLOLA I-ESEYI YELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA [50 AMAMAKSI]
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 27–30 22–23 15–17 9–11 3–5
NOKUHLELA -Ukuphendula -Iimpendulo ezihleleke -Ukuphendula -Ukuphendula -Ukuphendula
okudluleleko. kuhle; ezikhambelana okwanelisako. okungakajami okuphume endleleni
Izinga eliphezulu
(Ukuphendula) -Imiqondo khulu begodu -Imiqondo ndawonye. khulu.
Ukuhleleka kwemiqondo ehlakaniphileko, evusa ezimnandi, ekhambelanako -Imiqondo engakacaci. -Imiqondo erarako
yokuhlela imiqondo netjengisa -Kunobufakazi nekholisako. -Ubufakazi obuncani nengakanqophi.
Ukulemuka umnqopho, ukukhula. nokukhula -Kunokuhleleka bokuhleleka -Imiqondo engakahleleki
abamukelilwazi -Ukuhleleka okubonakalako. okulingeneko nokukhambelana. nengakhambelaniko.
nobujamo okudluleleko -Isingeniso, umzimba nokukhambelana
nokukhambelana nesiphetho okuhleleke nesihloko, umzimba
30 AMAMAKSI nesingeniso, umzimba kuhle begodu nesiphetho.
nesiphetho. okukhambelanako.
24–26 18–21 12–14 6–8 0–2
-Ukuphendula -Ukuphendula -Ukuphendula -Ukuphendula -Ukuphendula isihloko
okudluleleko kodwana okuhlelwe kuhle. okwanelisako kodwana okungakhambelaniko akukalingwa
kutlhayela amatshwayo -Imiqondo ekarisako kunokungacaci. okukhulu. nokulingwa.
Izinga eliphasi
wendaba ehle nekhambelanako. -Iimiqondo -Imiqondo ayikahlangani -Imiqondo
ngokudluleleko. -Isingeniso, umzimba iyakhambelana begodu engakhambelaniko
-Imiqondo ekhulileko nesiphetho ezihleleke ngokulingeneko. ihlangahlangene. nengakafaneli.
nenokuhlakanipha. kuhle -Kunokuhleleka -Abukho ubufakazi -Imiqondo
-Isingeniso, umzimba nezikhambelanako. nokukhambelana bokuhlela. engakanqophi.
nesiphetho ezihlelwe okulingeneko
ngendlela edluleleko. kwesingeniso, umzimba
nesiphetho.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3
Downloaded from hlayiso.com 13 DBE/2017
SCE – Imemorandamu
IRUBHRIKHI YOKUHLOLA I-ESEYI YELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA [50 AMAMAKSI] (IRAGELA PHAMBILI)
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
ILIMI, ISITAYELA 14–15 10–11 6–7 2–3 0
NOKU-EDITHA -Iphimbo, irejista, -Iphimbo, irejista, -Iphimbo, irejista, -Iphimbo, irejista, -Ilimi elingazwakaliko
Iphimbo, irejista, isitayela kanye isitayela kanye isitayela kanye isitayela kanye -Iphimbo, irejista,
Izinga eliphezulu
isitayela, ilwazimagama nelwazimagama nelwazimagama nelwazimagama nelwazimagama isitayela kanye
okufanele umnqopho, elifanele ngokudluleleko elifanele khulu elifanele umnqopho, elingakafaneli nelwazimagama
nobujamo umnqopho, umnqopho, abamukelilwazi umnqopho, elingakafaneli khulu
Ukukhethwa abamukelilwazi abamukelilwazi nobujamo. abamukelilwazi umnqopho,
kwamagama. nobujamo. nobujamo. -Ukusetjenziswa nobujamo. abamukelilwazi
Ukusetjenziswa kwelimi, -Ilimi lithokozisa khulu -Ilimi liyanemba begodu kwelimi okwethula -Ukusetjenziswa nobujamo.
imithetjhwana, -Ihlelo nesipelinghi lisetjenziswe ihlathululo. kwelimi okusisekelo. -Ilwazimagama
iimphumuzi, ihlelo, esinganamphoso ngokufaneleko. -Iphimbo elifaneleko. -Iphimbo elifaneleko. elitlhayela khulu lenza
nesipelinghi ezibonakalako. -Ihlelo nesipelinghi -Amaqhinga wokubuza -Ilwazimagama kube budisi ukuzwisisa
-Itlanywe kuhle khulu. asinamphoso khulu. enzelwe ukugqamisa elitlhayela khulu. itheksthi.
15 AMAMAKSI -Itlanywe kuhle. okumunyethweko.
12–13 8–9 4–5 0–1
-Ilimi elihle -Ilimi lihle. -Ukusetjenziswa -Ukusetjenziswa
Izinga eliphasi
ngokudluleleko begodu -Iphimbo elifaneleko. kwelimi okulingeneko okungakafaneli kwelimi.
linethonya. -Kuneemphoso okunokuhluka. -Ukungabi nomahluko
-Akunamphoso zehlelo ezimbalwa zehlelo -Iphimbo elifaneleko emitjhweni.
nesipelinghi nesipelinghi. ngokulinganako -Ilwazimagama elincani
ezibonakalako. -Ibunjwe kuhle. nokusetjenziswa ngokusisekelo.
-Yakhiwe ngekghono okutlhayelako
elikhulu. kwamaqhinga
wokubuza.
ISAKHIWO 5 4 3 2 0–1
-Ukusungulwa -Imininingwana -Imininingwana -Amaphuzu amanye -Amaphuzu afunekako
Amatshwayo wetheksthi okuqakathekileko isungulwe ekhambelanako anembako akhona. ayatlhayela.
Ukwakhiwa kwesigaba kwendaba. ngokukhambelanako. iveziwe. -Imitjho neengaba -Imitjho neengaba
nokwakhiwa komutjho -Imininingwana -Imitjho, iingaba -Imitjho, iingaba kuneemphoso. kuneemphoso.
edluleleko. kunikela umqondo. kwakhiwe kuhle. -Indaba isazwakala. -Indaba ayinamqondo.
5 AMAMAKSI -Imitjho kanye -Indaba isanikela
neengaba kwakheke umqondo.
ngendlela edluleleko.
IRENJI
YAMAMAKSI 40–50 30–39 20–29 10–19 0–9
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 14 DBE/2017
SCE – Imemorandamu
ISIGABA B: AMATHEKSTHI AMADE WOKUTHINTANA
SEBENZISA IRUBHRIKHI NJALO NAWUTSHWAYA ISIGABESI
IRUBHRIKHI YOKUHLOLA AMATHEKSTHI AMADE WOKUTHINTANA WELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA [30 AMAMAKSI]
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO, 16–18 13–15 9–12 6–8 0–5
UKUHLELA NESAKHIWO -Ukuphendula okudluleleko, -Ukuphendula okuhle -Ukuphendula okulingeneko -Ukuphendula -Ukuphendula kutjengisa
okungaphezu kwalokho khulu okutjengisa ilwazi okutjengisa ilwazi ngokusisekelo begodu ukungabikhona kwelwazi
Ukuphendula nemibono: okulindelweko. elihle lamatshwayo lamatshwayo wetheksthi. kutjengisa ilwazi lamatshwayo wetheksthi.
Ukubuthelelwa kwemibono -Imiqondo ehlakaniphileko wetheksthi. -Akunakudzimelela lamatshwayo -Akunakukhambelana
nekhulileko. -Inqophile, ayikaphumi nokukhambelana wetheksthi. kwemiqondo.
ukuze kuhlelwe
-Ilwazi elingeneleleko esihlokweni isekelwe kuhle okulingeneko -Kunokunqopha -Kunemininingwana
Umnqopho, abamukelilwazi, lamatshwayo wetheksthi. ngendlela enobukghoni kokumunyethweko okukhona kodwana embalwa esekela isihloko.
amatshwayo/imithetjhwana -Umtlolo unqophile. begodu kunemininingwana nemiqondo. okunengi kuphambene. -Akakasebenzisi imithetho
kanye nobujamo -Kunokukhambelana esekela isihloko. -Eminye imininingwana -Imininingwana efunekako namkha
kokumunyethweko -Isakhiwo esifaneleko esekela isihloko ikhona. embalwa esekela isakhiwo.
18 AMAMAKSI nomqondo. esinokukhambelanakooku -Isakhiwo esifaneleko isihloko ikhona.
-Kuhlathululwe kuhle ncazana. ngokulingeneko, kodwana -Usebenzise imithetho
begodu yoke imininingwana kunokungakhambelaniko. eqakathekileko
isekela isihloko. ngendlela embi.
-Isakhiwo esifaneleko -Kunobutjhapha
nesinembako. obubonakalako.
ILIMI, ISITAYELA KANYE 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3
NOKU-EDITHA -Iphimbo, irejista, isitayela, -Iphimbo, irejista, isitayela, -Iphimbo, irejista, isitayela, -Iphimbo, irejista, -Iphimbo, irejista, isitayela,
Iphimbo, irejista, isitayela, ilwazimagama elifanele ilwazimagama kufanele ilwazimagama kufanele isitayela, ilwazimagama ilwazimagama
kufanele umnqopho, abamukelilwazi khulu umnqopho, umnqopho, abamukelilwazi kufanele kancani akukhambelani
umnqopho/umphumela/ kanye nobujamo. abamukelilwazi kanye kanye nobujamo. umnqopho, nomnqopho,
abamukelilwazi -Kuyanemba ngokwehlelo nobujamo. -Zikhona iimphoso zehlelo. abamukelilwazi kanye abamukelilwazi kanye
kanye nobujamo begodu kwakhiwe kuhle. -Ihlelo linemba -Ilwazimagama elifaneleko. nobujamo. nobujamo.
-Akunamphoso. ngokwekghono elithileko -Iimphoso azilimazi -Ihlelo elingakafaneli -Kuzele iimphoso begodu
Ukusetjenziswa kwelimi
begodu lakhiwe kuhle. ihlathululo. elinemphoso akuzwisisakali.
kanye nemithetjhwana -Ilwazimagama elihle ezimbalwa. -Ilwazimagama
khulu. -Ilwazimagama alikawufaneli umnqopho.
Ukukhethwa kwamagama. -Akunamphoso. elitlhayelako. -Ihlathululo ayizwakali
Ukusetjenziswa kwamatshwayo -Ihlathululo ivimbekile. Kwamambala.
kanye nesipelinghi
12 AMAMAKSI
IRENJI YAMAMAKSI 24–30 18–23 14–17 6–13 0–5
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 15 DBE/2017
SCE – Imemorandamu
ISIGABA C: AMATHEKSTHI AMAFITJHANI WOKUTHINTANA
SEBENZISA IRUBHRIKHI NJALO NAWUTSHWAYA ISIGABESI
IRUBHRIKHI YOKUHLOLA AMATHEKSTHI AMAFITJHANI WOKUTHINTANA WELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA
[20 AMAMAKSI]
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO, 9–12 7–8 5–6 3–4 0–2
UKUHLELA NESAKHIWO -Ukuphendula -Ukuphendula okuhle khulu -Ukuphendula -Ukuphendula -Ukuphendula kutjengisa
okudluleleko, okungaphezu okutjengisa ilwazi elihle okulingeneko okutjengisa ngokusisekelo begodu ukungabikhona kwelwazi
Ukuphendula kanye kwalokho okulindelweko. lamatshwayo wetheksthi. ilwazi lamatshwayo kutjengisa ilwazi lamatshwayo wetheksthi.
-Imiqondo ehlakaniphileko -Inqophile, ayikaphumi wetheksthi. lamatshwayo wetheksthi. -Akunakukhambelana
nomqondo:
nekhulileko. esihlokweni isekelwe kuhle -Akunakudzimelela -Kunokunqopha okukhona kwemiqondo.
Ukuhlelwa kwemiqondo; -Ilwazi elingeneleleko ngendlela enobukghoni nokukhambelana kodwana okunengi -Kunemininingwana
amatshwayo/imithetjhwana lamatshwayo wetheksthi. begodu kunemininingwana okulingeneko kuphambene. embalwa esekela isihloko.
kanye nobujamo -Umtlolo unqophile. esekela isihloko. kokumunyethweko -Imininingwana embalwa -Akakasebenzisi imithetho
-Kunokukhambelana -Isakhiwo esifaneleko nemiqondo. esekela isihloko ikhona. efunekako namkha
12 AMAMAKSI kokumunyethweko esinokukhambelana -Eminye imininingwana -Usebenzise imithetho isakhiwo.
nomqondo. okuncazana. esekela isihloko ikhona. eqakathekileko ngendlela
-Kuhlathululwe kuhle -Isakhiwo esifanele embi.
begodu yoke ngokulingeneko, kodwana -Kunobutjhapha
imininingwana isekela kunokungakhambelaniko. obubonakalako.
isihloko.
-Isakhiwo esifaneleko
nesinembako.
ILIMI, ISITAYELA NOKU- 7–8 5–6 4 3 0–2
EDITHA -Iphimbo, irejista, isitayela, -Iphimbo, irejista, isitayela, -Iphimbo, irejista, isitayela, -Iphimbo, irejista, isitayela, -Iphimbo, irejista, isitayela,
ilwazimagama elifanele ilwazimagama kufanele ilwazimagama kufanele ilwazimagama ilwazimagama
Iphimbo, irejista, isitayela, umnqopho, abamukelilwazi khulu umnqopho, umnqopho, abamukelilwazi kufanele kancani akukhambelani
kanye nobujamo. abamukelilwazi kanye kanye nobujamo. umnqopho, abamukelilwazi nomnqopho,
ilwazimagama elifanele
-Kuyanemba ngokwehlelo nobujamo. -Zikhona iimphoso kanye nobujamo. abamukelilwazi kanye
umnqopho, begodu kwakhiwe kuhle. -Ihlelo linemba zehlelo. -Ihlelo elingakafaneli nobujamo.
nokumunyethweko; -Akunamphoso. ngokwekghono elithileko -Ilwazimagama elifaneleko. elinemphoso ezimbalwa. -Kuzele iimphoso begodu
Ukusetjenziswa kwelimi begodu lakhiwe kuhle. -Iimphoso azilimazi -Ilwazimagama akuzwisisakali.
nemithetjhwana; -Ilwazimagama elihle ihlathululo. elitlhayelako. -Ilwazimagama
Ukukhethwa kwamagama; khulu. -Ihlathululo ivimbekile. alikawufaneli umnqopho.
Ukusetjenziswa -Akunamphoso. -Ihlathululo ayizwakali
kwamatshwayo nesipelinghi kwamambala.
8 AMAMAKSI
IRENJI YAMAMAKSI 16–20 13–15 9–12 6–8 0–5
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 16 DBE/2017
SCE – Imemorandamu
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 17 DBE/2017
SCE – Imemorandamu
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 18 DBE/2017
SCE – Imemorandamu
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe
Verified matching documents
The question paper, memo or addendum that belongs with this document.
Recommended for this subject
Published documents with matching subject and grade metadata.
Memorandum
IsiNdebele FAL P1 Nov 2019 Memo_hlayiso.com_.pdf

Memorandum
IsiNdebele FAL P2 Nov 2019 Memo_hlayiso.com_.pdf

Memorandum
IsiNdebele FAL P3 Nov 2019 Memo_hlayiso.com_.pdf
Memorandum
IsiNdebele FAL P1 May June 2018 Memo_hlayiso.com_.pdf

Memorandum
IsiNdebele FAL P2 May June 2018 Memo_hlayiso.com_.pdf
Memorandum
IsiNdebele FAL P3 May June 2018 Memo_hlayiso.com_.pdf
Related documents
Matched using subject, grade, language, document type and exam metadata.
Memorandum
IsiNdebele FAL P1 May June 2017 Memo_hlayiso.com_.pdf

Memorandum
IsiNdebele FAL P3 Feb March 2017 Memo_hlayiso.com_.pdf

Memorandum
IsiNdebele FAL P3 May June 2016 Memo_hlayiso.com_.pdf
Memorandum
IsiNdebele FAL P3 June July 2015 Memo_hlayiso.com_.pdf

Question paper
IsiNdebele FAL P1 May June 2017_hlayiso.com_.pdf

Question paper
IsiNdebele FAL P2 May June 2017_hlayiso.com_.pdf
More from Grade 12 Isindebele Fal
Explore more published documents in this catalogue.



