Downloaded from hlayiso.com
SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS
ISINDEBELE ILIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA (FAL)
IPHEPHA LESITHATHU (P3)
2016
IMEMORANDAMU
IMITLOMELO: 100
Imemorandamu le inamakhasi ali-17.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Skip to contentAll 2016 papers 





View all





isiNdebele FAL Grade 12 Paper 3 NSC June 2016 Memo
Grade 12 isiNdebele FAL Paper 3 memorandum from the NSC June Exam 2016, 17 pages. Read online or download the free PDF.
Isindebele Fal · Grade 12 · NSC June Exam · 2016 · isindebele. Memorandum, 17 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- isiNdebele FAL
- Grade
- Grade 12
- Language
- Isindebele
- Document type
- Memorandum
- Year
- 2016
- Exam period
- NSC June Exam
- Paper
- 3
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 17
- File size
- 1.8 MB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 17
This exam
NSC June Exam 2016
- Paper 1Question paperMemo
- Paper 2Question paper
- Paper 3Question paperMemo
Questions in this paper
- Question 1.1Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting50 marks
- Question 1.2Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting50 marks
- Question 1.3Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting50 marks
- Question 1.4Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting50 marks
- Question 1.5Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting50 marks
- Question 1.6Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting50 marks
Show all 14 questions
- Question 1.7Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting150 marks
- Question 2.1Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting30 marks
- Question 2.2Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting30 marks
- Question 2.3Ukulalela nokukhuluma / Listening and Speaking30 marks
- Question 2.4Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting30 marks
- Question 3.1Ukulalela nokukhuluma / Listening and Speaking20 marks
- Question 3.2Ukulalela nokukhuluma / Listening and Speaking20 marks
- Question 3.3Ukulalela nokukhuluma / Listening and Speaking20 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 2 DBE/2016
SCE–Imemorandamu
ISIGABA A: AMATHEKSTHI WOKUZITLAMELA (AMA-ESEYI)
UMBUZO 1
1.1 I-eseyi Ecocako (Narrative)
Amaqhinga enziwa mNyango wezeFundo ukuqinisekisa bona woke
umuntu uthola ithuba lokufunda.
Le yi-eseyi lapho umtloli ademba ngesehlakalo esithileko esakhe senzeka
kuye, akhe wasibona senzeka komunye nofana acocelwa ngaso. Kuyenzeka
kokhunye umtloli atlole i-eseyi ayisusele ehloko. Kuqakathekile ukobana
nanyana umfundi ayisusela ehloko i-eseyakhe kube yi-eseyi ekholwekako.
Ngokuvamileko umtloli we-eseyi ecocako usebenzisa isikhathi esidlulileko.
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:
• Isigaba esisingeniso kufanele simdose/silulubeze umfundi we-eseyi.
• I-eseyi ecocako kufanele ikholwakale nanyana kungeyokuzitlamela.
• I-eseyi ecocako kufanele itlolwe ibe sesikhathini esidlulileko.
• Umuntu otshwaya i-eseyi le kufanele alangazelela ukuzwa okulandelako
bekube sekugcineni.
• Ukucoca okuyipumelelo kubonakalisa tjhatjhalazi imizwa efana
neyokubona, yokuzwa, yokunambitha, yokuthintana nephunga.
• I-eseyi enesiphetho esingakajayeleki yihle kunaleyo enesiphetho
esisepepeneneni begodu esilindelekileko.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Isizo elifunyanwa bafundi eenkolweni zamazinga aphasi naphezulu
wezefundo.
- Isizo elifunyanwa bafundi emazikweni aphezulu wezefundo.
- Ukuqalelelwa kwabafundi abangazange baphumelele igreyidi letjhumi
nambili.
- Ukuqalelelwa kwabantu abadala abangazange bathole ithuba lokufunda
nabasakhulako.
Tjheja: I-eseyi le ingaba ngehlathululako godu. [50]
1.2 I-eseyi Ehlathululako (Descriptive)
Engikubone kwenzeka nangivakatjhele eminyangweni neendaweni
zakarhulumende eziphakela isizo emphakathi.
Le yi-eseyi lapho umtloli afuze ahlathulule ubujamo obuthileko, umuntu othileko
nofana indawo ethileko. Njengombana nesihloko sitjho, kufanele umtloli we-
eseyi le asebenzise amagama ahlathululako khudlwana. Ngale kwalokho,
umtloli usebenzisa khulu ilimi elisesikhathini sanje.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 3 DBE/2016
SCE–Imemorandamu
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:
• Otlolako kufanele ayelele ekutheni akhethe isihloko asazi kuhle. Isizathu
kukobana kuba budisi ukuhlathulula into onganalwazi elipheleleko ngayo.
• Otlolako kufanele akhethe ngokuyelela amagama nobujamo bokukhuluma.
• Amagama asetjenziswa ngotlolako kufanele akhe isithombe esikhanya
bha.
• Otlolako angasebenzisa iinthombe-ngqondo zokubona, zokurhogela,
zokuzwa, zobumnandi nezokuthinta ukuze zimsize ukwenza
akuhlathululako kukhanye bha.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Ubudisi iingulani ezihlangebezana nabo ematlinigi neembhedlela.
- Ukungatjhejwa nawuvakatjhele iindawo zakarhulumendezi.
- Ukudosa emhlweni kwabodorhodera nokutlhayela kwabo.
- Ukutlhayela nokuphuka kweenthuthi zeminyangweni ehlukahlukeneko
karhulumende. [50]
1.3 I-eseyi Evezako/Eveza Imizwa Yomtloli (Reflective)
'Ngadlala ngamathuba, qala namhlanje bona ngikuphi.'
Le yi-eseyi lapho otlolako aba nombono bese unikela imizwakhe. I-eseyi le
itjhegeza ibuyele emva esehlakalweni esakhe senzeka. Otlolako-ke kulapho
abeka khona imibonwakhe ngokwenzakalako, abeke tjhatjhalazi okuhle
neemphoso bese uthatha iinqunto ngokuthi ubona kufanele kwenziweni
ukutjhugulula ubujamo balokho esikhathini esizako.
Umhlobo lo wendaba sivame ukuwubona emitlolweni ema-eseyi, la otlolako
abeka umbonwakhe ngesihloko esithileko. Akutjho bonyana akutjhoko
kuliqiniso kodwana ngilokho akucabangako ngabantu, ngesintu nofana ngepilo
nje. Lokho akubekako kuhle kusekelwe ngamaqiniso ukuze kungamdondisi
loyo ozokufunda i-eseyi leyo. I-eseyi enje ingaveza ukujiya kwengqondo yaloyo
otlolako begodu abanengi bayithatha njengeqiniso lamambala.
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:
• I-eseyi evezako iveza imizwa yomtloli.
• Imizwa nokuthatheka kwehliziyo kudlala indima eqakatheke khulu e-
eseyini le.
• Ihlangothi elikhulu le-eseyi lingaba ngelihlathululako. Ukuhlathululokhu
kufanele kukhanye begodu kuveze imizwa nalokho okusengqondweni
yaloyo otlolako.
• Imibono/Imicabango/Imizwa eveziweko kufanele yembule iqiniso nendima
ethathwa ngotlolako.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Ngiwaphi amathuba adlala ngawo.
- Ngiziphi izinto ezimenza azisole.
- Izinga lepilo asele akilo namhlanje.
- Isiqunto asithetheko ngobujamo akibo. [50]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 4 DBE/2016
SCE–Imemorandamu
1.4 I-eseyi evezako/Eveza Imizwa Yomtloli (Reflective)
Ngizibona ngifumene ithuba lesibili epilweni.
Le yi-eseyi lapho otlolako aba nombono bese unikela imizwakhe. I-eseyi le
itjhegeza ibuyele emva esehlakalweni esakhe senzeka. Otlolako-ke kulapho
abeka khona imibonwakhe ngokwenzakalako, abeke tjhatjhalazi okuhle
neemphoso bese uthatha iinqunto ngokuthi ubona kufanele kwenziweni
ukutjhugulula ubujamo balokho esikhathini esizako.
Umhlobo lo wendaba sivame ukuwubona emitlolweni ema-eseyi, la otlolako
abeka umbonwakhe ngesihloko esithileko. Akutjho bonyana akutjhoko
kuliqiniso kodwana ngilokho akucabangako ngabantu, ngesintu nofana
ngepilo nje. Lokho akubekako kuhle kusekelwe ngamaqiniso ukuze
kungamdondisi loyo ozokufunda i-eseyi leyo. I-eseyi enje ingaveza ukujiya
kwengqondo yaloyo otlolako begodu abanengi bayithatha njengeqiniso
lamambala.
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:
• I-eseyi evezako iveza imizwa yomtloli.
• Imizwa nokuthatheka kwehliziyo kudlala indima eqakatheke khulu
eseyini le.
• Ihlangothi elikhulu le-eseyi lingaba ngelihlathululako. Ukuhlathululokhu
kufanele kukhanye begodu kuveze imizwa nalokho okusengqondweni
yaloyo otlolako.
• Imibono/Imicabango/Imizwa eveziweko kufanele yembule iqiniso
nendima ethathwa ngotlolako.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Isehlakalo esamvelelako.
- Abonobangela besehlakalo.
- Isifundo asitholileko.
- Igadango alithetheko mayelana nepilwakhe.
Tjheja: I-eseyi le ingaba ngehlathululako godu. [50]
1.5 I-eseyi Emahlangothimabili/Emadanisako (Discursive)
Ubuhle nobumbi bokuba nesisebenzi emndenini.
I-eseyi le ihlobene khulu ne-eseyi ephikisako. Okufanako kukuthi kiyo yomibili
imihlobo le, otlolako ubeka imibonwakhe. Umehluko okhona kukuthi e-eseyini
emahlangothimabili otlolako kulindeleke kobana atlole ngemibono yomibili.
Silindele kobana asivezele ubuhle nobumbi bento atlola ngayo. Okumnandi
ngomhlobo lo we-eseyi kukobana otlolako utjhiyela ofundako ekutheni
azikhethele yena isiqunto sokobana ngiliphi ihlangothi abona lingcono
kunelinye. Umtloli angafikelela esiphethweni esithileko ekugcineni kwe-
eseyakhe kodwana imibono evumako nephikako kufanele yethulwe
ngokulinganako e-eseyini.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 5 DBE/2016
SCE–Imemorandamu
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:
• Umtlolo kumele uzwakale begodu ungathathi ihlangothi.
• Kumele kuvezwe iintatimende ezizwakala kuhle.
• Kilomhlobo we-eseyi otlolako uveza ngobuhle nangobumbi bento
ethileko anikelwe yona esihlokweni.
• Unikela amaphuzu avumelana nesihloko nalawo aphikisana naso.
[Otlolako kufanele aveze kokubili, ubuhle nobumbi bokuba nesisebenzi
emndenini].
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
Ubuhle
- Umndeni uthola isikhathi sokufunda.
- Ikhaya lihlala liphephile.
- Umndeni uthola isikhathi esinengi sokuphumula.
- Indlu ihlala ihlwengekile ngeenkhathi zoke.
Ubumbi
- Abantwana bagcina bangakwazi ukwenza imisebenzi yekhaya.
- Abantwana bavilapha khulu.
- Ubudisi abantwana abahlangabezana nabo nabangasisekhaya.
- Ukwetjiwa kwezinto zomndeni.
- Ukuphadlheka kobudlelwano phakathi kwakamma nobaba. [50]
1.6 I-eseyi Ephikisako/Ehlangothilinye (Argumentative)
Kubulula ukukhamba ngeenthuthi zomphakathi eSewula Afrika.
I-eseyi ephikisako ifuna otlolako athome ngokukhetha ihlangothi esihlokweni
atlola ngaso. Otlolako angakhetha ukuvumelana nesihloko nofana aphikisane
naso. Umbono womtloli kumele ukhanye kusukela ekuthomeni bekube
sekugcineni kwe-eseyakhe. I-eseyi le yethula lokho okusengqondweni
yomtloli.
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:
• Otlolako kumele athome ngokuthi akhethe ihlangothi azokutlola ngalo.
• Otlolako kumele anikele amaphuzu amanengi anabe ukusekela
imibonwakhe.
• Otlolako kumele ahlale emaphuzwini NOFANA aphikise isitatimende.
• Lomhlobo we-eseyi uphethe imibono yomtloli kwaphela ngalokho kumele
uphakamise imibono eqinileko.
• Ilimi elinezwelomagama lingahle lithinte imizwa kodwana kumele libe
nehlonipho.
• Isiphetho kumele sibe sitatimende somtloli esinamandla, esikhanyako
nesanelisako.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 6 DBE/2016
SCE–Imemorandamu
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
Abavumelana nesihloko.
- Ukubhadela imali elingeneko.
- Ukuhlangana nabanye abantu.
- Ukufika emsebenzini/lapha uya khona ungakadinwa.
- Ukubalekela iindleko zekoloyi.
Abaphikisana nesihloko.
- Ukungafiki kweenthuthi ngesikhathi.
- Ukuphuka kwazo eendlelni.
- Ubudisi ohlangabezana nabo nakunemitjhagalo.
- Ukudosa emhlweni ngesikhathi sebusika nehlobo. [50]
1.7.1 Kilesisithombe umfundi angatlola nanyana ngiwuphi umhlobo we-eseyi.
Otshwayako uyeleliswa bona atjheje umhlobo we-eseyi ovezwa ngotlolako
bese utshwaya ngokulandela amaphuzu alindeleke ngaphasi kwalowo
mhlobo we-eseyi ngokuqala kilo mhlahlandlela.
Kilesisithombe kubonakala abantu abaphila nokukhubazeka badlala
ibholo lezandla.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Ngepilo yabantu abaphila nokukhubazeka.
- Amakghono wabantu abaphila nokukhubazeka.
- Imidlalo yabantu abaphila nokukhubazeka.
- Itjhejo abantu abaphila nokukhubazeka abalifumana
kurhulumende. [50]
1.7.2 Kilesisithombe umfundi angatlola nanyana ngiwuphi umhlobo we-eseyi.
Otshwayako uyeleliswa bona atjheje umhlobo we-eseyi ovezwa ngotlolako
bese utshwaya ngokulandela amaphuzu alindeleke ngaphasi kwalowo
mhlobo we-eseyi ngokuqala kilo mhlahlandlela.
Kilesisithombe kubonakala umuntu wengubo akha amanzi emlanjeni.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Isomiso enarheni yeSewula Afrika.
- Ubungozi bokukha amanzi emlanjeni.
- Ipilo etlhuwisako yemaplasini.
- Imiraro engavela nanisela amanzi wangemlanjeni.
- Ukungaphakelwa kweensetjenziswa bomasipala bangeSewula
Afrika. [50]
IMITLOMELO YESIGABA A: 50
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 7 DBE/2016
SCE–Imemorandamu
ISIGABA B: AMATHEKSTHI AMADE WOKUTHINTANA
UMBUZO 2
2.1 UMLANDO KAMUFI
Nakutlolwa umlando ngomufi, kuthonywa ngesihloko esibonakalako
esinamagamakhe apheleleko bese kutlolwa koke-ke lokhu esele sikubale
ngenzasi. Ekugcineni kungaphethwa ngomutjho omfitjhani wokumlayelisa,
njengokuthi: Lala uphumule, Mgwezani, nofana IKosi ayikuphe
umphumulela wafuthi nanyana-ke ngamanye amagama anehlonipho.
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaya umlando kamufi:
• Isihloko esinamagama kamufi apheleleko.
• Amagama kamufi apheleleko.
• Ilanga abelethwa ngalo.
• Ubelethwa bobani.
• Ubelethelwe kiyiphi indawo. Tjheja: Akungatlolwa igama lesibhedlela.
• Imithombo yefundo asele adlule kiyo.
• Akuzuzako eemfundweni zakhe.
• Iindawo asebenze kizo.
• Iinkhundla azifunyanako.
• Ilanga akhambe ngalo ephasini. Tjheja: Akungatlolwa unobangela
wokuhlongakala, kodwana kungavezwa khunye kwalokhu:
Webiwe ngunokufa, lokha nakahlongakele ngengozi.
Uhlongakele ngemva kokugula isikhathi esifitjhani nofana eside
nakagulileko.
• Umndenakhe awutjhiyileko ephasini njengomyenakhe nofana ukosikazi,
abentwana, ababelethi, iinzukulu, nabanye. Tjheja: Akungatlolwa
amabizo weenini ezitjhiyweko. [30]
2.2 I-ATHIKILI KAMAGAZINI
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa i-athikili kamagazini:
• Isihloko kufuze sidose ozosifunda begodu silulukeze.
• Nikela isihloko esincani nesicacileko.
• I-athikili kufuze itjengise kuhle begodu nemiqaliswayo ibe mihle ngemibala
ekhanyako nedosako ekhambelana nayo.
• Ayitlolwe ngamakholomu, ingeze yafana ne-eseyi.
• Kufuze ikhulume noyifundako begodu ibe sesitayeleni saloyo oyitlolako.
• Beka amaphuzu ngobufitjhani nangokunembako.
• Isitayela sotlolako singasebenzisa iinthombe-ngqondo, sihlathulule
nanyana sibe nezwelo.
• Rhunyeza ngokunembako ngaphandle kokulahla iqiniso.
• Amagama, iindawo, isikhathi, ubujamo nezinye iinsiza zingafakwa ku-
athikili.
• I-athikili kufuze ivuse ilulukezo njengomkhangiso ikhuthaze abayifundako
bona baragele phambili nokuyifunda.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 8 DBE/2016
SCE–Imemorandamu
• Iindima akukafuzi bona zibe zide.
• Amaledere asetjenzisweko kufuze kube ngilawo azakwamukeleka.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Ukuboleka imali ubhalelwe kuyibuyisela.
- Ukukoloda izinto ezinengi.
- Ukufakwa erhelweni labakolodako.
- Ukonakala igama ngebanga lokungabhadeli kuhle. [30]
2.3 I-INTHAVYU/UKUHLUNGWA
Le yikulumo eba hlangana nabantu ababili abakhuluma ngento ethileko.
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaya i-inthavyu/ukuhlungwa.
- Akutlolwe amagama wesikhulumi ngasinye.
- Akutlolwe ikholoni ngemva kwamagama wabantu abakhulumako.
- Amagama walabo abakhulumako akatlolwe ngesandleni sesincele, abe
mafitjhani nesibongo singasetjenziswa.
- Akutlolwa litho ngaphasi kwamagama walabo abakhulumako.
- Kumele kube nesingeniso. (Akulotjhisanwa, esingenisweni kulapho
kwethulwa khona indaba ekuzokukhulunywa ngayo nokobana kuzabe
kukhuluma abobani).
- Kumele kube nomzimba, nesiphetho.
Abafundi bangafaka hlangana lokhu okulandelako:
- Isizathu esenza bona acabange bona umfanele umsebenzi lo.
- Imikhakha akhe asebenza kiyo umsebenzi lo.
- Ituthuko ayilethako emikhakheni leyo.
- Amanye amakhgono anawo angathuthukisa isitolweso. [30]
2.4 I-AJENDA NAMAMINITHI WOMHLANGANO
Amaminithi womhlangano asirhunyezo salokho okwakukhulunywa ngakho
ngomlomo emihlanganweni. Atlolwa abekwe ngehloso yokubulunga
okwakhulunywako kwavunyelanwa ngakho ekutheni kungakhohlweki,
kungalahleki, neenqunto zibulungeke.
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywako i-ajenda namaminithi
womhlangano:
- Otlola amaminithi akangatloli koke okukhulunywa emihlanganweni
kodwana kutlolwa iimphakamiso neenqunto.
- Amagama walabo abathule iimphakamiso nalabo abasekelileko
kuyenzeka atlolwe.
- Akukafaneli loyo otlola amaminithi atlole ukuphaphalaza, ukuphikisana,
ukudelela nofana ukurarana.
- Nakukhulunywa nge-ajenda akwenzeki kungakhulunywa ngamaminithi
womhlangano ngokunjalo nalokha nakukhulunywa ngamaminithi
kuthinteka ne-ajenda yomhlangano. Ngakho-ke kuqakathekile ukobana
umfundisi atshwaye i-ajenda namaminithi womhlangano kanyekanye.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 9 DBE/2016
SCE–Imemorandamu
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Lokho ebayokwenza ngemali leyo.
- Umnqopho wokobana babeke imali leyo.
- Indlela ebayoyabelana ngayo.
- Ikusasa lehlangano. [30]
IMITLOMELO YESIGABA B: 30
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 10 DBE/2016
SCE–Imemorandamu
ISIGABA C: AMATHEKSTHI AMAFITJHANI WOKUTHINTANA
UMBUZO 3
3.1 IPHOSTARA
Amaphostara mitlolo etlolelwe ukukhumbuza abantu ngalokho
okuqakathekileko eempilweni zabo. Angavela abujamo obuhlukahlukeneko
njengeenthombe nanyana imigwalo. Vane atlolwe abonakale ukuze umuntu
awabone aseza le kude begodu kumele abe nomlayezo omfitjhani
nonembako.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Ukutjheja abantwana bangadlali ngamanzi.
- Kubikwe kwamasipala iindawo lapha kuvuza khona amanzi.
- Ukuhlanzwa kweenkoloyi emilanjeni.
- Ukulisa ukuthelelela ngephayiphu. [20]
3.2 IDAYARI/UMALANGENI
Idayari yincwajana la umuntu atlola khona izehlakalo eziphathelene
nepilwakhe, izinto eziqakathekileko afisa ukuzikhumbula nokhunye.
• Itlolwa ngeenkhathi ezivamileko (ingaba ngeyamalanga nanyana iimveke)
• Kumele itlolwe ngelimi lomuntu okhulumako.
• Kumele itlolwe ibe sesikhathini sanje.
• Kuyenzeka godu itlolwe ibe sesikhathini esidlulileko.
• Kanti kungenzeka begodu itlolwe ibe sesikhathini esizako.
• Kumele kutlolwe iingaba ezifitjhani.
• Kusetjenziswa ilimi elitjhaphulukileko. [20]
3.3 IINKOMBANDLELA
Epilweni kuyenzeka umuntu akhambele endaweni angayaziko okufuneka
ukobana abuze indlela ebantwini ahlangana nabo. Umuntu olayela omunye
indlela usebenzisa iinkomba zendlela. Umnqopho weenkombandlela
kutjengisa umuntu othileko indlela nanyana indawo ethileko ekumele aye kiyo.
Kungaba yindlela eya emzini othileko, emsebenzini, esikolweni, eposini, lapho
kukhwelwa khona iimphaphamtjhini.
Nakhu okuqakathekileko nakutshwaywa iinkombandlela:
• Akuvele iindlela umuntu azozikhamba.
• Akuvele amagama weendawo umuntu azokudlula kizo.
• Akutjengiswe imilambo umuntu azokuwela kiyo, iintaba azozikhwela
njalonjalo.
• Umuntu olayelwako kumele alalelisise kuhle ukuze athole lapho aya
khona.
• Lowo olayela omunye asebenzise ilimi elinqophileko, elingazokulahla lowo
olayelwako. [20]
IMITLOMELO YESIGAB C: 20
INANI LOKE: 100
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele iLimi lokuThoma lokweNgeza (FAL)/P3
Downloaded from hlayiso.com 11 DBE/2016
SCE – Imemorandamu
ISIGABA A: AMATHEKSTHI WOKUZITLAMELA (AMA-ESEYI)
TJHEJA:
• Sebenzisa njalo irubhrikhi nawutshwaya indaba (Iphepha lesi-3, ISIGABA A).
• Amamaksi kusukela e-0–50 ahlukaniswe ngamazinga weentlhadlhuli ezi-5.
• Ekumunyethweni, Iqhinga leIlimi nesitayela, lelo nalelo kghono lesitlhadlhuli lihlukaniswe ngezinga eliphezulu neliphasi.
• Isakhiwo asithintwa lizinga eliphezulu namkha eliphasi.
IRUBHRIKHI YOKUHLOLA INDABA YELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA [50 AMAMAKSI]
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6
NOKUHLELA -Ukuphendula -Iimpendulo ezihleleke -Ukuphendula -Ukuphendula -Ukuphendula okuphume
okudluleleko kuhle okwanelisako okungakajami ndawonye endleleni khulu
Izinga eliphezulu
(Ukuphendula) -Imiqondo -Ezikhambelanako khulu -Imiqondo -Imiqondo engakacaci -Imiqondo edidekileko
Ukuhleleka kwemiqondo ehlakaniphileko, evusa begodu zimnandi, ekhambelanako -Ubufakazi obuncani nengakanqophi
yokuhlela imiqondo netjengisa kunobufakazi nokukhula nekholisako bokuhleleka -Imiqondo engakahleleki
Ukulemuka komnqopho, ukukhula okubonakalako -Kunokuhleleka nokukhambelana nengakhambelaniko
abamukelilwazi nobujamo -Ukuhleleka okudlulileko -Isingeniso, umzimba okulingeneko
nokukhambelanako nesiphetho okuhleleke nokukhambelanako
30 AMAMAKSI kwesingeniso, umzimba kuhle begodu kwesihloko, umzimba
nesiphetho okukhambelanako kanye nesiphetho
25–27 19–21 13–15 7–9 0–3
-Ukuphendula -Ukuphendula okuhlelwe -Ukuphendula -Ukuphendula -Ukuphendula isihloko
okudluleleko kodwana kuhle okwanelisako kodwana okungakhambelaniko akukalingwa nokulingwa
kutlhayela amatshwayo -Imiqondo ekarisako kunokungacaci okukhulu -Imiqondo
Izinga eliphasi
wendaba ehle nekhambelanako -Iimiqondo -Iimiqondo ayikahlanganii engakhambelaniko
ngokudluleleko -Isingeniso, umzimba iyakhambelana begodu iyadida nengakafaneli
-Imiqondo ekhulileko nesiphetho okuhleleke ngokulingeneko -Abukho ubufakazi -Imiqondo engakanqophi
nenokuhlakanipha kuhle nokukhambelanako -Kunokuhleleka bokuhlela
-Isingeniso, umzimba okulingeneko
nesiphetho okuhlelwe kwesingeniso, umzimba,
ngendlela edluleleko isiphetho
nokukhambelana
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele iLimi lokuThoma lokweNgeza (FAL)/P3
Downloaded from hlayiso.com 12 DBE/2016
SCE – Imemorandamu
IRUBHRIKHI YOKUHLOLA INDABA YELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA [50 AMAMAKSI] (continued)
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
ILIMI, ISITAYELA 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3
NOKU-EDITHA -Iphimbo, irejista, -Iphimbo, irejista, -Iphimbo, irejista, -Iphimbo, irejista, -Ilimi elingazwakaliko
isitayela kanye isitayela kanye isitayela kanye isitayela kanye -Iphimbo, irejista,
Iphimbo, irejista, isitayela, nelwazimagama elifanele nelwazimagama elifanele nelwazimagama elifanele nelwazimagama isitayela kanye
ilwazimagama okufanele ngokudluleleko khulu umnqopho, umnqopho, elingakafaneli nelwazimagama
Izinga eliphezulu
umnqopho, ubujamo umnqopho, abamukelilwazi abamukelilwazi umnqopho, elingakafaneli khulu
Ukukhethwa kwamagama abamukelilwazi nobujamo nobujamo abamukelilwazi umnqopho,
Ukusetjenziswa kwelimi nobujamo -Ilimi liyanemba begodu -Ukusetjenziswa kwelimi nobujamo abamukelilwazi
Imithetjhwana, -Nokuzithemba lisetjenziswe okufanele ukwethula -Ukusetjenziswa kwelimi nobujamo
iimphumuzi, ihlelo, ngokwelimi, ilimi ngokufanako ihlathululo okusisekelo -Ilwazimagama
isipelinghi lithokozisa khulu -Ihlelo nesipelingi -Iphimbo elifaneleko -Iphimbo elifaneleko elitlhayela khulu lenza
-Ihlelo nesipelinghi asinamphoso khulu -Amaqhinga wokubuza -Ilwazimagama kube budisi ukuzwisisa
15 AMAMAKSI esinganamphoso -Tlanywe kuhle enzelwe ukugcamisa elitlhayela khulu
itheksthi
ezibonakalako okumunyethweko
-Tlanywe kuhle khulu
13 10 7 4
-Ilimi lihle ngokudluleleko -Ilimi lifaka hlangana -Akusetjenziswa kwelimi -Ukusetjenziswa
Izinga eliphasi
begodu linethonya begodu linethonya okulingeneko okungakafaneli kwelimi
-Akunamphoso zehlelo -Iphimbo elifaneleko okunokuhlukana -Ukungabi nomahluko
nesipelinghi -Iimphoso ezimbalwa -Iphimbo elifaneleko emitjhweni
ezibonakalako zehlelo nesipelinghi ngokulinganako -Ilwazimagama elincani
-Yakhiwe ngekghono -Bunjwe kuhle nokusetjenziswa ngokusisekelo
elikhulu okutlhayelako
kwamaqhinga wokubuza
ISAKHIWO 5 4 3 2 0–1
-Ukusungulwa -Imininingwana -Imininingwana -Amaphuzu amanye -Amaphuzu adingekako
Amatshwayo wetheksthi okuqakathekileko isungulwe ekhambelanako yakhiwe akhona anembako ayatlhayela
Ukwakhiwa kwesigaba kwendaba ngokukhambelanako -Imitjho, iingaba -Imitjho neengaba -Imitjho neengaba
nokwakhiwa komutjho -Imininingwana edluleleko -Kunokukhambelana kwakhiwe kuhle kuneemphoso kuneemphoso
-Imitjho kanye neengaba -Imitjho, iingaba kunikela Indaba isanikela -Indaba isazwakala -Indaba ayinamqondo
kwakheke ngendlela umqondo umqondo
5 AMAMAKSI edluleleko
IRENJI YAMAMAKSI 43–50 33–40 23–30 13–20 0–10
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele iLimi lokuThoma lokweNgeza (FAL)/P3 13 DBE/2016
SCE – Imemorandamu
ISIGABA B: AMATHEKSTHI AMADE WOKUTHINTANA
IRUBHRIKHI YOKUHLOLA INDABA YELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA [30 AMAMAKSI]
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO, 15–18 11–14 8–10 5–7 0–4
UKUHLELA NESAKHIWO -Ukuphendula -Ukuphendula okuhle -Ukuphendula -Ukuphendula -Ukuphendula kutjengisa
okudluleleko, okungaphezu khulu okutjengisa ilwazi okulingeneko okutjengisa ngokusisekelo begodu ukungabikho kwelwazi
Ukuphendula nemibono kwalokho okulindelweko elihle lamatshwayoo ilwazi lamatshwayoo kutjengisa ilwazi lamatshwayo wetheksthi
Ukubuthelelwa kwemibono -Imiqondo ehlakaniphileko wetheksthi wetheksthi lamatshwayo wetheksthi -Akunakukhambelana
ukuze kuhlelwe nekhulileko -Nqophile – -Akunakudzimelela -Kunokunqopha kwemiqondo. –
Umnqopho, abamukelilwazi, -Ilwazi elingeneleleko akunakuphuma, isihloko Nokukhambelana okukhona kodwana Mininingwana embalwa
amatshwayo/ lamatshwayo wetheksthi sisekelwe kuhle okulingeneko okunengi kuphambene esekela isihloko
imithetjhwana kanye nobujamo -Umtlolo unqophile ngendlela enobukghoni kokumunyethweko -Imininngwana embalwa -Akakasebenzisi
-Kunokukhambelana begodu nemiqondo eskela isihloko imithetho edingekako
18 AMAMAKSI kuokumunyethweko kunemininingwana -Eminye imininingwana -Usebenzise imithetho namkha isakhiwo
nomqondo esekela isihloko isekela isihloko eqakathekileko
-Kuhlathululwe kuhle -Isakhiwo esifaneleko -Isakhiwo esifanele ngendlela embi
begodu yoke esinokungakhambelaniko ngokulingeneko, kodwana -Ubutjhapha
imininingwana isekela okuncazana kunokungakhambelani obubonakalako
isihloko
-Isakhiwo esifanelelko
nesinembako
ILIMI, ISITAYELA KANYE 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3
NOKU-EDITHA -Iphimbo, irejista, isitayela, -Iphimbo, irejista, -Iphimbo, irejista, isitayela, -Iphimbo, irejista, -Iphimbo, irejista,
ilwazimagama elifanele isitayela, ilwazimagama ilwazimagama kufanele isitayela, ilwazimagama isitayela, ilwazimagama
Iphimbo, irejista, isitayela, umnqopho, abamukelilwazi kufanele khulu umnqopho, kufanele kancani akukhambelani
kufanele kanye nobujamo umnqopho, abamukelilwazi kanye umnqopho, nomnqopho,
umnqopho/umphumela/ -Kuyanemba ngokwehlelo abamukelilwazi kanye nobujamo abamukelilwazi kanye abamukelilwazi kanye
abamukelilwazi begodu kwakhiwe kuhle nobujamo -Zikhona iimphoso zehlelo nobujamo nobujamo
Kanye nobujamo -Akunamphoso -Ihlelo linemba -Ilwazimagama -Ihlelo elingakafaneli -Kuzele iimphoso begodu
Ukusetjenziswa kwelimi kanye ngokwekghono elithileko elifanelelko elinemphoso ezimbalwa akuzwisisakali
nemithetjhwana begodu lakhiwe kuhle -Iimphoso azilimazi -Ilwazimagama -Ilwazimagama
Ukukhethwa kwamagama -Ilwazimagama elihle ihlathululo elitlhayelako alikawufaneli umnqopho
Ukusetjenziswa khulu -Ihlathululo ivimbekile -Ihlathululo ayizwakali
kwamatshwayo kanye -Kanengi akunamphoso kwamambala
nesipelinghi
12 AMAMAKSI
IRENJI YAMAMAKSI 25–30 19–23 14–17 9–12 0–7
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele iLimi lokuThoma lokweNgeza (FAL)/P3 14 DBE/2016
SCE – Imemorandamu
ISIGABA C: AMATHEKSTHI AMAFITJHANI WOKUTHINTANA
IRUBHRIKHI YOKUHLOLA INDABA YELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA [20 AMAMAKSI]
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO, 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3
UKUHLELA NESAKHIWO -Ukuphendula -Ukuphendula okuhle -Ukuphendula -Ukuphendula -Ukuphendula kutjengisa
okudluleleko, okungaphezu khulu okutjengisa ilwazi okulingeneko okutjengisa ngokusisekelo begodu ukungabikho kwelwazi
Ukuphendula kanye kwalokho okulindelweko elihle lamatshwayoo ilwazi lamatshwayoo kutjengisa ilwazi lamatshwayo wetheksthi
nomqondo; -Imiqondo ehlakaniphileko wetheksthi wetheksthi lamatshwayo -Akunakukhambelana
Ukuhlelwa kwemiqondo; nekhulileko -Nqophile – -Akunakudzimelela wetheksthi kwemiqondo.
Amatshwayo/Imithetjhwana -Ilwazi elingeneleleko akunakuphuma, isihloko Nokukhambelana -Kunokunqopha -Mininingwana embalwa
kanye nobujamo lamatshwayo wetheksthi sisekelwe kuhle okulingeneko okukhona kodwana esekela isihloko
-Umtlolo unqophile ngendlela enobukghoni kokumunyethweko okunengi kuphambene -Akakasebenzisi
12 AMAMAKSI -Kunokukhambelana begodu nemiqondo -Imininngwana embalwa imithetho edingekako
kuokumunyethweko kunemininingwana -Eminye imininingwana eskela isihloko namkha isakhiwo
nomqondo esekela isihloko isekela isihloko -Usebenzise imithetho
-Kuhlathululwe kuhle -Isakhiwo esifaneleko -Isakhiwo esifanele eqakathekileko
begodu yoke esinokungakhambelanik ngokulingeneko, kodwana ngendlela embi
imininingwana isekela o okuncazana kunokungakhambelani -Ubutjhapha
isihloko obubonakalako
-Isakhiwo esifanelelko
nesinembako
ILIMI, ISITAYELA NOKU- 7–8 5–6 4 3 0–2
EDITHA -Iphimbo, irejista, isitayela, -Iphimbo, irejista, -Iphimbo, irejista, isitayela, -Iphimbo, irejista, -Iphimbo, irejista,
ilwazimagama elifanele isitayela, ilwazimagama ilwazimagama kufanele isitayela, ilwazimagama isitayela, ilwazimagama
Iphimbo, irejista, isitayela, umnqopho, abamukelilwazi kufanele khulu umnqopho, abamukelilwazi kufanele kancani akukhambelani
ilwazimagama elifanele kanye nobujamo umnqopho, kanye nobujamo umnqopho, nomnqopho,
umnqopho, -Kuyanemba ngokwehlelo abamukelilwazi kanye -Zikhona iimphoso zehlelo abamukelilwazi kanye abamukelilwazi kanye
nokumunyethweko; begodu kwakhiwe kuhle nobujamo -Ilwazimagama elifanelelko nobujamo nobujamo
Ukusetjenziswa kwelimi -Akunamphoso -Ihlelo linemba -Iimphoso azilimazi -Ihlelo elingakafaneli -Kuzele iimphoso begodu
nemithetjhwana; ngokwekghono ihlathululo elinemphoso ezimbalwa akuzwisisakali
Ukukhethwa kwamagama; elithileko begodu -Ilwazimagama -Ilwazimagama
Ukusetjenziswa lakhiwe kuhle elitlhayelako alikawufaneli umnqopho
kwamatshwayo nesipelinghi -Ilwazimagama elihle -Ihlathululo ivimbekile -Ihlathululo ayizwakali
khulu kwamambala
8 AMAMAKSI -Kanengi akunamphoso
IRENJI YAMAMAKSI 17–20 13–15 10–11 7–8 0–5
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele iLimi lokuThoma lokweNgeza (FAL)/P3 15 DBE/2016
SCE – Imemorandamu
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele iLimi lokuThoma lokweNgeza (FAL)/P3 16 DBE/2016
SCE – Imemorandamu
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele iLimi lokuThoma lokweNgeza (FAL)/P3 17 DBE/2016
SCE – Imemorandamu
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe
Study this subject
Recommended for this subject

Memorandum
isiNdebele FAL Grade 12 Paper 1 NSC June 2016 Memo

Memorandum
isiNdebele FAL Grade 12 Paper 3 NSC November 2016 Memo

Memorandum
isiNdebele FAL Grade 12 Paper 3 NSC June 2018 Memo

Memorandum
isiNdebele FAL Grade 12 Paper 3 NSC June 2017 Memo

Memorandum
isiNdebele FAL Grade 12 Paper 3 NSC June 2015 Memo

Question paper
isiNdebele FAL Grade 12 Paper 1 NSC June 2016 Question Paper
More from Grade 12 isiNdebele FAL

Annual teaching plan
Gr 12 IsiNdebele FAL ATP 2023 24

Question paper
isiNdebele FAL Grade 12 P1 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
isiNdebele FAL Grade 12 P2 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
isiNdebele FAL Grade 12 P3 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
isiNdebele FAL Grade 12 Paper 1 NSC June 2024 Question Paper

Question paper