Downloaded from hlayiso.com
GRAAD 12
NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
IGREYIDI 12
ISINDEBELE ILIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA (FAL)
IPHEPHA LESITHATHU (P3)
NOVEMBA 2016
IMEMORANDAMU
IMITLOMELO: 100
Imemorandamu le inamakhasi ama-21.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Skip to contentAll 2016 papers 





View all





isiNdebele FAL Grade 12 Paper 3 NSC November 2016 Memo
Grade 12 isiNdebele FAL Paper 3 memorandum from the NSC November Exam 2016, 21 pages. Read online or download the free PDF.
Isindebele Fal · Grade 12 · NSC November Exam · 2016 · isindebele. Memorandum, 21 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- isiNdebele FAL
- Grade
- Grade 12
- Language
- Isindebele
- Document type
- Memorandum
- Year
- 2016
- Exam period
- NSC November Exam
- Paper
- 3
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 21
- File size
- 1.8 MB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 21
This exam
NSC November Exam 2016
- Paper 1Question paperMemo
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Question paperMemo
Questions in this paper
- Question 1.1Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting50 marks
- Question 1.2Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting50 marks
- Question 1.3Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting50 marks
- Question 1.4Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting50 marks
- Question 1.5Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting50 marks
- Question 1.6Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting50 marks
Show all 14 questions
- Question 1.7Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting150 marks
- Question 2.1Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting30 marks
- Question 2.2Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting30 marks
- Question 2.3Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting30 marks
- Question 2.4Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting30 marks
- Question 3.1Ukufunda nokubukela / Reading and Viewing (non-literary)20 marks
- Question 3.2Ukufunda nokubukela / Reading and Viewing (non-literary)20 marks
- Question 3.3Ukufunda nokubukela / Reading and Viewing (non-literary)20 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 2 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
ISIGABA A: AMATHEKSTHI WOKUZITLAMELA (AMA-ESEYI)
UMBUZO 1
1.1 'Ngangingatjho bona ngizabe ngifike egreyidini letjhumi nambili'.
Le yi-eseyi lapho umtloli ademba ngesehlakalo esithileko esakhe senzeka
kuye, akhe wasibona senzeka komunye nofana acocelwa ngaso. Kuyenzeka
kokhunye umtloli atlole i-eseyi ayisusele ehloko. Kuqakathekile ukobana
nanyana umfundi ayisusela ehloko i-eseyakhe kube yi-eseyi ekholwekako.
Ngokuvamileko umtloli we-eseyi ecocako usebenzisa isikhathi esidlulileko.
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:
• Isigaba esisingeniso kufanele simdose/silulubeze umfundi we-eseyi.
• I-eseyi ecocako kufanele ikholwakale nanyana kungeyokuzitlamela.
• I-eseyi ecocako kufanele itlolwe ibe sesikhathini esidlulileko.
• Umuntu otshwaya i-eseyi le kufanele alangazelele ukuzwa okulandelako
bekube sekugcineni.
• Ukucoca okuyipumelelo kubonakalisa tjhatjhalazi imizwa efana
neyokubona, yokuzwa, yokunambitha, yokuthintana nephunga.
• I-eseyi enesiphetho esingakajayeleki yihle kunaleyo enesiphetho
esisepepeneneni begodu esilindelekileko.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Ifundo emagreyidini aphasi.
- Ukungaphumeleli kamanye amagreyidi.
- Ukutlhoga iinsetjenziswa zefundo.
- Ukungazwisisi ezinye iimfundo.
- Ukufunda eenkolweni ezihlukahlukeneko.
Tjheja: I-eseyi le ingaba ngehlathululako godu [50]
1.2 I-eseyi Ecocako (Narrative)
Ithekhnoloji isiqede nya isikhathi somndeni.
Le yi-eseyi lapho umtloli ademba ngesehlakalo esithileko esakhe senzeka
kuye, akhe wasibona senzeka komunye nofana acocelwa ngaso. Kuyenzeka
kokhunye umtloli atlole i-eseyi ayisusele ehloko. Kuqakathekile ukobana
nanyana umfundi ayisusela ehloko i-eseyakhe kube yi-eseyi ekholwekako.
Ngokuvamileko umtloli we-eseyi ecocako usebenzisa isikhathi esidlulileko.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 3 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:
• Isigaba esisingeniso kufanele simdose/silulubeze umfundi we-eseyi.
• I-eseyi ecocako kufanele ikholwakale nanyana kungeyokuzitlamela.
• I-eseyi ecocako kufanele itlolwe ibe sesikhathini esidlulileko.
• Umuntu otshwaya i-eseyi le kufanele alangazelele ukuzwa okulandelako
bekube sekugcineni.
• Ukucoca okuyipumelelo kubonakalisa tjhatjhalazi imizwa efana
neyokubona, yokuzwa, yokunambitha, yokuthintana nephunga.
• I-eseyi enesiphetho esingakajayeleki yihle kunaleyo enesiphetho
esisepepeneneni begodu esilindelekileko.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Ukubukela khulu umabonakude.
- Ukungasakhulumi izinto eziqakathekileko nimndeni.
- Ukutlhoga isikhathi sokutjhejana.
- Ukungasavakatjhelani komindeni.
- Ukuhlala ucoca ngeensetjenziswa zethekhnoloji.
Tjheja: I-eseyi le ingaba ngehlathululako godu. [50]
1.3 I-eseyi Ephikisako/Ehlangothilinye (Argumentative)
Ipilo yedorobheni ibulula.
I-eseyi ephikisako ifuna otlolako athome ngokukhetha ihlangothi esihlokweni
atlola ngaso. Otlolako angakhetha ukuvumelana nesihloko nofana aphikisane
naso. Umbono womtloli kumele ukhanye kusukela ekuthomeni bekube
sekugcineni kwe-eseyakhe. I-eseyi le yethula lokho okusengqondweni
yomtloli.
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:
• Otlolako kumele athome ngokuthi akhethe ihlangothi azokutlola ngalo.
• Otlolako kumele anikele amaphuzu amanengi anabe ukusekela
imibonwakhe.
• Otlolako kumele ahlale emaphuzwini NOFANA aphikise isitatimende.
• Lomhlobo we-eseyi uphethe imibono yomtloli kwaphela ngalokho kumele
uphakamise imibono eqinileko.
• Ilimi elinezwelomagama lingahle lithinte imizwa kodwana kumele libe
nehlonipho.
• Isiphetho kumele sibe sitatimende somtloli esinamandla, esikhanyako
nesanelisako.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 4 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
Abavumelana nesihloko.
- Izinto zitholakala ngobuduze.
- Imisebenzi itholakala lula.
- Iinkolo namayunivesithi zitholakala ngobuduze.
- Iimbhedlela namatlinigi zitholakala ngobuduze.
- Iinkhwelo zihlala zikhona ngaso soke isikhathi.
- Umphakathi uthola iinsetjenziswa ezifaneleko.
Abaphikisana nesihloko.
- Ipilo yemadorobheni ifuna imali enengi.
- Omunye nomunye utjheje zakhe iindaba.
- Sikhohlwa amasiko wethu.
- Iindleko zeensetjenziswa zomphakathi ziyabiza. [50]
1.4 I-eseyi Ehlathululako (Descriptive)
Indlu yebhudango lami.
Le yi-eseyi lapho umtloli afuze ahlathulule ubujamo obuthileko, umuntu
othileko nofana indawo ethileko. Njengombana nesihloko sitjho, kufanele
umtloli we-eseyi le asebenzise amagama ahlathululako khudlwana. Ngale
kwalokho, umtloli usebenzisa khulu ilimi elisesikhathini sanje.
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:
• Otlolako kufanele ayelele ekutheni akhethe isihloko asazi kuhle. Isizathu
kukobana kuba budisi ukuhlathulula into onganalwazi elipheleleko ngayo.
• Otlolako kufanele akhethe ngokuyelela amagama nobujamo
bokukhuluma.
• Amagama asetjenziswa ngotlolako kufanele akhe isithombe esikhanya
bha.
• Otlolako angasebenzisa iinthombe-ngqondo zokubona, zokurhogela,
zokuzwa, zobumnandi nezokuthinta ukuze zimsize ukwenza
akuhlathululako kukhanye bha.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Indawo lapho indlu izokwakhiwa khona.
- Iplani ekhethekileko yendlu.
- Inani lamakamura azokwakhiwa.
- Ubukhulu bendlu.
- Amagaratjhi wokuhlala iinkoloyi.
- Ithekhnoloji ezokusetjenziswa ngendlini.
- Ingaphandle elinengadi ekhethekileko.
- Idamu lokududa. [50]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 5 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
1.5 I-eseyi Evezako/Eveza Imizwa Yomtloli (Reflective)
Ngiyazikhakhazisa ngokuba mSewula Afrika.
Le yi-eseyi lapho otlolako aba nombono bese unikela imizwakhe. I-eseyi le
itjhegeza ibuyele emva esehlakalweni esakhe senzeka. Otlolako-ke kulapho
abeka khona imibonwakhe ngokwenzakalako, abeke tjhatjhalazi okuhle
neemphoso bese uthatha iinqunto ngokuthi ubona kufanele kwenziweni
ukutjhugulula ubujamo balokho esikhathini esizako.
Umhlobo lo wendaba sivame ukuwubona emitlolweni ema-eseyi, la otlolako
abeka umbonwakhe ngesihloko esithileko. Akutjho bonyana akutjhoko
kuliqiniso kodwana ngilokho akucabangako ngabantu, ngesintu nofana
ngepilo nje.
Lokho akubekako kuhle kusekelwe ngamaqiniso ukuze kungamdondisi loyo
ozokufunda i-eseyi leyo. I-eseyi enje ingaveza ukujiya kwengqondo yaloyo
otlolako begodu abanengi bayithatha njengeqiniso lamambala.
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:
• I-eseyi evezako iveza imizwa yomtloli.
• Imizwa nokuthatheka kwehliziyo kudlala indima eqakatheke khulu e-
eseyini le.
• Ihlangothi elikhulu le-eseyi lingaba ngelihlathululako. Ukuhlathululokhu
kufanele kukhanye begodu kuveze imizwa nalokho okusengqondweni
yaloyo otlolako.
• Imibono/Imicabango/Imizwa eveziweko kufanele yembule iqiniso
nendima ethathwa ngotlolako.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Ubuzwe engingibo.
- Amasiko nobukghwari.
- Zikhakhazise ngelimi olikhulumako.
- Indlela ombatha ngayo.
- Ukungazitjhugululi umbala wesikhumba sakho. [50]
1.6 I-eseyi Emahlangothimabili/Emadanisako (Discursive)
Ubuhle nobumbi bokuba nomngani epilweni.
I-eseyi le ihlobene khulu ne-eseyi ephikisako. Okufanako kukobana kiyo
yomibili imihlobo le otlolako ubeka imibonwakhe. Umehluko okhona kukobana
e-eseyini emahlangothimabili otlolako kulindeleke kobana atlole ngemibono
yomibili. Silindele kobana asivezele ubuhle nobumbi bento acoca ngayo.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 6 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
Umtloli angafikelela esiphethweni esithileko ekugcineni kwe-eseyakhe
kodwana imibono evumako nephikako kufanele yethulwe ngokulinganako
endabeni.
Umtlolo kumele uzwakale ungathathi hlangothi. Kumele kuvezwe iintatimende
ezizwakala kuhle. Lapha otlolako uveza ubuhle nobumbi bento ethileko
anikelwe yona esihlokweni, kufanele anikele amaphuzu avumelana nesihloko
nalawo aphikisana naso.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
Ubuhle
- Umngani ukusekela lapho ubuthakathaka khona.
- Nibambisana ekwenzeni izinto.
- Nifundisana izinto ezinengi epilweni.
- Umngani ukubuyisa endleleni nasele uphambuka.
Ubumbi
- Umngani kesinye isikhathi uyakumonakalela.
- Angalawula ipilwakho.
- Akafuni bona umdlule ngepumelelo.
- Uthokozela ukwehluleka kwakho.
- Uveza iimfihlo zakho. [50]
1.7 1.7.1 Kilesisithombe umfundi angatlola i-eseyi ecocako nanyana
ehlathululako. Otshwayako uyeleliswa bona atjheje umhlobo we-
eseyi evezwa ngotlolako. Utshwaya ngokulandela amaphuzu
alindeleke ngaphasi kwalowo mhlobo we-eseyi ngokuqala kilo
mhlahlandlela.
Kilesisithombe kubonakala kunabafundi abathengisako
ngelanga lemakethe esikolweni.
Umfundi angaveza okhunye okulandelako:
- Ukuqakatheka kokufunda ngokuphatha ibhizinisi.
- Ukufunda ukubala imali.
- Ukufunda indlela yokuphatha abathengi.
- Ukufunda ukusebenzisana nabanye abantu.
- Abafundi bafunda ukubekezelelana. [50]
1.7.2 Kilesisithombe umfundi angatlola i-eseyi ecocako nanyana
ehlathululako. Otshwayako uyeleliswa bona atjheje umhlobo we-
eseyi evezwa ngotlolako. Utshwaya ngokulandela amaphuzu
alindeleke ngaphasi kwalowo mhlobo we-eseyi ngokuqala kilo
mhlahlandlela.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 7 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
Kilesisithombe kubonakala kunomntwana oqale idlhowubhu
elikhanyako.
Umfundi angaveza okhunye okulandelako:
- Ukufanisa umkhanyo wedlhowubhu nekusasa lakho.
- Ukuhlela izinto ngokuzimisela.
- Ukungadlali ngamathuba.
- Ukwenza izinto ube nebonelo phambili lekusasa lakho.
- Izinto ocabanga ukuzenza ukuze ufikelele amabhudangwakho. [50]
IMITLOMELO YESIGABA A: 50
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 8 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
ISIGABA B: AMATHEKSTHI AMADE WOKUTHINTANA
UMBUZO 2
2.1 INCWADI YABAKHULU
Incwadi yabakhulu/yomthetho.
Kilomhlobo wencwadi esiphandeni kungasetjenziswa igama lenyanga
yesiNdebele nofana lesiNgisi elitlolwe ngokwesiNdebele isib. Matjhi,
Febherbari, Janabari njll. Oyitlolako akukafaneli asebenzise ilimi lendleleni,
okulilimi elingakavumeleki.
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa incwadi yomthetho:
• Iba neemphande ezimbili, zitlolwe ngendlela ehle eyamukelekako.
Isiphande sokuthoma siba ngesaloyo otlolako, begodu sitlolwa
ngesandleni sokudla phezulu. Isiphande sotlolelwako asibi nelanga
ekutlolwe ngalo incwadi.
• Itlolelwa umuntu othileko onesikhundla ebubulweni elithileko/
emNyangweni othileko. Ngalokho-ke otlolako kufanele atlole isikhundla
saloyo amtlolelako ngaphambi kokutlola isiphande sesibili.
• Iba nesilotjhiso esingaphakamisi ibizo lomuntu kodwana esitlolwa
ngalendlela: Nomzana/Kosikazi
• Otlolako kufanele atlole isihloko salokho atlola ngakho
ngamagabhadlhela.
• Esingenisweni kufanele kutlolwe umnqopho/isizathu sokutlola leyo
ncwadi.
• Iba nomzimba lapha otlolako acoca khona indabakhe.
• Iba nesilayeliso.
• Esiphethweni iyaveza bona ibuya kubani. Tlola amagamakho nofana
iinthomo zamagamakho nesibongo bese uyayitlikitla. [30]
2.2 UMLANDO KAMUFI
Nakutlolwa umlando ngomufi, kuthonywa ngesihloko esibonakalako
esinamagamakhe apheleleko, bese kutlolwa koke-ke lokhu esele sikubale
ngenzasi. Ekugcineni kungaphethwa ngomutjho omfitjhani wokumlayelisa,
njengokuthi: Lala uphumule, Mgwezani, nofana IKosi ayikuphe
umphumulela wafuthi nanyana-ke ngamanye amagama anehlonipho
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa umlando kamufi:
• Isihloko esinamagama kamufi apheleleko.
• Amagama kamufi apheleleko.
• Ilanga abelethwa ngalo.
• Ubelethwa bobani.
• Ubelethelwe kiyiphi indawo.
• Imithombo yefundo asele adlule kiyo.
Tjheja: Akungatlolwa igama lesibhedlela.
• Akuzuzako eemfundweni zakhe.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 9 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
• Iindawo asebenze kizo.
• Iinkhundla azifunyanako.
• Ilanga akhambe ngalo ephasini.
Tjheja: Akungatlolwa unobangela wokuhlongakala, kodwana
kungavezwa khunye kwalokhu: Webiwe ngunokufa, lokha
nakahlongakele ngengozi. Uhlongakele ngemva kokugula isikhathi
esifitjhani nofana eside.
• Umndenakhe awutjhiyileko ephasini njengomyenakhe nofana ukosikazi,
abentwana, ababelethi, iinzukulu, nabanye.
Tjheja: Akungatlolwa amabizo weenini ezitjhiyweko. [30]
2.3 IKULUMO EHLELEKILEKO
Umfundi nangabe utlola ikulumo ehlelekileko, kumele akhumbule bonyana
abantu abafani ngamasiko, ngeenkolelo, ngefundo, ngabakuthandako
nokhunye. Kufanele umfundi acabange ukobana bazawathanda amaphuzu
azowakhuluma emnyanyeni lowo na?
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa ikulumo ehlelekileko:
• Ihloso yekulumo.
• Iinhlokwana ezilindelekileko ngaphasi kwekulumo ehlelekileko.
- Isihloko > - Kuqakathekile ukobana sibe nokuthi ikulumo
izokwenzelwaphi, ngubani, ngaliphi ilanga
begodu sethule okumunyethwe yikulumo.
- Isilotjhiso > - Kumele ococako alotjhise abakhona
ngokulandelana kwabo, abakhulu nabancani,
abalamanise kuhle ngokweenkhundla zabo
emehlweni womphakathi.
- Isingeniso > - Kumele sidose kodwana sibe sifitjhani senze
kobana abantu baba nekareko yokulalela.
- Ummongondaba > - Ikulumo ayitlolwe ngokucacileko, ibe
nemitjho emifitjhani enemiqondo elula
beyisebenzise neembonelo ezijayelekileko.
Ummongondaba awube magama akhiwe
kuhle kugegedwe ukubuyelela amagama
khulu ngokudluleleko ngombana kulahlekisa
ihlathululo yamambala.
- Isiphetho > - Siqakathekile begodu sisirhunyezo salokho
esele kukhulunyiwe, asifake iselela.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Ukuthokozisa umfundi ngokuthumba unongorwana.
- Ukumluleka bona aziphathe kuhle.
- Ukumkhuthaza bona abuthe ilwazi azoliphakela nabanye.
- Ukumfisela itjhudu ekhambeni lakhe. [30]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 10 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
2.4 UMBIKO OHLELEKILEKO
Umbiko ungaba ngento umuntu ayibonileko, ayizwileko kanye nento ayenzileko.
Imibiko ivama ukutlolwa eendaweni zemisebenzi. Kungaba mbiko weemali,
umbiko ngomphumela womdlalo, ngeembotjhwa ezeqe ejele. Njengoba imibiko
imayelana nezinto ezimihlobohlobo, ngokunjalo nendlela imibiko etlolwa ngayo
iyahlukahluka.
Naka amaphuzu aqakathekileko ngombiko
• Umnqopho wombiko kudlulisa ilwazi elithileko.
• Amaphuzu kumele abe liqiniso, kungabi mibono.
• Amaphuzu kumele aphathelane nesihloko.
• Amaphuzu kumele atlolwe ngokwamaphuzu.
• Ilimi elisetjenziswako kumele likhambisane naloyo nanyana labo umbiko
oqaliswe kibo.
• Ukuze umbiko uzwakale kuhle kumele utlolwe ngomuntu wesithathu
okukhulunywa ngaye.
• Kumele umbiko ube nesihloko esitjhoko bona umbiko umayelana nani.
• Isihloko kumele sibe nebizo lomuntu nanyana abantu umbiko oqaliswe
kibo.
• Kumele kutlolwe indlela elandelweko ekutloleni umbiko.
• Kumele kutlolwe lokho okutholakale ephenyweni.
• Kumele kube nesiphetho.
• Kumele kube neemphakamiso.
• Kumele ekugcineni umbiko utlikitlwe.
• Kumele godu umbiko ube nelanga otlolwe ngalo. [30]
IMITLOMELO YESIGABA B: 30
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 11 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
ISIGABA C: AMATHEKSTHI AMAFITJHANI WOKUTHINTANA
UMBUZO 3
3.1 IPHOSTARA
Amaphostara mitlolo etlolelwe ukukhumbuza abantu ngalokho
okuqakathekileko eempilweni zabo. Angavela abujamo obuhlukahlukeneko
njengeenthombe nanyana imigwalo. Vane atlolwe abonakale ukuze umuntu
awabone aseza le kude begodu kumele abe nomlayezo omfitjhani
nonembako.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Abavumi abazokuthabisa abantu.
- Izinto eziyokwenziwa ngemali eyokubuthelelwa.
- Imininingwana enjengelanga, indawo, isikhathi nemali ebhadelwako.
- Iinthombe ezidosa abantu. [20]
3.2 IDAYARI
Idayari yincwajana la umuntu atlola khona izehlakalo eziphathelene
nepilwakhe, izinto eziqakathekileko afisa ukuzikhumbula nokhunye. \
Nakhu okuqakathekileko nakutshwaywa idayari.
• Itlolwa ngeenkhathi ezivamileko (ingaba ngeyamalanga nanyana iimveke)
• Kumele itlolwe ngelimi lomuntu okhulumako.
• Kumele itlolwe ibe sesikhathini sanje.
• Kuyenzeka godu itlolwe ibe sesikhathini esidlulileko.
• Kanti kungenzeka begodu itlolwe ibe sesikhathini esizako.
• Kumele kutlolwe iingaba ezifitjhani.
• Kusetjenziswa ilimi elitjhaphulukileko. [20]
3.3 IINKOMBANDLELA
Epilweni kuyenzeka umuntu akhambele endaweni angayaziko okufuneka
ukobana abuze indlela ebantwini ahlangana nabo. Umuntu olayela omunye
indlela usebenzisa iinkomba zendlela. Umnqopho weenkombandlela
kutjengisa umuntu othileko indlela nanyana indawo ethileko ekumele aye
kiyo. Kungaba yindlela eya emzini othileko, emsebenzini, esikolweni, eposini,
lapho kukhwelwa khona iimphaphamtjhini.
Nakhu okuqakathekileko nakutshwaywa iinkombandlela:
• Akuvele iindlela umuntu azozikhamba.
• Akuvele amagama weendawo umuntu azokudlula kizo.
• Akutjengiswe imilambo umuntu azokuwela kiyo, iintaba azozikhwela
njalonjalo.
• Umuntu olayelwako kumele alalelisise kuhle ukuze athole lapho aya
khona.
• Loyo olayela omunye asebenzise ilimi elinqophileko, elingazokulahla loyo
olayelwako [20]
IMITLOMELO YESIGAB C: 20
INANI LOKE: 100
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3
Downloaded from hlayiso.com 12 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA/YOKUHLOLA I-ESEYI YELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA [50 IMITLOMELO]
TJHEJA
• Sebenzisa irubhrikhi njalo nawutshwaya isigabesi.
• Amamaksi kusukela e-0–50 ahlukaniswe ngamazinga weentlhadlhuli ama-5.
• Okumunyethweko, iqhinga leIimi nesitayela, lelo nalelo kghono lesitlhadlhuli lihlukaniswe ngezinga eliphezulu neliphasi.
• Isakhiwo asithintwa lizinga eliphezulu namkha eliphasi.
IRUBHRIKHI YOKUHLOLA I-ESEYI YELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA [50 AMAMAKSI]
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 27–30 22–23 15–17 9–11 3–5
NOKUHLELA -Ukuphendula -Iimpendulo ezihleleke -Ukuphendula -Ukuphendula -Ukuphendula
Okudluleleko. kuhle; okwanelisako. okungakajami okuphume endleleni
(Ukuphendula) -Imiqondo ezikhambelana -Imiqondo ndawonye. Khulu.
Izinga eliphezulu
Ukuhleleka kwemiqondo ehlakaniphileko, khulu begodu ekhambelanako -Imiqondo engakacaci. -Imiqondo erarako
yokuhlela evusa imiqondo ezimnandi, nekholisako. -Ubufakazi obuncani nengakanqophi.
Ukulemuka umnqopho, netjengisa ukukhula. kunobufakazi -Kunokuhleleka bokuhleleka -Imiqondo
abamukelilwazi -Ukuhleleka nokukhula okulingeneko nokukhambelana. engakahleleki
nobujamo. okudluleleko okubonakalako. nokukhambelana nengakhambelaniko.
nokukhambelana -Isingeniso, umzimba nesihloko, umzimba
30 AMAMAKSI nesingeniso, nesiphetho nesiphetho
umzimba nesiphetho. okuhleleke kuhle
begodu
okukhambelanako.
24–26 18–21 12–14 6–8 0–2
-Ukuphendula -Ukuphendula -Ukuphendula -Ukuphendula -Ukuphendula isihloko
okudluleleko kodwana okuhlelwe kuhle. okwanelisako okungakhambelaniko akukalingwa
kutlhayela -Imiqondo ekarisako kodwana okukhulu. nokulingwa.
Izinga eliphasi
amatshwayo wendaba nekhambelanako. kunokungacaci. -Iimiqondo -Imiqondo
ehle ngokudluleleko. -Isingeniso, umzimba -Iimiqondo ayikahlangani begodu engakhambelaniko
-Imiqondo ekhulileko nesiphetho ezihleleke iyakhambelana ihlangahlangene. nengakafaneli.
nenokuhlakanipha. kuhle ngokulingeneko. -Abukho ubufakazi -Imiqondo
-Isingeniso, umzimba nezikhambelanako. -Kunokuhleleka bokuhlela. engakanqophi.
nesiphetho ezihlelwe nokukhambelana
ngendlela edluleleko. okulingeneko
kwesingeniso,
umzimba nesiphetho.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3
Downloaded from hlayiso.com 13 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
IRUBHRIKHI YOKUHLOLA I-ESEYI YELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA [50 AMAMAKSI] (IRAGELA PHAMBILI)
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
ILIMI, ISITAYELA 14–15 10–11 6–7 2–3 0
NOKU-EDITHA -Iphimbo, irejista, -Iphimbo, irejista, -Iphimbo, irejista, -Iphimbo, irejista, -Ilimi elingazwakaliko.
Iphimbo, irejista, isitayela kanye isitayela kanye isitayela kanye isitayela kanye -Iphimbo, irejista,
isitayela, nelwazimagama nelwazimagama nelwazimagama nelwazimagama isitayela kanye
ilwazimagama elifanele elifanele khulu elifanele umnqopho, elingakafaneli nelwazimagama
Izinga eliphezulu
okufanele umnqopho, ngokudluleleko umnqopho, abamukelilwazi umnqopho, elingakafaneli khulu
ubujamo umnqopho, abamukelilwazi nobujamo. abamukelilwazi umnqopho,
Ukukhethwa abamukelilwazi nobujamo. -Ukusetjenziswa nobujamo. abamukelilwazi
kwamagama nobujamo. -Ilimi liyanemba kwelimi okwethula -Ukusetjenziswa nobujamo.
Ukusetjenziswa -Ilimi lithokozisa khulu. begodu lisetjenziswe ihlathululo. kwelimi okusisekelo. -Ilwazimagama
kwelimi -Ihlelo nesipelinghi ngokufaneleko. -Iphimbo elifaneleko. -Iphimbo elifaneleko. elitlhayela khulu lenza
Imithetjhwana, esinganamphoso -Ihlelo nesipelinghi -Amaqhinga -Ilwazimagama kube budisi
iimphumuzi, ihlelo, ezibonakalako. asinamphoso khulu. wokubuza enzelwe elitlhayela khulu. ukuzwisisa
isipelinghi. -Itlanywe kuhle khulu. -Itlanywe kuhle. ukugqamisa itheksthi.
okumunyethweko.
15 AMAMAKSI
12–13 8–9 4–5 0–1
-Ilimi elihle -Ilimi lihle. -Ukusetjenziswa -Ukusetjenziswa
ngokudluleleko -Iphimbo elifaneleko. kwelimi okulingeneko okungakafaneli
Izinga eliphasi
begodu linethonya. -Kuneemphoso okunokuhluka. kwelimi.
-Akunamphoso zehlelo ezimbalwa -Iphimbo elifaneleko -Ukungabi nomahluko
nesipelinghi zehlelo nesipelinghi. ngokulinganako Emitjhweni.
ezibonakalako. -Ibunjwe kuhle. nokusetjenziswa -Ilwazimagama
-Yakhiwe ngekghono okutlhayelako elincani
elikhulu. kwamaqhinga ngokusisekelo.
wokubuza.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 14 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
ISAKHIWO 5 4 3 2 0–1
Amatshwayo -Ukusungulwa -Imininingwana -Imininingwana -Amaphuzu amanye -Amaphuzu
wetheksthi okuqakathekileko isungulwe ekhambelanako anembako akhona. afunekako
Ukwakhiwa kwesigaba kwendaba. ngokukhambelanako. iveziwe. -Imitjho neengaba ayatlhayela.
nokwakhiwa komutjho -Imininingwana -Imitjho, iingaba -Imitjho, iingaba kuneemphoso. -Imitjho neengaba
edluleleko. kunikela umqondo. kwakhiwe kuhle. Indaba isazwakala. kuneemphoso
-Imitjho kanye -Indaba isanikela -Indaba ayinamqondo.
5 neengaba kwakheke umqondo
AMAMAKSI ngendlela edluleleko.
IRENJI
YAMAMAKSI 40–50 30–39 20–29 10–19 0–9
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 15 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
ISIGABA B: AMATHEKSTHI AMADE WOKUTHINTANA
SEBENZISA IRUBHRIKHI NJALO NAWUTSHWAYA ISIGABESI
IRUBHRIKHI YOKUHLOLA AMATHEKSTHI AMADE WOKUTHINTANA WELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA [30 AMAMAKSI]
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO, 16–18 13–15 9–12 6–8 0–5
UKUHLELA NESAKHIWO -Ukuphendula -Ukuphendula okuhle -Ukuphendula -Ukuphendula -Ukuphendula
okudluleleko, khulu okutjengisa okulingeneko ngokusisekelo kutjengisa
Ukuphendula nemibono: okungaphezu kwalokho ilwazi elihle okutjengisa ilwazi begodu kutjengisa ukungabikho kwelwazi
Ukubuthelelwa kwemibono okulindelweko. lamatshwayo lamatshwayo ilwazi lamatshwayo lamatshwayo
ukuze kuhlelwe. -Imiqondo wetheksthi. wetheksthi. wetheksthi. wetheksthi.
Umnqopho, ehlakaniphileko -Inqophile – -Akunakudzimelela -Kunokunqopha -Akunakukhambelana
abamukelilwazi, nekhulileko. akunakuphuma, nokukhambelana okukhona kodwana kwemiqondo.
amatshwayo/ -Ilwazi elingeneleleko isihloko sisekelwe okulingeneko okunengi -Kunemininingwana
imithetjhwana kanye lamatshwayo kuhle ngendlela kokumunyethweko kuphambene. embalwa esekela
nobujamo. wetheksthi. enobukghoni begodu nemiqondo. -Imininingwana isihloko.
-Umtlolo unqophile. kunemininingwana -Eminye imininingwana embalwa esekela -Akakasebenzisi
18 AMAMAKSI -Kunokukhambelana esekela isihloko isekela isihloko ikhona. isihloko ikhona. imithetho efunekako
kokumunyethweko -Isakhiwo esifaneleko -Isakhiwo esifaneleko -Usebenzise imithetho namkha isakhiwo.
nomqondo. esinokukhambelanako ngokulingeneko, eqakathekileko
-Kuhlathululwe kuhle okuncazana. kodwana ngendlela embi.
begodu yoke kunokungakhambelani. -Kunobutjhapha
imininingwana isekela obubonakalako.
isihloko.
-Isakhiwo esifaneleko
nesinembako.
ILIMI,ISITAYELA KANYE 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3
NOKU-EDITHA -Iphimbo, irejista, -Iphimbo, irejista, -Iphimbo, irejista, -Iphimbo, irejista, -Iphimbo, irejista,
Iphimbo, irejista, isitayela, isitayela, ilwazimagama isitayela, isitayela, isitayela, isitayela,
kufanele elifanele umnqopho, ilwazimagama ilwazimagama kufanele ilwazimagama ilwazimagama
umnqopho/umphumela/ abamukelilwazi kanye kufanele khulu umnqopho, kufanele kancani akukhambelani
abamukelilwazi nobujamo. umnqopho, abamukelilwazi kanye umnqopho, nomnqopho,
kanye nobujamo. -Kuyanemba abamukelilwazi kanye nobujamo. abamukelilwazi abamukelilwazi kanye
Ukusetjenziswa kwelimi ngokwehlelo begodu nobujamo. -Zikhona iimphoso kanye nobujamo. nobujamo.
kanye nemithetjhwana. kwakhiwe kuhle. Zehlelo. -Ihlelo elingakafaneli
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 16 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
Ukukhethwa kwamagama. -Akunamphoso. -Ihlelo linemba -Ilwazimagama elinemphoso -Kuzele iimphoso
Ukusetjenziswa ngokwekghono elifaneleko. ezimbalwa. begodu
kwamatshwayo kanye elithileko begodu -Iimphoso azilimazi -Ilwazimagama akuzwisisakali.
nesipelinghi. lakhiwe kuhle. ihlathululo. elitlhayelako. -Ilwazimagama
-Ilwazimagama elihle -Ihlathululo ivimbekile. alikawufaneli
khulu . umnqopho.
12 AMAMAKSI -Akunamphoso. -Ihlathululo ayizwakali
kwamambala.
IRENJI YAMAMAKSI 24-30 18-23 14-17 6-13 0-5
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 17 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
ISIGABA C: AMATHEKSTHI AMAFITJHANI WOKUTHINTANA
SEBENZISA IRUBHRIKHI NJALO NAWUTSHWAYA ISIGABESI
IRUBHRIKHI YOKUHLOLA AMATHEKSTHI AMAFITJHANI WOKUTHINTANA WELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA
[20 AMAMAKSI]
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO, 9–12 7–8 5–6 3–4 0–2
UKUHLELA NESAKHIWO -Ukuphendula -Ukuphendula
-Ukuphendula -Ukuphendula okuhle -Ukuphendula ngokusisekelo kutjengisa
Ukuphendula kanye okudluleleko, khulu okutjengisa okulingeneko begodu kutjengisa ukungabikho kwelwazi
nomqondo: okungaphezu kwalokho ilwazi elihle okutjengisa ilwazi ilwazi lamatshwayo lamatshwayo
Ukuhlelwa kwemiqondo; okulindelweko. lamatshwayo lamatshwayo wetheksthi. wetheksthi.
amatshwayo/imithetjhwana -Imiqondo wetheksthi. wetheksthi. -Kunokunqopha -Akunakukhambelana
kanye nobujamo. ehlakaniphileko Inqophile – -Akunakudzimelela okukhona kodwana kwemiqondo.
nekhulileko. akunakuphuma, nokukhambelana okunengi -Kunemininingwana
12 AMAMAKSI -Ilwazi elingeneleleko isihloko sisekelwe okulingeneko kuphambene. embalwa esekela
lamatshwayo wetheksti. kuhle ngendlela kokumunyethweko -Imininingwana isihloko.
-Umtlolo unqophile. enobukghoni begodu nemiqondo. embalwa esekela -Akakasebenzisi
-Kunokukhambelana kunemininingwana -Eminye imininingwana isihloko ikhona. imithetho edingekako
kokumunyethweko esekela isihloko. esekela isihloko -Usebenzise namkha isakhiwo.
nomqondo. -Isakhiwo esifaneleko ikhona. imithetho
-Kuhlathululwe kuhle esinokukhambelana -Isakhiwo esifanele eqakathekileko
begodu yoke okuncazana. ngokulingeneko, ngendlela embi.
imininingwana isekela kodwana -Kunobutjhapha
isihloko. kunokungakhambelani. obubonakalako.
-Isakhiwo esifaneleko
nesinembako.
ILIMI, ISITAYELA NOKU- 7–8 5–6 4 3 0–2
EDITHA -Iphimbo, irejista, -Iphimbo, irejista, -Iphimbo, irejista, -Iphimbo, irejista, -Iphimbo, irejista,
isitayela, ilwazimagama isitayela, isitayela, isitayela, isitayela,
Iphimbo, irejista, isitayela, elifanele umnqopho, ilwazimagama ilwazimagama ilwazimagama ilwazimagama
ilwazimagama elifanele abamukelilwazi kanye kufanele khulu kufanele umnqopho, kufanele kancani akukhambelani
umnqopho, nobujamo. umnqopho, abamukelilwazi kanye umnqopho, nomnqopho,
nokumunyethweko; -Kuyanemba abamukelilwazi kanye nobujamo. abamukelilwazi abamukelilwazi kanye
Ukusetjenziswa kwelimi ngokwehlelo begodu nobujamo. -Zikhona iimphoso kanye nobujamo. nobujamo.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 18 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
nemithetjhwana; kwakhiwe kuhle. -Ihlelo linemba zehlelo. -Ihlelo elingakafaneli -Kuzele iimphoso
Ukukhethwa kwamagama; ngokwekghono elinemphoso begodu
elithileko begodu ezimbalwa. akuzwisisakali.
lakhiwe kuhle.
Ukusetjenziswa -Akunamphoso. -Ilwazimagama elihle -Ilwazimagama -Ilwazimagama -Ilwazimagama
kwamatshwayo nesipelinghi khulu. elifaneleko. elitlhayelako. alikawufaneli
-Akunamphoso. -Iimphoso azilimazi -Ihlathululo umnqopho.
ihlathululo. ivimbekile. -Ihlathululo ayizwakali
8 AMAMAKSI kwamambala.
IRENJI YAMAMAKSI 16–20 13–15 9–12 6–8 0–5
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 19 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 20 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 21 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe
Study this subject
Recommended for this subject

Memorandum
isiNdebele FAL Grade 12 Paper 1 NSC November 2016 Memo

Memorandum
isiNdebele FAL Grade 12 Paper 2 NSC November 2016 Memo

Memorandum
isiNdebele FAL Grade 12 Paper 3 NSC June 2016 Memo

Memorandum
isiNdebele FAL Grade 12 Paper 3 NSC November 2023 Memo

Memorandum
isiNdebele FAL Grade 12 Paper 3 NSC November 2022 Memo

Memorandum
isiNdebele FAL Grade 12 Paper 3 NSC November 2021 Memo
More from Grade 12 isiNdebele FAL

Annual teaching plan
Gr 12 IsiNdebele FAL ATP 2023 24

Question paper
isiNdebele FAL Grade 12 P1 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
isiNdebele FAL Grade 12 P2 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
isiNdebele FAL Grade 12 P3 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
isiNdebele FAL Grade 12 Paper 1 NSC June 2024 Question Paper

Question paper