Skip to content

isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2025 Memo

MemorandumisiZulu HLGrade 12202541 pages

Grade 12 isiZulu HL Paper 2 memorandum from the NSC June Exam 2025, 41 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

Free to read online, no sign-up needed

Answer online

Loading document…

Loading document…

NSC June Exam 2025

Questions in this paper

Document textSearch extracted text and jump to a page.
SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/ NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA (HL) IPHEPHA LESIBILI (P2) NHLABA/NHLANGULANA 2025 UMHLAHLANDLELA WOKUMAKA AMAMAKI: 80 Lo mhlahlandlela wokumaka unamakhasi angama-41. Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 2 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka Imiyalelo yokumaka leli iphepha 1. Uma ohlolwayo ephendule imibuzo engaphezulu kwalena ebekumele ayiphendule, maka kuphela impendulo yokuqala/okokuqala okuphenduliwe. (Ohlolwayo akumele aphendule umbuzo omude kanye nombuzo omfushane encwadini eyodwa/efanayo) 2. Uma ohlolwayo ephendule yonke imibuzo emine esiqeshini A, (izinkondlo ezimiselwe), maka kuphela ezimbili zokuqala. 3. Uma ohlolwayo ephendule imibuzo emibili emifushane noma emibili emide esiqeshini B no C, maka impendulo yokuqala ngesiqephu bese uyayiyeka impendulo yesibili. Uma ohlolwayo ephendule yonke imibuzo emine, maka impendulo yokuqala kuphela isiqephu ngasinye, uma kuya ngokuthi umbuzo omfushane kanye nomude uphenduliwe. 4. Uma ohlolwayo ephendule imibuzo emibili bese impendulo yokuqala ingashayi emhlolweni kanti eyesibili ishaya emhlolweni, maka eyokuqala bese uyayiyeka eyesibili. 5. Uma ohlolwayo ebhale izinombolo zemibuzo ngokungeyikho, maka njengoba izinombolo zikhonjiswe umhlahlandlela. 6. Uma isipelingi siguqule umqondo wempendulo, makanganikwa amamaki ohlolwayo. Uma isipelingi sinamaphutha kodwa singawuguquli umqondo wempendulo, makanikwe amamaki agcwele ohlolwayo. 7. Imibuzo emide Uma ohlolwayo ephendule umbuzo omude waba mfushane kunenani lamagama anikeziwe ungamphuci amamaki ngoba vele useziphuce yena. Uma impendulo iyinde kakhulu maka ubheke umqondo oqukethwe impendulo bese uxoxisana nalowo ophethe iqembu labamakayo (Senior marker). Sebenzisa irubhriki eyisingezelelo A no B ukumaka nokunikeza amaphuzu ombuzo omude walowo ohlolwayo. 8. Imibuzo emifushane Uma ohlolwayo engasebenzisi omacaphuna (inverted commas) uma ecelwe ukuba acaphune, ungamphuci amamaki. 9. Imibuzo evulekile, awekho amamaki anikezwa u-YEBO/QHA noma NGIYAVUMA/ANGIVUMELANI. Isizathu/ukwesekela/ukwenaba yikhona okunikezwa amamaki. 10. Awekho amamaki atholwayo ngo-YIQINISO/AKULONA IQINISO noma UMBONO/IQINISO. Isizathu, ukwesekela/ukwenaba yikhona okunikezwa amamaki. Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 3 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka ISIQEPHU A: IZINKONDLO UMBUZO 1: UMBUZO OMUDE 'ISIZIBA SENHLAKANIPHO' – EJ Mhlanga • Ungasebenzisa la maphuzu njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo. • Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni. • Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-40 ukumaka i-eseyi. (Ohlolwayo makakhombise ukuthi uyasiqonda isitatimende, ahlaziye abhekise enkondlweni ebuziwe.) Kuyiqiniso ukuthi uma umuntu efuna ukufunda kumele adele konke njengoba imbongi idele ikhaya iyofuna ulwazi. Imbongi inethemba lokuthola ulwazi ngokuvuka ekuseni kakhulu ukuze iye esikhungweni semfundo njengoba ithi, 'Kusempondozankomo …'. Imbongi iyayilangazelela imfundo ngoba iyaphokophela ngokuhamba indlela ende iyofuna kwezinye izindawo ezikude nekhaya njengoba ihamba yenyusa 'amaqele' ihamba le ndlela ukuze iyothola ukukhanyiseleka engqondweni ngemfundo ejulile yingakho ithi, 'Ngiyoncel' amanzi ngobhaqa.' Imbongi ibuye ikhombise ukudideka ngenxa yokuthi imfundo iyadida ngoba akukho muntu ongathi usefunde ngokwanele usazi yonke into emhlabeni njengoba ithi, 'Uyimpambankwici weNjulase.' Imbongi inentshisekelo ngenxa yokuthi yona yakhetha ukuqhubeka nokufunda yashiya owabo/ontanga bezidlalela 'osebeni, bedoba izinhlanzi'. Imbongi iyabalisa ngenxa yokuthi iyokuthola nini ukuphumula ngoba nomzimba usuyazwela ukukhathala ngokuba ihlezi ifunda njalo yingakho ithi, '… osufohlok' umhlandla.' Imbongi ikhombisa ukuba nethemba lokuthi kungenzeka kube khona abangafunda balithole iqiniso noma ulwazi ngale ndida eyimfundo njengoba ikhuluma ngemfumbe nempicabadala'. Iphinde imbongi ibe nethemba lokuthi mhlawumbe uma seyidlulile emhlabeni abasele bayokwazi ukuthola iqiniso ngokujula kwemfundo. Imbongi iyaqhubeka ibonakala inokudideka ngoba isho ukuthi imfundo 'iyimpicabadala' ngenxa yokuthi imfundo iyinkinga kubantu abancane nakwabadala ngoba ngisho noma ifundisiwe kepha luyakhohlwakala ulwazi olufundile. Imbongi ikwazile ukukhetha amagama agqamisa umoya. La magama agqamisa umoya wokulangazelela, wokudideka nentshisekelo. Imbongi ephokophelele ngayo ukuzuza imfundo ephezulu etholakala ezindaweni ezikude. [Ohlolwayo angasebenzisa namanye amagama akule nkondlo] [Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo/ izimpendulo ezinganikeziwe lapha] [10] Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 4 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka UMBUZO 2 (UMBUZO OMFUSHANE) 'UTHUNYWE NGUBANI?' – KNN Gcumisa 2.1 Umbizi / i-Aphostrofi Imbongi ikhuluma nokufa engathi ibhekene nakho ngqo. [Nikeza amamaki amabili uma esigagulile isifengqo wanikeza nencazelo] (2) 2.2 • Umqondo oqukethwe umugqa wesi-4 owokuthi la mandla amakhulu kangaka kuwatholaphi ukufa. • Emgqeni wesi-5 ilinganisa amandla okufa namandla anjengawamabutho akwaMandlakazi. [Nikeza amamaki amabili uma ewuchazile umqondo wemigqa] (2) 2.3 Imbongi ibihlose ukukhombisa ukuxakeka/ukudideka yilobu bubi namandla ukufa okunawo angaziwa ukuthi akwazi kanjani ukubulala nabantu abadala nabaphile saka. [Nikeza amamaki amabili uma eyivezile inhloso] (2) 2.4 Le migqa ingelekelele ukuqonda ukuthi imbongi inomoya wokudideka/wokudumala/wokukhathazeka ngenxa yokuthi abanye bayakwazi ukuthi ukufa sekuke kwavakasha bengazange bavume ukuthi bavakashelwe. [Nikeza amamaki amabili uma ewuvezile umoya] (2) 2.5 Imbongi iphumelele kahle ukusethulela indikimba yokufa ngoba ikhuluma nakho ngqo ukufa. Ize izibuze nemibuzo engadingi mpendulo mayelana nakho. Isho nokuthi akukhethi kuthatha abancane kanye nabadala futhi baningi asebezithole behlaselwa ngukufa. [Nikeza amamaki amabili uma echazile ngendikimba yokufa] (2) [10] Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 5 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka UMBUZO 3 (UMBUZO OMFUSHANE) 'IDWALA LIKASHAKA' – JM SIKAKANE 3.1 Ukwenzasamuntu/isenzasamuntu. [Nikeza imaki elilodwa uma esishilo isifengqo] (1) 3.2 Umqondo oqukethwe yibinza lesi-3 owokuthi kuleli dwala kulapho iNkosi uShaka abikezela khona ukuqhamuka kwabelungu okwabe sekwenzeka nangempela sebelunguza olwandle ayebabone emi phezu kwaleli dwala. [Nikeza amamaki amathathu uma echaze kafushane umqondo] (3) 3.3 Inhloso yembongi yokusebenzisa le-enjambamenti ukuxhumanisa umqondo oqale emgqeni we-14 kuya kowe-16 nokufunda ngokushesha/ukunganqamuli umqondo/ukwakha ilukuluku. [Nikeza amamaki amabili uma eyishilo inhloso ye-injambamenti wasekela] (2) 3.4 La magama angelekelele ukuba ngiqonde umoya wokuzigqaja. Imbongi izigqaja ngemvelo eyidwala equkethe umlando wesizwe lapho amabutho ayeziqeqeshela khona. [Nikeza amamaki amabili uma echazile umoya wasekela] (2) 3.5 Imbongi iphumelele kahle ukudlulisa indikimba yobuqhawe/yomlando weNkosi uShaka eyabumba isizwe samaZulu ngendlela enobuhlakani isebenzisana nebutho layo, yalinda ukufika kwabelungu ukuze ivikele isizwe sayo. [Nikeza amamaki amabili uma ephawulile ngendikima wesekela] (2) [10] Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 6 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka UMBUZO 4 (UMBUZO OMFUSHANE) 'UCU OLUMHLOPHE' – CT MSIMANG 4.1 I-okzimoroni [Nikeza imaki elilodwa uma egagulile isifengqo] (1) 4.2 Imvumelwano siqalo 'Lu …' idala umgqumo omnandi osamculo ogcizelela ukuthi lolu cu yilona oluhlanganisa izithandani futhi luyisivumelwano salokho ezikuthembisile. [Nikeza amamaki amathathu uma echazile ngemvumelwano] (3) 4.3 Isenzasamuntu sinomthelela wokuthi ngiqonde ukuthi uthando luqala kancane kancane. Intombi ize ibe namahloni okuyibuka ngqo insizwa ezinhlamvini zamehlo njengoba emsulwa, ethambile, enganasici futhi edinga ukuphathwa kahle inakekekelwe. [Nikeza amamaki amabili uma echazile ngesenzasamuntu] (2) 4.4 Ngicabanga ukuthi umyalezo uthi, 'uthando luphathwa kahle'/uluhloniphe uma ungalwazisi noma ungaluphathi kahle nangenhlonipho luyogqashuka okuwuphawu lokuphela kothando bese konakala izinto kakhulu zibe inhlakanhlaka zingalungiseki. [Nikeza amamaki amabili uma enikezile umyalezo wasekela] (2) 4.5 Le nkondlo inesigqi esinensayo ngenxa yomoya wokukhathazeka kwentombi ebhekene nobunzima bokuhlulwa uthando lwensizwa. Ibuka ubunzima okumele idlule kubona uma yakha lolu cu oluwuphawu lothando uma isiqoma insizwa. / Siyanensa ngenxa yomoya wokuzwa uthando alwakhayo uze amxwayise kanti inemigqa eminingi evalelike, eminingi imigqa inamagama amane. [Nikeza amamaki amabili uma esihlaziyile isigqi wasekela] (2) [10] KANYE Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 7 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka UMBUZO 5 (UMBUZO OMFUSHANE) 'YEBO-KE NSIZWA' – GC NYANDA no JJ THWALA 5.1 Uncoma ubuhle ubabaza ubuhlakani, Uhluphekile impela ngiyezwa, Imvumelwanosiqalo. [Nikeza amamaki amabili uma etomulile washo uhlobo] (2) 5.2 Imbongi isebenzise isikhawu/isizura u- ',' ukuphumula nokuhlukanisa ukuveza ubunzima bendlela le nsizwa esiyihambile yeshela, ifuna uthando kule ntombi. [Nikeza amamaki amabili uma echazile ukusetshenziswa kwesikhawu/isizura] (2) 5.3 Imbongi isebenzise ukuxhumanasiqalo kanye nokuxhumanamaphakathi 'Noma ngingenawo …' ukugqamisa /ukugcizelela ukuthi noma ingenabo ubuciko nobugagu bokuqophisana nale nsizwa eyisesheli kepha inakho efisa ukukusho. [Nikeza amamaki amabili uma ekuchazile ukusetshenziswa kokuxhumana] (2) 5.4 Imbongi ihlose ukuqhathanisa izigaba zokukhula kwentombi ukuthi lo oweshelwayo angeke avume ngisho noma ngabe ukusiphi isigaba okungaba esokuqoma noma esokudlulelwa yisikhathi sokugana. [Nikeza amamaki amabili uma eyivezile inhloso yokusebenza kwamagama] (2) 5.5 Imbongi iphumelele kahle ukuveza umqondo wothando ngoba ithi noma ngabe isisezingeni lokuthanda umuntu wesilisa kepha yona ayinalo uthando lwale nsizwa. Iphinde ithi ukugqoka kahle kwayo akusho ukuthi isuke ifuna ukuheha le nsizwa ngoba ayikakafuni ukugqoka izingubo ezinde nokuthwala ekhanda. Yingakho-ke ithi lobu buhle obubonwa yile nsizwa obokujabulisa abanye abantu. [Nikeza amamaki amabili uma ephawulile wasekela] (2) [10] Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 8 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka ISIQEPHU B: INOVELI/UBUCIKO BOMLOMO UMBUZO 6 (UMBUZO OMUDE) BENGITHI LIZOKUNA – NG Sibiya • Ungasebenzisa la maphuzu njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo. • Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni. • Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-41 ukumaka i-eseyi. (Ohlolwayo angasebenzisa la maphuzu alandelayo namanye amayelana nendlela abalingiswa abenze ngayo izinto kule noveli.) Kuyiqiniso ukuthi uma umuntu ekwazile ukuzikhethela impilo akabi nokusola abanye abantu. Kule noveli kunabalingiswa abazikhethele impilo abayiphilayo okube nemiphumela eyahlukene. UMhlengi Ngidi uyisoka likaNontobeko unothando lokuphila impilo yokuba ngumuntu wesifazane. Ngaphambi kokuba ayoziguqula ubulili akavele nje anyamalale emehlweni kaNontobeko kepha ufika efulethini lakhe umtshela ukuthi mabehlukane nakuba engamtsheli isizathu. Uphinda wenza ubulungiswa uya kuManqoba Ngidi, uyise, ngenhloso yokumtshela ngempilo ayiphilayo. UMhlengi ulalela uNgidi uma emkhombisa isipho sakhe amthengele sona, ipulazi. Kunokuba asijabulele isipho ubuza uNgidi ukuthi umthanda ngokweqiniso na? Uma evuma uNgidi uMhlengi umtshela ukuthi u'gay'. UNgidi uyamxosha. UMhlengi uyaxolisa, umtshela ukuthi uyamthanda njengoyise kepha uphuma esenyobozela, abuke umuzi wakubo kwangathi uwubuka okokugcina. UNontobeko uyehluleka ukwamukela ukwaliwa nguMhlengi, wephula ilungelo lokuphila ngoba uphuma efulethini lakhe uziphonsa emgwaqeni, ashayiswe imoto kaNkululeko. Uvuma ukuthandana noNkululeko kepha ambekele umbandela wokuthi aze angaphatheki kabi uma ehluleka ukuqhubeka nothando lwabo ngoba inhliziyo yakhe isanamathele kuMhlengi. Uvuma ukushada noNkululeko, amale ngaphambi kosuku lomshado qede ahambe ngabo lobo busuku ukuyofuna uMhlengi. Ufika kwaNgidi eGcilima, ufuna uMhlengi ngoba enethemba lokuthi bazobuyelana baqhubeke nothando lwabo. Ugcina ngokumthola uMhlengi kodwa usenguMahlengi, usephila impilo yokuba ngumuntu wesifazane, akhale. Impilo ekhethwe nguXolani imlethela izinkinga empilweni yakhe. Wephula isethembiso asenze noLungile oyinkosikazi yakhe ngesikhathi ethamele umhlangano wosomabhizinisi abasafufusa ukuze bathuthukise ibhizinisi labo lokuthutha izimpahla. Wehluleka ukulalela umhlangano, usanganiswa ukubona intokazi enhle enguMahlengi. Uthatha ikhadi elinemininingwane kaMahlengi, ukhohlwa iphoyinti abenalo noLungile nezingane. Ukhetha impilo yokukhohlisa uLungile uma emshayela ucingo uthi kukhona okumbambile yingakho engekho ekhaya. Uvakashela uMahlengi efulethini afike aphuze utshwala, abuye ebusuku emzini wakhe. Aphinde avakashele uMahlengi ebusuku eshiya izingane zodwa ebusuku zigcine zisha nendlu, zishone aye kodla noMahlengi eJohn Dory's atshelwe nguMahlengi ukuthi uyamthanda. Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 9 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka UNgidi ukhetha ukungaganwa ngemuva kokushiywa ngunina kaMhlengi embeletha ngoba enothando lokukhulisa uMhlengi ukuze angahlushwa ngabanye omama. Kepha uyehluleka ukwamukela inkulumo kaMhlengi uma emtshela ukuthi uyi 'gay'. Uyamxosha umthembisa isibhamu, uthi angaphinde abeke unyawo lwakhe emzini wakhe. Uthembisa ukwesula uMhlengi emafeni akhe. Wamukela uNontobeko, umhlalisa kwakhe, akamkhuzi noma futhi akambonisi uma ebona udaba lubhalwe ephephandabeni 'Ifa Lamehlo' ngesenzo asenzile sokushiya umshado ngayizolo. Wephula isethembiso sokulobola uNomalanga Ndlovu njengoba ebethembisile ngoba umshiya engamazisi ngesinqumo asithathile sokufuna uMhlengi. Ubuye axolise kuNomalanga aqhubeke bahambe naye ukuyofuna uMahlengi/ Mhlengi. Impela kuyiqiniso ukuthi uma umuntu ekwazile ukuzikhethela impilo akabi nokusola abanye abantu. Kule noveli kunabalingiswa abazikhethele impilo okube nemiphumela eyahlukene empilweni yabo. Abanye babe nokuzisola ngokuzikhethela impilo njengoNontobeko noXolani. (Ohlolwayo makabeke uvo lwakhe, akhombise ukuthi useyayiphetha impendulo ehambisana nesitatimende sombuzo.) [Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo/ izimpendulo ezinganikeziwe lapha] [25] NOMA Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 10 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka UMBUZO 6 (UMBUZO OMFUSHANE) BENGITHI LIZOKUNA – NG Sibiya 7.1 Umlandi usingenisela indaba ngokusichazela isimo sikaXolani ayeseyiso emuva kokubonana noMahlengi. Usichazela ukuthi uyacabanga konke obekukade kwenzeka aze agicne esehleka yedwa. [Nikeza amamaki amabili uma ewuchazile umsebenzi womlandi] (2) 7.2 Izehlakalo ezaholela uXolani ukuthi athandane noMahlengi: • UMahlengi wanikeza uXolani ikhadi lakhe lebhizinisi elinenombolo yocingo. • UMahlengi wavuma ukuvakashelwa nguXolani ngemuva komhlangano. • UMahlengi wabamba ucingo lukaXolani yize wayenesoka lakhe uNdumiso. • UMahlengi wavuma ukuphuma noXolani beyodla isidla sakusihlwa eJohn Dory’s. [Nikeza amamaki amathathu uma efingqile isigameko kulesi siqeshana] (3) 7.3 La mazwi aveza isimo senhlalo esihle nesihambisana nendlela okwenzeka ngayo njengoba uMahlengi ekhombisa ukukhululeka, utshela uXolani ukuthi wamukelekile uma efuna ukuvakasha. [Nikeza amamaki amabili uma ewavezile amazwi] (2) 7.4 Uthando abanalo ngoXolani alufani. uLungile athanda ngalo uXolani olomshado njengoba bevezwe bengabashadikazi. Uyinkosikazi yakhe ethembekile futhi emhloniphayo umyeni wayo. Uthando uMahlengi analo ngoXolani olungamukelekile ngoba lwagcina seluphazamisa umshado. UMahlengi naye wayethandana noNdumiso kepha uma uthando lukaXolani selumehlula ubhala incwadi yokwala isoka lakhe elinguNdumiso. [Nikeza amamaki amathathu uma eqhathanisile uthando lwabalingiswa] (3) 7.5 Ngiyazwelana naye ngoba uzithola esengena ezindlekweni abekade engazilindele. Kwase kumele alungise imoto yakhe. Angagcini lapho azame ukuthola isikhathi sokuvakashela uNontobeko esibhedlela okwabe engakuhlelele. Ngangiyokhokha zonke izindleko zesibhedlela. NOMA Angizwelani naye ngoba uNontobeko nguyena owaziphonsa emotweni kaNkululeko ngenxa yokwaliwa nguMhlengi. Kwakungelona iphutha likaNkululeko. Ukube ngangiwuNkululeko ngangingeke ngiye esibhedlela ngoba kwakuzongidlela isikhathi, imali futhi kungiphazamise nasezinhlelweni zami. [Nikeza amamaki amabili uma ekuvezile ukuzwelana /nokungazwelani] (Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa) (2) Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 11 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka 7.6 Isigameko esiyisingeniso sale siqeshana esokubamba inkunzi kukaNdumiso epulazini likaNgidi. UNdumiso owabe eqambe amanga ezibize ngokuthi unguSibalukhulu ubamba inkunzi, uthatha imali kaNgidi. [Nikeza amamaki amabili uma eshilo isigameko esitholakala esingenisweni] (2) 7.7 UNdumiso uvezwe njengomlingiswa onobugebengu/ onesihluku/ ongenanembeza/onomona. Ubamba uNgidi inkunzi, uthatha imali esisefweni. Ubuye avezwe njengomlingiswa odelelayo, uyanxapha, asikaze uNgidi uma embiza ngoSibalukhulu. Aphinde avezwe njengomlingiswa onomona, uma ebona imali kaNgidi aze ancincize. [Nikeza amamaki amabili uma eshilo ukuvezwa komlingiswa] (3) 7.8 Umbhali uhlose ukugqamisa ukuthi abangabukelwa phansi abantu abaphila nokugula/ukukhubazeka ngoba nabo bangabantu abakwazi ukulekelela uma kunesidingo. UNyambose uyalekelela kwaNgidi uma ebona ukuthi isango lishiywe lingalivaliwe, uyalivala. [Nikeza amamaki amabili uma eyinikezile inhloso yombhali] (Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa) (2) 7.9 Ngicabanga ukuthi wawuzoba muhle. UNgidi wayezokwamukela, aqhubeke nokuthanda uMhlengi, andise amapulazi akhe, ebonisana noMhlengi. Ayengeke abanjwe inkunzi nguNdumiso owayefuna ukulobola uMahlengi. NOMA Ngicabanga ukuthi wawuzoba mubi. Kwakuzodingeka ukuba uNgidi aphile impilo yokuzenzisa. Kwakuzomphoqa ukuba azame ukwamukela lesi simo sendodana yakhe. [Nikeza amamaki amathathu uma ewuvezile umphumela empilweni yabalingiswa] (Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa) (3) 7.10 Umbhali uphumelele kahle ukuphetha le ndaba kuvuthondaba ngoba inkinga ebibhekene nomlingiswa omkhulu ixazululekile. Bonke abalingiswa abekade bekhathazekile balitholile iqiniso lokuthi wayekade engumuntu wesilisa kodwa usezishintshile waba ngumuntu wesifazane. [Nikeza amamaki amathathu uma ekwazile ukuphawula wasekela] (Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa) (3) [25] Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 12 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka UMBUZO 8 (UMBUZO OMUDE) USUMENYEZELWE-KE UMCEBO – MJ Mngadi • Ungasebenzisa la maphuzu njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo. • Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni. • Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-41 ukumaka i-eseyi. (Ohlolwayo angasebenzisa la maphuzu alandelayo namanye amayelana nendlela abalingiswa abenze ngayo izinto kule noveli.) Kuyiqiniso ukuthi uma umuntu ekwazile ukuzikhethela impilo akabi nokusola abanye abantu. Kule noveli kunabalingiswa abazikhethele impilo abayiphilayo okube nemiphumela eyahlukene. UNomvula uyaye athole ithuba lokugembula naye uma ethunywe abaqashi bakhe. Uzizuzela izizumbulu zemali nje ngoba kwathuka kuqondana ukuba ithikithi lakhe kuyilo eliphumelele. Uzithola esevakashelwa ngabantu abahlukene, belandela umcebo wakhe. Uxabana noGenyeza oyisoka lakhe ngoba enesikhwele uma efica oChule noSkiti ayebasola ngokuthi bacuthele imali kaNomvula. Ushiya uGenyeza, uthutha izimpahla engamazisanga, uhamba noChule, ahlale emzini wakhe eMlazi ebe engashadile naye. Ubuka umculo kaGenyeza kumabonakude, okudala isikhwele kuChule agcine exabana naye. Akaqali ngokwakhela unina uMaNdelu indlu ukuze amkhiphe enkingeni yokuhlala noMaHadebe noMeyili ababemhlukumeza njengoba kwakushone uyise wakhe. Wakhela uMeyili umuzi wesitini nomuzi. Uhlukunyezwa uChule, angamzileli uChule uma eshonile ngokucindezelwa imoto, ubuyelana noGenyeza, ashade naye. UChule uzenza uMbhishophi bese efune ukuphila impilo esezingeni eliphezulu ngokuqola abafelokazi imali ababeyishiyelwe abayeni babo okugcina kumhlukanise nomkakhe uMaMkhabela. Ukhetha ukushada noMaDludla umshadombumbulu ukuze afinyelele emalini yakhe, ayishiyelwa umyeni wakhe. Uqhamuka nocebo lokubulala uNomvula ngokulihlanganisa noDaffo ngoba efuna ukumqedela ukuphila ngokumbulala ukuze kube nguyena othola imali kaNomvula njengoba wayesola ukuthi uNomvula uzobuyelana noGenyeza njengoba uNomvula wayebukela umculo kaGenyeza kumabonakude. UMeyili uxosha uNomvula emzini wakhe ngoba ekhulelwe ingane engashadile. Uphila ngokulawula uMaNdelu ngoba ashonelwa ngumyeni wakhe ongumfowabo kaMeyili. Akwenza kuMaNdelu akwamukelekile njengoba exabana naye ngoba ethi kungani uNomvula abhalele yena emazisa ngomcebo awuzuzile. Wenza okungekuhle ngoba uthatha imali kaMaNdelu yonke okugcina kumxabanisa nomkakhe uMaHadebe Akamukeli uma uNomvula elotsholwa, ucasukela abakhongi ubabuza ukuthi babehlaleleni bengamloboli uNomvula engakabi nomcebo. Okuhle nokwamukelekile akwenzayo ukuthi akahambisani noMaHadebe uma efuna ukubulala uNomvula noMaNdelu ngokubadlisa ushevu. Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 13 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka UMaHadebe uphila impilo yokuba nomona. Uhlela ukuba kubulawe uMaNdelu noNomvula ngokubadlisa ushevu. Uphinde uthumela uMahuzu okungumfana wakhe ukuba ahambe nabangani bakhe uMsonteni noMchitheni ukuyobulala uNomvula eThekwini. Ubulala inja yabo ngokudla ushevu abebezitshela ukuthi uzodliwa nguMaNdelu. Leso senzo sakhe sigcina simfake enkingeni ngoba ujuqwa isisu ngokudla ushevu obusale ozipheni lwakhe ngenkathi ehlephula inkukhu. Ungena esibhedlela, abuye axolise emndenini. Impela kuyiqiniso ukuthi uma umuntu ekwazile ukuzikhethela impilo akabi nokusola abanye abantu. Kule noveli kunabalingiswa abazikhethele impilo okube nemiphumela ehlukene empilweni yabo. Abanye babe nokuzisola basizwa ngabanye njengoMaHadebe noChule engakafi. (Ohlolwayo makabeke uvo lwakhe, akhombise ukuthi useyayiphetha impendulo ehambisana nesitatimende sombuzo.) [Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo/ izimpendulo ezinganikeziwe lapha] [25] Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 14 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka UMBUZO 9 (UMBUZO OMFUSHANE) USUMENYEZELWE-KE UMCEBO – MJ Mngadi 9.1 Umlandi usilandisa/usixoxela ngokwakwenzeka emzini kaChule njengoba uNomvula ozela. UChule umkhombisa ikamelo lokulala. Uphinde asitshele ngemizwa kaNomvula ongajabuli, ozeyayo uma ebona ikamele elikhulu azolala kulo elinempahla emangalisayo phakathi. [Nikeza amamaki amabili uma ewuchazile umsebenzi womlandi] (2) 9.2 • UChule wayezenza uMbhishobhi eqola abafelokazi izimali zabo. Ubona ephephandabeni ukuthi uNomvula uwine i-pic six, usefika endlini yakhe njengomfundisi. • UGenyeza uyavutha bhe wala ukhasha, akafuni muntu osondela kuNomvula ngoba baningi abafuna ukuqola uNomvula imali yakhe. Ngakho-ke ufuna ukuthola umuntu ozogada uGenyeza ukuze athole ithuba lokungena amqole imali yakhe. • UChule ufika endlini kaNomvula ukuzomkhohlisa ukuthi akahambe naye njengoba uGenyeza engazange azwelane naye uma eshonelwe ngumfowabo uMahuzu. [Nikeza amamaki amathathu uma efingqile izehlakalo] (3) 9.3 La mazwi aveza isimo senhlalo esihle, esikhombisa ukuthi uphila kahle njengoba uChule enemali eningi. Unomuzi omkhulu onesitezi nezindawo zokugezela phezulu naphansi. UChule utshela uNomvula ukuthi indawo yokugezela ikhona lapha ngaphakathi ekamelweni azolala kulo. [Nikeza amamaki amabili uma ewuvezile umbono wamagama nesizinda] (2) 9.4 Uthando uChule noGenyeza abanalo noMirriam alufani. UChule uthanda uNomvula ngothandombumbulu , ufuna ukumqola imali yakhe. UGenyeza umthanda ngokweqiniso uMirriam futhi enesikhwele ngaye. Wayelwa emvikela koheshane abasebezisondeza kuNomvula. [Nikeza amamaki amathathu uma eqhathanisile uthando lwabalingiswa] (3) 9.5 Ngiyazwelana ngoba ulahlekelwa yindodana yakhe uMahuzu. Utshele uMahuzu ukuthi akabuye eGoli ukuze aye eThekwini ayodlisa uNomvula umuthi ukuze ahlanye azothola umcebo kaNomvula. Endleleni uMahuzu noMsonteni bahlangabezana nengozi yemoto, bayashona. Mina nginguMaHadebe ngangiyokwaneliswa enginakho ngoba wayenaye umyeni osebenzayo sasingekho isidingo sokuthi afune imali kaNomvula. NOMA Angizwelani naye ngoba umuntu uvuna lokho akutshalile. Nguyena owathumela indodana yakhe ukuba iyohlasela uNomvula eThekwini. Ngangingeke ngithumele indodana yami ukuba iyohlasela udadewabo. [Nikeza amamaki amabili uma ekuvezile ukuzwelana /ukungazwelani] (Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa) (2) Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 15 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka 9.6 Udweshu olutholakala kulesi siqeshana ludalwa ukufika kukaChule eze kuHlulintombi, amphoxe ngokumtshela ukuthi angamthathi noma ikanjani. UHlulintombi uyacasuka wala uyaphetha uthi akafuni ukubulawa nguNtshangase. [Nikeza amamaki amabili uma eshilo ukuthi udweshu ludawla yini] (2) 9.7 Izenzo zomlingiswa onguHlulintombi zimveza njengomlingiswa ongenaqiniso nodelelayo. Uphikisana noChule uma emtshela ukuthi nguyena ozogada emnyango ukuthi akaqhamuki yini uGenyeza. Ubiza uChule ngekhehla, uChule amtshengise incwadi yokungethembeki kwakhe kuGenyeza abeyibhalele uNomvula ngenhloso yokumshela. [Nikeza amamaki amathathu echaze kafushane izenzo zomlingiswa] (3) 9.8 Umbhali uhlose ukugqamisa ukuthi kwesinye isikhathi abantu abasebenza ngokuqola izimali baba nomona uma bebona abantu bethola imali yamafa. Uhlela isu lokuthola umcebo kaMirriam uzenza udokotela Ndambula Sengwayo agcine eshaywa nguGenyeza. [Nikeza amamaki amabili uma eyinikezile inhloso yombhali] (Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa) (2) 9.9 Ngicabanga ukuthi wawuzoba mubi. UMeyili wayengagcina engenayo indlu yesitini njengoba agcina eyakhelwe nguNomvula ngemuva kokuthola umcebo. UNomvula wayengahlala ekhaya angasebenzi hleze agcine enezinye izingane eziningi esehlupheka. NOMA Ngicabanga ukuthi wawungaba muhle ngoba hleze uNomvula wayeyovuka azithathe, afunde aqede enze izinto ezinhle zokumbonga. [Nikeza amamaki amathathu uma ewuvezile umphumela] (Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa) (3) 9.10 Le ndaba iphetha ngopholavuthondaba. Zonke izinkinga ezibhekene noNomvula ziyaxazululeka, kuba nokuxolelana nokubuyisana. UNomvula ushada noGenyeza bathenga umuzi omkhulu eThusini. Abenzi bobubi bayajeza, uChule uyafa, uDaffo uyagwetshwa ngesenzo sokuzama ukubulala uNomvula. [Nikeza amamaki amathathu uma ekwazile ukuphawula wasekela] (Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa) (3) [25] Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 16 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka UMBUZO 10 (UMBUZO OMUDE) KUNJALO-KE – ME Wanda • Ungasebenzisa la maphuzu njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo. • Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni. • Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-41 ukumaka i-eseyi. (Ohlolwayo angasebenzisa la maphuzu alandelayo namanye amayelana nendlela abalingiswa abenze ngayo izinto kule noveli.) Kuyiqiniso ukuthi uma umuntu ekwazile ukuzikhethela impilo akabi nokusola abanye abantu. Kule noveli kunabalingiswa abazikhethele impilo abayiphilayo okube nemiphumela eyahlukene. UDumazile uqoma uthisha uMoloi ebe eyingane yesikole ebe eshiye ikhaya lakubo wayoqasha eMbumbulu lapho kunesikoleni samabanga aphezulu. Lokho kwenza kwakhe kwenze waxoshwa esikoleni. Wathola umsebenzi esitolo sikaSithole. Ufika kwaSithole wamqoma uma emshela ebe emsizile wamnika umsebenzi esitolo sakhe futhi azi ukuthi ushade noMaNzimande waze wakhulelwa okwesibili wathola uLerato. Wenza into engeyinhle ngokuhlangana noMthivovo ambathe ngubo yinye naye, ahlele isu lokushisa isitolo sikaSithole okwaletha ukuhlupheka kuSithole njengoba umshwalense wala ukumkhokhela. Uthe uSithole eboshiwe ushada noMtalaselwa Zuma bahlala emzini waseMlazi owawuthengwe nguSithole. Akamvumeli uSithole ukuba ahlale naye ngoba eseshadile. Uhlangana noMoloi obezoqwashisa abasebenzi esibhedlela lapho esebenza khona eze ngodaba labantu asebehlaselwe yileli gciwane emphakathini. Wamvumela babuyelana ebe kade wayemshiye emkhulelisile. Uvumela uSithole uma ebuya ejele ukuba afike ukuzobona uMtholephi. Lokho kwenza kwakhe kudala ukuba uMoloi noSithole baficane balwe agcine eshaywe ngumyeni wakhe uMtalaselwa ngoba kuficane oyise bezingane zakhe emzini wakhe, izingane zakhe zasala zodwa uLerato waphuma nasesikoleni. UDumazile wenza okubi ubuyela koyise bezingane zakhe ubathelela ngegciwane lesandulela ngculazi alidlulisela kumyeni wakhe uMtalaselwa. Uthisha uMoloi uthandana noMisi Hlophe ofundisa kuso lesi sikole asebenza kuso aphinde athandane noDumazile ebe enenkosikazi ayishiye ekhaya eGoli. Ukukhetha ukuphila impilo yokuqonywa kwenza uMisi Hlophe axoshe uDumazile ekilasini lakhe le-Geography futhi atshele omemu ngesenzo sokungethembeki kwakhe. Akayifaki inothisi yokwesula emsebenzini, uvele uyanyamalala ashiye izingane dengwane kanye noDumazile osemtshele ukuthi ukhulelwe. Ubonana noDumazile ngenkathi emfica emsebenzini ezobazisa ngenkampani i'New Life'. Ubuyelana noDumazile, akamhloniphi ukuthi useshadele kuMtalaselwa Zuma, ulwa noSithole phambi kukaMtholephi noLerato. USithole ukhetha ukudlisa uDumazile ngomuthi awulande enyangeni, okwadala ukuthi athandane noDumazile ngokumphoqelela. Ukhetha ukushiya umkakhe uMaNzimande, uthengela uDumazile umuzi eMlazi, ahlale naye. Uthi eshadile, atholise Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 17 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka UDumazile ingane uMtholephi. Ufika emzini kaKheswa ephethe isheke ukulobola uDumazile. Akagcini ngokuthengela uDumazile umuzi, umthengela imoto ebe engenazo izincwadi zokushayela, angayifakeli nomshwalense. USithole uthatha isikhathi somsebenzi awutholile wokushayela ilori lokuthutha udoti kepha ahambe aye kwaDumazile eMlazi angawenzi umsebenzi awuqashelwe, abe nesikhwele uma eficana noMoloi agcine elwa naye emzini osekungowakaZuma. UMaNzimande uphoqa uSithole ukuthi makaxoshe uDumazile ngenxa yezinsolo azitshelwe nguLizzy. Ulwa noDumazile, umxosha esitolo nasemagcekeni akwakhe akamniki ithuba lokuba aziphendulele. Ungenisa indoda ekamelweni likaSithole ebe engahlukanisanga naye. Uphinde uvumela ukumbatha nguboyinye noSithole okwadala ukuba athole igciwane lengculazi. Impela kuyiqiniso ukuthi uma umuntu ekwazile ukuzikhethela impilo akabi nokusola abanye abantu. Kule noveli kunabalingiswa abazikhethele impilo okube nemiphumela ehlukene empilweni yabo. Abanye babe nokuzisola basizwa ngabanye njengoDumazile noSithole. (Ohlolwayo makabeke uvo lwakhe, akhombise ukuthi useyayiphetha impendulo ehambisana nesitatimende sombuzo.) [Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo/ izimpendulo ezinganikeziwe lapha]. [25] Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 18 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka UMBUZO 11 (UMBUZO OMFUSHANE) KUNJALO-KE – MJ Wanda 11.1 Umlandi usilandisa ngokwenziwa umlingiswa onguthishomkhulu ezama ukuthungatha uthisha uMoloi. Umbheka isikole sonke akamtholi. Uphinde umlandi asitshele ngemizwa kathishanhloko lapho edunyelwa ikhanda uma ezwa umfundi othi uMoloi ugibele itekisi. [Nikeza amamaki amabili uma ewuchazile umsebenzi womlandi] (2) 11.2 • Uthisha uMoloi uthandana noDumazile uphetha ngokukhulelwa. • UMaNdovela benoMaJwara bafika esikoleni bezoxoxa indaba yokukhulelwa kwengane kaKheswa ikhuleliswa uthisha. • Uthisha omkhulu uthungatha uMoloi ukuze athole kahle ngalolu daba kepha itshe lase lome inhlama. [Nikeza amamaki amathathu uma ezifingqile izigameko] (3) 11.3 Isimo senhlalo sihle ngoba bakhombisa ukubambisana phakathi kwesikole nabazali nokubambisana komakhelwane njengoba uMaJwara wayephelezele uMaNdovela esikoleni. [Nikeza amamaki amabili uma ewuvezile umbono wamagama agqamile] (2) 11.4 Uthisha uMoloi akanalo uthando lweqiniso kubona bobabili oMisi Hlophe noDumazile. Uthisha uMoloi uthandana noMisi Hlophe kodwa ushela uDumazile oyingane yesikole asebenza kusona benoMisi Hlophe. Akamtsheli uma eseshiya umsebenzi. Kanjalo nakuDumazile, uyamkhulelisa, abaleke, engavalelisanga kuye esikoleni. [Nikeza amamaki amathathu uma eqhathanisile uthando lwabalingiswa] (3) 11.5 Ngiyazwelana naye ngoba uMaNzimande wayezitshela ukuthi uma uSithole exosha uDumazile bazoqhubeka nothando lwabo bahlale emzini wabo ngokuthula engasekho ophazamisayo. Ukube bengiwuManzimande bengingeke ngimxolele uSithole uma esebuyiswa ukuhlupheka ngoba akathembekile. NOMA Angizwelani naye ngoba umuntu uvuna lokho akutshalile. Nguyena owavumela ukulalela uLizzy mayelana nokuthandana kukaSithole noDumazile okwakungekho. Waqala walwa noSithole okwenza agcine esebuka uDumazile ngalelo so lokumthanda. Ngangingeke ngilalele okwakushiwo nguLizzy ngaphambi kokuzenzela ucwaningo. [Nikeza amamaki amabili uma ewuvezile ukuzwelana /ukungazwelani] (Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa) (2) Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 19 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka 11.6 Udweshu olutholakala kulesi siqeshana ludalwa ukuthi uDumazile ubuye sekudlule isikhathi emsebenzini. Uphendula kabi uSithole umtshela ukuthi yena uziphethe, akashadile noSithole futhi uSithole akolawula kuphela uMaNzimande lo ashade naye hhayi yena. [Nikeza amamaki amabili uma eshilo ukuthi udweshu ludalwa yini] (2) 11.7 UDumazile uvezwe njengomlingiswa ongahloniphi/ ongenaso isimilo. Uphoxa uSithole onguyise wengane yakhe nokunguye omthengele indlu ahlala kuyo eMlazi. Uphinde umtshela ukuthi useyisichaka yingakho ebona kungcono ukuthi amshade, afake isehlukaniso noMaNzimande. Angagcini ngalokho amtshele emehlweni ukuthi usethandana nenye indoda. [Nikeza amamaki amathathu echaze kafushane izenzo zomlingiswa] (3) 11.8 Umbhali uhlose ukugqamisa ukuthi kukhona abantu abangathembekile emsebenzini wabo. UMthovovo usebenza esitolo sikaSithole akathembeki uhlangana noDumazile bashisa isitolo sikaSithole aphinde ambathe ngubo yinye noDumazile ebe azi ukuthi uthandana noSithole ongumqashi wakhe. [Nikeza amamaki amabili uma eyinikezile inhloso yombhali] (Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa) (2) 11.9 Ngicabanga ukuthi wawuzoba muhle. UMtalaselwa wayezoshada nomama wengane yakhe. Wayengaphila isikhathi eside hleze angabulawa yingculazi. Okunye wayengeke ahlazeke endaweni kuphume izindaba emsakazweni zokulwa kwamadoda emzini wakhe. [Nikeza amamaki amathathu uma ewuvezile umphumela] (Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa) (3) 11.10 Umbhali uphumelele kahle ukuphetha le ndaba ngopholavuthondaba ngoba kuba nokuxolelana nokubuyisana. UDumazile ngaphambi kokuba ashone uxolisa kuMaNdovela noMaShandu indlela abeziphethe ngayo. Imindeni kaDumazile nokaMtalaselwa iyahlangana emgcwabeni kaDumazile. UMaShandu umamezala kaDumazile uxolela uDumazile ngakho konke ayekusho ngaye. Babonga abakwaKheswa ngokubambisana. [Nikeza amamaki amathathu uma ekwazile ukuphawula wasekela] (Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa) (3) [25] Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 20 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka UMBUZO 12 (UMBUZO OMUDE) IMPI YABOMDABU ISETHUNJINI – JC Buthelezi • Ungasebenzisa la maphuzu njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo. • Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni. • Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-41 ukumaka i-eseyi. (Ohlolwayo angasebenzisa la maphuzu alandelayo namanye amayelana nendlela abalingiswa abenze ngayo izinto kule noveli.) Kuyiqiniso ukuthi uma umuntu ekwazile ukuzikhethela impilo akabi nokusola abanye abantu. Kule noveli kunabalingiswa abazikhethele impilo abayiphilayo okube nemiphumela eyahlukene. UNjini Cele ungumfowabo kaQophitshe ongumama kaLinono noBafana. Ungumalume okhethe ukukhulisa uBafana oseyisifundiswa. Ufika emzini kaBafana nomngenandlini womkhono wembuzi ngenhloso yokuzocelela uHlanganisani no-Uzithelile abangabazukulu bakhe indawo yokuhlala nokufunda. UCele akazisoli ngokukhulisa uBafana futhi akabi nodlame kuBafana ngenkathi emxosha emzini wakhe ngoba ethi akalenzanga iphoyinti unquma ukudla imihlathi ayolala kuMadonsela. Uthandazela u- Euthenasia uma embona ukuthi uxinwe yisifuba. Ukhulisa oHlanganisani no-Uzithelile ngomthandazo. Wamukela u-Euthenasia ngomoya omuhle uma efika eMpaphala, uyamhlabisa, amfake isiphandla sembuzi. Wamukela uBafana eMpaphala, umtshela ukuthi kade emlindele. Wamukela uPoppie ofika emzini wakhe esehamba ngenduku, abahlabise imbuzi benoBafana. UBafana uxosha umalume wakhe kabuhlungu uma ezocelela izingane zikaLinono indawo yokuhlala. UBafana akanasikhathi sezingane zakhe ukhetha umsebenzi wokugada izinja. UBafana uba nomona ngokufunda kukaPoppie utshela uPoppie ukuthi akangaqhubeki nokufunda. Ukhuza uPoppie uma ehlukumeza uMaXakushe ngesikhathi emxosha ebusuku emzini wakhe. Akakwazi ukwelekelela uMnumzane uBen Martin owayefisa ukunikeza usizo umphakathi wabantu abamnyama. Indlela enza ngayo kuWilliamson asebenza naye, itshengisa ukungamhloniphi ngoba umbiza ngoMadala. Ukhetha ukushiya uMelody, U-Euthenasia noPoppie, alaxaze nomsebenzi ngenxa yokungenela uphuzo oludakayo nokwenqaba usizo luka-Terry Lewis. Uthi engumuntu omnyama kepha angabazisi omakhelwane bakhe. Ukhetha ukuhlalisana noMaMthunzi ebe engahlukanisanga noPoppie. Walekelela uMaMthunzi ukuhambisa uPrisca ekolishi ebe ashiya ezakhe izingane u-Euthenasia noMelody engazi noma ziyafunda yini. Uthi engubaba awashele uMaMsibi izimpahla zakhe zokugqoka zangaphansi. UPoppie wenqaba ukwamukela izingane zikaLinono kwala noma ozakwabo emsebenzini bemncenga ukuthi azithathe. Akabi nesikhathi sokukhulisa izingane zakhe, ikakhulukazi uMelody oze athole izingane ezimbili engashadile. Uxosha uMaXakushe ongumzanyana wezingane zakhe, akafuni ngisho alale ngalobo busuku ngoba engamfuni umuntu osola izingane zakhe. UPoppie uma eshayelwa ucingo nguHlanganisani efuna ukumazisa ngo-Euthenasia akamemukeli kahle njengelunga lomndeni. Uthengela u-Euthenasia imoto ngaphandle kokubonisana noBafana. Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 21 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka UPoppie ukhombisa ukuba nomona ngoHlanganisani no-Uzithelile ngoba bekhombisa ikhono eliphezulu emqhudelwaneni wokugijima. Ucabanga nokubathakatha. UPoppie wakhetha ukushiya iBhayibheli ayeliphiwe uQophitshe emzini wabo eMlazi. UPoppie ufika emsebenzini kaBafana uthatha izincwadi ngoba efuna ukuthi uBafana afike ekhaya balungise izinto. UHlanganisani wamukela u-Euthenasia uma efika e-B.W Vilakazi. Ugoduka naye uya eMpaphala. Utshela u-Euthenasia ukuthi akulungile ukuhamba ekhaya kungaziwa. Ugqugquzela u-Euthenasia ukuthi afunde phesheya. Akadlali ngoZamaShenge, uyamshada umenza inkosikazi yakhe. Ukhulisa izingane zikaMelody, umphindisela esikoleni ukuthi ayofunda. Uhlalisa uBafana noPoppie eMfangidelile. Indlela uHlanganisani enze ngayo izinto yamukelekile ngokwamagugu ngenxa yokuthi ubamba iqhaza lokuhlanganisa umndeni. Impela kuyiqiniso ukuthi uma umuntu ekwazile ukuzikhethela impilo akabi nokusola abanye abantu. Kule noveli kunabalingiswa abazikhethele impilo okube nemiphumela ehlukene empilweni yabo. Abanye babe nokuzisola basizwa ngabanye njengoBafana noPoppie. (Ohlolwayo makabeke uvo lwakhe, akhombise ukuthi useyayiphetha impendulo yombuzo.) [Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo/ izimpendulo ezinganikeziwe lapha]. [25] Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 22 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka UMBUZO 13 (UMBUZO OMFUSHANE) IMPI YABOMDABU ISETHUNJINI – JC Buthelezi 13.1 Umlandi usilandisa/usixoxela ngemicabango kaPoppie njengoba ekhumbula indlela okugcwala ngayo isitimela namatekisi aseShowe. Le micabango anayo isuswa ukufika komfana waseShowe ogulayo. Ubuye acabange nangoNjini Cele ukuthi akathandi kangakanani ukuhamba ngamatekisi ngoba esakholelwa ekuhambeni ngesitimela. [Nikeza amamaki amabili uma ewuchazile umsebenzi womlandi] (2) 13.2 • Yingoba wayebona ukuthi uPoppie usibukele phansi isiguli futhi akawahloniphi umsebenzi wakhe. • Yingoba wayefuna ukuqinisekisa ukuthi uPoppie akazimisele ngempela yini ukuyobheka isiguli sangasemzini wakhe. • Yingoba wayethukile ngenxa yokuthi isiguli sasigula kakhulu sidinga usizo ngokushesha. [Nikeza amamaki amathathu uma efingqile isigameko kulesi siqeshana] (3) 13.3 La mazwi akhombisa isimo senhlalo esingesihle njengoba uPoppie ekhuluma isiNgisi enqaba ukuyobheka isiguli ngoba ekhombisa ukuba nobandlululo uma kungabantu basemakhaya. [Nikeza amamaki amabili uma ewuvezile umbono wamagama agqamile] (2) 13.4 UBafana ube nothando olungafani lwezingane zikaPoppie noMaMthunzi. UBafana akabanakekeli oMelody no-Euthenesia, unakekela izinja kuphela kwakhe. Kanti uma ekaMaMthunzi ukwazi ukuhambisa uPrisca ekolishi ngemoto yakhe. [Nikeza amamaki amathathu uma eqhathanisile uthando lwabalingiswa] (3) 13.5 Ngiyazwelana ngoba uMelody akalutholanga uthando lokunakekelwa uPoppie noBafana ukuze bamyale, wayesizwa uMaXakushe ambonise ngokukhula nokuziphatha kwengane. UPoppie waxosha uMaXakushe wasala engenamuntu ombonisayo. Ukube bengiwuMelody bengiyosebenza kanzima nginakekele izingane zami ukuze okwenzeke kimi kungenzeki kuzona. NOMA Angizwelani naye ngoba umuntu uvuna lokho akutshalile. UMelody akaphoqwangwa ukuba abe nobudlelwano noPrince noMandla wakwenza ngokuthanda futhi efuna ukweqa imithetho kaMaMthimkhulu. [Nikeza amamaki amabili uma ewuvezile ukuzwelana/ukungazwelani] (Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa) (2) Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 23 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka 13.6 Udweshu olutholakala kulesi siqeshana ludalwa ukuthi u-Euthenasia untshontshe imoto kaMiss Hawkins. Utshela uBafana ukuthi lokhu akwenzile ubeziholela ngoba uMiss Hawkins ubelokhu emthuma engamkhokheli. [Nikeza amamaki amabili uma eshilo ukuthi udweshu ludalwa yini] (2) 13.7 Okwenziwa u-Euthenasia kumveza njengomlingiswa ongahloniphi ngokuthi angaxolisi uma ebuzwa ngokuthatha imoto kaMiss Hawkins. Uphinda alindele inkokhelo uma ethunywa umuntu omdala kunaye okumele ngabe umthatha njengomzali wakhe. [Nikeza amamaki amathathu echaze kafushane izenzo zomlingiswa] (3) 13.8 Umbhali uhlose ukugqamisa ubuntu nokwazisana komakhelwane. UMadonsela wamukela uCele kahle uma efika kuye ngenkathi exoshwe nguBafana emzini wakhe. Umxoxela nendlela okuphilwa ngayo ko-BA okwenze uCele aqonde imbangela yesenzo sikaBafana. [Nikeza amamaki amabili uma eyinikezile inhloso yombhali] (Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa) (2) 13.9 Ngicabanga ukuthi wawuzoba mubi. UBafana wayezogcina engabuyisananga nomndeni wakhe waseMpaphala. Wayezoqhubeka ahambe ehlala nabanye omasihlalisane mhlawumbe aze agcine esehlala nasemgwaqeni. Hleze wayengagcina eshonile angcwatshwe ungazi umndeni wakhe ngenxa yamashwa ayemlandela. [Nikeza amamaki amathathu uma ewuvezile umphumela] (Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa) (3) 13.10 Umbhali uphumelele kahle ukuphetha le noveli ngopholavuthondaba ngoba kube noxolo nokubuyisana komndeni waseMpaphala nowaseThekwini. Umndeni kaCele wamukela uNgubane njengoba efika eMpaphala, bayamhlabela. Baphinde bamukela uPoppie osehamba ngenduku njengoba efika eMpaphala ehamba noVikizitha. UNgubane noPoppie bayabuyelana, badayisa indlu yabo yase La Lucia bagcine behlala eMthunzini. [Nikeza amamaki amathathu uma ekwazile ukuphawula wasekela] (Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa) (3) [25] Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 24 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka UBUCIKO BOMLOMO UMBUZO 14 (UMBUZO OMUDE) UJU LWEZIZUKULWANE – KL Makhoba • Ungasebenzisa la maphuzu njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo. • Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni. • Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-41 ukumaka i-eseyi. INGANEKWANE: 'IKHUBALO LIKAFUKWE' (Ohlolwayo angasebenzisa la maphuzu alandelayo namanye amayelana nendlela abalingiswa abenze ngayo izinto kulobu buciko bomlomo.) Kuyenzeka kwesinye isikhathi izinto ezenziwa ngabantu nezilwane zisifundise, zexwayise futhi zedlulise umyalezo othile. Kuyavela nakulobu buciko bomlomo okufundisayo, okwexwayisayo nokwadlulisa umyalezo. INGANEKWANE: IKHUBALO LIKAFUKWE Le nganekwane ifundisa ngokuthi kubalulekile ukuthi uma ungubaba wekhaya uhambe uyosebenzela umndeni wakho ukuze ungalali ngendlala njengoba kwenza umlimi kule nganekwane. Uyayidela impilo yakho, umlimi uyidela ngokuyogawula izibonda zesivande ehlathini elesabekayo futhi elalidume ngokuba nezinhlobo zezilwane ebezingaba yingozi. Kuthe esagawula ubona izinsizwa ezazihlomile zivula idwala ngendlela engajwayekile yokucula iculo bese idwala liyavuleka. Kudingeka ube nobuchule, umlimi akazange abaleke, wangena ehlathini, wacasha efuna ukubona ukuthi zenzani. Wama walalela wabamba konke okwenzekayo elapho ehlathini ecashe otshanini. Ungazuza umcebo ngokulalela/ukubuka indlela okwenziwa ngayo izinto ngabanye abantu. Umlimi waya edwaleni ngemuva kokuba zihambe izinsizwa wase enza lokhu okwakwenziwa yizinsizwa ukuze naye akwazi ukuthola imali. Wacula, idwala lavuleka wangena edwaleni wazitika ngemali eyayilapho engacabangi nanokuthi lezi zinsizwa zingabuya mhlawumbe zimlimaze. Waphumelela waze wafika ekhaya nemali. Yize izinsizwa zazinemali engaziwa muntu zazilekelelana ngenkathi zifaka imali emasakeni okwenza ukuba umsebenzi wazo ube lula futhi usheshe uphele yize imali yabe iyiningi. Okunye okugqanyiswa yile nganekwane ukuthi kuhle ukwethembeka nokucabangela umndeni wakho. Umlimi waxoxela inkosikazi yakhe ngendlela ayethole ngayo imali. Bayibala belekelelana. Kuyenzeka senze izethembiso kodwa singazifezi. Inkosikazi yomlimi yacabanga ukuyoxoxela umfowabo ongusomabhizinisi yize umyeni wayo wayeyiyalile ukuba ingatsheli muntu. Yathatha izingubo yashaya sengathi iyowasha kanti iyoxoxela umfowabo. Yanikeza umfowabo indlela yokufinyelela kulo mcebo yize umfowabo wayecebile. Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 25 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka Alikho isoka elingenasici. Lobu buciko buxwayisa ngokuthi kubi ukungeneliseki, uSomabhizinisi wayengenelisekile ngomcebo ayenawo futhi ebukela phansi umyeni kadadewabo ngoba engumlimi ongenamali. Wayembiza ngesihlupheki esingenalutho. Esezwile ngodadewabo ngedwala lezimanga naye wanikela khona edwaleni efisa ukuthola imali edlula ekamlimi. Waya ehlathini eyofuna idwala ayengenaso isiqiniseko ngokuthi likuyiphi indawo kulelo hlathi. Walifuna waze walithola naye wazitapela imali. Wazisola ngokuza yedwa ukuze ayithathe yonke imali ukwedlula amasaka ayi-17. Kwathi uma sekumele aphume wakhohlwa amagama engoma eyayiculelwa idwala. Umyalezo odluliswa kule nganekwane uthi umona nokungeneliseki kungakufaka enkingeni. USomabhinizi waficwa abanikazi bemali phakathi edwaleni kodwa wakwazi ukucabanga masinyane wangena esakeni elalingenalutho, walibopha ngocingo njengoba kwenziwe kwamanye amasaka ayenemali ukuze asindise impilo yakhe. Wazisola ngokuthanda kwakhe imali, esecabanga namabhizinisi akhe, nemali yakhe ayezofa engazange akujabulele. Wazisindisa ngokumemeza, wethusa izinsizwa ngokubuza ukuthi kuyoze kube nini zithanda imali. Wazisabisa ngokuthi zizofa uma zike zawela umfula nale mali. Kwaba ukusinda kwakhe. Wathatha amasaka ambalwa ngoba wayesebonile ukuthi ukuthanda imali akulungile. IZIBONGO ZIKAGCINA MHLOPHE Lezi zibongo zikaGcina Mhlophe zimveza engumuntu oyingqalabutho kwabesifazane ekuhayeni, ekuxoxeni nasekuqambeni ubuciko bomlomo. Ziveza ukuthi uyakhulisa, axwayise abuye afundise izinto ezithile/ezahlukene. Imbongi imbona engumuntu oziphethe kahle uze uyanconywa ufaniswa nekhiwane elingenazimpethu ngoba uthi emuhle ngaphandle ebe emsulwa/engenasici nangaphakathi. Wenza isiqiniseko sokukhulisa imisebenzi yobuciko bomlomo abe nabanye abantu base-Afrika yonkana bafunda kuye ukuxoxa izinganekwane. Kusizakala abantu abaningi ngolwazi olujulile abaluthola kuye uze uhambela namanye amazwe okubalwa kuwo iJalimane, iNtaliyane naseLandane. Imisebenzi yakhe iyatholakala emithonjeni yolwazi ehlukahlukene elekelelwa inyuvesi yaseThekwini. Lokho kuveza ukuthi yize ephumelela kodwa akawenzi yedwa lo msebenzi wokubhala nokuxoxa izinganekwane. Akwenzayo ngokuhle kodwa, okumhlophe njengesibongo sakhe sakwaMhlophe. IHUBO: Awuqiqe Umthwalo Leli hubo lifundisa ngemvelaphi yamahubo aculwa ngabantu uma besebenza. Abanika umdlandla aphinde abagqugquzele uma benza imisebenzi ethile. Likhombisa ukubambisana nokuzimisela/nokuzinikela. Impela kuyiqiniso ukuthi ubuciko bomlomo benza imisebenzi eyahlukahlukene. Lokhu kufakazelwa yilobu buciko bomlomo okuyinganekwane, izibongo nehubo ngoba buveze ukuthi kuyafundisa, kuxwayise futhi kwedlulisa momyalezo wokuthi kubalulekile ukuthi abantu babambisane kukho konke abakwenzayo njengoba kwenza umlimi nomkakhe, izinsizwa ezilishumi, uGcina Mhlophe neNyuvesi yaseLandane kanye neyaseThekwini kanye nabahuba ihubo elithi, 'Awuqiqe Umthwalo. (Ohlolwayo makabeke uvo lwakhe, akhombise ukuthi useyayiphetha impendulo yombuzo.) [Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo/ izimpendulo ezinganikeziwe lapha] [25] Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 26 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka UMBUZO 15 (UMBUZO OMFUSHANE) IZINGANEKWANE: 'UNONSIKELELO' 15.1 Isizinda ngokwenkathi esenkathi yamanje. Inkawana iphuza amanzi ngepayipi/Impala ikha amanzi empompini. [Nikeza amamaki amabili uma esigagulile isizinda senkathi] (1) 15.2 UNkawana ululeka uMazinyo ngokuthi akadle utshani. Uyabona ukuthi uzobulawa yindlala njengoba izilwane zingasaphumi emzini yazo ukuzophuza amanzi, sezinompompi ezibathole ngenxa yempucuzeko. [Nikeza amamaki amabili uma echazile wanika iseluleko] (2) 15.3 Umsebenzi womlandi awufani. Ekuqaleni kwalesi siqeshana usilandisa ngesimo somlingiswa onguMazinyo ayebhekene naso. Uchaza isizathu sokuba uMazinyo azithole esebulawa indlala. Esiphethweni sale nganekwane umlandi uchaza ubuqili ayebuzama uMazinyo bokuholela ophathe iMpala ukuze ezothola okuya ngasethunjini. [Nikeza amamaki amathathu uma eqhathanisile udweshu] (3) 15.4 Ingwijikhwebu etholakala kule nganekwane isetshenziswe kahle ngoba uMazinyo wayeseconsa amathe ebona impala iziletha emfuleni, kuthe ngenkathi impala isathi ilethela ingwenya igatsha kwaqhamuka inkawu. Inkawu yaxwayisa impala ngokuthi mayiyekele lelo gatsha ingasondeli yiyona ezojikijelela ingwenya. Lokho kwadala ukusinda kwempala kuMazinyo. [Nikeza amamaki amabili uma echazile ingwijikhwebu] (2) 15.5 Kunabalingiswa abangamazimu. [Nikeza imaki elilodwa uma enikezile okutholakala kulobuciko] (1) 15.6 Amazimu ajezisa uNonsikelelo ngoba ayemyalile ukuba angavumeli muntu ozongena embhoshongweni. Amazimu ase enqamula umsila wengubo yakhe ngoba wayevumele inkosana ukuba imvakashele embhoshongweni. Amazimu alizwa iphunga lomuntu ase emjezisa ngokumsusa embhoshongweni amusa ehlathini [Nikeza amamaki amabili uma echazile ngokujeziswa kukaNonsikelelo] (2) 15.7 Ngicabanga ukuthi wenzela ukugcizelela izwi lalowo ofuna ukwenzelwa into njengoba amazimu ayethi uma eseliphindile igama likaNonsikelelo abe nesiqiniseko sokuthi uNonsikelelo uwezwile. Wayenzela nokunandisa/ukuheha izethameli ukuze ziqhubeke nokulalela inganekwane zingalali. [Nikeza amamaki amabili uma echazile umbono wokuphindaphinda] (2) Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 27 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka 15.8 Umxoxi uphumelele kahle ukwethula isulubezi kule nganekwane. Kuyenzeka ekugcineni izinto sezizolunga bese ziyonakala. Amazimuzimu ase emtholile lo muntu owayevakashele uNonsikelelo futhi esemfihlile uNonsikelelo. Inkosana yafika embhoshongweni, yacula, izimu lehlisa umsila wengubo inkosana yenyuka ngawo. Lathi uma libona ukuthi ngumuntu lethuka ladedela umsila inkosana yawa. Lokho kwenza ukuthi inkosana iphunyule ekutholweni ngamazimu okwaholela ekutheni igcine imtholile uNonsikelelo owayesefihlwe ehlathini. [Nikeza amamaki amabili uma ephawulile ngesulubezi] (2) 15.9 Le migqa inento eyenzeka ngokufanayo okukhombisa isibindi nokuphokophela. USbongile ufaniswa nogandaganda ohamba uya phambili njalo nongalokhu ushayelwa ngokuya emuva. [Nikeza amamaki amabili uma enikezile okufanayo] (2) 15.10 Izenzo zenkosana nalezo zeNkosi uDkt. Sbongile ziyefana ngokuduka. Inkosana yahamba iduka nehlathi ingazi ukuthi iyaphi emva kokuphahlazeka phansi yagcina ifikile la kulahlwe khona uNonsikelelo. Inkosi uDkt Sbongile naye wehle enyuka ebumnyameni kodwa ekugcineni waphumelela kwabona noma ubani. [Nikeza amamaki amathathu uma eqhathanisile izenzo] (3) 15.11 Ihubo elithi, 'Senzeni' lixhumana nenganekwane uNonsikelelo ngokuthi uNonsikelelo wayesosizini lokuhlukunyezwa ngamazimu ngokumgcina ehleli yedwa ehlathini. Leli hubo lihlatshelelwa abantu abasuke benosizi noma bekhala ngenxa yokugqilazeka ngandlela thile. [Nikeza amamaki amabili uma enikezile okuxhumene] (2) 15.12 Lesi sisho sisetshenziswe kahle mayelana nempilo kaNonsikelelo ngoba wayelahleke emncane, watholwa ngamazimu amkhulisa. Wayenganaye umuntu owayezomsiza amphindisele kubazali bakhe. Kwathi uma esetholwe yinkosana okokuqala, amazimu amjezisela ukufaka umuntu embhoshongweni. [Nikeza amamaki amathathu uma exoxile ngokusetshenziswa kwesisho] (3) [25] AMAMAKI ESIQEPHU B: 25 Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 28 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka ISIQEPHU C: UMDLALO UMBUZO 16 (UMBUZO OMUDE) KUDELA OWAZIYO – BP Maphumulo • Ungasebenzisa la maphuzu njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo. • Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni. • Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-41 ukumaka i-eseyi. (Ohlolwayo angasebenzisa la maphuzu alandelayo namanye amayelana nendlela abalingiswa abenze ngayo izinto kulo mdlalo.) Lesi sitatimende esishiwo umbhali siliqiniso ngoba cishe yonke imizi iyaba nezinkinga ebhekana nazo njengoba nakulo mdlalo zikhona izinkinga ezikhungethe umuzi kaMdaluli. UMdaluli oyinhloko yaleli khaya uphelelwa ngumsebenzi kade kunguye kuphela osebenzayo nowondlayo ekhaya. Lokhu kushabalalisa wonke amathemba akhe akade enawo ngomndeni wakhe. UMdaluli uyahluleka ukukhokha isikweletu sasekolishi lapho kufunda khona uLondiwe. Lokhu kudala ingcindezi kuphinde kushabalalise nenjabulo kuye kanye nasemndenini wakhe ngoba wawusunethemba lokuthi uLondiwe uzoqeda ukufunda alekelele ekufukuleni ikhaya lakubo. Lokhu kudala ingcindezi enkulu kuMdaluli uphelelwa wuthando lokudla uma umkakhe emphakela. Ushaya umkakhe kusihlwa kuze kusiza ukufika kukaManqina ezolamula lolu dungunyane. Aphinde ashaye uMaMlanduli ebusuku uma enqaba ukumnikeza indabandaba okugcina elahlekelwa ukuhlonishwa izingane zakhe njengoba uLondiwe abiza amaphoyisa kufike uZayeka wambopha. UMdaluli uvundulula ikhono lakhe lakudala lokwakha izindlu ukwenzela ukuba akwazi ukuxosha ikati eziko. Uthola umsebenzi wokwakha umuzi kaSaziwayo Ntenga waseMangethe usindwa zinyawo ngoba uphucwa iqatha emlonyeni uChivenga. UChivenga naye wabe enza umsebenzi ofana nowakhe kepha ubiza amanani aphansi. Lokhu kuphuca kukaMdaluli isinkwa emlonyeni kwadala ukuba isimo sasemzini wakhe sibe sibi kakhulu. Kwangagcina lapho kwamenza ukuba abe nenhliziyo embi manje nakwabanye abantu. Ngenxa yesandla esihle sikaChivenga, uMdaluli ulahlekelwa amakhasimende agcina esekhetha ukwenzelwa nguChivenga umsebenzi. UMdaluli ugcina esezonda uChivenga. Lokhu kwenza isimo sibe sibi phakathi kwakhe noChivenga. Ukudlondlobala kwebhizinisi likaChivenga lidlule elikaMdaluli kwenza ukuthi uMdaluli abe nomona athakathe uChivenga. UChivenga ubolelwa yisandla agcine eselaliswe esibhedlela. Lokhu kwabhebhethekisa ubutha phakathi kukaMdaluli noChivenga, uMbhebhezeli wamtshela uChivenga ukuthi uthakathwe nguMdaluli. Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 29 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka UMdaluli uyaqhubeka nokuzonda uChivenga umqubela ehlathini laseMphekandlubu umshaya uyamlimaza esihlakaleni ngemolontshisi. Lokho kuholela ekutheni abanjwe iphoyisa uZayeka limbophe uMdaluli agcine engasakwazi ukwenza izidingo zakhe ngoba useboshiwe. UMdaluli uthatha isinqumo sokuthatha iholide lokuya eSudan ukuze aqale kabusha impilo yakhe. Uhamba yedwa kanti izinto azizohamba kahle ngendlela abeyifisa. Kwazamazama umhlaba uZenyezile waxoxela umndeni kaMdaluli kodwa kusoleka ukuthi kungenzeka ukuthi ubengomunye walabo abashonile ngokugqibeka ngaphansi komhlaba nakuba babengenasiqiniseko. Umbhali uphumelele kahle ukuveza ukuthi awukho umuzi ongenazo izinkinga. Izinkinga ezibhekene nomuzi kaMdaluli ezitholakala ngenhla ziyakufakazela ukuthi yilowo nalowo muzi unezinkinga zawo. (Ohlolwayo makabeke uvo lwakhe, akhombise ukuthi useyayiphetha impendulo yombuzo.) [Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo/ izimpendulo ezinganikeziwe lapha] [25] Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 30 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka UMBUZO 17 (UMBUZO OMFUSHANE) KUDELA OWAZIYO – BP Maphumulo 17.1 Kusemzini kaChivenga kwaHlomendlini. [Nikeza imaki elilodwa uma esinikezile isizinda sendawo] (1) 17.2 UHlengiwe uzombheka uChivenga ukuthi useyalulama lokho kukhombisa ukumkhathalela nothando ngokuzombona uyamzwela ngisho nasezinhlungwini abonakala ekuzo. [Nikeza amamaki amabili uma esigagulile isenzo] (2) 17.3 Imbangela yesimo senhlalo esingesihle ukulimala kukaChivenga emuva kokuthi eshaywe uMdaluli. Uze walaliswa esibhedlela. UHlengiwe kuyamkhathaza ukumbona esezinhlungwini uze abone ukuthi basheshe bamkhipha esibhedlela engakalulami kahle. [Nikeza amamaki amabili uma eyichazile kafushane imbangela] (2) 17.4 Isigameko esasifihlelwe umlingiswa onguHlengiwe esokuthi uChivenga wayesenze ubugebengu ehlangene noHeshana washintsha ipasi likaHlengiwe walibhala isibongo sakhe kwasengathi sebeshadile. [Nikeza amamaki amabili uma esibhalile isigameko esasifihlelwe umlingiswa] (2) 17.5 Lezi zenzo zokushintshwa kwamapasi azikho emthethweni. UHlengiwe wanikeza uChivenga ipasi lakhe ngethemba lokuthola umsebenzi. Labuya selithi ushade noChivenga. Nalapha eNingizimu Afrika ubugebengu bokushintshwa kwamapasi sekuvamile. Baningi abantu abazithola sebeshadile nabantu abangabazi ngaphandle kokuvumelana nabo njengoba kwenzekile nakuHlengiwe okushintshwe isibongo epasini lakhe engazi. [Nikeza amamaki amathathu uma eyamanise izigameko wasekela] (3) 17.6 Ivumakabili lalibikezela ukuthakathwa kukaChivenga ethakathwa nguMdaluli. Ivumakabili inyoni eyaziwa ngokuba nomoya omubi, ivamise ukusetshenziswa ngabathakathi. Nempela uChivenga wathakathwa uMdaluli wabola isandla. [Nikeza amamaki amathathu uma exoxile ngesibikezelo] (3) 17.7 UChivenga wayelaliswe esibhedlela ngenxa yokuhlaselwa alinyazwe nguMdaluli ngokumshaya ngemolontshisi. [Nikeza amamaki amabili uma eyibhalile imbangela] (2) Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 31 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka 17.8 Umoya ovezwa uChivenga owokujabula njengoba evakashelwe isithandwa sakhe uHlengiwe yize esezinhlungwini. Uyaqhubeka umbiza ngamagama amnandi akhombisa uthando, umbiza ngomayitukluza, mntakwethu nangethambo lakhe leKentucky ngenxa yokumthanda nokumkhathalela uHlengiwe. [Nikeza amamaki amathathu uma exoxile ngomoya] (3) 17.9 Izenzo ezenziwa nguMdaluli kuChivenga zimveza njengomlingiswa oyigwala. Waqala ngokuthakatha uChivenga wabola umunwe owawusunesitupamunwana. Waphinda wamhlasela ngemolontshisi. Lokho kwakungubugwala ngoba wayesaba ukubangisana naye ebhizinisini ngoba uChivenga enekhono elidlula elakhe. [Nikeza amamaki amabili uma ewubekile umbono wezenzo zabalingiswa] (2) 17.10 Inhloso yombhali yokusebenzisa uMbhebhezeli ukuqaphelisa abantu ukuthi kukhona abangani abangathembekile abangakwenzisa izinto ezingafanele. UMbhebhezeli ungumngani kaMdaluli amethembayo namxoxela zonke izinkinga zakhe. Uvela nesisombululo senkinga kuMdaluli sokuthi makathakathe uChivenga. Emveni kwalokho uhamba ngasese uvakashela uChivenga esibhedlela amtshele ukuthi uyamazi umuntu omthakathayo. [Nikeza amamaki amathathu uma eyivezile inhloso] (3) 17.11 Ngicabanga ukuthi ngangingemukela isimo esingehlele ngokuthi ngixoxisane nomndeni wami noma ngiye kodokotela abeluleka ngokwengqondo kanye nabeluleki bezimali. Ngangingaqhubeka nokufuna amatoho noma ngizisungulele ibhizinisi engingalenza ukuthola imali. Lokho kwakuzogwema udlame uMdaluli aba nalo emndenini nasemphakathini. [Nikeza amamaki amabili uma exoxe ngesisombululo wasekela] [Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa] (2) [25] Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 32 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka UMBUZO 18 (UMBUZO OMUDE) AWUWELWA UMNGENI – M Gcumisa • Ungasebenzisa la maphuzu njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo. • Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni. • Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-41 ukumaka i-eseyi. (Ohlolwayo angasebenzisa la maphuzu alandelayo namanye amayelana nendlela abalingiswa abenze ngayo izinto kulo mdlalo.) Lesi sitatimende esishiwo umbhali siliqiniso ngoba cishe zonke zizwe ziyaba nezinkinga ezibhekana nazo njengoba nakulo mdlalo zikhona izinkinga ezikhungethe isizwe sikaSalimani. Abelungu benza amaqhinga amaningi ukuzama ukuthola ingxenye yomhlaba ophethwe iNkosi uSalimani. Ukwaziswa kukaSalimani mayelana nodaba lokuklanywa kabusha kwemingcele kumenza abambe imihlangano eyahlukene ukuze abonisane nesizwe sakhe ngodaba lokuphucwa kwakhe umhlaba. Lolu daba luyihlalise kabi iNkosi uSalimani kanye nesizwe sonkana. USalimani enobukhosi obunohlonze ngenxa yokusingathwa ngabantu ababusayo, wazisa abafowabo mayelana nomyalezo owawuvela kuZithulele mayelana nokuklanywa kabusha kwemingcele. Isizwe sonkana siyayeseka iNkosi efunga igomela ukuthi izwe liyafelwa futhi uMngeni ungaphenduka igazi, kuba kanjalo emazweni/ezizweni uma kukhona abantu abafuna ukuqola abanye umhlaba. Isizwe asijiki siwotha ubomvu, ngodaba lokuthi abelungu bafuna ukuvele baziklamele nje umngcele wezwe lokhokho baso. Isizwe siba yimbumba siseka inkosi uSalimani ngalolu daba. Ukwesekwa kukaSalimani abafowabo kumenza angavumi ukubukela nje angazami imizamo izwe lithathwe yena ebe esonge izandla. Uya kuZithulele enkantolo yaseMshwati. Akahambi yedwa kukhona abamphelezelayo njezinduna kanye nabafowabo uqobo lwakhe. Inkosi uSalimani ubiza imbizo enkulu ukuba bazohlanganela emzini wakhe. Kulo mhlangano usebenzisa ubhontshisi omnyama nomhlophe ukuthi kwenziwe ukhetho kusetshenziswa izinkamba ezimbili. Lokhu wakwenza ngoba enobuhlakani futhi efuna ukubheka ukuthi abantu bakhe ngabe bayahambisana yini nabo ekulweni nale nkinga yokusikwa kwemingcele. Abantu bakutshengisa ukweseka iNkosi ngokuba bathathe ubhontshisi omnyama bawufaka okhambeni. Kwathi labo ababe sebephenduke amambuka njengoMphiliphili bona benza okwehlukile ngoba base becheme nabelungu. Nakuba ayesekhona amambuka afana nabo oMphiliphili kepha iNkosi uSalimani ayimbulali kodwa unika ithuba ukuba abafowabo babeke uvo lwabo. Uyamhlawulisa ngalesi senzo sakhe, okwakungeke kwenzeke ukube wayengabambisene nesizwe sakhe. Ogqayinyanga babelungu bahlasela abantu bakaSalimani ababehlezi bezibusela emzini kaMcondo. Kuleso senzo ogqayinyanga bahlangana nezimbila zithula ngoba yibo abalimala kakhulu. UZithulele ubopha uMcondo umfowabo weNkosi uSalimani kanye nenduna uNomehlo. Icala liyabalahla oMcondo benoNomehlo kepha isijeziso kuba ukuphucwa umhlaba kukaSalimani ngoba bethi inja ibambela umnikazi wayo. Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 33 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka Lesi sinqumo kwakungamagqinga kaZithulele okuthatha umhlaba weNkosi ngoba wayebona ukuthi iNkosi uSalimani ibhoka iyakhahlela ngodaba lokuklanywa kabusha kwemingcele. UZithulele wabe efuna ukunciphisa umhlaba weNkosi uSalimani ukuze uthathwe abelungu. Kwathi noma umngcele sebewuthathile ngobuqili kwangena icala enkantolo yamajaji eseMshwathi yahlula uSalimani. INkosi uSalimani yathatha udaba lwayo yalidlulisela emajajini amakhulu aseMgungundlovu. INkosi uSalimani yagcina ngokuliwina icala, yabuyiselwa ingxenye yezwe layo eyase iphucwe yona uhulumeni ngobuqili. Lezi zigameko ezingenhla zifakazela ukuthi ngempela yileso naleso sizwe siba nazo izinkinga esibhekana nazo. Kuyenzeka ukuthi lezo zinkinga zigcine sezihlakaze umbuso noma ubukhosi baleso sizwe. Kepha kule ncwadi, iNkosi uSalimani wakwazi ukubheka nazezi zinkinga, waphetha ngokuba azinqobe. (Ohlolwayo makabeke uvo lwakhe, akhombise ukuthi useyayiphetha impendulo yombuzo.) [Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo/ izimpendulo ezinganikeziwe lapha] [25] Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 34 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka UMBUZO 19 (UMBUZO OMFUSHANE) AWUWELWA UMNGENI – M Gcumisa 19.1 Kusenkantolo eMshwathi. [Nikeza imaki elilodwa uma esinikezile isizinda sendawo] (1) 19.2 Usondela kuye uyakhuleka ngesizotha ngaphambi kokuba amhlebezele ukuthi kumele enzeni. [Nikeza amamki amabili uma esinikezile isenzo wasekela] (2) 19.3 Isimo senhlalo asisihle. INkosi uSalimani usenkantolo yaseMshwathi, ucelwa uNongejeni ukuba akhiphele phandle amabutho akhe. INkosi uSalimani ale ukhasha ngoba ethi ungena nawo nje ngokulandela umyalelo wonongqayi abathe akangene nahamba nabo. UZithulele azijube atshele uSalimani ukuba akakhiphele phandle amabutho, uSalimani aphinde enqabe. [Nikeza amamaki amabili uma echaze kafushane isimo senhlalo] (2) 19.4 Isigameko esasifihlelwe amabutho enkosi uSalimani esokuthi athi ezisinela kumnandi kaVimbingwenya kanti onogada bakaMgqabuli bazowazuma bewahlasele. [Nikeza amamaki amabili uma esichazile isigameko esasifihlelwe amabutho] (2) 19.5 Ubuholi bokuba izinduna babo bobabili abufani. UMphiliphili ube yinduna kaSalamini elutheka kalula, yavuma ukusetshenziswa ngokuthengwa abelungu ukuze abe yimpimpi adayise izwe likaSalimini kanti uNomehlo ube yinduna ethembekile neqotho ekwazi ukumela iqiniso nangalesi sikhathi eboshiwe ngecala lokushaya abantu bakwaMgqabuli. [Nikeza amamaki amathathu uma eqhathanisile ubuholi wasekela] (3) 19.6 INkosi uSalimani ukhombise isenzo esinobuhlakani obukhulu nokuzethemba. Akavumelanga intukuthelo yabafowabo kanye nesizwe sakhe emuva kokulahlwa icala enkantolo eMshwathi ayefakwe lona lokubulala abantu bakaMgqabuli kade belwa nabantu bakhe ngaphansi kukaMcondo. Unquma ukudlulisela icala eMgungundlovu ukuze icala liqulwe ngobulungiswa. Nempela icala lafika lamthetha. Umhlaba wangathathwa ngabelungu. [Nikeza amamaki amathathu uma ephawulile wasekela] (3) 19.7 Yingoba kuzothethwa icala lokuhlaselwa kwabantu benkosi uSalimani behlaselwa onogada bakaMgqabuli. [Nikeza amamaki amabili uma eyibhalile imbangela] (2) Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 35 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka 19.8 • USalimani wabiza imbizo lapho kwazohlanganwa khona noZithulele ukuzoklanywa komngcele. • USalimani wabiza sonke isizwe sakhe ukuba sihlangana ukuze sikhethe ukuthi siyavuma yini ukuthi kuwelwe uMngeni. • Ngosuku lokhetho uSalimani weza nesu likabhontshisi lokukhetha, abantu bakhetha ukuthatha ubhontshi omnyama ngokuwufaka esikhambeni, wehlulwa kanjalo uhulumeni. [Nikeza amamaki amathathu uma efingqile ngamaphuzu] (3) 19.9 Izenzo zabafowabo benkosi uSalimani zibaveza njengabalingiswa abaqotho ngokweseka umfowabo kuzo zonke izigameko adlule kuzo ngecala lokwebiwa komhlaba wesizwe sakhe. [Nikeza amamaki amabili uma ewuvezile umbono wezenzo] (2) 19.10 Inhloso yombhali yokusebenzisa ukuveza ukuthi ngenxa yokuhluka kolimi lwesiZulu nolwesiLungu kwakubalulekile ukuthi kube khona abantu abafana noNongejeni ukuze bezotolika. [Nikeza amamaki amathathu uma eyivezile inhloso] (3) 19.11 Ukuba ngangiyinkosi uSalimani ngangizokwenza isiqiniseko ukuba laba belungu bayajeziswa kakhulu ngoba ngangingabafaka icala lamademeshe. Ngangibuye ngenze idili elikhulu esizweni ukwenzela ukubonga kwabaphansi, ukubonga abafowethu kanye nesizwe sonkana ngokungeseka kuze kube sekugcineni. [Nikeza amamaki amabili uma exoxe ngesisombululo wasekela] (Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa) (2) [25] Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 36 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka UMBUZO 20 (UMBUZO OMUDE) UBHUKU LWAMANQE – EJ Mhlanga • Ungasebenzisa la maphuzu njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo. • Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni. • Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-41 ukumaka i-eseyi. Ohlolwayo angasebenzisa la maphuzu alandelayo namanye amayelana nendlela abalingiswa abenze ngayo izinto kulo mdlalo.) Lesi sitatimende esishiwo umbhali siliqiniso ngoba cishe yonke imizi iyaba nezinkinga ebhekana nazo njengoba nakulo mdlalo zikhona izinkinga ezikhungethe umuzi kaThamsanqa kanye noPhindisiwe. Izinkinga eziba semzini kaThamsanqa zidalwa ukubuya kukaNkululeko ejele oshayela UPhindisiwe ucingo ngoba uboshwe bethandana. Umshayela ucingo esemsebenzini emuva kwesidlo sasemini ufuna babuyelane. UPhindisiwe uyenqaba, uNkululeko afune ingane yakhe uZiphozonke. UNkululeko akhale ngesikhathi sakhe esichithekile esejele. UPhindisiwe umtshele ukuthi wamkhokhela ngecala agwetshelwa lona lokushayisa ingane. Ukungezwani kuqhubeke, uPhindisiwe atshele uNkululeko ukuthi eze neprojekthi ezomlethela imali. UNkululeko aziqhube lezi zinkinga ngokufika kwaMathonsi kubo kaThamsanqa abazise ukuthi uzolanda izingane zakhe ezisisiwe la kwaMathonsi okunguPhindisiwe inkosikazi yakhe noZiphozonke. Ahambe kwaMathonsi emuva kokuba bengazwani bekholelwa ukuthi uzobaqola. UNkululeko athembise ukubuya nobufakazi. Lesi senzo sikaNkululeko siletha inkinga emzini kaThamsanqa ngoba uMathonsi noMaMhlongo babiza uThamsanqa ukuba afike kubona ngokushesha. UNkululeko ubuyela kwaMathonsi uphethe incwadi yomshadombumbulu phakathi kwakhe noPhindisiwe kanye nesithombe esisikwe ephephandabeni, 'Ifa Lamehlo'. Lesi senzo sikaNkululeko sidala izinkinga emndenini wakwaMathonsi ngoba uMaMhlongo uze akholelwe ukuthi iphupho aliphuphile belibikezela lokhu kufika kuNkululeko. Ukufika kukaNkululeko kuqhubezela izinkinga ngoba uveza nokuthi uPhindisiwe unezinye izingane azishiye kwaMakhungu okunguNokwethemba noThembalakhe. Lokhu kuletha inkinga kulo muzi wakwaMathonsi kanye nokaThamsanqa ngoba konke lokhu okushiwo uNkululeko abakukholwa nokuthi kwaziwa ukuthi uZiphozonke uzalwa nguThamsanqa. Izinkinga zikaPhindisiwe noThamsanqa ziyaqhubeka ngoba uNkululeko ushayela ucingo uPhindisiwe esemzini wakhe benoThamsanqa. UPhindisiwe uyaluziba lolu cingo ngoba wayesezwile ukuthi nguNkululeko lo olokhu eshaya ucingo. Bayaxabana uPhindisiwe benoThamsanqa ngoba uThamsanqa ufuna ukwazi ukuthi ubani lo oshaya ucingo futhi ufuna ukuthini. UMaMhlongo noMathonsi basale bakhuluma ngoPhindisiwe bakhombisa ukungamethembi njengoba lokhu kufika kukaNkululeko ephindelela kwaMathonsi kubenza bashaye amakhala ngokuganwa kukaThamsanqa wuPhindisiwe. UMaMhlongo ashayele ucingo emzini kaThamsanqa oluphendulwe Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 37 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka uPhindisiwe. Aluphendule ucingo ezitshela ukuthi lusashaywa nguNkululeko kanti ngumamezala wakhe uMaMhlongo ogcina ezwe izimfihlo obekungamele azizwe. Lesi senzo siyiqhubezela phambili le nkinga eyenzeka emzini kaThamsanqa. UThamsanqa udinwa ugana unwabu uze abeke isandla uPhindiwe njengoba bengaboni ngaso linye. Lokhu kudala ukuba uPhindisiwe abaleke aphindele ekhaya kubo kwaMakhangela. UPhindisiwe uba nemicabango engemihle ngoThamsanqa. Wakha necebo lokuba uNkululeko abulale uThamsanqa ukuze ezozuza imali yomshwalense. UPhindisiwe ubhebhethekisa izinkinga zasemzini wakhe ngokuba atshele uNkululeko ukuthi izikhiye zasebhange zihlala kuSarah abasebenza naye ohlala eNkanini. Bakha itulo lokuyontshontsha le mali esebhange. UPhindisiwe agcine ngokuboshwa. UThamsanqa ulahlekelwa umkakhe onguPhindisiwe ngenxa yobugebengu bakhe abenze nesoka lakhe lakudala uNkululeko. Zonke lezi zigameko ezibalulwe ngenhla zifakazela ukuthi awukho umuzi ongenazo izinkinga zawo. Umuzi kaThamsanqa benoPhindisiwe uba nezinkinga eziningi ezigcina zibhidlize umuzi wabo kulo mdlalo. (Ohlolwayo makabeke uvo lwakhe, akhombise ukuthi useyayiphetha impendulo yombuzo.) [Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo/ izimpendulo ezinganikeziwe lapha] [25] Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 38 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka UMBUZO 21 (UMBUZO OMFUSHANE) UBHUKU LWAMANQE – EJ Mhlanga 21.1 Isizathu sokuhlangana kwabo esokuthi bazokhuluma ngetulo abalibophele uPhindisiwe ngasese. [Nikeza imaki elilodwa uma esinikezile isizathu] (1) 21.2 Umlandi usitshela ngesenzo sikaNkululeko sokungena ephoseka emnyango afike aqabule uKholekile abuye ahleke kancane. [Nikeza amamaki amabili uma ewushilo umsebenzi womlandi wasekela] (2) 21.3 Imbangela yesimo senhlalo esihle ukuthi uNkululeko noKholekile bayajabulelana baze baqabulane. UNkululeko ujatshuliswa ukubona nokuzwa ukuthi uKholekile uphumelele ukudunga umqondo kaPhindisiwe wokuthi kubulawe uThamsanqa ukuze kutholakale imali yomshwalense. Okunye ukuthi uKholekile uqinisekisa uNkululeko njengoba emtshela ukuthi uzwile uPhindisiwe ukuthi angeke amshintshele uNkululeko, uzokwenza konke akufunayo ngoba usengafa nokufa. [Nikeza amamaki amabili uma echaze imbangela yesimo senhlalo wasekela] (2) 21.4 Isigameko esasifihlelwe umlingiswa onguSarah esokuthi uPhindisiwe umfihlele ukuthi kuhlelwa itulo lokuzothatha okhiye bokuvula ebhange ukuze bezontshontsha imali. Yena wasivula ngokukhululeka isicabha uma ezwa ukuthi kungqongqoza uPhindisiwe. [Nikeza amamaki amabili uma esibhalile isigameko esasifihlelwe umlingiswa] (2) 21.5 Izenzo zalaba balingiswa azifani. Umlingiswa wokuqala uthi angathola ukuthi kunenkinga ebhange akwazi ukuba wusizo abike ngobugebengu abusola ukuthi buyenzeka ngaphakathi kanti umlingiswa wesibili ukhetha ukuzihambela athi akafuni ukuzifaka enkingeni yokusiza ekubikeleni amaphoyisa ngoba kuzogcina kunguye ophendula imibuzo. [Nikeza amamaki amathathu uma eqhathanisile wasekela] (3) 21.6 Ngiyazwelana noThamsanqa ngoba kubalulekile ukuzinika isikhathi sokwazi umuntu ngaphambi kokuthi ushade naye. Ziningi izimfihlo uThamsanqa angazange azazi ngoPhindisiwe ngenxa yokuthi wathandana naye izinyanga ezimbalwa kuphela wase ethumela abakhongi. Ukuba walinda ngabe okuningi kwavela ngaphambi kokuba ashade naye. [Nikeza amamaki amathathu uma eluvezile uvo lwakhe wasekela] (3) 21.7 Imbangela ukuthi oMaqoma babezofuna izikhiye zasebhange ukuze bahambe bayontshontsha imali khona ebhange. [Nikeza amamaki amabili uma eyinikezile imbangela] (2) Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 39 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka 21.8 Umoya otholakala kulesi siqeshana kuSarah owokuthuka ngoba lesi simo ubengasilindele. futhi okumthusa kakhulu ukuthi bamukhombe ngesibhamu. [Nikeza amamaki amathathu uma exoxile ngomoya wasekela] (3) 21.9 Isenzo sobuqili esokuthi baqhube uPhindisiwe ukuthi kube nguyena ongqongqozela uSarah ngoba uzomkholwa ngeke azitshela ukuthi uhamba nezigebengu uma ethi bamvulele. [Nikeza amamaki amabili uma ezidalulile isenzo sobuqili] (2) 21.10 Inhloso yombhali yokusebenzisa uMakhangela ukuveza ukuthi abanye abazali banomthelela esimilweni esibi sezingane zabo. UMaKhangela uhlulekile ukuba qotho endodakazini yakhe. Lokho okumenze waba nesimilo esibi esimlahlekisele okukhona ngokungekho. [Nikeza amamaki amathathu uma eyivezile inhloso] (3) 21.11 Ngicabanga ukuthi isisombululo kungaba ukuthi izinhlelo ebebenazo ngaphakathi ejele baqhubeke nazo sebengaphandle, nomnyango wezokuhlumeleliswa kwezimilo uqhubeke nokwenza umsebenzi wokubalekelela sebesemphakathi ngokubabheka ngazikhathi zonke/ kuqinisekiswe ukuthi amakhono abawafundele bengaphakathi ejele bayawasebenzisa. [Nikeza amamaki amabili uma exoxe ngesisombululo wasekela] [Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa] (2) [25] AMAMAKI ESIQEPHU C: 25 AMAMAKI ESEWONKE: 80 Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 40 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumakai RUBHRIKHI YOLIMI LWASEKHAYA ISIQEPHU A: IRUBHRIKHI YOKUHLOLA UMBUZO OMUDE WENKONDLO [AMAMAKI AYI-10] Izinkomba Kuhle kakhulu Kuhle Kuyagculisa Akugculisi kahle Akugculisi nhlobo OKUQUKETHWE 5–6 4 3 2 0–1 -Ukuhunyushwa -Ukhombisa ulwazi -Isihloko usihlaziye -Ukuhunyushwa -Akanalo nhlobo ulwazi Ukuhunyushwa kwesihloko okunzulu ngesihloko futhi ngokugculisayo kwesihloko akugculisi lwesihloko kwesihloko -Amaphuzu amahle usihumushe kahle -Akhona amaphuzu kahle -Akukho nhlobo Amaphuzu anobunzulu, kakhulu ahlukene -Impendulo echaza amahle asekela isihloko -Kuthukela kuvela okuhambisana ukusekela kanye asekelwe kabanzi ngokwenelisayo -Amanye amaphuzu amaphuzu asekela nenkondlo nokuqonda kabanzi kubhekiswe enkondlweni -Amanye amaphuzu asekeliwe kodwa isihloko -Ohlolwayo akanalo ithekisthi. -Ulwazi oluhle kakhulu anembayo kodwa ubufakazi bubuye -Ulwazi lwenkondlo nhlobo ulwazi lwenkondlo. awasekeliwe onke bungagculisi kwenye alugculisi kahle. lwenkondlo. 6 AMAMAKI ngendlela elindelekile inkathi -Ulwazi lwenkondlo -Ulwazi lwenkondlo luhle. olugculisayo. ISAKHIWO KANYE 4 3 2 1 0–1 NOLIMI -Isakhiwo esihleleke -Isakhiwo esihleleke -Kukhona nokho -Isakhiwo sikhombisa -Isakhiwo asihlelekile kahle kakhulu kahle futhi amaphuzu ukuhleleka kwesakhiwo amaphutha ezingeni kahle neze Isakhiwo, ukugeleza -Amaphuzu ahleleke ageleza ngokulandelana -Amaphuzu awagelezi lokuhleleka -Ulimi lunamaphutha okuhlelekile kahle kakhulu futhi kahle futhi awahlelekile -Amaphuzu awahlelekile amaningi kanye kwamaphuzu kanye athungelana kahle -Ukugeleza -Amaphutha olimi ngokugculisayo nesitayela esingagculisi nokwethula kakhulu kwamaphuzu ayingcosana, ithoni -Ulimi lunamaphutha neze. Ulimi, ithoni kanye -Ulimi, ithoni kanye kuyalandeleka kanye nesitayela amaningi nesitayela nesitayela kukhombisa -Ulimi, ithoni kanye kusetshenziswe -Ithoni nesitayela esisetshenzisiwe ukuvuthwa komqondo, nesitayela kuhle. ngokugculisayo. akugculisi kahle. embuzweni omude. kuyaheha futhi kushaya emhlolweni 4 AMAMAKI -Ulimi, ukupelwa kwamagama kanye nezimpawu zokuloba akunamaphutha nhlobo. Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 41 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumakai ISIQEPHU B KANYE NESIQEPHU C: IRUBHRIKHI YOKUHLOLA UMBUZO OMUDE WOMBHALO WOBUCIKO: INOVELI/UBUCIKO BOMLOMO KANYE NOMDLALO [AMAMAKI ANGAMA-25] Izinkomba Kuhle kakhulu Kuhle Kuyagculisa Akugculisi kahle Akugculisi nhlobo OKUQUKETHWE 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Impendulo enembayo: -Ukhombisa ukuqonda -Ukuhumusha isihloko -Ukuhunyushwa -Ulwazi oluncane kakhulu Ukuhunyushwa -Impendulo enhle kanye nokuhumusha ngokugculisayo; akuzona kwesihloko akugculisi lwesihloko kwesihloko kakhulu: isihloko kahle zonke izingxenye kahle; kuthukela kuvela -Umzamo ontekenteke Amaphuzu anobunzulu, -Ukuhunyushwa -Impendulo echaza ezicaciswe kabanzi amaphuzu asekela wokuphendula umbuzo ukusekela kanye kwesihloko okunzulu ngokwenelisayo -Kunamaphuzu ambalwa isihloko ngokucacile -Amaphuzu awanelisi nokuqonda kabanzi -Amaphuzu ahlukene -Amanye amaphuzu amahle asekela isihloko -Amaphuzu ambalwa nhlobo ithekisthi. anembayo nokusekela anembayo kodwa -Amaphuzu ambalwa asekela isihloko -Ohlolwayo akanalo okunembayo okususelwe akusiwo wonke asekelwe asekeliwe, kodwa -Amaphuzu amancane nhlobo ulwazi lwenoveli/ 15 AMAMAKI embhalweni ngendlela elindelekile ubufakazi bubuye ahambisana nesihloko ubuciko bomlomo -Ulwazi oluhle kakhulu -Ulwazi lwenoveli/ bungagculisi -Ulwazi oluncane nomdlalo lwenoveli/ubuciko ubuciko bomlomo -Ulwazi olungenele lwenoveli/ubuciko bomlomo nomdlalo. nomdlalo luyabonakala. lwenoveli/ubuciko bomlomo nomdlalo. bomlomo nomdlalo. ISAKHIWO KANYE 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 NOLIMI -Isakhiwo silandelana -Isakhiwo esihle kanye -Isakhiwo siyabonakala -Isakhiwo sikhombisa -Ukungabibikho kahle kakhulu namaphuzu ahleleke kancane amaphutha ekuhlelweni kwesakhiwo esihleliwe Isakhiwo, ukugeleza -Isingeniso kanye kahle -Ukugeleza kanye kwaso kuphazamisa ukugeleza okuhlelekile kwamaphuzu nesiphetho okuhle -Isingeniso, isiphetho nokulandelana -Amaphuzu awahlelekile kwamaphuzu kanye nokwethula kakhulu kanye nezinye izigaba kwamaphuzu kahle -Amaphutha olimi kanye Ulimi, ithoni kanye -Amaphuzu abekeke kuhleleke kahle kuyabonakala, kodwa -Amaphutha olimi nesitayela esingalungile nesitayela kahle kakhulu futhi -Amaphuzu ageleza kahle kunamaphutha agqamile kwenza lo mbhalo ungabi esisetshenzisiwe athungelana kahle -Ulimi, ithoni kanye -Amaphutha olimi -Ithoni nesitayela yimpumelelo embuzweni omude. -Ulimi ithoni kanye nesitayela kuhle. ambalwa; ithoni kanye kusetshenziswe -Ithoni nesitayela nesitayela kukhombisa nesitayela ngokungafanele kusetshenziswe 10 AMAMAKI ukuvuthwa, kuyancomeka esisetshenzisiwe -Ukuhleleka kwezigaba ngokungafanele futhi kushaya emhlolweni. sifanelekile kunamaphutha. -Ukuhleleka kwezigaba -Izigaba eziningi kunamaphutha. zibhaleke kahle. UKWABIWA KWAMAMAKI 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 • Akufanele kube nomehluko odlula amazinga amabili phakathi kwamamaki esakhiwo nolimi kanye namamaki wokuqukethwe. • Impendulo yokuziqambela kufanele inikezwe u-0 kokuqukethwe no-0 isakhiwo nolimi. Akuvumelekile ukukopisha leli phepha

Study this subject

More from Grade 12 isiZulu HL

View all