SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA (HL)
IPHEPHA LESIBILI (P2)
NHLABA/NHLANGULANA 2025
UMHLAHLANDLELA WOKUMAKA
AMAMAKI: 80
Lo mhlahlandlela wokumaka unamakhasi angama-41.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
Skip to contentAll 2025 papers 





View all
isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2025 Memo
Grade 12 isiZulu HL Paper 2 memorandum from the NSC June Exam 2025, 41 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.
Isizulu Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2025 · isizulu. Memorandum, 41 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- isiZulu HL
- Grade
- Grade 12
- Language
- Isizulu
- Document type
- Memorandum
- Year
- 2025
- Exam period
- NSC June Exam
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 41
- File size
- 761.9 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 41
This exam
NSC June Exam 2025
- Paper 1Question paperMemo
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Question paperMemo
Questions in this paper
- Question 2Ubuciko / Literature (Set Works)10 marks
- Question 3Ubuciko / Literature (Set Works)10 marks
- Question 4Ubuciko / Literature (Set Works)10 marks
- Question 5Ubuciko / Literature (Set Works)45 marks
- Question 7Ubuciko / Literature (Set Works)25 marks
- Question 9Ubuciko / Literature (Set Works)25 marks
Show all 12 questions
- Question 11Ubuciko / Literature (Set Works)25 marks
- Question 13Ubuciko / Literature (Set Works)50 marks
- Question 15Ubuciko / Literature (Set Works)25 marks
- Question 17Ubuciko / Literature (Set Works)25 marks
- Question 19Ubuciko / Literature (Set Works)25 marks
- Question 21Ubuciko / Literature (Set Works)25 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 2 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
Imiyalelo yokumaka leli iphepha
1. Uma ohlolwayo ephendule imibuzo engaphezulu kwalena ebekumele
ayiphendule, maka kuphela impendulo yokuqala/okokuqala okuphenduliwe.
(Ohlolwayo akumele aphendule umbuzo omude kanye nombuzo
omfushane encwadini eyodwa/efanayo)
2. Uma ohlolwayo ephendule yonke imibuzo emine esiqeshini A, (izinkondlo
ezimiselwe), maka kuphela ezimbili zokuqala.
3. Uma ohlolwayo ephendule imibuzo emibili emifushane noma emibili emide
esiqeshini B no C, maka impendulo yokuqala ngesiqephu bese uyayiyeka
impendulo yesibili. Uma ohlolwayo ephendule yonke imibuzo emine, maka
impendulo yokuqala kuphela isiqephu ngasinye, uma kuya ngokuthi umbuzo
omfushane kanye nomude uphenduliwe.
4. Uma ohlolwayo ephendule imibuzo emibili bese impendulo yokuqala
ingashayi emhlolweni kanti eyesibili ishaya emhlolweni, maka eyokuqala bese
uyayiyeka eyesibili.
5. Uma ohlolwayo ebhale izinombolo zemibuzo ngokungeyikho, maka njengoba
izinombolo zikhonjiswe umhlahlandlela.
6. Uma isipelingi siguqule umqondo wempendulo, makanganikwa amamaki
ohlolwayo. Uma isipelingi sinamaphutha kodwa singawuguquli umqondo
wempendulo, makanikwe amamaki agcwele ohlolwayo.
7. Imibuzo emide
Uma ohlolwayo ephendule umbuzo omude waba mfushane kunenani
lamagama anikeziwe ungamphuci amamaki ngoba vele useziphuce yena.
Uma impendulo iyinde kakhulu maka ubheke umqondo oqukethwe impendulo
bese uxoxisana nalowo ophethe iqembu labamakayo (Senior marker).
Sebenzisa irubhriki eyisingezelelo A no B ukumaka nokunikeza amaphuzu
ombuzo omude walowo ohlolwayo.
8. Imibuzo emifushane
Uma ohlolwayo engasebenzisi omacaphuna (inverted commas) uma ecelwe
ukuba acaphune, ungamphuci amamaki.
9. Imibuzo evulekile, awekho amamaki anikezwa u-YEBO/QHA noma
NGIYAVUMA/ANGIVUMELANI. Isizathu/ukwesekela/ukwenaba yikhona
okunikezwa amamaki.
10. Awekho amamaki atholwayo ngo-YIQINISO/AKULONA IQINISO noma
UMBONO/IQINISO. Isizathu, ukwesekela/ukwenaba yikhona okunikezwa
amamaki.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 3 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
ISIQEPHU A: IZINKONDLO
UMBUZO 1: UMBUZO OMUDE
'ISIZIBA SENHLAKANIPHO' – EJ Mhlanga
• Ungasebenzisa la maphuzu njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo.
• Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
• Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-40 ukumaka i-eseyi.
(Ohlolwayo makakhombise ukuthi uyasiqonda isitatimende, ahlaziye abhekise
enkondlweni ebuziwe.)
Kuyiqiniso ukuthi uma umuntu efuna ukufunda kumele adele konke njengoba imbongi
idele ikhaya iyofuna ulwazi.
Imbongi inethemba lokuthola ulwazi ngokuvuka ekuseni kakhulu ukuze iye
esikhungweni semfundo njengoba ithi, 'Kusempondozankomo …'. Imbongi
iyayilangazelela imfundo ngoba iyaphokophela ngokuhamba indlela ende iyofuna
kwezinye izindawo ezikude nekhaya njengoba ihamba yenyusa 'amaqele' ihamba le
ndlela ukuze iyothola ukukhanyiseleka engqondweni ngemfundo ejulile yingakho ithi,
'Ngiyoncel' amanzi ngobhaqa.'
Imbongi ibuye ikhombise ukudideka ngenxa yokuthi imfundo iyadida ngoba akukho
muntu ongathi usefunde ngokwanele usazi yonke into emhlabeni njengoba ithi,
'Uyimpambankwici weNjulase.' Imbongi inentshisekelo ngenxa yokuthi yona
yakhetha ukuqhubeka nokufunda yashiya owabo/ontanga bezidlalela 'osebeni,
bedoba izinhlanzi'. Imbongi iyabalisa ngenxa yokuthi iyokuthola nini ukuphumula
ngoba nomzimba usuyazwela ukukhathala ngokuba ihlezi ifunda njalo yingakho ithi,
'… osufohlok' umhlandla.'
Imbongi ikhombisa ukuba nethemba lokuthi kungenzeka kube khona abangafunda
balithole iqiniso noma ulwazi ngale ndida eyimfundo njengoba ikhuluma ngemfumbe
nempicabadala'. Iphinde imbongi ibe nethemba lokuthi mhlawumbe uma seyidlulile
emhlabeni abasele bayokwazi ukuthola iqiniso ngokujula kwemfundo.
Imbongi iyaqhubeka ibonakala inokudideka ngoba isho ukuthi imfundo
'iyimpicabadala' ngenxa yokuthi imfundo iyinkinga kubantu abancane nakwabadala
ngoba ngisho noma ifundisiwe kepha luyakhohlwakala ulwazi olufundile.
Imbongi ikwazile ukukhetha amagama agqamisa umoya. La magama agqamisa
umoya wokulangazelela, wokudideka nentshisekelo. Imbongi ephokophelele ngayo
ukuzuza imfundo ephezulu etholakala ezindaweni ezikude.
[Ohlolwayo angasebenzisa namanye amagama akule nkondlo]
[Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo/
izimpendulo ezinganikeziwe lapha] [10]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 4 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 2 (UMBUZO OMFUSHANE)
'UTHUNYWE NGUBANI?' – KNN Gcumisa
2.1 Umbizi / i-Aphostrofi
Imbongi ikhuluma nokufa engathi ibhekene nakho ngqo.
[Nikeza amamaki amabili uma esigagulile isifengqo wanikeza nencazelo] (2)
2.2 • Umqondo oqukethwe umugqa wesi-4 owokuthi la mandla amakhulu
kangaka kuwatholaphi ukufa.
• Emgqeni wesi-5 ilinganisa amandla okufa namandla anjengawamabutho
akwaMandlakazi.
[Nikeza amamaki amabili uma ewuchazile umqondo wemigqa] (2)
2.3 Imbongi ibihlose ukukhombisa ukuxakeka/ukudideka yilobu bubi namandla
ukufa okunawo angaziwa ukuthi akwazi kanjani ukubulala nabantu abadala
nabaphile saka.
[Nikeza amamaki amabili uma eyivezile inhloso] (2)
2.4 Le migqa ingelekelele ukuqonda ukuthi imbongi inomoya
wokudideka/wokudumala/wokukhathazeka ngenxa yokuthi abanye bayakwazi
ukuthi ukufa sekuke kwavakasha bengazange bavume ukuthi bavakashelwe.
[Nikeza amamaki amabili uma ewuvezile umoya] (2)
2.5 Imbongi iphumelele kahle ukusethulela indikimba yokufa ngoba ikhuluma
nakho ngqo ukufa. Ize izibuze nemibuzo engadingi mpendulo mayelana
nakho. Isho nokuthi akukhethi kuthatha abancane kanye nabadala futhi
baningi asebezithole behlaselwa ngukufa.
[Nikeza amamaki amabili uma echazile ngendikimba yokufa] (2)
[10]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 5 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 3 (UMBUZO OMFUSHANE)
'IDWALA LIKASHAKA' – JM SIKAKANE
3.1 Ukwenzasamuntu/isenzasamuntu.
[Nikeza imaki elilodwa uma esishilo isifengqo] (1)
3.2 Umqondo oqukethwe yibinza lesi-3 owokuthi kuleli dwala kulapho iNkosi
uShaka abikezela khona ukuqhamuka kwabelungu okwabe sekwenzeka
nangempela sebelunguza olwandle ayebabone emi phezu kwaleli dwala.
[Nikeza amamaki amathathu uma echaze kafushane umqondo] (3)
3.3 Inhloso yembongi yokusebenzisa le-enjambamenti ukuxhumanisa umqondo
oqale emgqeni we-14 kuya kowe-16 nokufunda ngokushesha/ukunganqamuli
umqondo/ukwakha ilukuluku.
[Nikeza amamaki amabili uma eyishilo inhloso ye-injambamenti wasekela] (2)
3.4 La magama angelekelele ukuba ngiqonde umoya wokuzigqaja. Imbongi
izigqaja ngemvelo eyidwala equkethe umlando wesizwe lapho amabutho
ayeziqeqeshela khona.
[Nikeza amamaki amabili uma echazile umoya wasekela] (2)
3.5 Imbongi iphumelele kahle ukudlulisa indikimba yobuqhawe/yomlando
weNkosi uShaka eyabumba isizwe samaZulu ngendlela enobuhlakani
isebenzisana nebutho layo, yalinda ukufika kwabelungu ukuze ivikele isizwe
sayo.
[Nikeza amamaki amabili uma ephawulile ngendikima wesekela] (2)
[10]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 6 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 4 (UMBUZO OMFUSHANE)
'UCU OLUMHLOPHE' – CT MSIMANG
4.1 I-okzimoroni
[Nikeza imaki elilodwa uma egagulile isifengqo] (1)
4.2 Imvumelwano siqalo 'Lu …' idala umgqumo omnandi osamculo ogcizelela
ukuthi lolu cu yilona oluhlanganisa izithandani futhi luyisivumelwano salokho
ezikuthembisile.
[Nikeza amamaki amathathu uma echazile ngemvumelwano] (3)
4.3 Isenzasamuntu sinomthelela wokuthi ngiqonde ukuthi uthando luqala
kancane kancane. Intombi ize ibe namahloni okuyibuka ngqo insizwa
ezinhlamvini zamehlo njengoba emsulwa, ethambile, enganasici futhi edinga
ukuphathwa kahle inakekekelwe.
[Nikeza amamaki amabili uma echazile ngesenzasamuntu] (2)
4.4 Ngicabanga ukuthi umyalezo uthi, 'uthando luphathwa kahle'/uluhloniphe uma
ungalwazisi noma ungaluphathi kahle nangenhlonipho luyogqashuka
okuwuphawu lokuphela kothando bese konakala izinto kakhulu zibe
inhlakanhlaka zingalungiseki.
[Nikeza amamaki amabili uma enikezile umyalezo wasekela] (2)
4.5 Le nkondlo inesigqi esinensayo ngenxa yomoya wokukhathazeka kwentombi
ebhekene nobunzima bokuhlulwa uthando lwensizwa. Ibuka ubunzima
okumele idlule kubona uma yakha lolu cu oluwuphawu lothando uma isiqoma
insizwa. / Siyanensa ngenxa yomoya wokuzwa uthando alwakhayo uze
amxwayise kanti inemigqa eminingi evalelike, eminingi imigqa inamagama
amane.
[Nikeza amamaki amabili uma esihlaziyile isigqi wasekela] (2)
[10]
KANYE
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 7 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 5 (UMBUZO OMFUSHANE)
'YEBO-KE NSIZWA' – GC NYANDA no JJ THWALA
5.1 Uncoma ubuhle ubabaza ubuhlakani,
Uhluphekile impela ngiyezwa,
Imvumelwanosiqalo.
[Nikeza amamaki amabili uma etomulile washo uhlobo] (2)
5.2 Imbongi isebenzise isikhawu/isizura u- ',' ukuphumula nokuhlukanisa ukuveza
ubunzima bendlela le nsizwa esiyihambile yeshela, ifuna uthando kule
ntombi.
[Nikeza amamaki amabili uma echazile ukusetshenziswa kwesikhawu/isizura] (2)
5.3 Imbongi isebenzise ukuxhumanasiqalo kanye nokuxhumanamaphakathi
'Noma ngingenawo …' ukugqamisa /ukugcizelela ukuthi noma ingenabo
ubuciko nobugagu bokuqophisana nale nsizwa eyisesheli kepha inakho efisa
ukukusho.
[Nikeza amamaki amabili uma ekuchazile ukusetshenziswa kokuxhumana] (2)
5.4 Imbongi ihlose ukuqhathanisa izigaba zokukhula kwentombi ukuthi lo
oweshelwayo angeke avume ngisho noma ngabe ukusiphi isigaba okungaba
esokuqoma noma esokudlulelwa yisikhathi sokugana.
[Nikeza amamaki amabili uma eyivezile inhloso yokusebenza kwamagama] (2)
5.5 Imbongi iphumelele kahle ukuveza umqondo wothando ngoba ithi noma
ngabe isisezingeni lokuthanda umuntu wesilisa kepha yona ayinalo uthando
lwale nsizwa. Iphinde ithi ukugqoka kahle kwayo akusho ukuthi isuke ifuna
ukuheha le nsizwa ngoba ayikakafuni ukugqoka izingubo ezinde nokuthwala
ekhanda. Yingakho-ke ithi lobu buhle obubonwa yile nsizwa obokujabulisa
abanye abantu.
[Nikeza amamaki amabili uma ephawulile wasekela] (2)
[10]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 8 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
ISIQEPHU B: INOVELI/UBUCIKO BOMLOMO
UMBUZO 6 (UMBUZO OMUDE)
BENGITHI LIZOKUNA – NG Sibiya
• Ungasebenzisa la maphuzu njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo.
• Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
• Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-41 ukumaka i-eseyi.
(Ohlolwayo angasebenzisa la maphuzu alandelayo namanye amayelana nendlela
abalingiswa abenze ngayo izinto kule noveli.)
Kuyiqiniso ukuthi uma umuntu ekwazile ukuzikhethela impilo akabi nokusola abanye
abantu. Kule noveli kunabalingiswa abazikhethele impilo abayiphilayo okube
nemiphumela eyahlukene.
UMhlengi Ngidi uyisoka likaNontobeko unothando lokuphila impilo yokuba ngumuntu
wesifazane. Ngaphambi kokuba ayoziguqula ubulili akavele nje anyamalale emehlweni
kaNontobeko kepha ufika efulethini lakhe umtshela ukuthi mabehlukane nakuba
engamtsheli isizathu. Uphinda wenza ubulungiswa uya kuManqoba Ngidi, uyise,
ngenhloso yokumtshela ngempilo ayiphilayo. UMhlengi ulalela uNgidi uma
emkhombisa isipho sakhe amthengele sona, ipulazi. Kunokuba asijabulele isipho
ubuza uNgidi ukuthi umthanda ngokweqiniso na? Uma evuma uNgidi uMhlengi
umtshela ukuthi u'gay'. UNgidi uyamxosha. UMhlengi uyaxolisa, umtshela ukuthi
uyamthanda njengoyise kepha uphuma esenyobozela, abuke umuzi wakubo
kwangathi uwubuka okokugcina.
UNontobeko uyehluleka ukwamukela ukwaliwa nguMhlengi, wephula ilungelo lokuphila
ngoba uphuma efulethini lakhe uziphonsa emgwaqeni, ashayiswe imoto kaNkululeko.
Uvuma ukuthandana noNkululeko kepha ambekele umbandela wokuthi aze
angaphatheki kabi uma ehluleka ukuqhubeka nothando lwabo ngoba inhliziyo yakhe
isanamathele kuMhlengi. Uvuma ukushada noNkululeko, amale ngaphambi kosuku
lomshado qede ahambe ngabo lobo busuku ukuyofuna uMhlengi. Ufika kwaNgidi
eGcilima, ufuna uMhlengi ngoba enethemba lokuthi bazobuyelana baqhubeke
nothando lwabo. Ugcina ngokumthola uMhlengi kodwa usenguMahlengi, usephila
impilo yokuba ngumuntu wesifazane, akhale.
Impilo ekhethwe nguXolani imlethela izinkinga empilweni yakhe. Wephula isethembiso
asenze noLungile oyinkosikazi yakhe ngesikhathi ethamele umhlangano
wosomabhizinisi abasafufusa ukuze bathuthukise ibhizinisi labo lokuthutha izimpahla.
Wehluleka ukulalela umhlangano, usanganiswa ukubona intokazi enhle enguMahlengi.
Uthatha ikhadi elinemininingwane kaMahlengi, ukhohlwa iphoyinti abenalo noLungile
nezingane. Ukhetha impilo yokukhohlisa uLungile uma emshayela ucingo uthi kukhona
okumbambile yingakho engekho ekhaya. Uvakashela uMahlengi efulethini afike
aphuze utshwala, abuye ebusuku emzini wakhe. Aphinde avakashele uMahlengi
ebusuku eshiya izingane zodwa ebusuku zigcine zisha nendlu, zishone aye kodla
noMahlengi eJohn Dory's atshelwe nguMahlengi ukuthi uyamthanda.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 9 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UNgidi ukhetha ukungaganwa ngemuva kokushiywa ngunina kaMhlengi embeletha
ngoba enothando lokukhulisa uMhlengi ukuze angahlushwa ngabanye omama. Kepha
uyehluleka ukwamukela inkulumo kaMhlengi uma emtshela ukuthi uyi 'gay'.
Uyamxosha umthembisa isibhamu, uthi angaphinde abeke unyawo lwakhe emzini
wakhe. Uthembisa ukwesula uMhlengi emafeni akhe. Wamukela uNontobeko,
umhlalisa kwakhe, akamkhuzi noma futhi akambonisi uma ebona udaba lubhalwe
ephephandabeni 'Ifa Lamehlo' ngesenzo asenzile sokushiya umshado ngayizolo.
Wephula isethembiso sokulobola uNomalanga Ndlovu njengoba ebethembisile ngoba
umshiya engamazisi ngesinqumo asithathile sokufuna uMhlengi. Ubuye axolise
kuNomalanga aqhubeke bahambe naye ukuyofuna uMahlengi/ Mhlengi.
Impela kuyiqiniso ukuthi uma umuntu ekwazile ukuzikhethela impilo akabi nokusola
abanye abantu. Kule noveli kunabalingiswa abazikhethele impilo okube nemiphumela
eyahlukene empilweni yabo. Abanye babe nokuzisola ngokuzikhethela impilo
njengoNontobeko noXolani.
(Ohlolwayo makabeke uvo lwakhe, akhombise ukuthi useyayiphetha impendulo
ehambisana nesitatimende sombuzo.)
[Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo/
izimpendulo ezinganikeziwe lapha] [25]
NOMA
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 10 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 6 (UMBUZO OMFUSHANE)
BENGITHI LIZOKUNA – NG Sibiya
7.1 Umlandi usingenisela indaba ngokusichazela isimo sikaXolani ayeseyiso
emuva kokubonana noMahlengi. Usichazela ukuthi uyacabanga konke
obekukade kwenzeka aze agicne esehleka yedwa.
[Nikeza amamaki amabili uma ewuchazile umsebenzi womlandi] (2)
7.2 Izehlakalo ezaholela uXolani ukuthi athandane noMahlengi:
• UMahlengi wanikeza uXolani ikhadi lakhe lebhizinisi elinenombolo
yocingo.
• UMahlengi wavuma ukuvakashelwa nguXolani ngemuva komhlangano.
• UMahlengi wabamba ucingo lukaXolani yize wayenesoka lakhe
uNdumiso.
• UMahlengi wavuma ukuphuma noXolani beyodla isidla sakusihlwa eJohn
Dory’s.
[Nikeza amamaki amathathu uma efingqile isigameko kulesi siqeshana] (3)
7.3 La mazwi aveza isimo senhlalo esihle nesihambisana nendlela okwenzeka
ngayo njengoba uMahlengi ekhombisa ukukhululeka, utshela uXolani ukuthi
wamukelekile uma efuna ukuvakasha.
[Nikeza amamaki amabili uma ewavezile amazwi] (2)
7.4 Uthando abanalo ngoXolani alufani. uLungile athanda ngalo uXolani
olomshado njengoba bevezwe bengabashadikazi. Uyinkosikazi yakhe
ethembekile futhi emhloniphayo umyeni wayo. Uthando uMahlengi analo
ngoXolani olungamukelekile ngoba lwagcina seluphazamisa umshado.
UMahlengi naye wayethandana noNdumiso kepha uma uthando lukaXolani
selumehlula ubhala incwadi yokwala isoka lakhe elinguNdumiso.
[Nikeza amamaki amathathu uma eqhathanisile uthando lwabalingiswa] (3)
7.5 Ngiyazwelana naye ngoba uzithola esengena ezindlekweni abekade
engazilindele. Kwase kumele alungise imoto yakhe. Angagcini lapho azame
ukuthola isikhathi sokuvakashela uNontobeko esibhedlela okwabe
engakuhlelele. Ngangiyokhokha zonke izindleko zesibhedlela.
NOMA
Angizwelani naye ngoba uNontobeko nguyena owaziphonsa emotweni
kaNkululeko ngenxa yokwaliwa nguMhlengi. Kwakungelona iphutha
likaNkululeko. Ukube ngangiwuNkululeko ngangingeke ngiye esibhedlela
ngoba kwakuzongidlela isikhathi, imali futhi kungiphazamise nasezinhlelweni
zami.
[Nikeza amamaki amabili uma ekuvezile ukuzwelana /nokungazwelani]
(Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa) (2)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 11 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
7.6 Isigameko esiyisingeniso sale siqeshana esokubamba inkunzi kukaNdumiso
epulazini likaNgidi. UNdumiso owabe eqambe amanga ezibize ngokuthi
unguSibalukhulu ubamba inkunzi, uthatha imali kaNgidi.
[Nikeza amamaki amabili uma eshilo isigameko esitholakala esingenisweni] (2)
7.7 UNdumiso uvezwe njengomlingiswa onobugebengu/ onesihluku/
ongenanembeza/onomona. Ubamba uNgidi inkunzi, uthatha imali esisefweni.
Ubuye avezwe njengomlingiswa odelelayo, uyanxapha, asikaze uNgidi uma
embiza ngoSibalukhulu. Aphinde avezwe njengomlingiswa onomona, uma
ebona imali kaNgidi aze ancincize.
[Nikeza amamaki amabili uma eshilo ukuvezwa komlingiswa] (3)
7.8 Umbhali uhlose ukugqamisa ukuthi abangabukelwa phansi abantu abaphila
nokugula/ukukhubazeka ngoba nabo bangabantu abakwazi ukulekelela uma
kunesidingo. UNyambose uyalekelela kwaNgidi uma ebona ukuthi isango
lishiywe lingalivaliwe, uyalivala.
[Nikeza amamaki amabili uma eyinikezile inhloso yombhali]
(Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa) (2)
7.9 Ngicabanga ukuthi wawuzoba muhle. UNgidi wayezokwamukela, aqhubeke
nokuthanda uMhlengi, andise amapulazi akhe, ebonisana noMhlengi.
Ayengeke abanjwe inkunzi nguNdumiso owayefuna ukulobola uMahlengi.
NOMA
Ngicabanga ukuthi wawuzoba mubi. Kwakuzodingeka ukuba uNgidi aphile
impilo yokuzenzisa. Kwakuzomphoqa ukuba azame ukwamukela lesi simo
sendodana yakhe.
[Nikeza amamaki amathathu uma ewuvezile umphumela empilweni
yabalingiswa]
(Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa) (3)
7.10 Umbhali uphumelele kahle ukuphetha le ndaba kuvuthondaba ngoba inkinga
ebibhekene nomlingiswa omkhulu ixazululekile. Bonke abalingiswa abekade
bekhathazekile balitholile iqiniso lokuthi wayekade engumuntu wesilisa kodwa
usezishintshile waba ngumuntu wesifazane.
[Nikeza amamaki amathathu uma ekwazile ukuphawula wasekela]
(Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa) (3)
[25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 12 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 8 (UMBUZO OMUDE)
USUMENYEZELWE-KE UMCEBO – MJ Mngadi
• Ungasebenzisa la maphuzu njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo.
• Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
• Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-41 ukumaka i-eseyi.
(Ohlolwayo angasebenzisa la maphuzu alandelayo namanye amayelana nendlela
abalingiswa abenze ngayo izinto kule noveli.)
Kuyiqiniso ukuthi uma umuntu ekwazile ukuzikhethela impilo akabi nokusola abanye
abantu. Kule noveli kunabalingiswa abazikhethele impilo abayiphilayo okube
nemiphumela eyahlukene.
UNomvula uyaye athole ithuba lokugembula naye uma ethunywe abaqashi bakhe.
Uzizuzela izizumbulu zemali nje ngoba kwathuka kuqondana ukuba ithikithi lakhe
kuyilo eliphumelele. Uzithola esevakashelwa ngabantu abahlukene, belandela umcebo
wakhe. Uxabana noGenyeza oyisoka lakhe ngoba enesikhwele uma efica oChule
noSkiti ayebasola ngokuthi bacuthele imali kaNomvula. Ushiya uGenyeza, uthutha
izimpahla engamazisanga, uhamba noChule, ahlale emzini wakhe eMlazi ebe
engashadile naye. Ubuka umculo kaGenyeza kumabonakude, okudala isikhwele
kuChule agcine exabana naye. Akaqali ngokwakhela unina uMaNdelu indlu ukuze
amkhiphe enkingeni yokuhlala noMaHadebe noMeyili ababemhlukumeza njengoba
kwakushone uyise wakhe.
Wakhela uMeyili umuzi wesitini nomuzi. Uhlukunyezwa uChule, angamzileli uChule
uma eshonile ngokucindezelwa imoto, ubuyelana noGenyeza, ashade naye. UChule
uzenza uMbhishophi bese efune ukuphila impilo esezingeni eliphezulu ngokuqola
abafelokazi imali ababeyishiyelwe abayeni babo okugcina kumhlukanise nomkakhe
uMaMkhabela. Ukhetha ukushada noMaDludla umshadombumbulu ukuze afinyelele
emalini yakhe, ayishiyelwa umyeni wakhe. Uqhamuka nocebo lokubulala uNomvula
ngokulihlanganisa noDaffo ngoba efuna ukumqedela ukuphila ngokumbulala ukuze
kube nguyena othola imali kaNomvula njengoba wayesola ukuthi uNomvula
uzobuyelana noGenyeza njengoba uNomvula wayebukela umculo kaGenyeza
kumabonakude.
UMeyili uxosha uNomvula emzini wakhe ngoba ekhulelwe ingane engashadile. Uphila
ngokulawula uMaNdelu ngoba ashonelwa ngumyeni wakhe ongumfowabo kaMeyili.
Akwenza kuMaNdelu akwamukelekile njengoba exabana naye ngoba ethi kungani
uNomvula abhalele yena emazisa ngomcebo awuzuzile. Wenza okungekuhle ngoba
uthatha imali kaMaNdelu yonke okugcina kumxabanisa nomkakhe uMaHadebe
Akamukeli uma uNomvula elotsholwa, ucasukela abakhongi ubabuza ukuthi
babehlaleleni bengamloboli uNomvula engakabi nomcebo. Okuhle nokwamukelekile
akwenzayo ukuthi akahambisani noMaHadebe uma efuna ukubulala uNomvula
noMaNdelu ngokubadlisa ushevu.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 13 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMaHadebe uphila impilo yokuba nomona. Uhlela ukuba kubulawe uMaNdelu
noNomvula ngokubadlisa ushevu. Uphinde uthumela uMahuzu okungumfana wakhe
ukuba ahambe nabangani bakhe uMsonteni noMchitheni ukuyobulala uNomvula
eThekwini. Ubulala inja yabo ngokudla ushevu abebezitshela ukuthi uzodliwa
nguMaNdelu. Leso senzo sakhe sigcina simfake enkingeni ngoba ujuqwa isisu
ngokudla ushevu obusale ozipheni lwakhe ngenkathi ehlephula inkukhu. Ungena
esibhedlela, abuye axolise emndenini.
Impela kuyiqiniso ukuthi uma umuntu ekwazile ukuzikhethela impilo akabi nokusola
abanye abantu. Kule noveli kunabalingiswa abazikhethele impilo okube nemiphumela
ehlukene empilweni yabo. Abanye babe nokuzisola basizwa ngabanye
njengoMaHadebe noChule engakafi.
(Ohlolwayo makabeke uvo lwakhe, akhombise ukuthi useyayiphetha impendulo
ehambisana nesitatimende sombuzo.)
[Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo/
izimpendulo ezinganikeziwe lapha] [25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 14 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 9 (UMBUZO OMFUSHANE)
USUMENYEZELWE-KE UMCEBO – MJ Mngadi
9.1 Umlandi usilandisa/usixoxela ngokwakwenzeka emzini kaChule njengoba
uNomvula ozela. UChule umkhombisa ikamelo lokulala. Uphinde asitshele
ngemizwa kaNomvula ongajabuli, ozeyayo uma ebona ikamele elikhulu
azolala kulo elinempahla emangalisayo phakathi.
[Nikeza amamaki amabili uma ewuchazile umsebenzi womlandi] (2)
9.2 • UChule wayezenza uMbhishobhi eqola abafelokazi izimali zabo. Ubona
ephephandabeni ukuthi uNomvula uwine i-pic six, usefika endlini yakhe
njengomfundisi.
• UGenyeza uyavutha bhe wala ukhasha, akafuni muntu osondela
kuNomvula ngoba baningi abafuna ukuqola uNomvula imali yakhe.
Ngakho-ke ufuna ukuthola umuntu ozogada uGenyeza ukuze athole
ithuba lokungena amqole imali yakhe.
• UChule ufika endlini kaNomvula ukuzomkhohlisa ukuthi akahambe naye
njengoba uGenyeza engazange azwelane naye uma eshonelwe
ngumfowabo uMahuzu.
[Nikeza amamaki amathathu uma efingqile izehlakalo] (3)
9.3 La mazwi aveza isimo senhlalo esihle, esikhombisa ukuthi uphila kahle
njengoba uChule enemali eningi. Unomuzi omkhulu onesitezi nezindawo
zokugezela phezulu naphansi. UChule utshela uNomvula ukuthi indawo
yokugezela ikhona lapha ngaphakathi ekamelweni azolala kulo.
[Nikeza amamaki amabili uma ewuvezile umbono wamagama nesizinda] (2)
9.4 Uthando uChule noGenyeza abanalo noMirriam alufani. UChule uthanda
uNomvula ngothandombumbulu , ufuna ukumqola imali yakhe. UGenyeza
umthanda ngokweqiniso uMirriam futhi enesikhwele ngaye. Wayelwa
emvikela koheshane abasebezisondeza kuNomvula.
[Nikeza amamaki amathathu uma eqhathanisile uthando lwabalingiswa] (3)
9.5 Ngiyazwelana ngoba ulahlekelwa yindodana yakhe uMahuzu. Utshele
uMahuzu ukuthi akabuye eGoli ukuze aye eThekwini ayodlisa uNomvula
umuthi ukuze ahlanye azothola umcebo kaNomvula. Endleleni uMahuzu
noMsonteni bahlangabezana nengozi yemoto, bayashona. Mina
nginguMaHadebe ngangiyokwaneliswa enginakho ngoba wayenaye umyeni
osebenzayo sasingekho isidingo sokuthi afune imali kaNomvula.
NOMA
Angizwelani naye ngoba umuntu uvuna lokho akutshalile. Nguyena
owathumela indodana yakhe ukuba iyohlasela uNomvula eThekwini.
Ngangingeke ngithumele indodana yami ukuba iyohlasela udadewabo.
[Nikeza amamaki amabili uma ekuvezile ukuzwelana /ukungazwelani]
(Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa) (2)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 15 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
9.6 Udweshu olutholakala kulesi siqeshana ludalwa ukufika kukaChule eze
kuHlulintombi, amphoxe ngokumtshela ukuthi angamthathi noma ikanjani.
UHlulintombi uyacasuka wala uyaphetha uthi akafuni ukubulawa
nguNtshangase.
[Nikeza amamaki amabili uma eshilo ukuthi udweshu ludawla yini] (2)
9.7 Izenzo zomlingiswa onguHlulintombi zimveza njengomlingiswa ongenaqiniso
nodelelayo. Uphikisana noChule uma emtshela ukuthi nguyena ozogada
emnyango ukuthi akaqhamuki yini uGenyeza. Ubiza uChule ngekhehla,
uChule amtshengise incwadi yokungethembeki kwakhe kuGenyeza
abeyibhalele uNomvula ngenhloso yokumshela.
[Nikeza amamaki amathathu echaze kafushane izenzo zomlingiswa] (3)
9.8 Umbhali uhlose ukugqamisa ukuthi kwesinye isikhathi abantu abasebenza
ngokuqola izimali baba nomona uma bebona abantu bethola imali yamafa.
Uhlela isu lokuthola umcebo kaMirriam uzenza udokotela Ndambula
Sengwayo agcine eshaywa nguGenyeza.
[Nikeza amamaki amabili uma eyinikezile inhloso yombhali]
(Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa) (2)
9.9 Ngicabanga ukuthi wawuzoba mubi. UMeyili wayengagcina engenayo indlu
yesitini njengoba agcina eyakhelwe nguNomvula ngemuva kokuthola
umcebo. UNomvula wayengahlala ekhaya angasebenzi hleze agcine
enezinye izingane eziningi esehlupheka.
NOMA
Ngicabanga ukuthi wawungaba muhle ngoba hleze uNomvula wayeyovuka
azithathe, afunde aqede enze izinto ezinhle zokumbonga.
[Nikeza amamaki amathathu uma ewuvezile umphumela]
(Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa) (3)
9.10 Le ndaba iphetha ngopholavuthondaba. Zonke izinkinga ezibhekene
noNomvula ziyaxazululeka, kuba nokuxolelana nokubuyisana. UNomvula
ushada noGenyeza bathenga umuzi omkhulu eThusini. Abenzi bobubi
bayajeza, uChule uyafa, uDaffo uyagwetshwa ngesenzo sokuzama ukubulala
uNomvula.
[Nikeza amamaki amathathu uma ekwazile ukuphawula wasekela]
(Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa) (3)
[25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 16 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 10 (UMBUZO OMUDE)
KUNJALO-KE – ME Wanda
• Ungasebenzisa la maphuzu njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo.
• Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
• Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-41 ukumaka i-eseyi.
(Ohlolwayo angasebenzisa la maphuzu alandelayo namanye amayelana nendlela
abalingiswa abenze ngayo izinto kule noveli.)
Kuyiqiniso ukuthi uma umuntu ekwazile ukuzikhethela impilo akabi nokusola abanye
abantu. Kule noveli kunabalingiswa abazikhethele impilo abayiphilayo okube
nemiphumela eyahlukene.
UDumazile uqoma uthisha uMoloi ebe eyingane yesikole ebe eshiye ikhaya lakubo
wayoqasha eMbumbulu lapho kunesikoleni samabanga aphezulu. Lokho kwenza
kwakhe kwenze waxoshwa esikoleni. Wathola umsebenzi esitolo sikaSithole. Ufika
kwaSithole wamqoma uma emshela ebe emsizile wamnika umsebenzi esitolo sakhe
futhi azi ukuthi ushade noMaNzimande waze wakhulelwa okwesibili wathola uLerato.
Wenza into engeyinhle ngokuhlangana noMthivovo ambathe ngubo yinye naye, ahlele
isu lokushisa isitolo sikaSithole okwaletha ukuhlupheka kuSithole njengoba
umshwalense wala ukumkhokhela. Uthe uSithole eboshiwe ushada noMtalaselwa
Zuma bahlala emzini waseMlazi owawuthengwe nguSithole. Akamvumeli uSithole
ukuba ahlale naye ngoba eseshadile.
Uhlangana noMoloi obezoqwashisa abasebenzi esibhedlela lapho esebenza khona
eze ngodaba labantu asebehlaselwe yileli gciwane emphakathini. Wamvumela
babuyelana ebe kade wayemshiye emkhulelisile. Uvumela uSithole uma ebuya ejele
ukuba afike ukuzobona uMtholephi. Lokho kwenza kwakhe kudala ukuba uMoloi
noSithole baficane balwe agcine eshaywe ngumyeni wakhe uMtalaselwa ngoba
kuficane oyise bezingane zakhe emzini wakhe, izingane zakhe zasala zodwa uLerato
waphuma nasesikoleni. UDumazile wenza okubi ubuyela koyise bezingane zakhe
ubathelela ngegciwane lesandulela ngculazi alidlulisela kumyeni wakhe uMtalaselwa.
Uthisha uMoloi uthandana noMisi Hlophe ofundisa kuso lesi sikole asebenza kuso
aphinde athandane noDumazile ebe enenkosikazi ayishiye ekhaya eGoli. Ukukhetha
ukuphila impilo yokuqonywa kwenza uMisi Hlophe axoshe uDumazile ekilasini lakhe
le-Geography futhi atshele omemu ngesenzo sokungethembeki kwakhe.
Akayifaki inothisi yokwesula emsebenzini, uvele uyanyamalala ashiye izingane
dengwane kanye noDumazile osemtshele ukuthi ukhulelwe. Ubonana noDumazile
ngenkathi emfica emsebenzini ezobazisa ngenkampani i'New Life'. Ubuyelana
noDumazile, akamhloniphi ukuthi useshadele kuMtalaselwa Zuma, ulwa noSithole
phambi kukaMtholephi noLerato.
USithole ukhetha ukudlisa uDumazile ngomuthi awulande enyangeni, okwadala ukuthi
athandane noDumazile ngokumphoqelela. Ukhetha ukushiya umkakhe uMaNzimande,
uthengela uDumazile umuzi eMlazi, ahlale naye. Uthi eshadile, atholise
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 17 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UDumazile ingane uMtholephi. Ufika emzini kaKheswa ephethe isheke ukulobola
uDumazile. Akagcini ngokuthengela uDumazile umuzi, umthengela imoto ebe
engenazo izincwadi zokushayela, angayifakeli nomshwalense. USithole uthatha
isikhathi somsebenzi awutholile wokushayela ilori lokuthutha udoti kepha ahambe aye
kwaDumazile eMlazi angawenzi umsebenzi awuqashelwe, abe nesikhwele uma
eficana noMoloi agcine elwa naye emzini osekungowakaZuma.
UMaNzimande uphoqa uSithole ukuthi makaxoshe uDumazile ngenxa yezinsolo
azitshelwe nguLizzy. Ulwa noDumazile, umxosha esitolo nasemagcekeni akwakhe
akamniki ithuba lokuba aziphendulele. Ungenisa indoda ekamelweni likaSithole ebe
engahlukanisanga naye. Uphinde uvumela ukumbatha nguboyinye noSithole okwadala
ukuba athole igciwane lengculazi.
Impela kuyiqiniso ukuthi uma umuntu ekwazile ukuzikhethela impilo akabi nokusola
abanye abantu. Kule noveli kunabalingiswa abazikhethele impilo okube nemiphumela
ehlukene empilweni yabo. Abanye babe nokuzisola basizwa ngabanye
njengoDumazile noSithole.
(Ohlolwayo makabeke uvo lwakhe, akhombise ukuthi useyayiphetha impendulo
ehambisana nesitatimende sombuzo.)
[Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo/
izimpendulo ezinganikeziwe lapha]. [25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 18 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 11 (UMBUZO OMFUSHANE)
KUNJALO-KE – MJ Wanda
11.1 Umlandi usilandisa ngokwenziwa umlingiswa onguthishomkhulu ezama
ukuthungatha uthisha uMoloi. Umbheka isikole sonke akamtholi. Uphinde
umlandi asitshele ngemizwa kathishanhloko lapho edunyelwa ikhanda uma
ezwa umfundi othi uMoloi ugibele itekisi.
[Nikeza amamaki amabili uma ewuchazile umsebenzi womlandi] (2)
11.2 • Uthisha uMoloi uthandana noDumazile uphetha ngokukhulelwa.
• UMaNdovela benoMaJwara bafika esikoleni bezoxoxa indaba
yokukhulelwa kwengane kaKheswa ikhuleliswa uthisha.
• Uthisha omkhulu uthungatha uMoloi ukuze athole kahle ngalolu daba
kepha itshe lase lome inhlama.
[Nikeza amamaki amathathu uma ezifingqile izigameko] (3)
11.3 Isimo senhlalo sihle ngoba bakhombisa ukubambisana phakathi kwesikole
nabazali nokubambisana komakhelwane njengoba uMaJwara wayephelezele
uMaNdovela esikoleni.
[Nikeza amamaki amabili uma ewuvezile umbono wamagama agqamile] (2)
11.4 Uthisha uMoloi akanalo uthando lweqiniso kubona bobabili oMisi Hlophe
noDumazile. Uthisha uMoloi uthandana noMisi Hlophe kodwa ushela
uDumazile oyingane yesikole asebenza kusona benoMisi Hlophe. Akamtsheli
uma eseshiya umsebenzi. Kanjalo nakuDumazile, uyamkhulelisa, abaleke,
engavalelisanga kuye esikoleni.
[Nikeza amamaki amathathu uma eqhathanisile uthando lwabalingiswa] (3)
11.5 Ngiyazwelana naye ngoba uMaNzimande wayezitshela ukuthi uma uSithole
exosha uDumazile bazoqhubeka nothando lwabo bahlale emzini wabo
ngokuthula engasekho ophazamisayo. Ukube bengiwuManzimande
bengingeke ngimxolele uSithole uma esebuyiswa ukuhlupheka ngoba
akathembekile.
NOMA
Angizwelani naye ngoba umuntu uvuna lokho akutshalile. Nguyena
owavumela ukulalela uLizzy mayelana nokuthandana kukaSithole
noDumazile okwakungekho. Waqala walwa noSithole okwenza agcine
esebuka uDumazile ngalelo so lokumthanda. Ngangingeke ngilalele
okwakushiwo nguLizzy ngaphambi kokuzenzela ucwaningo.
[Nikeza amamaki amabili uma ewuvezile ukuzwelana /ukungazwelani]
(Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa) (2)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 19 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
11.6 Udweshu olutholakala kulesi siqeshana ludalwa ukuthi uDumazile ubuye
sekudlule isikhathi emsebenzini. Uphendula kabi uSithole umtshela ukuthi
yena uziphethe, akashadile noSithole futhi uSithole akolawula kuphela
uMaNzimande lo ashade naye hhayi yena.
[Nikeza amamaki amabili uma eshilo ukuthi udweshu ludalwa yini] (2)
11.7 UDumazile uvezwe njengomlingiswa ongahloniphi/ ongenaso isimilo. Uphoxa
uSithole onguyise wengane yakhe nokunguye omthengele indlu ahlala kuyo
eMlazi. Uphinde umtshela ukuthi useyisichaka yingakho ebona kungcono
ukuthi amshade, afake isehlukaniso noMaNzimande. Angagcini ngalokho
amtshele emehlweni ukuthi usethandana nenye indoda.
[Nikeza amamaki amathathu echaze kafushane izenzo zomlingiswa] (3)
11.8 Umbhali uhlose ukugqamisa ukuthi kukhona abantu abangathembekile
emsebenzini wabo. UMthovovo usebenza esitolo sikaSithole akathembeki
uhlangana noDumazile bashisa isitolo sikaSithole aphinde ambathe ngubo
yinye noDumazile ebe azi ukuthi uthandana noSithole ongumqashi wakhe.
[Nikeza amamaki amabili uma eyinikezile inhloso yombhali]
(Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa) (2)
11.9 Ngicabanga ukuthi wawuzoba muhle. UMtalaselwa wayezoshada nomama
wengane yakhe. Wayengaphila isikhathi eside hleze angabulawa yingculazi.
Okunye wayengeke ahlazeke endaweni kuphume izindaba emsakazweni
zokulwa kwamadoda emzini wakhe.
[Nikeza amamaki amathathu uma ewuvezile umphumela]
(Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa) (3)
11.10 Umbhali uphumelele kahle ukuphetha le ndaba ngopholavuthondaba ngoba
kuba nokuxolelana nokubuyisana. UDumazile ngaphambi kokuba ashone
uxolisa kuMaNdovela noMaShandu indlela abeziphethe ngayo. Imindeni
kaDumazile nokaMtalaselwa iyahlangana emgcwabeni kaDumazile.
UMaShandu umamezala kaDumazile uxolela uDumazile ngakho konke
ayekusho ngaye. Babonga abakwaKheswa ngokubambisana.
[Nikeza amamaki amathathu uma ekwazile ukuphawula wasekela]
(Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa) (3)
[25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 20 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 12 (UMBUZO OMUDE)
IMPI YABOMDABU ISETHUNJINI – JC Buthelezi
• Ungasebenzisa la maphuzu njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo.
• Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
• Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-41 ukumaka i-eseyi.
(Ohlolwayo angasebenzisa la maphuzu alandelayo namanye amayelana nendlela
abalingiswa abenze ngayo izinto kule noveli.)
Kuyiqiniso ukuthi uma umuntu ekwazile ukuzikhethela impilo akabi nokusola abanye
abantu. Kule noveli kunabalingiswa abazikhethele impilo abayiphilayo okube
nemiphumela eyahlukene.
UNjini Cele ungumfowabo kaQophitshe ongumama kaLinono noBafana. Ungumalume
okhethe ukukhulisa uBafana oseyisifundiswa. Ufika emzini kaBafana nomngenandlini
womkhono wembuzi ngenhloso yokuzocelela uHlanganisani no-Uzithelile
abangabazukulu bakhe indawo yokuhlala nokufunda. UCele akazisoli ngokukhulisa
uBafana futhi akabi nodlame kuBafana ngenkathi emxosha emzini wakhe ngoba ethi
akalenzanga iphoyinti unquma ukudla imihlathi ayolala kuMadonsela. Uthandazela u-
Euthenasia uma embona ukuthi uxinwe yisifuba. Ukhulisa oHlanganisani no-Uzithelile
ngomthandazo. Wamukela u-Euthenasia ngomoya omuhle uma efika eMpaphala,
uyamhlabisa, amfake isiphandla sembuzi. Wamukela uBafana eMpaphala, umtshela
ukuthi kade emlindele. Wamukela uPoppie ofika emzini wakhe esehamba ngenduku,
abahlabise imbuzi benoBafana.
UBafana uxosha umalume wakhe kabuhlungu uma ezocelela izingane zikaLinono
indawo yokuhlala. UBafana akanasikhathi sezingane zakhe ukhetha umsebenzi
wokugada izinja. UBafana uba nomona ngokufunda kukaPoppie utshela uPoppie
ukuthi akangaqhubeki nokufunda. Ukhuza uPoppie uma ehlukumeza uMaXakushe
ngesikhathi emxosha ebusuku emzini wakhe. Akakwazi ukwelekelela uMnumzane
uBen Martin owayefisa ukunikeza usizo umphakathi wabantu abamnyama. Indlela
enza ngayo kuWilliamson asebenza naye, itshengisa ukungamhloniphi ngoba umbiza
ngoMadala. Ukhetha ukushiya uMelody, U-Euthenasia noPoppie, alaxaze nomsebenzi
ngenxa yokungenela uphuzo oludakayo nokwenqaba usizo luka-Terry Lewis. Uthi
engumuntu omnyama kepha angabazisi omakhelwane bakhe. Ukhetha ukuhlalisana
noMaMthunzi ebe engahlukanisanga noPoppie. Walekelela uMaMthunzi ukuhambisa
uPrisca ekolishi ebe ashiya ezakhe izingane u-Euthenasia noMelody engazi noma
ziyafunda yini. Uthi engubaba awashele uMaMsibi izimpahla zakhe zokugqoka
zangaphansi.
UPoppie wenqaba ukwamukela izingane zikaLinono kwala noma ozakwabo
emsebenzini bemncenga ukuthi azithathe. Akabi nesikhathi sokukhulisa izingane
zakhe, ikakhulukazi uMelody oze athole izingane ezimbili engashadile. Uxosha
uMaXakushe ongumzanyana wezingane zakhe, akafuni ngisho alale ngalobo busuku
ngoba engamfuni umuntu osola izingane zakhe. UPoppie uma eshayelwa ucingo
nguHlanganisani efuna ukumazisa ngo-Euthenasia akamemukeli kahle njengelunga
lomndeni. Uthengela u-Euthenasia imoto ngaphandle kokubonisana noBafana.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 21 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UPoppie ukhombisa ukuba nomona ngoHlanganisani no-Uzithelile ngoba bekhombisa
ikhono eliphezulu emqhudelwaneni wokugijima. Ucabanga nokubathakatha. UPoppie
wakhetha ukushiya iBhayibheli ayeliphiwe uQophitshe emzini wabo eMlazi. UPoppie
ufika emsebenzini kaBafana uthatha izincwadi ngoba efuna ukuthi uBafana afike
ekhaya balungise izinto.
UHlanganisani wamukela u-Euthenasia uma efika e-B.W Vilakazi. Ugoduka naye uya
eMpaphala. Utshela u-Euthenasia ukuthi akulungile ukuhamba ekhaya kungaziwa.
Ugqugquzela u-Euthenasia ukuthi afunde phesheya. Akadlali ngoZamaShenge,
uyamshada umenza inkosikazi yakhe. Ukhulisa izingane zikaMelody, umphindisela
esikoleni ukuthi ayofunda. Uhlalisa uBafana noPoppie eMfangidelile. Indlela
uHlanganisani enze ngayo izinto yamukelekile ngokwamagugu ngenxa yokuthi
ubamba iqhaza lokuhlanganisa umndeni.
Impela kuyiqiniso ukuthi uma umuntu ekwazile ukuzikhethela impilo akabi nokusola
abanye abantu. Kule noveli kunabalingiswa abazikhethele impilo okube nemiphumela
ehlukene empilweni yabo. Abanye babe nokuzisola basizwa ngabanye njengoBafana
noPoppie.
(Ohlolwayo makabeke uvo lwakhe, akhombise ukuthi useyayiphetha impendulo
yombuzo.)
[Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo/
izimpendulo ezinganikeziwe lapha]. [25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 22 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 13 (UMBUZO OMFUSHANE)
IMPI YABOMDABU ISETHUNJINI – JC Buthelezi
13.1 Umlandi usilandisa/usixoxela ngemicabango kaPoppie njengoba ekhumbula
indlela okugcwala ngayo isitimela namatekisi aseShowe. Le micabango
anayo isuswa ukufika komfana waseShowe ogulayo. Ubuye acabange
nangoNjini Cele ukuthi akathandi kangakanani ukuhamba ngamatekisi ngoba
esakholelwa ekuhambeni ngesitimela.
[Nikeza amamaki amabili uma ewuchazile umsebenzi womlandi] (2)
13.2 • Yingoba wayebona ukuthi uPoppie usibukele phansi isiguli futhi
akawahloniphi umsebenzi wakhe.
• Yingoba wayefuna ukuqinisekisa ukuthi uPoppie akazimisele ngempela
yini ukuyobheka isiguli sangasemzini wakhe.
• Yingoba wayethukile ngenxa yokuthi isiguli sasigula kakhulu sidinga usizo
ngokushesha.
[Nikeza amamaki amathathu uma efingqile isigameko kulesi siqeshana] (3)
13.3 La mazwi akhombisa isimo senhlalo esingesihle njengoba uPoppie ekhuluma
isiNgisi enqaba ukuyobheka isiguli ngoba ekhombisa ukuba nobandlululo
uma kungabantu basemakhaya.
[Nikeza amamaki amabili uma ewuvezile umbono wamagama agqamile] (2)
13.4 UBafana ube nothando olungafani lwezingane zikaPoppie noMaMthunzi.
UBafana akabanakekeli oMelody no-Euthenesia, unakekela izinja kuphela
kwakhe. Kanti uma ekaMaMthunzi ukwazi ukuhambisa uPrisca ekolishi
ngemoto yakhe.
[Nikeza amamaki amathathu uma eqhathanisile uthando lwabalingiswa] (3)
13.5 Ngiyazwelana ngoba uMelody akalutholanga uthando lokunakekelwa uPoppie
noBafana ukuze bamyale, wayesizwa uMaXakushe ambonise ngokukhula
nokuziphatha kwengane. UPoppie waxosha uMaXakushe wasala
engenamuntu ombonisayo. Ukube bengiwuMelody bengiyosebenza kanzima
nginakekele izingane zami ukuze okwenzeke kimi kungenzeki kuzona.
NOMA
Angizwelani naye ngoba umuntu uvuna lokho akutshalile. UMelody
akaphoqwangwa ukuba abe nobudlelwano noPrince noMandla wakwenza
ngokuthanda futhi efuna ukweqa imithetho kaMaMthimkhulu.
[Nikeza amamaki amabili uma ewuvezile ukuzwelana/ukungazwelani]
(Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa) (2)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 23 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
13.6 Udweshu olutholakala kulesi siqeshana ludalwa ukuthi u-Euthenasia
untshontshe imoto kaMiss Hawkins. Utshela uBafana ukuthi lokhu akwenzile
ubeziholela ngoba uMiss Hawkins ubelokhu emthuma engamkhokheli.
[Nikeza amamaki amabili uma eshilo ukuthi udweshu ludalwa yini] (2)
13.7 Okwenziwa u-Euthenasia kumveza njengomlingiswa ongahloniphi ngokuthi
angaxolisi uma ebuzwa ngokuthatha imoto kaMiss Hawkins. Uphinda alindele
inkokhelo uma ethunywa umuntu omdala kunaye okumele ngabe umthatha
njengomzali wakhe.
[Nikeza amamaki amathathu echaze kafushane izenzo zomlingiswa] (3)
13.8 Umbhali uhlose ukugqamisa ubuntu nokwazisana komakhelwane.
UMadonsela wamukela uCele kahle uma efika kuye ngenkathi exoshwe
nguBafana emzini wakhe. Umxoxela nendlela okuphilwa ngayo ko-BA
okwenze uCele aqonde imbangela yesenzo sikaBafana.
[Nikeza amamaki amabili uma eyinikezile inhloso yombhali]
(Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa) (2)
13.9 Ngicabanga ukuthi wawuzoba mubi. UBafana wayezogcina engabuyisananga
nomndeni wakhe waseMpaphala. Wayezoqhubeka ahambe ehlala nabanye
omasihlalisane mhlawumbe aze agcine esehlala nasemgwaqeni. Hleze
wayengagcina eshonile angcwatshwe ungazi umndeni wakhe ngenxa
yamashwa ayemlandela.
[Nikeza amamaki amathathu uma ewuvezile umphumela]
(Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa) (3)
13.10 Umbhali uphumelele kahle ukuphetha le noveli ngopholavuthondaba ngoba
kube noxolo nokubuyisana komndeni waseMpaphala nowaseThekwini.
Umndeni kaCele wamukela uNgubane njengoba efika eMpaphala,
bayamhlabela. Baphinde bamukela uPoppie osehamba ngenduku njengoba
efika eMpaphala ehamba noVikizitha. UNgubane noPoppie bayabuyelana,
badayisa indlu yabo yase La Lucia bagcine behlala eMthunzini.
[Nikeza amamaki amathathu uma ekwazile ukuphawula wasekela]
(Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa) (3)
[25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 24 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UBUCIKO BOMLOMO
UMBUZO 14 (UMBUZO OMUDE)
UJU LWEZIZUKULWANE – KL Makhoba
• Ungasebenzisa la maphuzu njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo.
• Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
• Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-41 ukumaka i-eseyi.
INGANEKWANE: 'IKHUBALO LIKAFUKWE'
(Ohlolwayo angasebenzisa la maphuzu alandelayo namanye amayelana nendlela
abalingiswa abenze ngayo izinto kulobu buciko bomlomo.)
Kuyenzeka kwesinye isikhathi izinto ezenziwa ngabantu nezilwane zisifundise,
zexwayise futhi zedlulise umyalezo othile. Kuyavela nakulobu buciko bomlomo
okufundisayo, okwexwayisayo nokwadlulisa umyalezo.
INGANEKWANE: IKHUBALO LIKAFUKWE
Le nganekwane ifundisa ngokuthi kubalulekile ukuthi uma ungubaba wekhaya uhambe
uyosebenzela umndeni wakho ukuze ungalali ngendlala njengoba kwenza umlimi kule
nganekwane. Uyayidela impilo yakho, umlimi uyidela ngokuyogawula izibonda
zesivande ehlathini elesabekayo futhi elalidume ngokuba nezinhlobo zezilwane
ebezingaba yingozi. Kuthe esagawula ubona izinsizwa ezazihlomile zivula idwala
ngendlela engajwayekile yokucula iculo bese idwala liyavuleka.
Kudingeka ube nobuchule, umlimi akazange abaleke, wangena ehlathini, wacasha
efuna ukubona ukuthi zenzani. Wama walalela wabamba konke okwenzekayo elapho
ehlathini ecashe otshanini.
Ungazuza umcebo ngokulalela/ukubuka indlela okwenziwa ngayo izinto ngabanye
abantu. Umlimi waya edwaleni ngemuva kokuba zihambe izinsizwa wase enza lokhu
okwakwenziwa yizinsizwa ukuze naye akwazi ukuthola imali. Wacula, idwala lavuleka
wangena edwaleni wazitika ngemali eyayilapho engacabangi nanokuthi lezi zinsizwa
zingabuya mhlawumbe zimlimaze. Waphumelela waze wafika ekhaya nemali.
Yize izinsizwa zazinemali engaziwa muntu zazilekelelana ngenkathi zifaka imali
emasakeni okwenza ukuba umsebenzi wazo ube lula futhi usheshe uphele yize imali
yabe iyiningi.
Okunye okugqanyiswa yile nganekwane ukuthi kuhle ukwethembeka nokucabangela
umndeni wakho. Umlimi waxoxela inkosikazi yakhe ngendlela ayethole ngayo imali.
Bayibala belekelelana.
Kuyenzeka senze izethembiso kodwa singazifezi. Inkosikazi yomlimi yacabanga
ukuyoxoxela umfowabo ongusomabhizinisi yize umyeni wayo wayeyiyalile ukuba
ingatsheli muntu. Yathatha izingubo yashaya sengathi iyowasha kanti iyoxoxela
umfowabo. Yanikeza umfowabo indlela yokufinyelela kulo mcebo yize umfowabo
wayecebile.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 25 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
Alikho isoka elingenasici. Lobu buciko buxwayisa ngokuthi kubi ukungeneliseki,
uSomabhizinisi wayengenelisekile ngomcebo ayenawo futhi ebukela phansi umyeni
kadadewabo ngoba engumlimi ongenamali. Wayembiza ngesihlupheki esingenalutho.
Esezwile ngodadewabo ngedwala lezimanga naye wanikela khona edwaleni efisa
ukuthola imali edlula ekamlimi. Waya ehlathini eyofuna idwala ayengenaso isiqiniseko
ngokuthi likuyiphi indawo kulelo hlathi. Walifuna waze walithola naye wazitapela imali.
Wazisola ngokuza yedwa ukuze ayithathe yonke imali ukwedlula amasaka ayi-17.
Kwathi uma sekumele aphume wakhohlwa amagama engoma eyayiculelwa idwala.
Umyalezo odluliswa kule nganekwane uthi umona nokungeneliseki kungakufaka
enkingeni. USomabhinizi waficwa abanikazi bemali phakathi edwaleni kodwa wakwazi
ukucabanga masinyane wangena esakeni elalingenalutho, walibopha ngocingo
njengoba kwenziwe kwamanye amasaka ayenemali ukuze asindise impilo yakhe.
Wazisola ngokuthanda kwakhe imali, esecabanga namabhizinisi akhe, nemali yakhe
ayezofa engazange akujabulele. Wazisindisa ngokumemeza, wethusa izinsizwa
ngokubuza ukuthi kuyoze kube nini zithanda imali. Wazisabisa ngokuthi zizofa uma
zike zawela umfula nale mali. Kwaba ukusinda kwakhe. Wathatha amasaka ambalwa
ngoba wayesebonile ukuthi ukuthanda imali akulungile.
IZIBONGO ZIKAGCINA MHLOPHE
Lezi zibongo zikaGcina Mhlophe zimveza engumuntu oyingqalabutho kwabesifazane
ekuhayeni, ekuxoxeni nasekuqambeni ubuciko bomlomo. Ziveza ukuthi uyakhulisa,
axwayise abuye afundise izinto ezithile/ezahlukene. Imbongi imbona engumuntu
oziphethe kahle uze uyanconywa ufaniswa nekhiwane elingenazimpethu ngoba uthi
emuhle ngaphandle ebe emsulwa/engenasici nangaphakathi. Wenza isiqiniseko
sokukhulisa imisebenzi yobuciko bomlomo abe nabanye abantu base-Afrika yonkana
bafunda kuye ukuxoxa izinganekwane. Kusizakala abantu abaningi ngolwazi olujulile
abaluthola kuye uze uhambela namanye amazwe okubalwa kuwo iJalimane, iNtaliyane
naseLandane. Imisebenzi yakhe iyatholakala emithonjeni yolwazi ehlukahlukene
elekelelwa inyuvesi yaseThekwini. Lokho kuveza ukuthi yize ephumelela kodwa
akawenzi yedwa lo msebenzi wokubhala nokuxoxa izinganekwane. Akwenzayo
ngokuhle kodwa, okumhlophe njengesibongo sakhe sakwaMhlophe.
IHUBO: Awuqiqe Umthwalo
Leli hubo lifundisa ngemvelaphi yamahubo aculwa ngabantu uma besebenza. Abanika
umdlandla aphinde abagqugquzele uma benza imisebenzi ethile. Likhombisa
ukubambisana nokuzimisela/nokuzinikela.
Impela kuyiqiniso ukuthi ubuciko bomlomo benza imisebenzi eyahlukahlukene. Lokhu
kufakazelwa yilobu buciko bomlomo okuyinganekwane, izibongo nehubo ngoba
buveze ukuthi kuyafundisa, kuxwayise futhi kwedlulisa momyalezo wokuthi
kubalulekile ukuthi abantu babambisane kukho konke abakwenzayo njengoba kwenza
umlimi nomkakhe, izinsizwa ezilishumi, uGcina Mhlophe neNyuvesi yaseLandane
kanye neyaseThekwini kanye nabahuba ihubo elithi, 'Awuqiqe Umthwalo.
(Ohlolwayo makabeke uvo lwakhe, akhombise ukuthi useyayiphetha impendulo
yombuzo.)
[Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo/
izimpendulo ezinganikeziwe lapha] [25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 26 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 15 (UMBUZO OMFUSHANE)
IZINGANEKWANE: 'UNONSIKELELO'
15.1 Isizinda ngokwenkathi esenkathi yamanje. Inkawana iphuza amanzi
ngepayipi/Impala ikha amanzi empompini.
[Nikeza amamaki amabili uma esigagulile isizinda senkathi] (1)
15.2 UNkawana ululeka uMazinyo ngokuthi akadle utshani. Uyabona ukuthi
uzobulawa yindlala njengoba izilwane zingasaphumi emzini yazo ukuzophuza
amanzi, sezinompompi ezibathole ngenxa yempucuzeko.
[Nikeza amamaki amabili uma echazile wanika iseluleko] (2)
15.3 Umsebenzi womlandi awufani. Ekuqaleni kwalesi siqeshana usilandisa
ngesimo somlingiswa onguMazinyo ayebhekene naso. Uchaza isizathu sokuba
uMazinyo azithole esebulawa indlala. Esiphethweni sale nganekwane umlandi
uchaza ubuqili ayebuzama uMazinyo bokuholela ophathe iMpala ukuze
ezothola okuya ngasethunjini.
[Nikeza amamaki amathathu uma eqhathanisile udweshu] (3)
15.4 Ingwijikhwebu etholakala kule nganekwane isetshenziswe kahle ngoba
uMazinyo wayeseconsa amathe ebona impala iziletha emfuleni, kuthe
ngenkathi impala isathi ilethela ingwenya igatsha kwaqhamuka inkawu. Inkawu
yaxwayisa impala ngokuthi mayiyekele lelo gatsha ingasondeli yiyona
ezojikijelela ingwenya. Lokho kwadala ukusinda kwempala kuMazinyo.
[Nikeza amamaki amabili uma echazile ingwijikhwebu] (2)
15.5 Kunabalingiswa abangamazimu.
[Nikeza imaki elilodwa uma enikezile okutholakala kulobuciko] (1)
15.6 Amazimu ajezisa uNonsikelelo ngoba ayemyalile ukuba angavumeli muntu
ozongena embhoshongweni. Amazimu ase enqamula umsila wengubo yakhe
ngoba wayevumele inkosana ukuba imvakashele embhoshongweni. Amazimu
alizwa iphunga lomuntu ase emjezisa ngokumsusa embhoshongweni amusa
ehlathini
[Nikeza amamaki amabili uma echazile ngokujeziswa kukaNonsikelelo] (2)
15.7 Ngicabanga ukuthi wenzela ukugcizelela izwi lalowo ofuna ukwenzelwa into
njengoba amazimu ayethi uma eseliphindile igama likaNonsikelelo abe
nesiqiniseko sokuthi uNonsikelelo uwezwile. Wayenzela nokunandisa/ukuheha
izethameli ukuze ziqhubeke nokulalela inganekwane zingalali.
[Nikeza amamaki amabili uma echazile umbono wokuphindaphinda] (2)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 27 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
15.8 Umxoxi uphumelele kahle ukwethula isulubezi kule nganekwane. Kuyenzeka
ekugcineni izinto sezizolunga bese ziyonakala. Amazimuzimu ase emtholile lo
muntu owayevakashele uNonsikelelo futhi esemfihlile uNonsikelelo. Inkosana
yafika embhoshongweni, yacula, izimu lehlisa umsila wengubo inkosana
yenyuka ngawo. Lathi uma libona ukuthi ngumuntu lethuka ladedela umsila
inkosana yawa. Lokho kwenza ukuthi inkosana iphunyule ekutholweni
ngamazimu okwaholela ekutheni igcine imtholile uNonsikelelo owayesefihlwe
ehlathini.
[Nikeza amamaki amabili uma ephawulile ngesulubezi] (2)
15.9 Le migqa inento eyenzeka ngokufanayo okukhombisa isibindi nokuphokophela.
USbongile ufaniswa nogandaganda ohamba uya phambili njalo nongalokhu
ushayelwa ngokuya emuva.
[Nikeza amamaki amabili uma enikezile okufanayo] (2)
15.10 Izenzo zenkosana nalezo zeNkosi uDkt. Sbongile ziyefana ngokuduka.
Inkosana yahamba iduka nehlathi ingazi ukuthi iyaphi emva kokuphahlazeka
phansi yagcina ifikile la kulahlwe khona uNonsikelelo. Inkosi uDkt Sbongile
naye wehle enyuka ebumnyameni kodwa ekugcineni waphumelela kwabona
noma ubani.
[Nikeza amamaki amathathu uma eqhathanisile izenzo] (3)
15.11 Ihubo elithi, 'Senzeni' lixhumana nenganekwane uNonsikelelo ngokuthi
uNonsikelelo wayesosizini lokuhlukunyezwa ngamazimu ngokumgcina ehleli
yedwa ehlathini. Leli hubo lihlatshelelwa abantu abasuke benosizi noma
bekhala ngenxa yokugqilazeka ngandlela thile.
[Nikeza amamaki amabili uma enikezile okuxhumene] (2)
15.12 Lesi sisho sisetshenziswe kahle mayelana nempilo kaNonsikelelo ngoba
wayelahleke emncane, watholwa ngamazimu amkhulisa. Wayenganaye
umuntu owayezomsiza amphindisele kubazali bakhe. Kwathi uma esetholwe
yinkosana okokuqala, amazimu amjezisela ukufaka umuntu embhoshongweni.
[Nikeza amamaki amathathu uma exoxile ngokusetshenziswa kwesisho] (3)
[25]
AMAMAKI ESIQEPHU B: 25
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 28 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
ISIQEPHU C: UMDLALO
UMBUZO 16 (UMBUZO OMUDE)
KUDELA OWAZIYO – BP Maphumulo
• Ungasebenzisa la maphuzu njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo.
• Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
• Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-41 ukumaka i-eseyi.
(Ohlolwayo angasebenzisa la maphuzu alandelayo namanye amayelana nendlela
abalingiswa abenze ngayo izinto kulo mdlalo.)
Lesi sitatimende esishiwo umbhali siliqiniso ngoba cishe yonke imizi iyaba nezinkinga
ebhekana nazo njengoba nakulo mdlalo zikhona izinkinga ezikhungethe umuzi
kaMdaluli.
UMdaluli oyinhloko yaleli khaya uphelelwa ngumsebenzi kade kunguye kuphela
osebenzayo nowondlayo ekhaya. Lokhu kushabalalisa wonke amathemba akhe akade
enawo ngomndeni wakhe. UMdaluli uyahluleka ukukhokha isikweletu sasekolishi lapho
kufunda khona uLondiwe. Lokhu kudala ingcindezi kuphinde kushabalalise nenjabulo
kuye kanye nasemndenini wakhe ngoba wawusunethemba lokuthi uLondiwe uzoqeda
ukufunda alekelele ekufukuleni ikhaya lakubo.
Lokhu kudala ingcindezi enkulu kuMdaluli uphelelwa wuthando lokudla uma umkakhe
emphakela. Ushaya umkakhe kusihlwa kuze kusiza ukufika kukaManqina ezolamula
lolu dungunyane. Aphinde ashaye uMaMlanduli ebusuku uma enqaba ukumnikeza
indabandaba okugcina elahlekelwa ukuhlonishwa izingane zakhe njengoba uLondiwe
abiza amaphoyisa kufike uZayeka wambopha.
UMdaluli uvundulula ikhono lakhe lakudala lokwakha izindlu ukwenzela ukuba akwazi
ukuxosha ikati eziko. Uthola umsebenzi wokwakha umuzi kaSaziwayo Ntenga
waseMangethe usindwa zinyawo ngoba uphucwa iqatha emlonyeni uChivenga.
UChivenga naye wabe enza umsebenzi ofana nowakhe kepha ubiza amanani aphansi.
Lokhu kuphuca kukaMdaluli isinkwa emlonyeni kwadala ukuba isimo sasemzini wakhe
sibe sibi kakhulu. Kwangagcina lapho kwamenza ukuba abe nenhliziyo embi manje
nakwabanye abantu.
Ngenxa yesandla esihle sikaChivenga, uMdaluli ulahlekelwa amakhasimende agcina
esekhetha ukwenzelwa nguChivenga umsebenzi. UMdaluli ugcina esezonda
uChivenga. Lokhu kwenza isimo sibe sibi phakathi kwakhe noChivenga.
Ukudlondlobala kwebhizinisi likaChivenga lidlule elikaMdaluli kwenza ukuthi uMdaluli
abe nomona athakathe uChivenga. UChivenga ubolelwa yisandla agcine eselaliswe
esibhedlela. Lokhu kwabhebhethekisa ubutha phakathi kukaMdaluli noChivenga,
uMbhebhezeli wamtshela uChivenga ukuthi uthakathwe nguMdaluli.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 29 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMdaluli uyaqhubeka nokuzonda uChivenga umqubela ehlathini laseMphekandlubu
umshaya uyamlimaza esihlakaleni ngemolontshisi. Lokho kuholela ekutheni abanjwe
iphoyisa uZayeka limbophe uMdaluli agcine engasakwazi ukwenza izidingo zakhe
ngoba useboshiwe. UMdaluli uthatha isinqumo sokuthatha iholide lokuya eSudan
ukuze aqale kabusha impilo yakhe. Uhamba yedwa kanti izinto azizohamba kahle
ngendlela abeyifisa. Kwazamazama umhlaba uZenyezile waxoxela umndeni kaMdaluli
kodwa kusoleka ukuthi kungenzeka ukuthi ubengomunye walabo abashonile
ngokugqibeka ngaphansi komhlaba nakuba babengenasiqiniseko.
Umbhali uphumelele kahle ukuveza ukuthi awukho umuzi ongenazo izinkinga.
Izinkinga ezibhekene nomuzi kaMdaluli ezitholakala ngenhla ziyakufakazela ukuthi
yilowo nalowo muzi unezinkinga zawo.
(Ohlolwayo makabeke uvo lwakhe, akhombise ukuthi useyayiphetha impendulo
yombuzo.)
[Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo/
izimpendulo ezinganikeziwe lapha] [25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 30 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 17 (UMBUZO OMFUSHANE)
KUDELA OWAZIYO – BP Maphumulo
17.1 Kusemzini kaChivenga kwaHlomendlini.
[Nikeza imaki elilodwa uma esinikezile isizinda sendawo] (1)
17.2 UHlengiwe uzombheka uChivenga ukuthi useyalulama lokho kukhombisa
ukumkhathalela nothando ngokuzombona uyamzwela ngisho
nasezinhlungwini abonakala ekuzo.
[Nikeza amamaki amabili uma esigagulile isenzo] (2)
17.3 Imbangela yesimo senhlalo esingesihle ukulimala kukaChivenga emuva
kokuthi eshaywe uMdaluli. Uze walaliswa esibhedlela. UHlengiwe
kuyamkhathaza ukumbona esezinhlungwini uze abone ukuthi basheshe
bamkhipha esibhedlela engakalulami kahle.
[Nikeza amamaki amabili uma eyichazile kafushane imbangela] (2)
17.4 Isigameko esasifihlelwe umlingiswa onguHlengiwe esokuthi uChivenga
wayesenze ubugebengu ehlangene noHeshana washintsha ipasi
likaHlengiwe walibhala isibongo sakhe kwasengathi sebeshadile.
[Nikeza amamaki amabili uma esibhalile isigameko esasifihlelwe umlingiswa] (2)
17.5 Lezi zenzo zokushintshwa kwamapasi azikho emthethweni. UHlengiwe
wanikeza uChivenga ipasi lakhe ngethemba lokuthola umsebenzi. Labuya
selithi ushade noChivenga. Nalapha eNingizimu Afrika ubugebengu
bokushintshwa kwamapasi sekuvamile. Baningi abantu abazithola
sebeshadile nabantu abangabazi ngaphandle kokuvumelana nabo njengoba
kwenzekile nakuHlengiwe okushintshwe isibongo epasini lakhe engazi.
[Nikeza amamaki amathathu uma eyamanise izigameko wasekela] (3)
17.6 Ivumakabili lalibikezela ukuthakathwa kukaChivenga ethakathwa nguMdaluli.
Ivumakabili inyoni eyaziwa ngokuba nomoya omubi, ivamise
ukusetshenziswa ngabathakathi. Nempela uChivenga wathakathwa uMdaluli
wabola isandla.
[Nikeza amamaki amathathu uma exoxile ngesibikezelo] (3)
17.7 UChivenga wayelaliswe esibhedlela ngenxa yokuhlaselwa alinyazwe
nguMdaluli ngokumshaya ngemolontshisi.
[Nikeza amamaki amabili uma eyibhalile imbangela] (2)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 31 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
17.8 Umoya ovezwa uChivenga owokujabula njengoba evakashelwe isithandwa
sakhe uHlengiwe yize esezinhlungwini. Uyaqhubeka umbiza ngamagama
amnandi akhombisa uthando, umbiza ngomayitukluza, mntakwethu
nangethambo lakhe leKentucky ngenxa yokumthanda nokumkhathalela
uHlengiwe.
[Nikeza amamaki amathathu uma exoxile ngomoya] (3)
17.9 Izenzo ezenziwa nguMdaluli kuChivenga zimveza njengomlingiswa oyigwala.
Waqala ngokuthakatha uChivenga wabola umunwe
owawusunesitupamunwana. Waphinda wamhlasela ngemolontshisi. Lokho
kwakungubugwala ngoba wayesaba ukubangisana naye ebhizinisini ngoba
uChivenga enekhono elidlula elakhe.
[Nikeza amamaki amabili uma ewubekile umbono wezenzo zabalingiswa] (2)
17.10 Inhloso yombhali yokusebenzisa uMbhebhezeli ukuqaphelisa abantu ukuthi
kukhona abangani abangathembekile abangakwenzisa izinto ezingafanele.
UMbhebhezeli ungumngani kaMdaluli amethembayo namxoxela zonke
izinkinga zakhe. Uvela nesisombululo senkinga kuMdaluli sokuthi
makathakathe uChivenga. Emveni kwalokho uhamba ngasese uvakashela
uChivenga esibhedlela amtshele ukuthi uyamazi umuntu omthakathayo.
[Nikeza amamaki amathathu uma eyivezile inhloso] (3)
17.11 Ngicabanga ukuthi ngangingemukela isimo esingehlele ngokuthi ngixoxisane
nomndeni wami noma ngiye kodokotela abeluleka ngokwengqondo kanye
nabeluleki bezimali. Ngangingaqhubeka nokufuna amatoho noma
ngizisungulele ibhizinisi engingalenza ukuthola imali. Lokho kwakuzogwema
udlame uMdaluli aba nalo emndenini nasemphakathini.
[Nikeza amamaki amabili uma exoxe ngesisombululo wasekela]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa] (2)
[25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 32 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 18 (UMBUZO OMUDE)
AWUWELWA UMNGENI – M Gcumisa
• Ungasebenzisa la maphuzu njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo.
• Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
• Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-41 ukumaka i-eseyi.
(Ohlolwayo angasebenzisa la maphuzu alandelayo namanye amayelana nendlela
abalingiswa abenze ngayo izinto kulo mdlalo.)
Lesi sitatimende esishiwo umbhali siliqiniso ngoba cishe zonke zizwe ziyaba
nezinkinga ezibhekana nazo njengoba nakulo mdlalo zikhona izinkinga ezikhungethe
isizwe sikaSalimani.
Abelungu benza amaqhinga amaningi ukuzama ukuthola ingxenye yomhlaba
ophethwe iNkosi uSalimani. Ukwaziswa kukaSalimani mayelana nodaba lokuklanywa
kabusha kwemingcele kumenza abambe imihlangano eyahlukene ukuze abonisane
nesizwe sakhe ngodaba lokuphucwa kwakhe umhlaba. Lolu daba luyihlalise kabi
iNkosi uSalimani kanye nesizwe sonkana. USalimani enobukhosi obunohlonze ngenxa
yokusingathwa ngabantu ababusayo, wazisa abafowabo mayelana nomyalezo
owawuvela kuZithulele mayelana nokuklanywa kabusha kwemingcele.
Isizwe sonkana siyayeseka iNkosi efunga igomela ukuthi izwe liyafelwa futhi uMngeni
ungaphenduka igazi, kuba kanjalo emazweni/ezizweni uma kukhona abantu abafuna
ukuqola abanye umhlaba. Isizwe asijiki siwotha ubomvu, ngodaba lokuthi abelungu
bafuna ukuvele baziklamele nje umngcele wezwe lokhokho baso. Isizwe siba
yimbumba siseka inkosi uSalimani ngalolu daba. Ukwesekwa kukaSalimani abafowabo
kumenza angavumi ukubukela nje angazami imizamo izwe lithathwe yena ebe esonge
izandla. Uya kuZithulele enkantolo yaseMshwati. Akahambi yedwa kukhona
abamphelezelayo njezinduna kanye nabafowabo uqobo lwakhe.
Inkosi uSalimani ubiza imbizo enkulu ukuba bazohlanganela emzini wakhe. Kulo
mhlangano usebenzisa ubhontshisi omnyama nomhlophe ukuthi kwenziwe ukhetho
kusetshenziswa izinkamba ezimbili. Lokhu wakwenza ngoba enobuhlakani futhi efuna
ukubheka ukuthi abantu bakhe ngabe bayahambisana yini nabo ekulweni nale nkinga
yokusikwa kwemingcele. Abantu bakutshengisa ukweseka iNkosi ngokuba bathathe
ubhontshisi omnyama bawufaka okhambeni. Kwathi labo ababe sebephenduke
amambuka njengoMphiliphili bona benza okwehlukile ngoba base becheme
nabelungu. Nakuba ayesekhona amambuka afana nabo oMphiliphili kepha iNkosi
uSalimani ayimbulali kodwa unika ithuba ukuba abafowabo babeke uvo lwabo.
Uyamhlawulisa ngalesi senzo sakhe, okwakungeke kwenzeke ukube
wayengabambisene nesizwe sakhe.
Ogqayinyanga babelungu bahlasela abantu bakaSalimani ababehlezi bezibusela
emzini kaMcondo. Kuleso senzo ogqayinyanga bahlangana nezimbila zithula ngoba
yibo abalimala kakhulu. UZithulele ubopha uMcondo umfowabo weNkosi uSalimani
kanye nenduna uNomehlo. Icala liyabalahla oMcondo benoNomehlo kepha isijeziso
kuba ukuphucwa umhlaba kukaSalimani ngoba bethi inja ibambela umnikazi wayo.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 33 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
Lesi sinqumo kwakungamagqinga kaZithulele okuthatha umhlaba weNkosi ngoba
wayebona ukuthi iNkosi uSalimani ibhoka iyakhahlela ngodaba lokuklanywa kabusha
kwemingcele. UZithulele wabe efuna ukunciphisa umhlaba weNkosi uSalimani ukuze
uthathwe abelungu. Kwathi noma umngcele sebewuthathile ngobuqili kwangena icala
enkantolo yamajaji eseMshwathi yahlula uSalimani. INkosi uSalimani yathatha udaba
lwayo yalidlulisela emajajini amakhulu aseMgungundlovu. INkosi uSalimani yagcina
ngokuliwina icala, yabuyiselwa ingxenye yezwe layo eyase iphucwe yona uhulumeni
ngobuqili.
Lezi zigameko ezingenhla zifakazela ukuthi ngempela yileso naleso sizwe siba nazo
izinkinga esibhekana nazo. Kuyenzeka ukuthi lezo zinkinga zigcine sezihlakaze
umbuso noma ubukhosi baleso sizwe. Kepha kule ncwadi, iNkosi uSalimani wakwazi
ukubheka nazezi zinkinga, waphetha ngokuba azinqobe.
(Ohlolwayo makabeke uvo lwakhe, akhombise ukuthi useyayiphetha impendulo
yombuzo.)
[Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo/
izimpendulo ezinganikeziwe lapha] [25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 34 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 19 (UMBUZO OMFUSHANE)
AWUWELWA UMNGENI – M Gcumisa
19.1 Kusenkantolo eMshwathi.
[Nikeza imaki elilodwa uma esinikezile isizinda sendawo] (1)
19.2 Usondela kuye uyakhuleka ngesizotha ngaphambi kokuba amhlebezele
ukuthi kumele enzeni.
[Nikeza amamki amabili uma esinikezile isenzo wasekela] (2)
19.3 Isimo senhlalo asisihle. INkosi uSalimani usenkantolo yaseMshwathi, ucelwa
uNongejeni ukuba akhiphele phandle amabutho akhe. INkosi uSalimani ale
ukhasha ngoba ethi ungena nawo nje ngokulandela umyalelo wonongqayi
abathe akangene nahamba nabo. UZithulele azijube atshele uSalimani ukuba
akakhiphele phandle amabutho, uSalimani aphinde enqabe.
[Nikeza amamaki amabili uma echaze kafushane isimo senhlalo] (2)
19.4 Isigameko esasifihlelwe amabutho enkosi uSalimani esokuthi athi ezisinela
kumnandi kaVimbingwenya kanti onogada bakaMgqabuli bazowazuma
bewahlasele.
[Nikeza amamaki amabili uma esichazile isigameko esasifihlelwe amabutho] (2)
19.5 Ubuholi bokuba izinduna babo bobabili abufani. UMphiliphili ube yinduna
kaSalamini elutheka kalula, yavuma ukusetshenziswa ngokuthengwa
abelungu ukuze abe yimpimpi adayise izwe likaSalimini kanti uNomehlo ube
yinduna ethembekile neqotho ekwazi ukumela iqiniso nangalesi sikhathi
eboshiwe ngecala lokushaya abantu bakwaMgqabuli.
[Nikeza amamaki amathathu uma eqhathanisile ubuholi wasekela] (3)
19.6 INkosi uSalimani ukhombise isenzo esinobuhlakani obukhulu nokuzethemba.
Akavumelanga intukuthelo yabafowabo kanye nesizwe sakhe emuva
kokulahlwa icala enkantolo eMshwathi ayefakwe lona lokubulala abantu
bakaMgqabuli kade belwa nabantu bakhe ngaphansi kukaMcondo. Unquma
ukudlulisela icala eMgungundlovu ukuze icala liqulwe ngobulungiswa.
Nempela icala lafika lamthetha. Umhlaba wangathathwa ngabelungu.
[Nikeza amamaki amathathu uma ephawulile wasekela] (3)
19.7 Yingoba kuzothethwa icala lokuhlaselwa kwabantu benkosi uSalimani
behlaselwa onogada bakaMgqabuli.
[Nikeza amamaki amabili uma eyibhalile imbangela] (2)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 35 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
19.8 • USalimani wabiza imbizo lapho kwazohlanganwa khona noZithulele
ukuzoklanywa komngcele.
• USalimani wabiza sonke isizwe sakhe ukuba sihlangana ukuze sikhethe
ukuthi siyavuma yini ukuthi kuwelwe uMngeni.
• Ngosuku lokhetho uSalimani weza nesu likabhontshisi lokukhetha, abantu
bakhetha ukuthatha ubhontshi omnyama ngokuwufaka esikhambeni,
wehlulwa kanjalo uhulumeni.
[Nikeza amamaki amathathu uma efingqile ngamaphuzu] (3)
19.9 Izenzo zabafowabo benkosi uSalimani zibaveza njengabalingiswa abaqotho
ngokweseka umfowabo kuzo zonke izigameko adlule kuzo ngecala
lokwebiwa komhlaba wesizwe sakhe.
[Nikeza amamaki amabili uma ewuvezile umbono wezenzo] (2)
19.10 Inhloso yombhali yokusebenzisa ukuveza ukuthi ngenxa yokuhluka kolimi
lwesiZulu nolwesiLungu kwakubalulekile ukuthi kube khona abantu abafana
noNongejeni ukuze bezotolika.
[Nikeza amamaki amathathu uma eyivezile inhloso] (3)
19.11 Ukuba ngangiyinkosi uSalimani ngangizokwenza isiqiniseko ukuba laba
belungu bayajeziswa kakhulu ngoba ngangingabafaka icala lamademeshe.
Ngangibuye ngenze idili elikhulu esizweni ukwenzela ukubonga kwabaphansi,
ukubonga abafowethu kanye nesizwe sonkana ngokungeseka kuze kube
sekugcineni.
[Nikeza amamaki amabili uma exoxe ngesisombululo wasekela]
(Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa) (2)
[25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 36 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 20 (UMBUZO OMUDE)
UBHUKU LWAMANQE – EJ Mhlanga
• Ungasebenzisa la maphuzu njengomhlahlandlela wokumaka lo mbuzo.
• Ohlolwayo angaqhamuka nezinye izimpendulo ezishaya emhlolweni.
• Sebenzisa irubhrikhi esekhasini lama-41 ukumaka i-eseyi.
Ohlolwayo angasebenzisa la maphuzu alandelayo namanye amayelana nendlela
abalingiswa abenze ngayo izinto kulo mdlalo.)
Lesi sitatimende esishiwo umbhali siliqiniso ngoba cishe yonke imizi iyaba nezinkinga
ebhekana nazo njengoba nakulo mdlalo zikhona izinkinga ezikhungethe umuzi
kaThamsanqa kanye noPhindisiwe.
Izinkinga eziba semzini kaThamsanqa zidalwa ukubuya kukaNkululeko ejele oshayela
UPhindisiwe ucingo ngoba uboshwe bethandana. Umshayela ucingo esemsebenzini
emuva kwesidlo sasemini ufuna babuyelane. UPhindisiwe uyenqaba, uNkululeko
afune ingane yakhe uZiphozonke. UNkululeko akhale ngesikhathi sakhe esichithekile
esejele. UPhindisiwe umtshele ukuthi wamkhokhela ngecala agwetshelwa lona
lokushayisa ingane. Ukungezwani kuqhubeke, uPhindisiwe atshele uNkululeko ukuthi
eze neprojekthi ezomlethela imali.
UNkululeko aziqhube lezi zinkinga ngokufika kwaMathonsi kubo kaThamsanqa
abazise ukuthi uzolanda izingane zakhe ezisisiwe la kwaMathonsi okunguPhindisiwe
inkosikazi yakhe noZiphozonke. Ahambe kwaMathonsi emuva kokuba bengazwani
bekholelwa ukuthi uzobaqola. UNkululeko athembise ukubuya nobufakazi. Lesi senzo
sikaNkululeko siletha inkinga emzini kaThamsanqa ngoba uMathonsi noMaMhlongo
babiza uThamsanqa ukuba afike kubona ngokushesha.
UNkululeko ubuyela kwaMathonsi uphethe incwadi yomshadombumbulu phakathi
kwakhe noPhindisiwe kanye nesithombe esisikwe ephephandabeni, 'Ifa Lamehlo'. Lesi
senzo sikaNkululeko sidala izinkinga emndenini wakwaMathonsi ngoba uMaMhlongo
uze akholelwe ukuthi iphupho aliphuphile belibikezela lokhu kufika kuNkululeko.
Ukufika kukaNkululeko kuqhubezela izinkinga ngoba uveza nokuthi uPhindisiwe
unezinye izingane azishiye kwaMakhungu okunguNokwethemba noThembalakhe.
Lokhu kuletha inkinga kulo muzi wakwaMathonsi kanye nokaThamsanqa ngoba konke
lokhu okushiwo uNkululeko abakukholwa nokuthi kwaziwa ukuthi uZiphozonke uzalwa
nguThamsanqa.
Izinkinga zikaPhindisiwe noThamsanqa ziyaqhubeka ngoba uNkululeko ushayela
ucingo uPhindisiwe esemzini wakhe benoThamsanqa. UPhindisiwe uyaluziba lolu
cingo ngoba wayesezwile ukuthi nguNkululeko lo olokhu eshaya ucingo. Bayaxabana
uPhindisiwe benoThamsanqa ngoba uThamsanqa ufuna ukwazi ukuthi ubani lo
oshaya ucingo futhi ufuna ukuthini. UMaMhlongo noMathonsi basale bakhuluma
ngoPhindisiwe bakhombisa ukungamethembi njengoba lokhu kufika kukaNkululeko
ephindelela kwaMathonsi kubenza bashaye amakhala ngokuganwa kukaThamsanqa
wuPhindisiwe. UMaMhlongo ashayele ucingo emzini kaThamsanqa oluphendulwe
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 37 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
uPhindisiwe. Aluphendule ucingo ezitshela ukuthi lusashaywa nguNkululeko kanti
ngumamezala wakhe uMaMhlongo ogcina ezwe izimfihlo obekungamele azizwe. Lesi
senzo siyiqhubezela phambili le nkinga eyenzeka emzini kaThamsanqa.
UThamsanqa udinwa ugana unwabu uze abeke isandla uPhindiwe njengoba
bengaboni ngaso linye. Lokhu kudala ukuba uPhindisiwe abaleke aphindele ekhaya
kubo kwaMakhangela. UPhindisiwe uba nemicabango engemihle ngoThamsanqa.
Wakha necebo lokuba uNkululeko abulale uThamsanqa ukuze ezozuza imali
yomshwalense. UPhindisiwe ubhebhethekisa izinkinga zasemzini wakhe ngokuba
atshele uNkululeko ukuthi izikhiye zasebhange zihlala kuSarah abasebenza naye
ohlala eNkanini. Bakha itulo lokuyontshontsha le mali esebhange. UPhindisiwe agcine
ngokuboshwa. UThamsanqa ulahlekelwa umkakhe onguPhindisiwe ngenxa
yobugebengu bakhe abenze nesoka lakhe lakudala uNkululeko.
Zonke lezi zigameko ezibalulwe ngenhla zifakazela ukuthi awukho umuzi ongenazo
izinkinga zawo. Umuzi kaThamsanqa benoPhindisiwe uba nezinkinga eziningi ezigcina
zibhidlize umuzi wabo kulo mdlalo.
(Ohlolwayo makabeke uvo lwakhe, akhombise ukuthi useyayiphetha impendulo
yombuzo.)
[Nikeza amamaki ngokuveza i-eseyi ehleleke kahle enezimpendulo ezinembayo/
izimpendulo ezinganikeziwe lapha] [25]
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 38 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
UMBUZO 21 (UMBUZO OMFUSHANE)
UBHUKU LWAMANQE – EJ Mhlanga
21.1 Isizathu sokuhlangana kwabo esokuthi bazokhuluma ngetulo abalibophele
uPhindisiwe ngasese.
[Nikeza imaki elilodwa uma esinikezile isizathu] (1)
21.2 Umlandi usitshela ngesenzo sikaNkululeko sokungena ephoseka emnyango
afike aqabule uKholekile abuye ahleke kancane.
[Nikeza amamaki amabili uma ewushilo umsebenzi womlandi wasekela] (2)
21.3 Imbangela yesimo senhlalo esihle ukuthi uNkululeko noKholekile
bayajabulelana baze baqabulane. UNkululeko ujatshuliswa ukubona nokuzwa
ukuthi uKholekile uphumelele ukudunga umqondo kaPhindisiwe wokuthi
kubulawe uThamsanqa ukuze kutholakale imali yomshwalense. Okunye
ukuthi uKholekile uqinisekisa uNkululeko njengoba emtshela ukuthi uzwile
uPhindisiwe ukuthi angeke amshintshele uNkululeko, uzokwenza konke
akufunayo ngoba usengafa nokufa.
[Nikeza amamaki amabili uma echaze imbangela yesimo senhlalo wasekela] (2)
21.4 Isigameko esasifihlelwe umlingiswa onguSarah esokuthi uPhindisiwe
umfihlele ukuthi kuhlelwa itulo lokuzothatha okhiye bokuvula ebhange ukuze
bezontshontsha imali. Yena wasivula ngokukhululeka isicabha uma ezwa
ukuthi kungqongqoza uPhindisiwe.
[Nikeza amamaki amabili uma esibhalile isigameko esasifihlelwe umlingiswa] (2)
21.5 Izenzo zalaba balingiswa azifani. Umlingiswa wokuqala uthi angathola ukuthi
kunenkinga ebhange akwazi ukuba wusizo abike ngobugebengu abusola
ukuthi buyenzeka ngaphakathi kanti umlingiswa wesibili ukhetha
ukuzihambela athi akafuni ukuzifaka enkingeni yokusiza ekubikeleni
amaphoyisa ngoba kuzogcina kunguye ophendula imibuzo.
[Nikeza amamaki amathathu uma eqhathanisile wasekela] (3)
21.6 Ngiyazwelana noThamsanqa ngoba kubalulekile ukuzinika isikhathi sokwazi
umuntu ngaphambi kokuthi ushade naye. Ziningi izimfihlo uThamsanqa
angazange azazi ngoPhindisiwe ngenxa yokuthi wathandana naye izinyanga
ezimbalwa kuphela wase ethumela abakhongi. Ukuba walinda ngabe
okuningi kwavela ngaphambi kokuba ashade naye.
[Nikeza amamaki amathathu uma eluvezile uvo lwakhe wasekela] (3)
21.7 Imbangela ukuthi oMaqoma babezofuna izikhiye zasebhange ukuze bahambe
bayontshontsha imali khona ebhange.
[Nikeza amamaki amabili uma eyinikezile imbangela] (2)
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 39 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumaka
21.8 Umoya otholakala kulesi siqeshana kuSarah owokuthuka ngoba lesi simo
ubengasilindele. futhi okumthusa kakhulu ukuthi bamukhombe ngesibhamu.
[Nikeza amamaki amathathu uma exoxile ngomoya wasekela] (3)
21.9 Isenzo sobuqili esokuthi baqhube uPhindisiwe ukuthi kube nguyena
ongqongqozela uSarah ngoba uzomkholwa ngeke azitshela ukuthi uhamba
nezigebengu uma ethi bamvulele.
[Nikeza amamaki amabili uma ezidalulile isenzo sobuqili] (2)
21.10 Inhloso yombhali yokusebenzisa uMakhangela ukuveza ukuthi abanye
abazali banomthelela esimilweni esibi sezingane zabo. UMaKhangela
uhlulekile ukuba qotho endodakazini yakhe. Lokho okumenze waba nesimilo
esibi esimlahlekisele okukhona ngokungekho.
[Nikeza amamaki amathathu uma eyivezile inhloso] (3)
21.11 Ngicabanga ukuthi isisombululo kungaba ukuthi izinhlelo ebebenazo
ngaphakathi ejele baqhubeke nazo sebengaphandle, nomnyango
wezokuhlumeleliswa kwezimilo uqhubeke nokwenza umsebenzi
wokubalekelela sebesemphakathi ngokubabheka ngazikhathi zonke/
kuqinisekiswe ukuthi amakhono abawafundele bengaphakathi ejele
bayawasebenzisa.
[Nikeza amamaki amabili uma exoxe ngesisombululo wasekela]
[Nezinye izimpendulo ezinembayo ziyokwamukelwa] (2)
[25]
AMAMAKI ESIQEPHU C: 25
AMAMAKI ESEWONKE: 80
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 40 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumakai
RUBHRIKHI YOLIMI LWASEKHAYA
ISIQEPHU A: IRUBHRIKHI YOKUHLOLA UMBUZO OMUDE WENKONDLO [AMAMAKI AYI-10]
Izinkomba Kuhle kakhulu Kuhle Kuyagculisa Akugculisi kahle Akugculisi nhlobo
OKUQUKETHWE 5–6 4 3 2 0–1
-Ukuhunyushwa -Ukhombisa ulwazi -Isihloko usihlaziye -Ukuhunyushwa -Akanalo nhlobo ulwazi
Ukuhunyushwa kwesihloko okunzulu ngesihloko futhi ngokugculisayo kwesihloko akugculisi lwesihloko
kwesihloko -Amaphuzu amahle usihumushe kahle -Akhona amaphuzu kahle -Akukho nhlobo
Amaphuzu anobunzulu, kakhulu ahlukene -Impendulo echaza amahle asekela isihloko -Kuthukela kuvela okuhambisana
ukusekela kanye asekelwe kabanzi ngokwenelisayo -Amanye amaphuzu amaphuzu asekela nenkondlo
nokuqonda kabanzi kubhekiswe enkondlweni -Amanye amaphuzu asekeliwe kodwa isihloko -Ohlolwayo akanalo
ithekisthi. -Ulwazi oluhle kakhulu anembayo kodwa ubufakazi bubuye -Ulwazi lwenkondlo nhlobo ulwazi
lwenkondlo. awasekeliwe onke bungagculisi kwenye alugculisi kahle. lwenkondlo.
6 AMAMAKI ngendlela elindelekile inkathi
-Ulwazi lwenkondlo -Ulwazi lwenkondlo
luhle. olugculisayo.
ISAKHIWO KANYE 4 3 2 1 0–1
NOLIMI -Isakhiwo esihleleke -Isakhiwo esihleleke -Kukhona nokho -Isakhiwo sikhombisa -Isakhiwo asihlelekile
kahle kakhulu kahle futhi amaphuzu ukuhleleka kwesakhiwo amaphutha ezingeni kahle neze
Isakhiwo, ukugeleza -Amaphuzu ahleleke ageleza ngokulandelana -Amaphuzu awagelezi lokuhleleka -Ulimi lunamaphutha
okuhlelekile kahle kakhulu futhi kahle futhi awahlelekile -Amaphuzu awahlelekile amaningi kanye
kwamaphuzu kanye athungelana kahle -Ukugeleza -Amaphutha olimi ngokugculisayo nesitayela esingagculisi
nokwethula kakhulu kwamaphuzu ayingcosana, ithoni -Ulimi lunamaphutha neze.
Ulimi, ithoni kanye -Ulimi, ithoni kanye kuyalandeleka kanye nesitayela amaningi
nesitayela nesitayela kukhombisa -Ulimi, ithoni kanye kusetshenziswe -Ithoni nesitayela
esisetshenzisiwe ukuvuthwa komqondo, nesitayela kuhle. ngokugculisayo. akugculisi kahle.
embuzweni omude. kuyaheha futhi kushaya
emhlolweni
4 AMAMAKI -Ulimi, ukupelwa
kwamagama kanye
nezimpawu zokuloba
akunamaphutha nhlobo.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha Pheqa ikhasi
IsiZulu Ulimi Lwasekhaya (HL)/P2 41 DBE/Nhlaba/Nhlangulana 2025
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokumakai
ISIQEPHU B KANYE NESIQEPHU C: IRUBHRIKHI YOKUHLOLA UMBUZO OMUDE WOMBHALO WOBUCIKO:
INOVELI/UBUCIKO BOMLOMO KANYE NOMDLALO [AMAMAKI ANGAMA-25]
Izinkomba Kuhle kakhulu Kuhle Kuyagculisa Akugculisi kahle Akugculisi nhlobo
OKUQUKETHWE 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Impendulo enembayo: -Ukhombisa ukuqonda -Ukuhumusha isihloko -Ukuhunyushwa -Ulwazi oluncane kakhulu
Ukuhunyushwa -Impendulo enhle kanye nokuhumusha ngokugculisayo; akuzona kwesihloko akugculisi lwesihloko
kwesihloko kakhulu: isihloko kahle zonke izingxenye kahle; kuthukela kuvela -Umzamo ontekenteke
Amaphuzu anobunzulu, -Ukuhunyushwa -Impendulo echaza ezicaciswe kabanzi amaphuzu asekela wokuphendula umbuzo
ukusekela kanye kwesihloko okunzulu ngokwenelisayo -Kunamaphuzu ambalwa isihloko ngokucacile -Amaphuzu awanelisi
nokuqonda kabanzi -Amaphuzu ahlukene -Amanye amaphuzu amahle asekela isihloko -Amaphuzu ambalwa nhlobo
ithekisthi. anembayo nokusekela anembayo kodwa -Amaphuzu ambalwa asekela isihloko -Ohlolwayo akanalo
okunembayo okususelwe akusiwo wonke asekelwe asekeliwe, kodwa -Amaphuzu amancane nhlobo ulwazi lwenoveli/
15 AMAMAKI embhalweni ngendlela elindelekile ubufakazi bubuye ahambisana nesihloko ubuciko bomlomo
-Ulwazi oluhle kakhulu -Ulwazi lwenoveli/ bungagculisi -Ulwazi oluncane nomdlalo
lwenoveli/ubuciko ubuciko bomlomo -Ulwazi olungenele lwenoveli/ubuciko
bomlomo nomdlalo. nomdlalo luyabonakala. lwenoveli/ubuciko bomlomo nomdlalo.
bomlomo nomdlalo.
ISAKHIWO KANYE 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
NOLIMI -Isakhiwo silandelana -Isakhiwo esihle kanye -Isakhiwo siyabonakala -Isakhiwo sikhombisa -Ukungabibikho
kahle kakhulu namaphuzu ahleleke kancane amaphutha ekuhlelweni kwesakhiwo esihleliwe
Isakhiwo, ukugeleza -Isingeniso kanye kahle -Ukugeleza kanye kwaso kuphazamisa ukugeleza
okuhlelekile kwamaphuzu nesiphetho okuhle -Isingeniso, isiphetho nokulandelana -Amaphuzu awahlelekile kwamaphuzu
kanye nokwethula kakhulu kanye nezinye izigaba kwamaphuzu kahle -Amaphutha olimi kanye
Ulimi, ithoni kanye -Amaphuzu abekeke kuhleleke kahle kuyabonakala, kodwa -Amaphutha olimi nesitayela esingalungile
nesitayela kahle kakhulu futhi -Amaphuzu ageleza kahle kunamaphutha agqamile kwenza lo mbhalo ungabi
esisetshenzisiwe athungelana kahle -Ulimi, ithoni kanye -Amaphutha olimi -Ithoni nesitayela yimpumelelo
embuzweni omude. -Ulimi ithoni kanye nesitayela kuhle. ambalwa; ithoni kanye kusetshenziswe -Ithoni nesitayela
nesitayela kukhombisa nesitayela ngokungafanele kusetshenziswe
10 AMAMAKI ukuvuthwa, kuyancomeka esisetshenzisiwe -Ukuhleleka kwezigaba ngokungafanele
futhi kushaya emhlolweni. sifanelekile kunamaphutha. -Ukuhleleka kwezigaba
-Izigaba eziningi kunamaphutha.
zibhaleke kahle.
UKWABIWA KWAMAMAKI 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
• Akufanele kube nomehluko odlula amazinga amabili phakathi kwamamaki esakhiwo nolimi kanye namamaki wokuqukethwe.
• Impendulo yokuziqambela kufanele inikezwe u-0 kokuqukethwe no-0 isakhiwo nolimi.
Akuvumelekile ukukopisha leli phepha
Study this subject
Recommended for this subject

Memorandum
isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2024 Memo

Memorandum
isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2023 Memo

Memorandum
isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2019 Memo

Memorandum
isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2018 Memo

Memorandum
isiZulu HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2017 Memo

Memorandum

%20June%202025%20Question%20Paper--51c827b8-016c-4021-a345-cbe82046b794/v1-0648853016e76cd656bb/card.webp)

