Life Sciences Grade 12 IEB P2 2019 Question Paper (Afrikaans)

Downloaded from hlayiso.com NASIONALE SENIOR SERTIFIKAAT-EKSAMEN NOVEMBER 2019 LEWENSWETENSKAPPE: VRAESTEL II NASIENRIGLYNE Tyd: 2 uur 100 punte Hierdie nasienriglyne is opgestel vir gebruik deur eksaminators en hulp- eksaminatore van wie verwag word om almal 'n standaardiseringsvergadering by te woon om te verseker dat die riglyne konsekwent vertolk en toegepas word by die nasien van kandidate se skrifte. Die IEB sal geen bespreking of korrespondensie oor enige nasienriglyne voer nie. Ons erken dat daar verskillende standpunte oor sommige aangeleenthede van beklemtoning of detail in die riglyne kan wees. Ons erken ook dat daar sonder die voordeel van die bywoning van 'n standaardiseringsvergadering verskillende vertolkings van die toepassing van die nasienriglyne kan wees. IEB Copyright © 2019 BLAAI ASSEBLIEF OM

Downloaded from hlayiso.com NASIONALE SENIOR SERTIFIKAAT: LEWENSWETENSKAPPE: VRAESTEL II – NASIENRIGLYNE Bladsy 2 van 10 AFDELING A VRAAG 1 1.1 1.1.1 Vals 1.1.2 Waar 1.1.3 Waar 1.2 A 1.3 Tabel wat aanpassings toon van reusekruiskruid en reuselobelias by die omgewing / voordele van die aanpassings van reusekruid en reuselobelias Aanpassing Voordeel van aanpassing (beide opskrifte) (kan ook ry-opskrifte wees) Waterbergingsweefsel Om water te stoor/hou water in stam Plant stoor water in die stam omrede water in grond gevries is Blare wat op die stam bly Beskerm stam van koue Blare krul rondom groeiknop Om groeiknop teen koue te beskerm Teenvriesmiddel teenwoordig Voorkom dat water in stam vries Houtagtige stingel en vinnige groei Om plant bo grond te lig om weg te kom van koue Merk eerste 2 eienskappe en ooreenstemmende voordele. Aanpassings MOET verband hou met beskerming teen die koue. 1.4 1.4.1 Die ontwikkeling van soortgelyke / analogiese eienskappe in nie- verwante spesies / verskillende mutasies het aanleiding gegee tot soortgelyke eienskappe / eienskappe is nie geneties verwant/ identies nie, die funksies is dieselfde maar die eienskappe lyk net dieselfde die twee spesies deel nie 'n onlangse voorouer nie 1.4.2 Die DNS / gene vir eienskappe in een plant verskil van die DNS / gene vir dieselfde eienskappe in die ander spesies die twee spesies is nie naby verwant nie. DNS is nie oorgeërf van gemeenskaplike voorvader nie. Eienskappe lyk dieselfde omdat daar dieselfde seleksiedruk was / in dieselfde omgewing was. DNS / genetiese profilering van DNS-kodering vir eienskappe lewer unieke stel staafkodes sal verskillende staafkodes / posisies van staafkodes hê 1.5 1.5.1 A 1.5.2 B 1.5.3 B 1.6 Inteling veroorsaak dat individue geneties baie ooreenstem / verhoogde homosigositeit / afname in genetiese variasie; verhoog die kans dat ongunstige allele uitgedruk sal word / minder vrugbaar / genetiese abnormaliteite neem toe / meer vatbaar vir siektes; Dieselfde allele word deur elke ouer oorgedra verhoogde risiko dat indien omgewing verander, geen individue die allele sal hê wat benodig word om die fenotipe te verskaf om by daardie verandering te pas nie IEB Copyright © 2019 BLAAI ASSEBLIEF OM

Downloaded from hlayiso.com NASIONALE SENIOR SERTIFIKAAT: LEWENSWETENSKAPPE: VRAESTEL II – NASIENRIGLYNE Bladsy 3 van 10 1.7 1 / 36 000 = 0,000027 = 2,7 × 10-5 g (aanvaar afgerond tot 3 × 10-5 g aanvaar enige desimale plek Kan 1 punt verdien indien sê dat 36 000 saadjies 'n massa van 1 g het 1.8 C 1.9 Die omgewing op die berge verskil van dié tussen die berge soos eilande wat deur die see geskei word. Bevolkings op die berge is geïsoleer (soos organismes op eilande in 'n see) en kan nie kruisteel nie. Elke berg se omgewing verskil; daarom het elke spesie op die berge verskillend ontwikkel soos geïsoleerde bevolkings wat op eilande met verskillende omgewings ontwikkel. 1.10 'n Verlaagde vlak van genetiese diversiteit kan 'n hoër risiko vir uitsterwing van spesies tot gevolg hê; afname in genetiese diversiteit aangesien inteling sal plaasvind; sal lei tot gelokaliseerde uitsterwings oorlewing sal afneem; weens ongunstige toestande/moontlik warmer weer/gebrek aan water hierdie plante benodig/plante het aanpassings vir kouer weer/benodig water vir stoor in stingels, ens. VRAAG 2 2.1 2.1.1 C 2.1.2 A 2.1.3 D 2.1.4 B 2.2 Nuwe spesies wat ontstaan (sonder die teenwoordigheid) van geografiese versperrings (enigiets wat geen fisiese versperrings impliseer nie) 2.3 Tot 40% van die mtDNS verskil tussen die diere in die twee streke (wat op beperkte geenvloei dui). Verskille in sekere gene oor die genoom in die harde kalkgrond- en sagte kalkgrondbevolkings. Wyfie- en mannetjiemolrotte van een grondsoort geneem, verkies om met mekaar te paar (selfs in die teenwoordigheid van molrotte van die ander grondsoort.) Ten spyte daarvan dat hulle dieselfde spesie is, blyk dit dat die twee bevolkings opgehou het om met mekaar te paar (op 'n stadium in die verlede). Baie individue wat voorkom in die harde kalksteen het die p53 gemuteerde alleel. 2.4 Mutasies bv. onderwerp aan hoë UV-bestraling / verandering in nukleotied- volgorde van geen / lae suurstofvlakke / enige faktor wat 'n mutasie kan veroorsaak, bv. 'n fout gedurende DNS-replisering. IEB Copyright © 2019 BLAAI ASSEBLIEF OM

Downloaded from hlayiso.com NASIONALE SENIOR SERTIFIKAAT: LEWENSWETENSKAPPE: VRAESTEL II – NASIENRIGLYNE Bladsy 4 van 10 2.5 Die twee bevolkings lyk steeds soortgelyk; hul kan steeds kruisteel; slegs klein veranderinge het plaasgevind (bv. Galilea-molrotte in harde kalkgrond ontvang minder suurstof/ 'n mutasie in kodon 172 van 'n geen genaamd p53 is meer algemeen in die harde kalkgrondbevolking; hulle is nie verskillende spesies nie; nie baie veranderinge het plaasgevind nie kan nog steeds 'n vrugbare nageslag produseer; daar is nog steeds geenvloei; 60% mtDNS is dieselfde 2.6 2.6.1 Portuuroorsig is 'n belangrike deel van die wetenskaplike proses om die proses of gevolgtrekkings wat bereik is, te kontroleer / wetenskap is 'n wye bron van kennis, nuwe bewyse word voortdurend aan die lig gebring wat gevolgtrekkings sal verander; kan help met samevoeging van kennis sodat nuwe kennis vinniger bevestig kan word 2.6.2 Daar is geen werklike 'soliede' geografiese versperring vir geenvloei nie daarom is dit nie seker dat geenvloei opgehou het om verskille toe te laat om te vermeerder nie. (Moeilik om te bepaal of teling tussen die twee groepe opgehou het) 2.6.3 Appelmaaiervlieg / Darwin-vinke / Cichlidae-visse enige ander korrekte voorbeeld 2.7 2.7.1 Harde kalkgrond hou meer water as sagte kalkgrond dit beteken dat Galilea-molrotte in harde kalkgrond minder suurstof ontvang wat tot afsterf van selle kan lei – p53-alleel laat selle afsterf wanneer toestande ongunstig is. Mutante alleel beteken dat selle nie afsterf weens minder suurstof nie 2.7.2 B C A 2.8 2.8.1 mtDNS ongeskonde oorgedra van moeder na kind (geen rekombinasie), dus, hoe meer soortgelyk, hoe nader verwant het 'n hoër mutasietempo wat ons toelaat om die verskille tussen populasies makliker te sien 2.8.2 Biogeografie / strukturele ooreenkomste, fossielbewyse rudimentêre strukture /embriologiese ooreenkomste IEB Copyright © 2019 BLAAI ASSEBLIEF OM

Downloaded from hlayiso.com NASIONALE SENIOR SERTIFIKAAT: LEWENSWETENSKAPPE: VRAESTEL II – NASIENRIGLYNE Bladsy 5 van 10 2.9 Evolusie onderlê alle biologiese wetenskappe – medisyne – studie van antibiotiese weerstand – antibiotika vernietig vatbare bakterieë, dus weerstandbiedende oorleef en dra weerstand oor, laat ons toe om proses te verstaan, paleontologie – menslike evolusie – om menslike oorsprong te verstaan, bewaring – voorspellings van effekte van fragmentasie en isolasie van habitatte op biodiversiteit, plant- en diereteling en effekte van inteling – heterose, kunsmatige seleksie van eienskappe – teling van opreg geteelde diere of gewenste variëteite van gewasse/plaasdiere – ook hoe om inteling te vermy wanneer dit gedoen word en gevolge te verstaan; medisyne – stigterseffek/bottelnek – kyk na voorkoms van sekere genetiese toestande in bevolkingsgroepe, klimaatsverandering – toekomstige gevolge van klimaatsverandering op bevolkings – gepunte ewewig/filetiese gradualisme. Ooreenkoms tussen organismes in terme van ontwikkeling – ons kan spesies wat met mense verband hou gebruik (soos hoenders) om te sien hoe hul ontwikkel. Ooreenkoms bepaal deur genetika. Biodiversiteit verduidelik deur evolusie van groot aantal spesies. Redes vir hoë diversiteit verduidelik deur verandering in omgewings en besetting van nisse deur nuwe spesies. Groot aantal verwante spesies in nabye ligging verduidelik deur evolusie (bv. Galapagos-vinke). Ekologiese interaksies soos simbiotiese verhoudings verduidelik deur ko-evolusie, nisdifferensiasie vind plaas deur gunstige mutasies in enige spesie wat hul in staat stel om nuwe eienskappe te verkry in uiteenlopende nisse. Geneeskunde – gebruik van diermodelle berus op evolusie – hierdie organismes toon ooreenkomste. Mutasies bied weerstand teen siektes, bv. CCR5 teen MIV-infeksie. Redes moet SPESIFIEK wees. IEB Copyright © 2019 BLAAI ASSEBLIEF OM

Downloaded from hlayiso.com NASIONALE SENIOR SERTIFIKAAT: LEWENSWETENSKAPPE: VRAESTEL II – NASIENRIGLYNE Bladsy 6 van 10 AFDELING B VRAAG 3 Oorweeg die volgende stelling: Die noodsaaklikheid om doeltreffend toegang tot voedsel te verkry, eerder as 'n behoefte aan sosiale samewerking, was die belangrikste seleksiedruk vir die evolusie van 'n groot brein in hominide. Voedsel Sosiaal Bron A Bron A Breine het ontwikkel as gevolg van: Breine het ontwikkel as gevolg van : Moeilik om kos te vind in Vermy om gekul te word seisoensveranderende savanne Val ander menslike bevolkings aan Stoor voedsel om later te eet Vir koöperatiewe jag Vind skuiling Kry voedsel van mededingers in groep Berei voor en kook kos; help vertering Leer lesse van sosiale groep Gebruik van gereedskap Maak spraak moontlik Vind 'n wye verskeidenheid kos Sien in kleur Bron B Bron B Groter brein – meer komplekse Groter brein (Broca se area) – gereedskap geproduseer taalontwikkeling Groter brein – meer gewysigde dieet Bron C Bron C Neanderdalmense het 'n groot brein maar Namate gemeenskapsgrootte toeneem, 'n kleiner gemeenskap (om sosiale rede te neem breingrootte toe weerspreek). Vereis groot hoeveelhede verstandelike . vermoë om in groot sosiale groepe te bestaan Moet in groep bly om toegang tot kos en maats te verkry Brein is groot om tred te hou met vinnig veranderde sosiale verhoudings en manipuleer vir toegang tot hulpbronne – manipulasie (en vermyding van manipulasie); gekoppel aan breingrootte Diegene wat goed is hiermee (manipulasie) het meer nakomelinge Diegene wat nie gemanipuleer kan word nie, sal ook bevoordeel word Primate evalueer groeplede in terme van wat hulle uit hulle kan kry Ook 'n voordeel vir individue om ander te kan evalueer wanneer 'n ander groep aangeval word Manipulasie is algemeen in modern mense IEB Copyright © 2019 BLAAI ASSEBLIEF OM

Downloaded from hlayiso.com NASIONALE SENIOR SERTIFIKAAT: LEWENSWETENSKAPPE: VRAESTEL II – NASIENRIGLYNE Bladsy 7 van 10 Bron D Bron D Groot brein laat kommunikasie toe/ spanwerk/ taal vir verspreiding Koöperatiewe jag moontlik met goeie kommunikasie Kinders bly langer by ouers – benodig groter brein vir leer- en onderrigvaardighede Emosies word gebruik om groter deel van hulpbronne te verkry Bron E Bron E Breingrootte korreleer met persentasie vrugte in dieet Groter breine in spesies wat omnivore/ vrugte-eters is NB leer om veilige vrugte te herken Hoë diversiteit van verskillende plante, voedsel op verskillende tye voorkom en in groepe – moet dus leer waar kos is. Moeilik om vrugte te bereik of beskerm deur verdedigingsmeganismes, primate benodig ook probleemoplossings- vaardighede of selfs gereedskap – groter breine nodig om hierdie toestande te hanteer Bron F Bron F Menslike breingrootte het vinnig ontwikkel toe daar klimaatsverandering was groter breine het meer interaksie met mekaar toegelaat, omgewing het meer onvoorspelbaar geword en groter breine het dus gehelp met oorlewing Bron G Bron G Baie geloofwaardige studies wat toon dat die gebruik van gereedskap korreleer met toename in breingrootte Gevorderde gebruik van gereedskap in ape – het groot breine Breingrootte korreleer goed met gebruik van gereedskap; innovering in gebruik van gereedskap Bron H Bron H Toename in breingrootte korreleer met gereedskapskompleksiteit. Visvang – groter breine om getye in ag te neem, vang vis, forseer skulpvis oop Kook kos – sagter, eet makliker en kry meer energie – toename in breingrootte laat evolusie van kook toe Korrelasie tussen die eerste voorkoms van die gaarmaak van kos en breingrootte. IEB Copyright © 2019 BLAAI ASSEBLIEF OM

Downloaded from hlayiso.com NASIONALE SENIOR SERTIFIKAAT: LEWENSWETENSKAPPE: VRAESTEL II – NASIENRIGLYNE Bladsy 8 van 10 EIE EIE Serebrum is die deel van die brein wat die Teenwoordigheid van voedsel het meeste toegeneem het ontwikkeling van groot brein toegelaat Ontwikkeling van vuur om kos gaar te Serebrum is die deel van die brein wat die maak – gekoppel aan toename in meeste toegeneem het breingrootte Ontwikkeling van wette in samelewings – Homo habilis gebruik gereedskap benodig groot brein Toegang tot 'n verskeidenheid van Uit-Afrika bespreking gekoppel aan kossoorte lei tot gesonder individue – migrasie en breingrootte groter brein nodig K-seleksie in mense – meer ouersorg – Klimaatsverandering lei tot minder kos groter brein beskikbaar – diegene met 'n groter brein Neanderdalmense het groot breine gehad sal 'n voordeel hê om kos te bekom maar mense het hulle oorleef omdat mense meer suksesvol was in die verkryging van kos – voedsel en 'n groter brein hou dus nie noodwendig verband nie Neanderdalmense het groot breine en gevorderde sosiale stelsels gehad. Groepe kan hulself beter teen roofdiere beskerm as individue Totaal: 100 punte IEB Copyright © 2019 BLAAI ASSEBLIEF OM

Downloaded from hlayiso.com NASIONALE SENIOR SERTIFIKAAT: LEWENSWETENSKAPPE: VRAESTEL II – NASIENRIGLYNE – AANVULLEND Bladsy 9 van 10 Nota: Die opstel moet 2½ tot 3 bladsye lank wees. Voorgestelde tydstoedeling: Lees van bronne 10 min.; Beplanning 10 min.; Skryf van opstel 40 min. Moontlike punt 1 punt 2 punte 3 punte 4 punte (40) • Besluit weergegee • Besluit weergegee • Besluit weergegee • Sleutelpunte • Sleutelpunte ontwikkel • Sleutelpunte ontwikkel Beplanning teenwoordig vir en teen vir en teen die argument vir en teen die argument 6 ×2 die argument • Bronverwysings geïdentifiseer (bv. Bron A/eie inligting) • Vaag • Duidelike besluit Besluit • Verander standpunt geneem 2 binne opstel • Tot ¼ van potensiële • Tot ½ van potensiële • Tot ¾ van potensiële • Besonderhede van bron Gebruik van kennis besonderhede in bronne besonderhede in bronne besonderhede in bronne - baie na aan volle uit bronne 8 gebruik om argument te gebruik om argument te gebruik om argument te potensiaal gebruik om ×2 ondersteun ondersteun ondersteun argument te ondersteun • Sommige feite buite die • Baie feite buite die bron • Sommige feite buite die • Baie feite buite die bron bron gegee om gegee om argument te bron gegee om gegee om argument te Gebruik van eie argument te ondersteun ondersteun argument te ondersteun ondersteun 4 kennis • Feite geïntegreer met • Feite geïntegreer met argument argument • Herhaling meestal vermy • Herhaling meestal vermy • 'n Geringe afwyking • 'n Geringe afwyking Toepaslikheid van • Ondersteunende • Ondersteunende 2 inhoud argument relevant argument relevant • Kwaliteit van uittreksels uit bronne erken IEB Copyright © 2019 BLAAI ASSEBLIEF OM

Downloaded from hlayiso.com NASIONALE SENIOR SERTIFIKAAT: LEWENSWETENSKAPPE: VRAESTEL II – NASIENRIGLYNE Bladsy 10 van 10 • Skryfwerk bestaan uit • Maksimum indien geen • Ondersteun die besluit • Sterk ondersteuning van feite met min verbande duidelike besluit ter • Duidelike redenasie duidelike besluit getref of redenasie ondersteuning nie • Geringe foute in verloop • Redenasie is baie Kwaliteit van • Redenasie foutief • Redenasie korrek, maar • Verbande word soms duidelik en bondig argument wat moeilik om te volg uitgelaat • Logiese verloop 8 besluit ondersteun • Alledaags - 'n paar • Afdwingbaar met ×2 verbande duidelik getref gereelde verbande getref • Goed geïntegreerde argument Regverdigheid - • Een tot twee • Drie tot vier • Integrasie van een tot • Integrasie van drie tot teenoorgestelde teenoorgestelde teenoorgestelde twee teenoorgestelde vier teenoorgestelde 4 menings tot die menings vanuit die menings vanuit die menings vanuit die menings vanuit die besluit bronne weergegee bronne weergegee bronne in die argument bronne in die argument • Skryfwerk is amper • Trant, taal, terminologie • Trant is konsekwent en • Trant is ontwikkeld en onverstaanbaar swak geskik vir wetenskaplike geskik vir wetenskaplike • Trant, taal, terminologie • Inleiding en taalgebruik taalgebruik nie-wetenskaplik en baie gevolgtrekking • Goeie en gepaste taal • Uitstekende en swak teenwoordig en terminologie toepaslike taal en • Inleiding en/of • Meestal gepaste terminologie Aanbieding 4 gevolgtrekking nie paragrawe • Korrekte vorming van teenwoordig • Inleiding en paragrawe met goeie gevolgtrekking toon oorgang daartussen meriete • Interessante inleiding, bevredigende gevolgtrekking Wetenskaplike Opstel toon akademiese nougesetheid, akkurate redenasie, insig en samehangendheid. 2 meriete IEB Copyright © 2019