Life Sciences Grade 11 P2 Eastern Cape November 2023 QP

Downloaded from hlayiso.com NASIONALE SENIORSERTIFIKAAT GRAAD 11 NOVEMBER 2023 LEWENSWETENSKAPPE V2 PUNTE: 150 TYD: 2½ uur Hierdie vraestel bestaan uit 15 bladsye.

Downloaded from hlayiso.com 2 LEWENSWETENSKAPPE V2 (EC/NOVEMBER 2023) INSTRUKSIES EN INLIGTING Lees die volgende instruksies aandagtig deur voordat die vrae beantwoord word. 1. Beantwoord AL die vrae. 2. Skryf AL die antwoorde in die ANTWOORDEBOEK wat voorsien is. 3. Begin ELKE vraag op ʼn NUWE bladsy. 4. Nommer die antwoorde korrek volgens die nommeringstelsel wat in hierdie vraestel gebruik word. 5. Bied jou antwoorde aan volgens die instruksies van elke vraag. 6. Doen ALLE tekeninge in potlood en benoem hulle met blou of swart ink. 7. Teken diagramme, tabelle of vloeidiagramme SLEGS wanneer gevra word om dit te doen. 8. Die diagramme in hierdie vraestel is NIE noodwendig volgens skaal geteken NIE. 9. MOENIE grafiekpapier gebruik NIE. 10. Jy mag ʼn nieprogrammeerbare sakrekenaar, gradeboog en ʼn passer gebruik, waar nodig. 11. Rond alle berekeninge tot twee desimale plekke af. 12. Skryf netjies en leesbaar. Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/NOVEMBER 2023) LEWENSWETENSKAPPE V2 3 AFDELING A VRAAG 1 1.1 Verskeie opsies word as moontlike antwoorde op die volgende vrae gegee. Kies die antwoord en skryf slegs die letter (A–D) langs die vraagnommers (1.1.1 tot 1.1.9) in die ANTWOORDEBOEK neer, byvoorbeeld 1.1.10 D. 1.1.1 Entstowwe werk omdat ... A hulle teenliggaampies bevat wat siekteveroorsakende organismes vernietig. B hulle siekteveroorsakende organismes vernietig deur hulle selmembrane op te los. C hulle veroorsaak dat die liggaam teenliggaampies produseer om die liggaam teen siekteveroorsakende organismes te beskerm. D dit middels bevat wat siekteveroorsakende organismes vernietig. 1.1.2 Watter van die volgende filums is diploblasties? A Porifera B Chordata C Annelida D Cnidaria 1.1.3 Watter eienskap beskryf die organisme in die onderstaande diagram die beste? A Triploblasties B Radiaal simmetries C Toon kefalisering D Het ʼn notokord Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 4 LEWENSWETENSKAPPE V2 (EC/NOVEMBER 2023) 1.1.4 Voordele van ʼn seloom (liggaamsholte): (i) Onafhanklike beweging- en spysverteringstelsel (ii) Benodig ʼn bloedstelsel (iii) Seloomvloeistof dien as ʼn hidrostatiese skelet (iv) Groter ruimte vir komplekse organe en orgaanstelsels Watter van die bogenoemde stellings verteenwoordig voordele van ʼn ware seloom? A (i), (ii), (iv) B (i), (iii), (iv) C (ii), (iii), (iv) D (i), (ii), (iii), (iv) 1.1.5 Watter kombinasie wat hieronder gelys word, verteenwoordig windbestuifde plante? A Groot helder blomblare en baie nektar B Helderkleurige blomblare en klein, ligte stuifmeel C Groot helmknoppe en baie nektar D Klein blomblare en groot, veeragtige stempels 1.1.6 Die vorm van die bakterieë hieronder kan geklassifiseer word as ... A kokkus. B basil. C vibrio. D spirillum. 1.1.7 Watter stelling hieronder beskryf emigrasie die beste? A Toename in bevolkingsgrootte. B Migrasie van diere. C Permanente beweging van organismes uit ʼn habitat. D Beweging van mense van stad tot stad. Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/NOVEMBER 2023) LEWENSWETENSKAPPE V2 5 1.1.8 Twee spesies paramesium word in ʼn dam aangetref. Die onderstaande grafiek toon die bevolkingsgroei van die twee spesies (A en B) wat op dieselfde bakterieë voed. 200 Bevolkingsdigtheid A 150 100 (volgens volume) 50 B 0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20 Tyd in Dae Die bostaande grafiek toon ʼn voorbeeld van ... A parasitisme. B hulpbronverdeling. C mededingende/kompeterende uitsluiting. D predator-prooi verhouding. 1.1.9 Bestudeer die onderstaande grafiek. TOTALE OORLEWENDES OUDERDOM Die bostaande grafiek verteenwoordig die oorlewingskromme van … die beste. A mense B paddas C voëls D leeus (9 x 2) (18) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 6 LEWENSWETENSKAPPE V2 (EC/NOVEMBER 2023) 1.2 Gee die korrekte biologiese term vir elk van die volgende beskrywings. Skryf slegs die term langs die vraagnommers (1.2.1 tot 1.2.8) op die ANTWOORDEBOEK neer. 1.2.1 ʼn Organisme wat ʼn ander organisme vir voedsel vang en doodmaak 1.2.2 ʼn Direkte metode waardeur alle individue in ʼn menslike bevolking getel word 1.2.3 ʼn Proses in biotegnologie wat gebruik word om suiker in alkohol en koolstofdioksied om te skakel 1.2.4 ʼn Organisme sonder ʼn ware selkern/nukleus 1.2.5 ʼn Diagram wat die evolusionêre verwantskap tussen organismes toon 1.2.6 ʼn Tipe dermkanaal wat by Annelida aangetref word 1.2.7 ʼn Siekteveroorsakende organisme 1.2.8 Die toegang, deur alle mense ten alle tye, tot voldoende, veilige en voedsame voedsel (8 x 1) (8) 1.3 Dui aan of elk van die stellings in KOLOM Ι van toepassing is op SLEGS A, SLEGS B, BEIDE A en B, of GEEN van die items in KOLOM ΙΙ nie. Skryf slegs A, slegs B, beide A en B, of geen langs die vraagnommers (1.3.1 tot 1.3.3) op die ANTWOORDEBOEK neer. KOLOM I KOLOM II 1.3.1 Bosluis op ʼn hond A: Simbiose B: Parasitisme 1.3.2 Verminder voedselsekerheid A: Droogtes B: GM voedsel 1.3.3 Kenmerk van ʼn bevolking A: Dieselfde spesie B: Leef in dieselfde habitat (3 x 2) (6) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/NOVEMBER 2023) LEWENSWETENSKAPPE V2 7 1.4 Bestudeer die onderstaande bevolkingsgroeikurwe. OMGEWINGSWEERSTAND E Bevolkingsgrootte D C B A Tyd 1.4.1 Noem die tipe groeivorm wat in die bostaande grafiek getoon word. (1) 1.4.2 Verskaf die volgende byskrifte (a) Stadium/fase D (1) (b) Lyn E (1) 1.4.3 Verduidelik hoekom die groei in stadium A stadig is. (2) 1.4.4 Noem TWEE faktore wat deel van omgewingsweerstand kan vorm. (2) 1.4.5 Noem TWEE inherente faktore wat ʼn toename in bevolkingsgrootte sal veroorsaak. (2) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 8 LEWENSWETENSKAPPE V2 (EC/NOVEMBER 2023) 1.5 Bestudeer die onderstaande diagramme. 2 1 Plant A Plant B 1.5 1.5.1 Noem die plantafdeling waaraan plant A behoort. (1) 1.5.2 Gee TWEE kenmerke wat by beide plant A en B aangetref word. (2) 1.5.3 Verduidelik waarom plant A minder afhanklik van water as plant B is. (3) 1.5.4 Verskaf byskrifte vir die volgende: (a) 1 (1) (b) 2 (1) 1.5.5 Waarom word die plant in generasie B NIE as ʼn tallusplant beskou NIE? (1) TOTAAL AFDELING A: 50 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/NOVEMBER 2023) LEWENSWETENSKAPPE V2 9 AFDELING B VRAAG 2 2.1 Bestudeer die onderstaande diagramme. Sampioene Broodskimmel A B Gis 2.1.1 Aan watter ryk behoort al die bogenoemde organismes? (1) 2.1.2 Verskaf byskrifte vir A en B. (2) 2.1.3 Noem die draadagtige filamente waaruit die liggaam van broodskimmel bestaan. (1) 2.1.4 Noem TWEE toestande wat nodig is vir broodskimmel om te groei. (2) 2.1.5 Noem TWEE produkte waarvoor gis gebruik word. (2) 2.1.6 Verduidelik EEN manier waarop organismes in hierdie ryk ʼn belangrike rol in die omgewing speel. (2) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 10 LEWENSWETENSKAPPE V2 (EC/NOVEMBER 2023) 2.2 ʼn Ondersoek is gedoen om vas te stel of die aantal kroonblare die bevrugting van die saadknop beïnvloed. Wanneer blomme self bestuif word, groei die stuifmeelbuis net ʼn entjie in die stempel en styl af en bevrugting vind nie plaas nie. Wanneer kruisbestuiwing deur bestuiwers plaasvind, groei die stuifmeelbuise heeltemal af en kan bevrugting van die saadknop plaasvind. Die ondersoek is soos volg uitgevoer: • 30 blomme is gebruik. 10 blomme met 100% van die kroonblare aanwesig, 10 blomme met 50% van die kroonblare verwyder en 10 blomme met 0% kroonblare • die blomme is vir 2 dae in ʼn area met bestuiwers geplaas • na 2 dae is verdere bestuiwing by die blomme verhoed • na 7 dae is die hoeveelheid bestuiwing en bevrugting in elke blom aangeteken Die onderstaande diagramme toon die voorkoms van die blomme wat gebruik is. A B C 100% kroonblare oor 50% kroonblare oor 0% kroonblare oor Die resultate word in die onderstaande tabel getoon. AANTAL Blom met Blom met 50% Blom sonder 100% kroonblare kroonblare kroonblare Stuifmeel op stempel 158 149 25 Stuifmeelbuise in die styl 86 82 8 Saadknoppe bevrug 38 40 4 2.2.1 Vir hierdie ondersoek gee die: (a) Onafhanklike veranderlike (1) (b) Afhanklike veranderlike (1) 2.2.2 Verskaf byskrifte vir: (a) Struktuur A (1) (b) Krans B (1) (c) Struktuur C (1) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/NOVEMBER 2023) LEWENSWETENSKAPPE V2 11 2.2.3 Verduidelik hoekom daar meer stuifmeel op die blomme met kroonblare was. (2) 2.2.4 Verduidelik hoekom daar meer stuifmeelbuise in die styl van alle blomme aanwesig is as die aantal saadknoppe wat bevrug is. (2) 2.2.5 Gee TWEE maniere waarop die geldigheid van hierdie eksperiment verbeter kan word. (2) 2.2.6 Skryf ʼn gevolgtrekking vir hierdie eksperiment. (2) 2.2.7 Noem TWEE maniere waarop angiosperme beter aangepas is om op land te lewe as die briofiete. (2) 2.2.8 Noem die plantafdeling waaraan angiosperme behoort. (1) 2.2.9 Noem TWEE voordele van geslagtelike voortplanting. (2) 2.3 Lees die onderstaande uittreksel. Malaria is ʼn dodelike siekte wat deur ʼn Plasmodium sp veroorsaak word en word oorgedra deur die vroulike Anopheles muskiet. In 2020 het 627 000 mense, op aarde, aan malaria gesterf. DDT is ʼn plaagdoder wat gebruik word om muskietbevolkings in malariagebiede te beheer. In die vroeë 1990's was daar ʼn wêreldwye verbod op die gebruik van DDT. DDT is nie-bioafbreekbaar nie. Dit raak diere aan die bopunt van die voedselketting. Dit het die agteruitgang van baie roofvoëls veroorsaak aangesien dit die doppe van hul eiers baie dun gemaak het. Die aantal sterftes weens malaria het van 19 in 1991 tot 450 in 2000 gestyg. Die Suid-Afrikaanse regering het besluit om die verbod op te hef en het weer DDT begin gebruik. Teen 2020 was daar net 38 sterftes weens malaria. 2.3.1 Noem die ryk waaraan die malariaparasiet behoort. (1) 2.3.2 Gee bewyse, uit die leesstuk, dat die gebruik van DDT ʼn negatiewe uitwerking op die omgewing het. (1) 2.3.3 Verduidelik die ekonomiese impak op ʼn land as daar ʼn hoë persentasie mense is wat aan malaria ly. (2) 2.3.4 Verduidelik hoe die Anopheles-muskiet malaria oordra. (2) 2.3.5 Gee TWEE voorsorgmaatreëls, behalwe om muskiete dood te maak, wat mense kan tref om te voorkom dat hulle malaria kry. (2) 2.3.6 Noem die TWEE verskillende menslike liggaamselle wat die plasmodiumparasiet aanval. (2) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 12 LEWENSWETENSKAPPE V2 (EC/NOVEMBER 2023) 2.4 Die onderstaande diagramme toon diere wat aan twee verskillende filums behoort. Organisme X Organisme Y 2.4.1 Noem die filum waaraan Organisme X behoort. (1) 2.4.2 Skryf slegs X of Y vir elk van die stellings hieronder. (a) Organisme wat ʼn deurlopende derm het (1) (b) Organisme wat geen organe het nie (1) (c) Organisme wat sittend is (1) 2.4.3 Watter tipe simmetrie word deur Organisme Y getoon? (1) 2.4.4 Beskryf hoe die liggaamsplan van Organisme Y geskik is vir ʼn organisme wat aktief van een omgewing na ʼn ander beweeg. (3) 2.4.5 Teken ʼn eenvoudige diagram, met byskrifte, van ʼn dwarssnit deur die liggaamswand om die weefsellae wat in Organisme Y aangetref word, te toon. (4) [50] Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/NOVEMBER 2023) LEWENSWETENSKAPPE V2 13 VRAAG 3 3.1 Die onderstaande tabel toon die gemiddelde atmosferiese koolstofdioksied- vlakke oor 60 jaar. Die tabel wat die bydrae van verskillende bronne van elektrisiteit in 2021 en die beplande bydrae van verskillende bronne tot elektrisiteit in Suid Afrika in 2030. Bydrae tot Beplande bydrae tot Bron elektrisiteitsverbruik in elektrisiteitsverbruik in 2021 (%) 2030 (%) Steenkool 84,4 46 Gas 0,8 16 Wind 3,4 15 Sonkrag 2 11 Hidro/water 2,8 10 Kernkrag 5,3 2 Ander 1,4 0 3.1.1 Watter bron het in 2021 die meeste elektrisiteit in Suid-Afrika verskaf? (1) 3.1.2 Verduidelik hoe steenkoolgegenereerde elektrisiteit aardverwarming laat toeneem. (4) 3.1.3 Verduidelik waarom Eskom die hoeveelheid wind- en sonkragopgewekte elektrisiteit wil verhoog. (2) 3.1.4 Teken ʼn sirkelgrafiek wat die beplande bronne van elektrisiteit vir 2030 toon. (7) 3.1.5 Wat is die verskil tussen die persentasie gasopgewekte elektrisiteit wat in 2021 en 2030 gebruik is? (2) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 14 LEWENSWETENSKAPPE V2 (EC/NOVEMBER 2023) 3.2 Perdeblomme is onkruid wat dikwels op skoolsportvelde groei. Die opsigter by ʼn skool is verantwoordelik om seker te maak dat die sokkerveld goed onderhou word en geen onkruid het nie. Hy wou die aantal perdeblomme (onkruidplante) op hul sokkerveld bereken. • Die grootte van die sokkerveld is 2 500 m2. • Hy het 1 m x 1 m (1 m2) kwadrate gebruik en 15 monsters op die veld geneem. • Die aantal perdeblomme in elke monster is in die onderstaande tabel aangeteken. Voorbeeld Aantal nommer perdeblomplante 1 22 2 3 3 7 4 4 5 15 6 0 7 3 8 0 9 12 10 3 Perdeblom-plant 11 0 12 14 13 4 14 7 15 2 3.2.1 Wat word hierdie metode om bevolkingsgrootte te skat genoem? (1) 3.2.2 Die opsigter het nie geweet waar om die kwadrate op die veld te plaas nie. Verduidelik hoe hy te werk moet gaan om te bepaal waar om hulle te plaas. (2) 3.2.3 Bereken die totale aantal perdeblomme op die veld. (5) 3.2.4 Waarom is vyftien monsters in plaas van vyf geneem? (1) 3.2.5 Gee EEN rede waarom die opsigter wil weet hoeveel onkruidplante daar in totaal op die veld is. (1) 3.3 Tabuleer TWEE verskille tussen ʼn ontwikkelde land en ʼn ontwikkelende land wat hul bevolkingsgroeikurwes beïnvloed. (5) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/NOVEMBER 2023) LEWENSWETENSKAPPE V2 15 3.4 Lees die onderstaande uittreksel. Suurmyndreinering het ʼn negatiewe uitwerking op die omgewing. Myne gebruik dikwels kalk om die suurwater te neutraliseer voordat dit in riviere en strome gepomp word. Maar kalk moet spesiaal vir hierdie doel ontgin word. Die suurwater besoedel grond sodat die plante nie genoeg van die nodige voedingstowwe kry om te groei nie, dit besoedel drinkwater, ontwrig die groei en voortplanting van waterdiere en korrodeer geboue en strukture soos brûe. Nuwe navorsing toon dat slak(‘slag’), ʼn baie alkaliese afvalproduk wat uit mynbou gemaak word, doeltreffend is om die suurwater te neutraliseer. 3.4.1 Beskryf hoe suurmyndreinering vorm. (3) 3.4.2 Gee TWEE negatiewe effekte van suurmyndreinering, op die omgewing, wat in die uittreksel genoem word. (2) 3.4.3 Verduidelik hoekom dit ekonomies beter is om slak te gebruik om die suurwater te neutraliseer as kalk. (4) 3.4.4 Gee EEN ander manier waarop mynbou die kwaliteit van water beïnvloed. (1) 3.5 Uitheemse plante soos die waterhiasint (Eichhornia sp.), het ʼn indringer in Suid- Afrika geword, wat waterweë versper(blokkeer) en watergehalte verminder. 3.5.1 Onderskei tussen uitheemse plante en inheemse plante. (2) 3.5.2 Waarom word uitheemse plante indringers in ʼn ekosisteem? (1) 3.5.3 Noem TWEE maniere wat die regering kan gebruik om uitheemse plante te beheer. (2) 3.5.4 Beskryf hoe uitheemse plante waterdiere kan beïnvloed deur waterkwaliteit te verminder. (4) [50] TOTAAL AFDELING B: 100 GROOTTOTAAL: 150 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief