Downloaded from hlayiso.com
NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
LIBANGA 12
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA (HL)
LIPHEPHA LEKUCALA (P1)
LWETI 2022
TICONDZISO TEKUMAKA
EMAMAKI: 70
Leticondziso tekumaka tinemakhasi la-8.
Emalungelo agodliwe Phenya
Skip to contentAll 2022 papers 





View all





siSwati HL Grade 12 Paper 1 NSC November 2022 Memo
Grade 12 siSwati HL Paper 1 memorandum from the NSC November Exam 2022, 8 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.
Siswati Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2022 · siswati. Memorandum. Read online or download the PDF.
- Subject
- siSwati HL
- Grade
- Grade 12
- Language
- Siswati
- Document type
- Memorandum
- Year
- 2022
- Exam period
- NSC November Exam
- Paper
- 1
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 8
- File size
- 373.5 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 8
This exam
NSC November Exam 2022
- Paper 1Question paperMemo
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Question paperMemo
Questions in this paper
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P1 2 DBE/Lweti 2022
NSC – Ticondziso Tekumaka
SIGABA A: SIVISISO – 30 EMAMAKI
Ticondziso tekumaka sivisiso:
Bahlolwa abangajeziswa uma banemaphutsa esipelingi nelulwimi emibutweni
lemidze ngobe injongongco kuvisisa. Akuvele kutsi liphutsa liboniwe.
Nangabe umhlolwa asebentisa emagama aletinye tilwimi letingasiso Siswati
akanganakwa lawo magama, kodvwa nangabe imphendvulo ivakala ihambisana
nembuto akangajeziswa. Nangabe kusetjentiswe ligama lalolunye lulwimi
etheksthini kantsi liyafuneka emphendvulweni, loko kwemukelekile.
Emibutweni levulekile bahlolwa abanganikwa emamaki nangabe baphendvule
ngetimphendvulo letitsi: YEBO/CHA nobe NGIYAVUMA/ANGIVUMI. Kufanele
banike sizatfu nobe bachaze ngalokugcwele nobe besekele.
Emibutweni lefuna LICINISO/LIPHUTSA nobe LICINISO/UMBONO emamaki
akangehlukaniswa emkhatsini, lokusho kutsi alikho limaki lelinikwa LICINISO/
LIPHUTSA nobe LICINISO/UMBONO, onkhe emamaki anikwa sizatfu/kuchaza
ngalokugcwele/kwesekela/kucaphuna.
Nangabe umbuto udzinga timphendvulo teligama linye kuphela bese bahlolwa
baphendvula ngemisho legcwele kufanele kwemukelwe nangabe ligama
lelifunekako lidvwetjelwe nobe ligcanyisiwe.
Nangabe umbuto udzinga emaphuzu lamabili/lamatsatfu kodvwa bahlolwa banike
langetulu kwaloko, akumakwe lamabili/lamatsatfu ekucala.
Inkhulumosigodzi (lulwimisigodzi) yemukelekile.
Imibuto lapho kunikwe timphendvulo letinyenti kutsi bahlolwa bakhetse,
akwemukelwe luhlavu loluhambisana nemphendvulo nobe nangabe abhale
imphendvulo ngalokugcwele.
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P1 3 DBE/Lweti 2022
NSC – Ticondziso Tekumaka
UMBUTO 1
1.1 TIMPHENDVULO TETHEKSTHI A
1.1.1 Ngemazinga labaphumelele ngawo etifundvweni tabo
takamatekuletjeni. (1)
1.1.2 'Phela bonkhe bafundzi bavele batibone ngemehlo engcondvo
sebasetikhungweni temfundvo lephakeme.'/Umnyaka bavele
bawubone uhamba kancane kuhle kwelunwabu'/Labanye basuke
bahlele bacedza kutsi batawuya enyuvesi nobe ekolishi ngobe
ticelo basuke batifake ngesikhatsi.' (KUNYE kwaloku.) (1)
1.1.3 A/Kubeka lunyawo. (1)
1.1.4 Umkhuba wekuya etindzaweni tekutijabulisa kufikwe kunatfwe
tjwala/Kunatsa tjwala. (KUNYE kwaloku.) (1)
1.1.5 Bavamise kubuya neticu tabo labasuke bayotifundzela
etikhungweni temfundvo lephakeme/Bavamise kuphumelela
etifundvweni tabo. (2)
1.1.6 Bafundzisi basalela emuva ekufundziseni ngenca
yekwelekelela labo bafundzi ngemisebenti labangakayenti
nobe labayiletse ngemuva kwesikhatsi lesibekiwe/
Kungenteka bangacedzi luhlelo lwekufundzisa/ Batawukhicita
imiphumela lesezingeni leliphasi ngenca yekungacedzi
loluhlelo lwekufundzisa. (KUBILI kwaloku.) (Naleminye
imibono lenembako yemukelekile.) (2)
1.1.7 Tingoti tekutfola tifo/Kubulawa/Emantfombatane angakhulelwa
bantfwana labangenabatali./Bangadlwengulwa/Bangatfunjwa/
Bangatfola tingoti tetimoto/Bangabanjwa inkunzi.
(KUBILI kwaloku.) (Naleminye imibono lenembako
yemukelekile.) (2)
1.1.8 Umtselela wekutsi loyo mtali aphatfwe sifo sengcondvo/Umtselela
wekugcina angasamnaki umntfwanakhe/Umtselela wekuphelelwa
lutsandvo lwekutfumela labanye bantfwana etikhungweni
temfundvo lephakeme. (KUBILI kwaloku.) (Naleminye imibono
lenembako yemukelekile.) (2)
1.1.9 Hulumende uhlongota kukhuphula linani leminyaka levumela
bafundzi kutsi sebangabutsenga tjwala. (2)
1.1.10 Teluleko tekugcugcutela kutsi labo lesebatigcila tetjwala baye
kubeluleki bengcondvo nasetikhungweni letivuselela similo/
Kubagcugcutela kutsi baye etifundvweni tekuyekela tjwala/
Kubagcugcutela kutsi bahlukane nebangani labenta lokubi.
(KUBILI kwaloku.) (Naleminye imibono lenembako
yemukelekile.) (2)
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P1 4 DBE/Lweti 2022
NSC – Ticondziso Tekumaka
1.1.11 Hulumende ulahlekelwa ngekutsi abhadale bantfu labalimele
etingotini temgwaco imali lenyenti/Kushona bantfwana labalikusasa
lelive, labanye basuke bafundze ngemali yemfundzate/Kulungisa
lemigwaco lesuke ilimele ngenca yaletingoti temgwaco. (KUBILI
kwaloku.) (Naleminye imibono lenembako yemukelekile) (2)
1.1.12 Ngumlayeto wekutsi balandzelele indlela lekusetjentiswa ngayo
leto timoto/Ngumlayeto wekutsi umntfwana akafundze atitsengele
yakhe imoto. (KUNYE kwaloku) (Naleminye imibono lenembako
yemukelekile.) (2)
1.2 TIMPHENDVULO TETHEKSTHI B
1.2.1 Kwehluke ngekutsi lamafreyimu lamatsatfu kuvele bantfu
labafundzako kantsi efreyimini yesine kuvele umuntfu lolele
etukwemabhuku abambe libhodlela letjwala/Kulamafreyimi
lamatsatfu labantfu bayasitana kantsi kuleyesine lomuntfu
uyedvwa. (KUNYE kwaloku.) (1)
1.2.2 Ibasita ngekutsi bayakhona kusitana/kucobelelana ngelwati. (1)
1.2.3 Buhle bekutsi lendzawo ayinamsindvo/Kute lokubaphatamisako/
Labafundzi bayakhona kutitapela lwati labaludzingako
kulamabhuku lavelako. (KUBILI kwaloku.) (2)
1.2.4 Lendzawo ingatfutfukiswa ngekufaka ematafula/Ngekufaka titulo
letenele/ Kubafakela i-inthanethi/ Ngekufaka
bongcondvomshini/ Kutsenga emabhuku lamanyenti/
Kukhulisa lendzawo. (KUBILI kwaloku.) (2)
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.)
1.2.5 Kwehluke ngekutsi Theksthi B thishela usita bafundzi kantsi loku
lokukhulunywa kutheksthi A bafundzi bayatentela konkhe. (2)
1.2.6 Lokwenteka kutheksthi A na B kutsikameta ummango ngekutsi
kugcwala tigebengu emmangweni/Kugcwala bantfwana
labangasebenti/Kwandza bondzingasitsebeni. (KUBILI kwaloku)
(Naleminye imibono lenembako yemukelekile.) (2)
SAMBA SESIGABA A: 30
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P1 5 DBE/Lweti 2022
NSC – Ticondziso Tekumaka
SIGABA B: SIFINYETO – 10 EMAMAKI
UMBUTO 2
Kumakwa kwesifinyeto kulawulwa ngemaphuzu lacondzene ngco netheksthi.
Sifinyeto kufanele simakwe ngalendlela lelandzelako:
Kwabiwa kwemamaki:
o Emamaki lasikhombisa (7) abelwe emaphuzu lasikhombisa (7), (1 limaki
labelwa liphuzu ngalinye).
o Emamaki lamatsatfu (3) abelwe lulwimi.
o Samba semamaki: 10.
Kwabiwa kwemamaki labelwe lulwimi nangabe umhlolwa asebentise
emagama akhe:
o 1–3 emaphuzu langiwo nika 1 limaki.
o 4–5 emaphuzu langiwo nika 2 emamaki.
o 6–7 emaphuzu langiwo nika 3 emamaki.
Kwabiwa kwemamaki elulwimi nangabe umhlolwa acaphune njengobe
kunjalo etheksthini:
o 6–7 ticashunwa umhlolwa akanganikwa emamaki elulwimi.
o 4–5 ticashunwa umhlolwa akanikwe 1-limaki lelulwimi.
o 2–3 ticashunwa umhlolwa akanikwe 2 emamaki elulwimi.
o 0–1 ticashunwa umhlolwa akanikwe 3 emamaki elulwimi.
CAPHELA:
Sibalo semagama:
o Labamakako kumele bacinisekise linani lemagama lelisetjentiswe
esifinyetweni.
o Kungabokhishwa emamaki nangabe umhlolwa angakalikhombisi linani
lemagama lasetjentisiwe nobe abhale linani lelingasilo lemagama
lasetjentisiwe.
o Nangabe linani lemagama lingetulu kwalelo lelimisiwe, fundza ufike ekugcineni
kwemusho wekugcina ngetulu kwelinani lemisiwe, uyekele incenye lesele
yesifinyeto.
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P1 6 DBE/Lweti 2022
NSC – Ticondziso Tekumaka
UMONGO WESIFINYETO
Umhlolwa akavete tindlela letisikhombisa umtali langatisebentisa kulawula
umntfwana kutsi angabi sigcila samabonakudze.
EMAPHUZU LABALULEKILE LEKUMELE AVELE ESIFINYETWENI:
Umtali akehlisele umntfwana sikhatsi sekugcolotela mabonakudze sibe ngemaminithi
langemashumi lamatsatfu ngelilanga. Akabe nelwati lwekutsi umntfwana ubukela ini
kumabonakudze. Umtali akalawule tinhlelo letibukelwako kutsi tihambisane neminyaka
yemntfwana. Bantfwana abagcugcutelwe kutsi badlale imidlalo kunekubukela
mabonakudze.
Umtali lotsandza umntfwana wakhe akangafaki mabonakudze egunjini lekulala.
Umntfwana akanikwe imibandzela yekutsi mabonakudze akavulwa ngaphandle
kwekuniketwa ligunya. Kubalulekile kutsi umtali naye angahlaleli kubukela
mabonakudze sikhatsi lesidze anemntfwana wakhe.
[61 emagama]
Sicashunwa Emagama emhlolwa
1 '…yekunciphisa sikhatsi sekubukela 1 Umtali akehlisele umntfwana sikhatsi
mabonakudze, lokungenani kube sekugcolotela mabonakudze sibe
ngemaminithi langemashumi lamatsatfu ngemaminithi langemashumi lamatsatfu
ngelilanga.' ngelilanga.
2 'Umtali akanakisise tintfo letibukelwa 2 Akabe nelwati lwekutsi umntfwana
ngumntfwana kumabonakudze.' ubukela ini kumabonakudze.
3 '…akhetsele umntfwana tinchubo 3 Umtali akalawule tinhlelo letibukelwako
letihambisana neminyaka yalomntfwana.' kutsi tihambisane neminyaka
yemntfwana.
4 'Batali abakhutsate bantfwababo kudlala 4 Bantfwana abagcugcutelwe kutsi badlale
imidlalo kunekuhlalela mabonakudze.' imidlalo kunekubukela mabonakudze.
5 'Ngako-ke umtali lokhatsalela 5 Umtali lotsandza umntfwana wakhe
umntfwanakhe angafaki mabonakudze akangafaki mabonakudze egunjini
emakamelweni.' lekulala.
6 '…akafundziswe kutsi kumele atfole 6 Umntfwana akanikwe imibandzela yekutsi
imvumo kumtali wakhe yekuvula mabonakudze akavulwa ngaphandle
mabonakudze.' kwekuniketwa ligunya.
7 'Umtali naye angahlaleli kugcolotelana 7 Kubalulekile kutsi umtali naye angahlaleli
namabonakudze kusukela ekuseni lize kubukela mabonakudze sikhatsi lesidze
liyewutibeka kunina analomntfwana.' anemntfwana wakhe.
SAMBA SESIGABA B: 10
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P1 7 DBE/Lweti 2022
NSC – Ticondziso Tekumaka
SIGABA C: TAKHI NETIMISO TEKUSETJENTISWA KWELULWIMI – 30 EMAMAKI
Ticondziso tekumaka SIGABA C.
Sipelingi/Lupelomagama:
Timphendvulo letifuna ligama linye kufanele temukelwe nanobe sipelingi/
lupelomagama lunemaphutsa, ngaphandle kwekutsi liphutsa lesipelingi lintjintja
inshokutsi yalelo gama.
Timphendvulo letifuna imisho legcwele kufanele tingemukelwa nangabe
liphutsa lesipelingi lisesakhiweni selulwimi lesihlolwako.
Nangabe kuhlolwa sifinyeto seligama, imphendvulo kufanele ifakwe tiphumuti/
timphawu letifanele.
Takhiwo temisho kufanele tilandzele luhlelo lolwemukelekile tibuye tibhalwe
ngalokugcwele njengoba kubekwe eticondzisweni.
Imibuto lapho kunikwe timphendvulo letinyenti kutsi bahlolwa bakhetse,
akwemukelwe KOKUBILI, luhlavu loluhambisana nemphendvulo NA/NOBE
nemphendvulo lebhalwe ngalokugcwele.
UMBUTO 3: SIKHANGISI
3.1 D/Inkhulumo lehhungako. (1)
3.2 Lihambisana ngekutsi lendzawo ihlobile, lokusho kutsi bayatitsandza bantfu
bakaTitsandze. (1)
3.3 Bayabambisana uma balungisa likhasimende inhloko/Bayalekelelana.
(KUNYE kwaloku.) (1)
3.4 Wentela kutsi uma batsengi bangena ngekhatsi abanawujika bangakenti
lokutsite/Kuyindlela yakhe yekukhangisa ngobe ati kutsi batsengi
abanawuphuma bangakenti lutfo, kukhona labatakutsenga nobe labatakwenta
kulesaluni yakhe lokungenisa imali/Kungenteka kunalokunye lokutfola
ngemanani laphasi lotakubona sewungene ngekhatsi.(Naleminye imibono
lenembako yemukelekile.) (1)
3.5 Imitsi yetfu yelula tinwele letimfisha tifike etinyaweni. (2)
3.6 Kubhalwa umusho bese kucalwa ngekutsi, Kusasa …
Sib.
Kusasa bomatsandzakubukwa labalungiswe ngitsi batawushayela/batawube
bashayela etulu. (2)
3.7 Lenkhulumo ivuna labasikati kantsi bakhona nalabadvuna labatisebentisako
timonyo. (2)
[10]
Emalungelo agodliwe Phenya
Downloaded from hlayiso.com
Siswati Lulwimi Lwasekhaya (HL)/P1 8 DBE/Lweti 2022
NSC – Ticondziso Tekumaka
UMBUTO 4: IKHATHUNI
4.1 Kantsi sesiyimphumalanga nenshonalanga yini yemake webantfwabami? (2)
4.2 Hawu make ungakusho njani loko ngobe uyati kutsi bafana abapheki?
Kuyaye kutsatfwe ngatsi kuliciniso kutsi bafana akukafaneli bapheke kumele
kupheke emantfombatane. (2)
4.3 Kusetjentiswe emabhamuta ekucabanga/Udvubule umlomo. (2)
4.4 Uba nebumatima bekutsi asale aphekela bantfwana/Bumatima
bekubagezisa/ Bumatima bekucinisekisa kutsi baphephile. (KUBILI
kwaloku.) (2)
4.5 Umlayeto wekutsi bobabe abemukele kutsi labasikati banemalungelo
ekutikhetsela emphilweni nome bashadile. (Naleminye imibono lenembako
yemukelekile. (2)
[10]
UMBUTO 5: IPHROZI
5.1 Kukhokhwa umusho lonelibitongco lelisetheksthini endzimeni yekucala.
Sib.
Lonkhanyiso yintfombatane lehlakaniphile lebeyineminyaka lelishumi
nesihlanu. (1)
5.2 Kubhalwa umusho bese kufakwa mcondvophika waleligama lelidvwetjelwe.
Sib.
Ekhaya kubo bebanjingile/bebaganyile/bebanotsile/bebacebile/bebatigwili. (1)
5.3 Kubhalwa libintana leligama, 'Tidvwaba.'
Sib.
Tidvwaba tiyimvunulo yabomake leyentiwa ngesikhumba senkhomo. (1)
5.4 B/Sicatsaniso. (1)
5.5 Kubhalwa umusho ngesabito sekukhomba lesicindzetelwe endzimeni yesibili
sisebente njengesabito.
Sib.
Leyo ihlatjwe evikini leliphelile. (2)
5.6 Kubhalwa inkhulumombiko ngemusho logcanyisiwe losendzimeni yekugcina.
Sib.
Lonkhanyiso watsi usachubeka nekutibekela imali yakhe. (2)
5.7 Kwakhiwa umusho ngeligama lelisha, 'Bomashonisa.'
Sib.
Bomashonisa abadlali uma sebafuna imali yabo. (2)
[10]
SAMBA SESIGABA C: 30
SAMBA SAKO KONKHE: 70
Emalungelo agodliwe
Study this subject
Recommended for this subject

Memorandum
siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2022 Memo

Memorandum
siSwati HL Grade 12 Paper 3 NSC November 2022 Memo

Memorandum
siSwati HL Grade 12 Paper 1 NSC November 2021 Memo

Memorandum
siSwati HL Grade 12 Paper 1 NSC November 2020 Memo

Memorandum
siSwati HL Grade 12 Paper 1 NSC November 2019 Memo

Memorandum
siSwati HL Grade 12 Paper 1 NSC November 2018 Memo
More from Grade 12 siSwati HL

Annual teaching plan
Gr 12 Siswati HL ATP 2023 24

Question paper
siSwati HL Grade 12 Paper 1 NSC November 2025 Question Paper

Question paper
siSwati HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2025 Question Paper

Question paper
siSwati HL Grade 12 Paper 3 NSC November 2025 Question Paper

Question paper
siSwati HL Grade 12 Paper 1 November 2024 NSC Question Paper

Question paper