Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 NSC May June 2021 Memo

Downloaded from hlayiso.com SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/ NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL) BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2) 2021 TSUMBAN¶ILA YA U MAKA MARAGA: 80 Tsumbandila iyi ya u maka i na masia¾ari a 28. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 2 DBE/2021 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka TSIVHUDZO KHA VHA¹OLI/VHAMAKI  Memorandamu uyu i tou vha tsumban»ila fhedzi ya u thusa vha¾oli/vhamaki.  Memorandamu u tea u thoma wa dzulelwa dzulo nga vho¾he vha kwameaho khathihi na phanele ya u linga musi u ¾ola/maka hu sa athu u thoma.  Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u eliwa nga u angaredza zwi tshi tevhedza vhukoni/ndeme yazwo. MAGA A U ¹OLA/MAKA 1. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzi fhiraho tshivhalo tsho tiwaho, kha vha make/¾ole fhedzi phindulo ya u thoma. (Mulingiwa ha tei u fhindula mbudziso ndapfu na mbudziso pfufhi u bva kha lushaka luthihi lwa bugu/¼i¿walwa.) 2. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a u bva kha KHETHEKANYO YA A (vhurendi ho randelwaho) kha vha make/¾ole phindulo mbili fhedzi dza u thoma. 3. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso ndapfu mbili kana mbudziso pfufhi mbili kha KHETHEKANYO dza B na C, kha vha make/¾ole ya u thoma vha litshe ya vhuvhili. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he dza rathi (nganea na foluku¼oo) na/kana n½a dzo¾he (»irama), kha vha make/¾ole fhedzi phindulo ya u thoma kha khethekanyo i¿we na i¿we, tenda a vha o fhindula mbudziso nthihi pfufhi na nthihi ndapfu. 4. Arali mulingiwa a nga fhindula phindulo mbili hune ya u thoma ya vha yo khakhea ngeno ya vhuvhili i yone, kha vha make ya u thoma vha litshe ya vhuvhili. 5. Arali phindulo dzi songo nomboriwa nga ngona yone, kha vha make/¾ole vha tshi tevhedza memorandamu. 6. Arali vhukhakhi ha mupeleṱo vhu tshi nga khakhisa ¾halutshedzo, kha vha zwi make sa vhukhakhi. Arali zwi sa khakhisi ¾halutshedzo, kha vha make sa zwone. 7. Mbudziso ndapfu/dza maanea: Arali maanea/phindulo ndapfu ya nga vha pfufhi kha tshivhalo tsha maipfi tsho tiwaho, vha songo ½ea nda¾iso, ngauri o no »i dzula o »iha¾ula ene mu½e. Arali phindulo ya lapfesa u fhirisa mpimo, kha vha sedzuluse/¾ole nga ho teaho nyimele nahone vha songe mutumba na vha¾oli vhahulwane. Kha vha shumise rubriki dza u linga dzi re kha Aphendikisi ya A na B u ¾ola maanea a vhalingiwa. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 3 DBE/2021 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka 8. Mbudziso pfufhi: Arali mulingiwa a songo shumisa zwi»evhe musi o humbelwa uri a khouthe, vha songo ½ea nda¾iso. 9. Kha mbudziso dzo vuleaho, hu songo avhelwa maraga kha EE/HAI, kana kha NDI A TENDA/A THI TENDI. Thikhedzo/Khwa¾hisedzo/¾halutshedzo kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi avhelwaho maraga. 10. Hu songo avhelwa maraga kha NDI NGOHO/A SI ZWONE kana NDI MBUNO/KUHUMBULELE KWAWE. Thikhedzo/Khwa¾hisedzo/ ¾halutshedzo kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi avhelwaho maraga. 11. Phindulo dza mbudziso pfufhi dzi tea u ¾oliwa/makiwa nga vhusedzi hu tshi dzhielwa nzhele mbofho dzo tshewaho/dzhiwaho kha dzulo ¼a u linganyisa memorandamu. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 4 DBE/2021 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka KHETHEKANYO YA A: VHURENDI VHURENDI HO RANDELWAHO MBUDZISO YA 1: VHURENDI – MBUDZISO NDAPFU MBILU I LILELA U GAVHA – WMR Sigwavhulimu KUAVHELWE KWA MARAGA Maraga dzi avhelwe nga n»ila yone:  Maraga dza 6 ndi dza mbuno.  Maraga dza 4 ndi dza luambo. Dzone dzi avhelwe nga n»ila heyi: o Maraga 4 arali mbuno dzi 5–6 o Maraga 3 arali mbuno dzi 4 o Maraga 2 arali mbuno dzi 3 o Maraga 1 arali mbuno dzi 2 o Maraga 0–1arali mbuno dzi 0–1 - Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Fhedzi-ha,kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha. - Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho. - Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi MBILU I LILELA U GAVHA – WMR Sigwavhulimu Marangaphanμa Mutevhetsindo ndi nyelelo ya maipfi kha tshirendo musi tshi tshi vhaliwa. Mutevhetsindo u nga vha u ongolowaho arali tshirendo tshi tshi pfisaho vhu¾ungu, kana u ¾avhanyaho arali tshi tshi takadzaho. ·imudi/Mudi ndi zwine murendi a pfisa zwone/vhuµipfi musi a tshi renda tshirendo tshawe. ·imudi/Mudi ndi zwi dzikusaho vhuµipfi/vhupfa ha u takala kana ha u dinalea/sinyuwa/pfa vhu¾ungu. Mbuno  Mutevhetsindo wa itshi tshirendo ndi u ongolowaho ngauri murendi ho ngo takala, u khou vhaiswa nga matshilele mavhi a vhathu ane ha takadzi Mudzimu.  Murendi u vhilaedzwa nga u vhona vhathu vha tshi lilela u µiphina nga madzanga a shango, zwine zwa fhedza zwo ita uri vha hangwe matshilele mavhuya a takadzaho Muvhumbi wavho. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 5 DBE/2021 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka  Murendi u pfa vhu¾ungu lune a vhuya a ½etshedza na ngeletshedzo kha vhathu uri ngavhe vha tshi ¾utshela kule na matshilele mavhi, zwine a zwi fanyisa na miri ya deme i lwaho nga nungo dzo¾he u wana tshedza tsha µuvha, uri na vhathu kha vha litshe u takadza ½ama vha lilele u tshidza mimuya yavho.  Murendi u dinwa nga u vhona nµila ine vhathu vha si pfe na u ¾oµa u litsha matshilele mavhi, zwine vha humbula/zwine vha ita, zwa vho nga vho no tou vha zwivhotshwa zwa vhuvhi nga miµifho ya shango ine i µo fhedza yo ita uri vha si vhone muvhuso wa Mudzimu. Magumo Murendi o kona u shumisa mutevhetsindo u bvisela khagala ¼imudi ¼a u vhaisala/pfa vhu¾ungu musi a tshi vhona vhathu vha tshi omelela kha u ita vhuvhi ha u takadza ½ama vha litsha u tshilela Mudzimu u itela uri mimuya yavho i tshidzwe. [10] MBUDZISO YA 2: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI RI BVA KULE – NM Musehane 2.1 Ndi a¼egori,√ ngauri tshi khou eletshedza vhathu nμila yone ya kutshilele na ndango ya tshifhinga.√ (2) 2.2 Murendi u khou amba uri zwi dzhia tshifhinga na u konµelela u wana nμivho, u sala u tshi i wana wo no vha muthu muhulwane.√√ (2) 2.3 Ndi ¼iedzamuthu/¼ifanyamuthu/ḽimuthufhadzi.√ Murendi u khou amba uri tshi¿we na tshi¿we tshi langwa nga tshifhinga. √ (2) 2.4 Muhumbulo muhulwane ndi wa uri vhutshiloni vhathu vha tou filimba, vha tshi ¾angana na zwithu zwinzhi musi vha tshi sala vha tshi bvelela.√√ (2) 2.5 Ee. Ndi ngoho, ngauri vhutshiloni muthu u bvelela nga murahu ha tshifhinga tshilapfu naho o kon»elwa vhukuma. KANA Hai. A thi tendelani nae ngauri vha hone vhathu vhane vha vha na o¾he madzanga a he¼i shango, fhedzi vha songo vhuya vha tambula kana u phuphudzika uri vha zwi wane. [Kana zwi¿wevho zwi pfalaho.]√√ (2) [10] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 6 DBE/2021 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka MBUDZISO YA 3: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI RAMAREMISA – Z Mutsila 3.1 Tshirendo tsha sialala/Tshikho»o√ tsha vhuhosi Hatshivhasa. √ (2) 3.2 U khwa¾hisedza uri arali khosi ya dzama hu tea u dzhena mukololo o teaho/Khosi ya dzama hu dzhena i¿we.√√ (2) 3.3 ·iedzamuthu/ḽifanyamuthu/ḽimuthufhadzi,√ u lila ha lufhalafhala ndi n»ila ya u ramba/vhidza vhathu uri vha kuvhangane.√ (2) 3.4 Nga mvelele ya Tshiven»a vhuhosi vhu naka u vhangiwa, ha sa vhangiwa vhu a ¾ula.√√ (2) 3.5 Ee. Ndi a tendelana nae ngauri arali mativha a xa, a tea u »adziwa nga mukololo o teaho zwine zwa thusa uri mivhango i sa tou anda nga u ralo.√√ [Muhumbulo u hanedzanaho na uyu kha u sedzuluswe/¾oliwe.] (2) [10] MBUDZISO YA 4: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI MULONDO WA LUFU – WMR Sigwavhulimu 4.1 Ndi tshirendo tsha e¼edzhi/oudu,√ ngauri tshi khou elelwa vhashumi vhe vha lovhela mugodini wa Kitwe musi u tshi dilika/tshi amba nga zwithu zwi (2) vhavhaho zwa vhathu vho lovhaho nga u tou zhakiwa’√ 4.2 Murendi u ¾o»a u sumbedza uri mimuya ya vhathu vho felaho mugodini a yo ngo awela vhunga vha songo vhulungwa nga maitele one.√√ (2) 4.3 Ndi a¼ushini.√ Ngauri hu khou ambiwa nga maan»a a vhuhulu ha Mudzimu a langaho u tshila na u fa ha vhathu vhawe.√ (2) 4.4 Murendi u elelwa vhashumi vhe vha fela mugodini wa Kitwe musi u tshi tiba/dilika/Vhathu vha tea u humbula/elelwa mashaka avho o lovhaho nga n»ila ya vhu¾ungu vhuhulu.√√ (2) 4.5 Ee. Ndi a tendelana nae: Lufu a lu khethi; muthu mu¿we na mu¿we u »o lovha hu sa sedzwi maimo, vhuvha na zwi¿we zwinzhi.√√ [Muhumbulo u hanedzanaho na uyu kha u sedzuluswe/¾oliwe.] (2) [10] NA Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 7 DBE/2021 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka VHURENDI VHU SONGO RANDELWAHO (HA KHOMBEKHOMBE) MBUDZISO YA 5: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI TSHI¶IVHANO – MA ¸emapate 5.1 Ndi ¼iedzamuthu/¼imuthufhadzi/¼ifanyamuthu.√ Ipfi 'tshi»ivhano' afho tshirendoni ¼i ½ewa vhuimo ha muthu ane a nyadza vho dzhenaho tshikolo ngeno a tshi ½ea lupfumo vha songo funzeaho.√ (2) 5.2 Ipfi '¼ihokoko' ¼i bvisela khagala uri tshi»ivhano tshi a ita uri muthu o ¾alifhaho tshi mu ¾angule vhu¾ali hawe a vho shanduka tsilu/tshi»ahela/ dodo musi o no wanuluswa vhukwila hawe.√√ (2) 5.3 Muhumbulo muhulwane ndi wa uri vhathu kha ri ¾utshele kule na tshi»ivhano ngauri arali zwa sa ralo ri »o »iwana ri khakhathini.√√ (2) 5.4 Ndi a¼ithiresheni.√ I shuma u µisa khwa¾hisedzo/nyombedzelo ya u pfiswa vhu¾ungu vhu sa gumi.√ (2) 5.5 Ee/Ndi a ima nae ngauri: - Vhunzhi ha vhathu vhane vha »idzhenisa kha mafhungo a tshi»ivhano vha fhedza vho dzhena khakhathini i vha shonisaho vhukuma. - Tshi»ivhano tshi a vhaisa lushaka na ikonomi ngauri tshi vhuedza vhathu vha si na vhukoni ha u bveledza shango, ngeno vha re na vhukoni vha tshi thudzelwa thungo. [Maraga mbili kha mbuno mbili dzi pfalaho. Arali mulingiwa a µisa kuhumbulele ku hanedzaho izwi, vha¾oli kha vha zwi sedzuluse.] √√ (2) [10] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 8 DBE/2021 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO NGANEA MBUDZISO YA 6: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO NDAPFU KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15. Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10. Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:  Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga dza 6  Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei: o Arali e kha khritheria 4–5 u wana maraga 4 o Arali e kha khritheria 3 u wana maraga 3 o Arali e kha khritheria 1–2 u wana maraga 2  Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha.  Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.  Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Marangaphanµa Khu»ano ndi u sa an»ana ha vhaanewa/vhabvumbedzwa kana zwigwada zwa vhathu buguni ya nganea. Izwi zwi nga vhangwa nga zwithu zwo fhambanaho hu tshi katelwa matshilisano, kuhumbulele, vhurereli, po¼itiki na zwi¿we. Hu na tshaka mbili dza khu»ano - khu»ano ya nga nn»a na ya nga ngomu. Vhaanewa/vhabvumbedzwa ndi vhathukhumbulelwa vhane mu¿wali a vha shumisa u bveledza mafhungo a bugu yawe. Mbuno Kha nganea iyi ri wana hu na khuµano nnzhi dzo bvelelaho vhukati ha vhaanewa/ vhabvumbedzwa vho fhambanaho. Dzi¿we dzadzo asidzi: Khuµano vhukati ha Vho-Madilaga na Vho-Luvhani  Vho-Luvhani vha kuµana na Vho-Madilaga musi vha tshi vha vhudza uri vho vhifha muvhilini ngeno Vho-Madilaga vho vha vho amba uri a vha tsha ¾oµa mu¿we ¿wana. Izwi zwo vusa khakhathi khulu lwe na u ambisana ha vha hu si tsheho vhukati ha avha vhavhili. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 9 DBE/2021 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka  Vho-Madilaga vha sinyutshela Vho-Luvhani musi vha tshi vha vhudza uri khonani yavho Vho-Tshianeo vha na ¿wana wa vhu¾anu na vhuthihi. Vho-Madilaga vha dinalea lwe vha vhudza Vho-Luvhani uri vha vho nga sa vhathu vho tou langanaho.  Vho-Luvhani vha ku»ana na Vho-Madilaga musi vha tshi vha vhudza uri kha vha ngalangadze mihwalo ine vha vha nayo kana vha lindele musi ¿wana a tshi bebwa vha mu ise kha vhana vha si na vhabebi. Izwi zwo dina Vho-Luvhani lwe vha ita na u bva mu»ini vhusiku vha songo onesa muthu.  Vho-Luvhani vha sinyutshelwa nga Vho-Madilaga musi vha tshi beba ¿wana e na ¼ino ¼a n¾ha, vha tshi simesa uri vho amba uri ho vha ho fanela mihwalo yo ngalangadzwa kale. Vho-Madilaga vha sinyuwa vha vhudza Vho-Luvhani u ri vha »o vha seisa nga shango.  Vho-Madilaga vha sema Vho-Luvhani musi vha tshi lingedza u vha ¾alutshedza zwe muhura wavho Vho-Ana vha vha semisa zwone masiari musi vhana vha tshi khou lwela mpopi. Khu»ano vhukati ha Vho-Luvhani na Vho-Ana  Vho-Ana vha sema Vho-Luvhani musi Muana¼o na Tshifhiwa vha tshi lwela mpopi vha tshi ri Tshifhiwa u »o luma ¿wana wavho a µo bva tshilonda tshi sa fholi. Khu»ano vhukati ha Vho-Ana, mulayo wa shango, Vho-Madilaga na Vho-Mmboneni  Vho-Ana vho sema Vho-Mmboneni ngauri vho hana u vha vhudza uri vhaeni vhe vha vha vho »a mu»ini wa Vho-Madilaga ndi vhonnyi.  Vho-Ana vha sema Vho-Madilaga vha tshi ri mmbwa dzavho dzo luma dza vhulaha zwibudzana zwavho.  Vho-Madilaga vha fhambana na Vho-Ana musi vha tshi vha wanetshedza vha tshi khou bwela mishonga khoroni ya mu»i wavho.  Vho-Madilaga vha ku»ana na Vho-Ana »uvha ¼a vhu¾ambo ha Tshifhiwa musi vha tshi khou humbela pfarelo ya u sa fara vhahura vhavho zwavhu»i maelana na u bebwa ha Tshifhiwa a na ¼ino ¼a n¾ha.  Vho-Ana vha fhambana na khoro ya shango nge vha wanala vhe na mulandu we vha fhedza nga u lifhisiwa. Vho-Luvhani Vho-Luvhani vha na khu»ano ya nga ngomu musi vha tshi wana uri vho »ihwala fhedzi a vha »ivhi uri vha »o »ivhadza hani munna wavho vhunga vha tshi zwi »ivha uri a vha pfi muthu/a zwi nga ¾anganedzwi. Magumo Mu¿wali o kona u shumisa vhaanewa/vhabvumbedzwa u bveledza khu»ano buguni iyi ngauri ri vhona hu na khu»ano nnzhi dzi bvelelaho vhukati havho. Izwi zwi ita uri mafhungo a bugu iyi a nyanyule vhavhali. [25] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 10 DBE/2021 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka MBUDZISO YA 7: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO PFUFHI 7.1 Ndi tshipi»a tsha nyito i takuwaho/u bveledza mafhungo, √ ngauri thaidzo i kwamaho mu¾a wa ha Madilaga i khou ½a½a i tshi ya hune ra wana vengo ¼a hone ¼i tshi vho tou pfukela na kha mushumi wa afho mu¾ani.√ (2) 7.2 Vho-Ana vha ¾anwa sa: - muthu a sa ¾honifhi mu¿we muthu - muthu a si naho matshilisano - muthu a no funesa mafhungo a mi»ini ya vha¿we. [Zwivhili fhedzi zwi pfalaho.]√√ (2) 7.3 Ndi khu»ano ya nga nn»a.√ Ngauri Vho-Ana vha pfala vha tshi khou semana na Vho-Mmboneni vho tou livhana zwifha¾uwo.√ (2) 7.4 U »iwana ha Vho-Ana vha tshi dzula vhuponi ha Tshandebvu, ha mahayani hune vhathu vho dzulelana na u ¾o»ou »ivha zwa mi»ini ya vha¿we, zwi vha ¾u¾uwedza u semana na Vho-Mmboneni.√√ (2) 7.5 Vho-Ana ndi muthu a funaho dzikhakhathi na u levha ngeno Vho-Mmboneni vhe muthu a sa funi zwa luambo na dzikhakhathi.√√ (2) 7.6 Mu¿wali u ¾o»ou kaidza na u eletshedza vhathu uri a si mbonalo ya muthu ine ya langa u bvelela hawe/Vhathu vha tea u tikedzana arali mu¿we wavho a »iwana e kha nyimele i kon»aho/Vhuholefhali a si tshivhi, ri tea u ¾anganedza nyimele. [Maraga 2 kha mbuno i pfalaho.]√√ (2) 7.7 Vhabebi vha Tshifhiwa vho shumisa bufho u ya Germany he a vha a tshi khou ya u ambara hone, zwi sumbaho uri mafhungo a bugu iyi a khou bvelela kha tshifhinga tsha musalauno. KANA Musalauno ¿wana a fhedza pfunzo u tea u ambara gaweni hu na vhabebi vhawe tsini, ndi ngazwo vho wela seli Germany. [Maraga 2 kha muhumbulo u pfalaho.]√√ (2) 7.8 Zwi thusa u ¾o¾omodza ma¾hakheni nga nµila heyi: - Tshifhiwa u a bvelela (u wana bazari a yo guda ngei Germany he a swika a phasa masi¾asi.) - Tshifhiwa u wana mushumo henengei Germany. - Mu¾a wa vhabebi vhawe u dovha wa vhuyelela. [Maraga 2 kha mbuno MBILI dzi pfalaho.]√√ (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 11 DBE/2021 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka 7.9 Muanetsheli u khou kaidza na eletshedza vhathu uri vha songo funesa mafhungo ngauri vha »o wana e shaka ¼avho zwine zwa »o fhedza zwo vha shonisa.√√ (2) 7.10 Bugu i tshi fhela: - ho vha na u vhuedzana/farelana vhukati ha mira»o ya mu¾a wa ha Madilaga - Tshifhiwa o fhedza o bvelela siani ¼a pfunzo dzawe. - ho vha na u shandukisa kuhumbulele kwa vhathu zwi tshi kwama vhuholefhali kha vhupo ha Tshandebvu. [Muhumbulo u fhambanaho na uyu u sedzuluswe/¾olwe] [Mbuno MBILI dzi pfalaho.]√√ (2) 7.11 Ee ku a ¾anganedzea: - Vha ima na ngoho musi hu tshi sengwa milandu, a vha dzhii sia. - Vha a tikedza muvhuye wavho musi vhe kha nyimele i kon»aho. - Vha lwela uri mu¾ani wa khaladzi avho hu dzule hu na mulalo. - Vho tenda u μa u sala na muμi musi Vho Luvhani vho ya u vhofholowa [Maraga MBILI kha mbuno mbili dzi pfalaho.] √√ (2) 7.12 - Ndo vha ndi tshi nga vha kaidza. - Ndo vha ndi tshi nga vha vhiga mapholisani. - Ndo vha ndi tshi nga vha hwelela mulandu musanda. - Ndo vha ndi tshi nga humbela vha mashaka a havho uri vha nthuse. [Maraga THARU kha mbuno THARU dzi pfalaho.]√√√ (3) [25] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 12 DBE/2021 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka MBUDZISO YA 8: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO NDAPFU KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15. Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10. Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:  Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga dza 6  Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei: o Arali e kha khritheria 4–5 u wana maraga 4 o Arali e kha khritheria 3 u wana maraga 3 o Arali e kha khritheria 1–2 u wana maraga 2  Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha.  Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.  Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Marangaphan»a Khu»ano ndi u sa an»ana ha vhaanewa/vhabvumbedzwa kana zwigwada zwa vhathu buguni ya nganea. Izwi zwi nga vhangwa nga zwithu zwo fhambanaho hu tshi katelwa matshilisano, kuhumbulele, vhurereli, po¼itiki na zwi¿we. Hu na tshaka mbili dza khu»ano - khu»ano ya nga nn»a na ya nga ngomu. Vhaanewa/vhabvumbedzwa ndi vhathukhumbulelwa vhane mu¿wali a vha shumisa u bveledza mafhungo a bugu yawe. Mbuno Kha nganea iyi, ri wana hu na khu»ano nnzhi dzo bvelelaho vhukati ha vhaanewa/ vhabvumbedzwa vho fhambanaho. Dzi¿we dzadzo asidzi: Khu»ano vhukati ha Aifheli na Maria  Musi Aifheli na Maria vha sa an»ani kha uri ndi nnyi ane a »o vha ½en»ila kha u ya u tshimbidza mafhungo a munyanya wavho. Maria o vha a tshi khou hanedzana na muhumbulo uyo wa uri Vho–Loshani vhavhe vhone vhane vha ḓo tshimbidza mushumo ngeno Aifheli a tshi khou ima nazwo.  Ho vha na khu»ano vhukati ha Maria na Aifheli musi hu tshi nangiwa »uvha ¼a mutshato. Maria o ri kha u vhe hone nga murahu ha mi¿wedzi mivhili ngeno Aifheli a tshi ri u vhe hone nga murahu ha mi¿wedzi mi¾anu. Vho fhedza vho tendelana kha zwe Maria a amba. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 13 DBE/2021 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka  Aifheli na Maria vha ku»ana musi Maria a tshi ¾o»a vha tshi ya u dzula ¹hohoyan»ou a tshi shavha phungo yawe, Aifheli a hana a ri u ¾o»a u dzula Folovho»we ngauri u ¾o»a u ¼i bveledzisa.  Hu vha na khu»ano musi Maria a tshi shumisa muvhala wa ¿wana sa tshiitisi tsha uri vha pfulutshele ¹hohoyan»ou, ngeno Aifheli a tshi vhona hu si na thaidzo kha muvhala wa muthu.  Aifheli na Maria vha a ku»ana musi Aifheli a tshi vhona zwi songo khakhea musi Rotondwa na Musatondwa vha tshi funana ngeno Maria a tshi sumbedza u sa an»ana nazwo. Khu»ano vhukati ha Maria na mme awe Vho-Denga  Maria u ku»ana na mme awe Vho-Denga musi vha tshi mu vhudzisa nga ha vhushaka hawe na Vho-Loshani, ene u tou hana a dadadzela kule a ri ene ha »ivhi tshithu. Khu»ano vhukati ha Vho-Loshani na Aifheli, lushaka lwa Tshipate na Vho-Loshani, na Vho-Maduka na Vho-Denga (vhabebi vha Maria)  Ho vha na khu»ano musi Aifheli a tshi tendelana na muhumbulo wa uri Rotondwa na Musatondwa vha malane ngeno Vho-Loshani vha sa tendelani nawo.  Lushaka lwa Tshipate lu lwa na muhumbulo wa uri Vho-Loshani vha vhe ½en»ila wa munyanya wa Aifheli ngauri a si shaka, fhedzi vho fhedza vho tendelana kha ¼a uri kha vha bvele phan»a.  Vho-Maduka khotsi a Maria vha ku»ana na Vho-Denga mme a Maria musi Vho-Maduka vha tshi lwela uri a vho ngo »ivhadzwa nga ha munyanya na uri a vho ngo fhiwa tshelede ya mamalo. Maria Maria u vha na khu»ano dza nga ngomu:  Musi a tshi humbula u pometshedza Aifheli mihwalo ine i si vhe yawe; izwi u vhona zwi tshi mu kon»ela ngauri u vhona Aifheli a tshi mu funesa sa musadzi wawe.  U khakhisana ha Rotondwa na Musatondwa zwo ita uri Maria a vhe na khu»ano ya nga ngomu, lwe Maria a humbula u vhudza Aifheli ngoho, fhedzi a wana uri zwi khou mu kon»ela, a vho fhedza a humbula u amba ngoho nga u tou ¿wala lu¿walo. Magumo Mu¿wali o kona u shumisa vhaanewa/vhabvumbedzwa u bveledza khu»ano buguni iyi nge ra vhona ho vha na khu»ano nnzhi dzo bvelelaho vhukati havho. Izwi zwi ita uri mafhungo a bugu iyi a nyanyule vhavhali. [25] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 14 DBE/2021 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka MBUDZISO YA 9: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO PFUFHI 9.1 Ndi tshipi»a tsha nyito i takuwaho/u bveledza mafhungo, √ ngauri thaidzo i kwamaho mu¾a wa Tshipate i khou ½a½a i tshi ya hune ra wana maano a Maria a u ¾o»a u pometshedza Aifheli mihwalo i si yawe, i tshi vha i n»ila ya u ¾o»a u dzumba nga u vhilulisa munyanya wa mbingano.√ (2) 9.2 - Vho-Denga vha ¾anwa sa muthu a re na vhutsha. - Ndi muthu a sa hangweli ngauri vha pfala vha tshe vho fara munna wavho nga mbilu. - Ndi muthu ane a ¾honifha munna wawe naho a si tsha dzula nae. [ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho.]√√ (2) 9.3 Ndi khu»ano ya nga nn»a.√ Ngauri ri pfa Vho-Denga vha tshi khou semana, vha tshi sumbedza uri a vha nga fhi munna wavho thundu ya mamalo a ¿wana wavho. √ (2) 9.4 Vho-Denga u »iwana havho vhe vhuponi ha Folovho»we ha mahayani hune ¿wana a tshi malwa khotsi ndi ene ambadzifhele, vha pfala vha tshi semana lwa u tou gwalaba vha tshi hana uri munna wavho mamalo a ¿wana wavho a vha nga a wani nge vha si mu aluse.√√ (2) 9.5 Vho-Denga ndi muthu a re na dzema ¼a u semana, ngeno Maria a sa pfani na zwa dzikhakhathi na luambo hu tshi katelwa na zwa dzitsemano.√√ (2) 9.6 Mu¿wali u ¾o»a u vhudza vhavhali uri vhathu vha ¾utshele zwiphiri nahone vha fhulufhedzee mbinganoni ngauri zwa sa ralo zwi vha na masiandaitwa a si avhu»i.√√ (2) 9.7 Aifheli na Maria vho shumisa goloi/mo»oro musi vha tshi ya Musina zwi sumbaho uri mafhungo a iyi bugu a khou bvelela kha tshifhinga tsha musalauno. KANA Ndi maitele a musalauno hune vhathu vha vho ¾olwa nga madokotela, hu si tsha vha na zwi¼a zwa u ya ha vhomaine u ¾olwa/vhonisa. [Maraga 2 kha muhumbulo u pfalaho.]√√ (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 15 DBE/2021 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka 9.8 U funana ha Rotondwa na Musatondwa zwi thusedza u bveledza ma¾hakheni nga nµila heyi: - Tshiphiri tshi fhedza tsho bvela khagala. - Zwi shonisa Vho-Loshani na Maria. - Zwi µisa u vhofholowa kha Aifheli a ¾anganedza mufumakadzi wawe. - Zwi vhanga uri Vho Loshani vha pfulutshele Shakadza. - Na zwi¿we zwi pfalaho. [Maraga MBILI kha mbuno MBILI dzi pfalaho.]√√ (2) 9.9 Mu¿wali u shumisa Aifheli u ¾o»a u ¾u¾uwedza uri u hangwelana ndi maitele ane a tshimbilelana na mulalo mu¾ani. √√ (2) 9.10 - Zwo fhedza zwo ita uri Vho-Loshani vha vho vha tshidakwa. - Zwo ita uri Vho-Loshani vha pfuluwe kha shango ¼a Folovho»we. - Zwo ita uri vhukonani havho na Aifheli vhu fhele. - Musatondwa o fhedza a tshi ¾angana ¾hoho. [Maraga MBILI kha mbuno MBILI dzi pfalaho.]√√ (2) 9.11 Hai, a ku ¾anganedzei ngauri: - Ha fhulufhedzei kha mufunwa wawe. - U takalela u amba mazwifhi. - Ha ¾honifhi mi¾a ya vha¿we. [Maraga MBILI kha mbuno MBILI dzi pfalaho.] √√ (2) 9.12 - Ndo vha ndi tshi »o amba nae ra fhambana nga mulalo. - Ndo vha ndi tshi »o khwa¾hisa vhushaka ha u vha dzikhaladzi. - Ndo vha ndi tshi »o ¾o»a thuso ya nyeletshedzo kha vhashumelavhapo. - Ndo vha ndi tshi »o ya u isa pfunzo dzanga phan»a kha i¿we yunivesithi. - Ndo vha ndi tshi »o humbela thuso kha vhafunzi. [Maraga THARU kha mbuno THARU dzi pfalaho.] √√√ (3) [25] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 16 DBE/2021 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka FOLUKU·OO KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – RV Tshikovhi MBUDZISO YA 10: KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO (MBUDZISO NDAPFU) KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15 Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10 Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:  Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6  Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei: o Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4 o Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3 o Arali e kha khoudu 1–2 u wana maraga 2  Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi.  Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.  Vhalingiwa vhalavhelelwa u nanga zwibveledzwa zwo teaho u bva buguni yavho u itela u khwa¾hisedza ¼ikumedzwa ¼ine ¼a khou sengulusiwa.  Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Marangaphan»a Khu»ano ndi u sa an»ana ha vhaanewa/vhabvumbedzwa kana zwigwada zwa vhathu buguni ya foluku¼oo. Izwi zwi nga vhangwa nga zwithu zwo fhambanaho hu tshi katelwa matshilisano, kuhumbulele, vhurereli, po¼itiki na zwi¿we. Hu na tshaka mbili dza khu»ano: khu»ano ya nga nn»a na ya nga ngomu. Vhaanewa/ vhabvumbedzwa ndi zwipuka/vhathukhumbulelwa vhane mu¿wali a vha shumisa u bveledza mafhungo a lungano lwawe. Mbuno [Afha vhalingi vho ½ea tsumbo dzavho, vhalingiwa vha nga µi shumisa tsumbo dzo fhambanaho na idzi, tenda dza vha dzi tshi khwa¾hisedza ¼ikumedzwa.] o Nga lungano lwa 'Ku»ele kwa lufu,' mu¿wali u ¾ana khuµano i re hone vhukati »ongololo na luaviavi musi zwo fariswa milaedza yo fhambanaho i yaho vhathuni. ¶ongololo ¼o fariswa mulaedza wa uri vhathu vha songo fa tsho¾he ngeno Luaviavi lwone lwo fariswa mulaedza wa uri vhathu vha tshi fa vha si tsha vuwa. o Vhathu na vhone vha na khuµano ya nga ngomu ya nyofho ya lufu; vha fhedza vho vhamba maano a u ruma luaviavi na µongololo ha vhadzimu uri zwi vha thuse. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 17 DBE/2021 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka o Ri vhona khuµano ya nga ngomu ine vhathu vha vha nayo nga ¿wambo wa kutshilele kwa µongololo. Izwi ri zwi vhona nge µongololo ¼a ¾anwa ¼i tshi funesa mbula lune zwa vho ¼i lindedza kha u swikisa mulaedza vhathuni nga tshifhinga tsho teaho. Izwi zwi ita uri vhathu vha sedze µongololo nga i¾o ¼a u koµa thanga ngauri ¼a lenga u swikisa mulaedza wavhuµi khavho. o Ri dovha hafhu ra vhona khuµano ya nga ngomu ine vhathu vha vha nayo ngauri vha µivha uri µongololo ¼i na luvhilo luhulu nga maan»a lune ¼o vha ¼i tshi nga swikisa mulaedza nga u ¾avhanya vhathuni, fhedzi ¼a vho lenga u swikisa mulaedza nga u ¼a ¼o katana mbulani lwa tshifhinga tshilapfu. Mafhungo aya a ri ¾anela vhathu vhane a vha na tshipikwa na mbonelaphan»a lune vha vho ungeledzea nga zwi¿we zwi si na ndeme, zwa vho vha lengisa na u vha lindedza kha u bvelela havho na u µisela vha¿we vhathu thaidzo ine ya µisa u lwedzana ha mihumbulo vha tshi ¾oµa thandululo. o Ri dovha hafhu ra vhona khuµano ya nga ngomu ine vhathu vha vha nayo nga n¾hani ha mulaedza wo swikiswaho nga luaviavi wa uri vhathu vha fe tsho¾he. Khaedu ya lufu ya dzhena mu¾ani u wana vhathu vha tshi hanganea vha si tsha µivha uri vha iteni, ho anda u lwedzana ha mihumbulo. Luaviavi naho lu tshi tshimbila nga u ongolowa lwo kona u swikisa mulaedza nga tshifhinga, ndi zwine na ½amusi vhathu vha tshi fa vha si tsha vuwa. Lu ¾aniwa sa muanewa ane ha xedzi ndivho na tshipikwa naho hune a ya hone hu tshi kon»a u swikea nga tshifhinga. ¸amusi lufu lwa wa mu¾ani mashaka na dzikhonani vha dzhena kha thaidzo khulu ya u ¾utshelwa nga mufunwa wavho.  Nga tshikho»o tsha sialala tsha Thovhele Muthuhatho¿wi Rammbu»a, murendi u ¾ana khu»ano i re hone kha lungano lwa Thovhele Muthuhatho¿wi Rammbu»a, ane nga tshifhinga tsha dzinndwa musi a tshi shavha maswina a gidima u fana na muvhu»a. o Ri vhona khuµano ya nga nnµa Thovhele Muthuhatho¿wi ya musi arali a tsho¾elwa nga maswina u tsa luwani nga makumbe o ½embelelaho. o Ri dovha hafhu ra vhona khuµano ya nga nnµa kha lungano lwa Thovhele Muthuhatho¿wi Rammbuµa hune nga zwifhinga zwa dzinndwa a bveledzwa a tshi shavhela bakoni ¼i re Tshavha»in»a. o Ri dovha hafhu ra vhona khuµano ya nga nnµa kha Thovhele Muthuhatho¿wi Rammbuµa nga zwifhinga zwa dzinndwa hune a shumisa zwi¾irathedzhi zwo fhambanaho zwa u lwa na thaidzo/khaedu dzine a ¾angana nadzo vhutshiloni. o Ri dovha hafhu ra vhona khuµano ya nga nnµa kha Thovhele Muthuhatho¿wi Rammbuµa ine ya sumbedza uri Thovhele uyu ha levhelwi ngauri ndi khosi ya vhuhali, vhe a vha a tshi kuµana navho vho vha vha tshi kundwa. Magumo Mu¿wali o kona u shumisa vhaanewa/vhabvumbedzwa u bveledza khu»ano kha lungano na tshikhoµo zwo ½ewaho nge ra vhona ho vha na khu»ano nnzhi dzo bvelelaho vhukati ha vhaanewa/vhabvumbedzwa. Izwi zwi ita uri mafhungo a lungano na tshikhoµo a nyanyule vhavhali. [25] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 18 DBE/2021 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka MBUDZISO YA 11: KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO PFUFHI MBUDZISO YA 11 – MBUDZISO PFUFHI PHINDULO DZA TSHIPI¶A TSHA C: LUNGANO 11.1 Ndi lungano lwa manditi. Ngauri lu sumbedza hu tshi vha na u shanduka ha vhatukana vha tshi vha dzindau. KANA Ndi folukutheili ngauri vhaanewa vha hone ndi vhathu na phukha. [Maraga 1 kha lushaka, na 1 kha thikhedzo.] (2) 11.2 Maipfi aya a ¾ana tshipi»a tsha u bveledza mafhungo/nyito i takuwaho/ mutumbu,√ ngauri ndi hone hune muanetsheli a vhudza vhathetshelesi uri mafhungo a khou tshimbila nga n»ila-»e afha kha mutumbu wa lungano.√ (2) 11.3 Mafhungoni aya mu¿wali/muanetsheli u ¾ana muvhu»a sa phukha ya vhu¾ali na u funesa u amba ngoho/u thusa.√√ (2) 11.4 Mu»i u re vhukati ha »aka u thusedza u anetshela zwa phan»a musi vhatukana vha tshi shanduka vha vha ndau vha vho ¾o»a u ¼a vha¼a vhasidzana.√√ (2) 11.5 Muanetsheli u tama ri tshi guda uri vhasidzana vha songo tenda u fhurwa nga vhatukana vhane vha si vha »ivhe ngauri zwi nga vha dzhenisa khomboni.√√ (2) 11.6 11.6.1 Vhasidzana vho imela vhathu vha sa lengi u fhurea. √ (1) 11.6.2 Vhatukana vho imela vhathu vha zwimangadzo na vhufhura. √ (1) 11.6.3 Muvhu»a wo imela muthu wa vhu¾ali na u funa u thusa. √ (1) 11.7  Ndo vha tshi »o vhiga mulandu mapholisani.√  Ndo vha ndi tshi »o ¾o»a thuso kha vhashumelavhapo.√  Ndo vha ndi tshi »o humbela lushaka uri vha bve fulo ¼a u ¾o»a vhananga.√ [ZWIVHILI fhedzi na zwi¿we zwi pfalaho.] (2) NA Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 19 DBE/2021 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka PHINDULO DZA TSHIBVELEDZWA TSHA F: VHURENDI HA SIALALA (TSHIKHO¶O) 11.8 Ipfi 'thole' ¼i amba kholomo ya tsadzi.√ Afho he ¼a shumiswa ¼i sumbedza ndeme ya uri vha ha Tshikovhi vha nga ½ea muthu kholomo/musidzana u fhirisa u mu ½ea zwi¼iwa.√ (2) 11.9 ·a kovhela u la¾e mba»o, vhusiku ndi dada ¼i a ¼a.√ Murero uyu u amba uri muthu ha ngo tea u tshimbila vhusiku ngauri zwithu zwi iteaho nga tshifhinga itsho zwi a ofhisa/zwi khombo.√ (2) 11.10 Vese ya 2 i ¾ana vhathu vha ha Tshikovhi vhe vhathu vha tse»a/vhane vha dzima zwi¼iwa.√√ (2) 11.11 Muhumbulo muhulwane ndi wa uri vha ha Tshikovhi ndi vhathu vha ofhisaho.√ Ngauri ndaka yavho a i fariwi nga vhatsinda.√ (2) 11.12 Ee. Ndi a tendelana nae, ngauri vha ha Tshikovhi ndi mahosi/vharangaphan»a vha lushaka vha re na maanµa a u tsireledza vhalanda. KANA Hai. A thi tendelani nae, ngauri a hu na na muthihi wa ha Tshikovhi ane ra khou mu pfa a tshi khou ranga phan»a shango/a tshi khou vhusa shango. [Maraga MBILI kha muhumbulo u pfalaho.]√√ (2) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 25 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 20 DBE/2021 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana MBUDZISO YA 12: U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO NDAPFU KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15 Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10 Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:  Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6  Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei: o Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4 o Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3 o Arali e kha khoudu 1–2 u wana maraga 2  Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi.  Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.  Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Marangaphan»a Mulaedza ndi zwine mu¿wali a tama u tsivhudza/funza vhavhali kana vha¾alaleli nga mafhungo a µirama yawe. Vhatambi/Vhabvumbedzwa ndi vhathukhumbulelwa vhane mu¿wali a vha shumisa u bveledza mafhungo a µirama yawe zwavhuµi. Kha µirama iyi mu¿wali u khou kaidza vhomme uri vha songo lema vhana vhavho ngauri matshelo zwi µo vha µisela khombo/phanzi mu¾ani. Mbuno Buguni ino ya »irama mu¿wali o shumisa vhatambi vho fhambanaho u bvisela khagala milaedza yo yaho nga u fhambana. Mi¿we yayo ndi i tevhelaho:  Mulaedza mu¿we ndi wa uri vhomme vha songo ima na ¿wana musi khotsi vha tshi mu kaidza kha zwithu zwo bvaho. Vho-Mari¾a vha imelela Mashudu musi a tshi khou kaidzwa nga Vho-¸efefe nga u vhuya hayani ¼o no kovhela. Izwi zwi sinyusa khotsi awe Vho-¸efefe lwe vha ita na u mu rwa, fhedzi naho zwo ralo Vho-Mari¾a vha ¾u¾uwedza Mashudu uri a bvele phanµa na u vhuya vhusiku. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 21 DBE/2021 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka  Mu¿we mulaedza ndi wa uri vhomme kha vha gudise vhana vhavho vha vhasidzana mishumo ya hayani. Khwa¾hisani u dzulela u eletshedza mme awe Vho-Mari¾a uri kha vha litshe u shumela Mashudu o dzula a tshi khou pennda ½ala. Mafhungo aya a mu lu¾anya na khaladzi awe Mashudu nga ¿wambo wa vhubva ha u itelwa mishumo ya hayani nga mme ene o dzula. U itelwa tie, u bikelwa vhuswa, u kuvhelwa nga mme awe, zwenezwo zwi dzulela u sinyusa Khwa¾hisani zwa ita na uri hu dzule hu na nndwa vhukati ha avha vhavhili.  Mu¿wali u tsivhudza vhomme uri vha songo tendela vhana vha vhasidzana vha tshi funana na vha¾hannga vhanzhivhanzhi ngauri zwi ¾u¾uwedza vhutshilo ho khakheaho kha ¿wana. Mashudu u funana na Lufuno, musi a tshi vho pfala uri u funana na Suzan Vho-Mari¾a vha mu ¾u¾uwedza uri kha fune mu¿we. Lufuno a sumbedza u mangadzwa ngauri mme a Mashudu vha vho µivha nga ha u funana havho zwe a vha a tshi sumbedza u sa zwi takalela. Mashudu u funana hawe na Tshibio zwi mu fhambanya na Lufuno.  Mu¿we mulaedza ndi wa uri vhomme vha songo imelela vhana musi vha songo ita mushumo wa tshikolo ngauri zwi ¾u¾uwedza vhubva kha ¿wana. U sa ¿wala tshu¿wahaya ha Mashudu zwo mu fhambanya na u mu rwisa nga Vho- Ludwevha, mudededzi wawe. Mafhungo a u kaidza na u rwa Mashudu nge a si ¿wale tshu¿wahaya o lu¾anya Vho-Mari¾a na ¾hohoyatshikolo Vho-La¾ani na mudededzi Vho-Ludwevha lwe vha tou ita na u semana. Vho-¸efefe vha lu¾ana na u rwa Mashudu nge vha pfa nga ¾hohoyatshikolo tshine a dzhena khatsho uri ha khou ¿wala mishumo ya tshikolo.  Mu¿we mulaedza ndi wa uri u funana na vhatukana vhanzhi nga tshifhinga tshithihi zwi a vhanga dzinndwa. Mashudu u funa Lufuno na Tshibio nga tshifhinga tshithihi, zwi lwisa avha vha¾hannga vhavhili ha vho fhedza ho kundwa Lufuno.  Mulaedza mu¿we ndi wa uri u dzhenisa mutukana muµini ndi zwithu zwo khakheaho nga maaanµa. U anµana na u µisa Tsa¿wani mu»ini wa Vho-¸efefe zwo vhanga phambano dzi sa takuwi. Khwa¾hisani u fhedza a tshi rwa Mashudu na mme awe, Vho-¸efefe na vhone vha fhedza nga u rwa Vho-Mari¾a vha tshi ri ndi vhone vhane vha khou ¾u¾uwedza ¿wana uri a pfane na vha¾hannga vhanzhi- vhanzhi. Izwi zwo dovha hafhu zwa ita uri Vho-¸efefe vha si tsha amba na u ¼a zwi¼iwa zwo bikwaho nga Vho-Mari¾a.  Ri dovha hafhu ra guda uri ¿wana arali wa mu lema u a u shandukela lune a vho fhedza o sema na iwe mulemi. Mashudu u semana na mme awe musi vha tshi vho sumbedza u sa pfesesa uri a ye tshikhuwani zwo vhangwa nga mu¼oro we vha vha nawo.  Mu¿wali u dovha a eletshedza vhaswa vha vhasidzana uri vha songo funana na vhannami»i ngauri zwi vhanga dzipfudzungule. Mashudu u funana na Tsa¿wani we a vha e na mufumakadzi zwe zwa vhanga dzinndwa vhukati ha He¼eni na Mashudu.  Mu¿wali u dovha hafhu a ri funza uri ri songo shushedza vhathu nga zwihali ngauri zwi nga vhanga khombo. He¼eni u fhambana na Mashudu nge a zwi wana uri u khou mu dzhiela munna. He¼eni a shushedza Mashudu nga lufhanga lwe a vho fhedza o dzhena badani nga u gidima a vho thulwa nga moµoro a lovha. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 22 DBE/2021 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka Magumo Mu¿wali wa »irama iyi o kona u shumisa vhatambi u pfukisela milaedza kha vhavhali. Afha hu vha na zwinzhi zwine vhavhali/vha¾aleli vha guda nga mafhungo a µirama yawe. Nangoho u lema hu fhira u lotshelwa ngauri mu¾ani wa ha ¸efefe ho vhangea phanzi dzi si na vhukono nga ¿wambo wa Vho-Mari¾a vhe vha lema Mashudu. [25] MBUDZISO YA 13: U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO PFUFHI 13.1 Tshi vhangaho khu»ano vhukati ha Vho-¸efefe na Mashudu ndi musi vho wana uri ha iti mushumo wa tshikolo.√√ (2) 13.2 Khwa¾hisani u olwa sa ¿wana ane a ¾honifha vhathu vhahulwane, √a dovha a vha na mikhwa yavhuµi/o olwa sa muthu a re na vhuµifhinduleli zwi tshi µa kha mishumo ya tshikolo/U na mikhwa, u tumba fhasi a losha/ vhuḓifhinduleli, ri pfa a tshi fhindula Vho-Laṱani uri u khou lwa nazwo zwa u vhala. √ (2) 13.3 Mafhungo aya a khwa¾hisedza zwe zwa fhedza zwo itea kha Mashudu musi a tshi fhedza a songo tsha bvelela vhutshiloni nge a litsha tshikolo a vho fhedza o shavhela tshikhuwani na Tsanwani, a vho lovhela henengei nge a thulwa nga goloi.√√ (2) 13.4 ·ishandi ¼a ¼itambwa/aironi ya »irama ¼i vha hone musi ri½e sa vhavhali ri tshi zwi µivha zwauri Lufuno u khou yo ¾aliwa nga Mashudu ngeno ene a sa zwi »ivhi./Ri½e ro vha ri tshi zwi »ivha uri He¼eni u khou tou shushedza Mashudu nga lufhanga ngeno ene a sa zwi »ivhi/ Riṋe sa vhavhali ri a zwi ḓivha uri Mashudu u khou zwifhela khotsi awe uri o vha o ruṅwa vhengeleni nga Vho-Mariṱa ngeno a tshi khou bva kha muṱhannga wawe Tsaṅwani [Na dzi¿we tsumbo dzi pfalaho.]√√ (2) 13.5 Vhupo ha tshikhuwani hu na ¾hu¾huwedzo ya vhugevhenga. He¼eni u shushedza Mashudu nga lufhanga a shavhela badani a vho thulwa nga goloi a lovha.√√ (2) 13.6 Muhumbulo muhulwane wa µirama iyi ndi wa uri u lema vhana a si zwavhu»i ngauri zwi na masiandaitwa a si avhu»i. Zwe Vho-Mari¾a vha ita zwa u lema havho Mashudu zwo fhedza zwo ita uri Mashudu a xelelwe nga vhumatshelo hawe, ene na mme awe vha fhedze vho lozwa vhutshilo havho. [Maraga 1 kha muhumbulo, na 2 kha thikhedzo.]√√√ (3) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 23 DBE/2021 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka 13.7 - Vho¾he vha shuma kha muhasho wa zwa pfunzo/Ndi vhadededzi. - Vho¾he vho funzea. - Vha takalela vhana vha no ita zwa tshikolo/vhana vha re na vhuµifhinduleli kha zwa pfunzo. - Vhoṱhe a vha ṱoḓi ṅwana wa ndeṅwa [ZWIVHILI fhedzi.] √√ (2) 13.8 Ndivho ndi ya uri mudededzi u a ¾o»a vhana vhane vha ita mishumo ya tshikolo, vha sa iti u a vha kaidza. Izwi zwi vhonala nga musi Vho-Ludwevha vha tshi kaidza Mashudu musi a songo ita mushumo wa tshikolo. [Maraga 1 kha ndivho, na 2 dza thikhedzo.] √√√ (3) 13.9 Mu¿wali u shumisa ndango ya tshiteidzhi nga n»ila heyi a tshi itela u sumbedza u tshuwa/akhamala nga u vhona Vho-¸efefe vha tshi khou rwa Mashudu lune zwa tshuwisa na Vho-La¾ani.√√ (2) 13.10 Ee  Ndi zwa ndeme uri mubebi a »ivhe kushumele/mvelelo dza ¿wana wawe dza tshikoloni.  Ndi zwa ndeme uri ¾hohoyatshikolo i ¾oµe u µivha arali hayani ha mugudi hu na thaidzo.  Sa ¾hohoyatshikolo, vha tea u ita ndilomuthathe na mubebi wa ¿wana kha pfunzo dzawe. KANA Hai.  Ngauri mubebi u tea u sedza mushumo wa ¿wana wawe uri u khou shuma hani tshikoloni.  Ndi vhuµifhinduleli ha mubebi u vhudzisa tshikoloni nga kushumele kwa ¿wana wawe.  Mugudi u tea u µilanga na u µivha zwe a yela zwone tshikoloni. [ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho.] √√√ (3) 13.11 Ndi nga sasaladza zwi tevhelaho kha vhutshilo ha Vho-Mari¾a:  U tendela ¿wana a tshi vhuya vhusiku.  U tendela ¿wana a tshi funa vhatukana vhanzhi.  U sa mu gudisa mishumo ya hayani na ya tshikolo.  U dzhenisa vhatukana mu»ini wa munna wavho.  U ¾u¾uwedza ¿wana u ¾aha a litsha zwa tshikolo. [ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho] √√ (2) [25] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 24 DBE/2021 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka TSHILWAVHUSIKU – TT Mudau MBUDZISO YA 14: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO PFUFHI KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15 Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10 Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:  Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) maraga dza 6  Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei: o Arali e kha khoudu 4–5 u wana maraga 4 o Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 3 o Arali e kha khoudu 1–2 u wana maraga 2  Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi.  Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.  Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Marangaphan»a Mulaedza ndi zwine mu¿wali a tama u tsivhudza/funza vhavhali kana vha¾alaleli nga mafhungo a µirama yawe. Vhatambi/Vhabvumbedzwa ndi vhathukhumbulelwa vhane mu¿wali a vha shumisa u bveledza mafhungo a µirama yawe zwavhuµi. Vhathu arali vha swielelwa nga vha½e vha shango, vha tea u vha ¾honifha na u ima kha mulanga we vha tendelana khawo ngauri zwa sa ralo matshelo zwi »o vha na masiandaitwa a si avhu»i. Mbuno Buguni ino ya »irama mu¿wali u shumisa vhatambi vho fhambanaho u bvisela khagala milaedza yo yaho nga u fhambana. Mi¿we ya hone ndi i tevhelaho:  Mulaedza ndi wa uri ri songo swielela vhathu vhane ri si vha »ivhe ngauri zwi nga fhedza zwo ri dzhenisa khakhathini. Thovhele Tshilwavhusiku u swielela mavhuru vha vho fhedza vha tshi vho hana u ¾uwa.  Mu¿we mulaedza ndi wa uri vhathu arali vho u swielela u tea u vha ¾honifha u ¾honifhe na milayo yavho ngauri arali zwa sa ralo zwi nga »isa khu»ano. Maforo¾ereke a vha tsha ¾honifha mulanga na milayo ya vha½e vha shango lune vha vho dzhara¾ela shango nga swili, zwa vho vusa pfudzungule dzi sa takuwi. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 25 DBE/2021 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka  Mulaedza ndi wa uri zwo khakhea u kandekanya pfanelo dza vha¿we vhathu ngauri na vhone vha na ndugelo dza u tshila. Maforo¾ereke vha rwa ¿wana wa Vho-Lumbule nga tshimebi nge a sera »ara¾a. Luka na Piet vha rwa Mphelekedzeni nge a sera »irata a fhedza o lovha nga mafuvhalo. Vha vhulaha na mmbwa dzawe.  Mu¿we mulaedza ndi wa uri ni songo fara vha¿we vhathu sa dziphuli na u kandekanya pfanelo dzavho ngauri mulayo a u tendi, Maforo¾ereke vha shumisa vha¾hannga na vhasidzana sa dziphuli musi vha tshi vha kela ma»i vha sa vha holeli.  Mulaedza ndi wa uri vhabebi kha vha vhe tsumbo yavhu»i kha vhana vhavho nga u tshila vhutshilo vhu ¾anganedzeaho tshitshavhani ngauri vhana vha fhedza vha tshi tevhedza zwiito zwavho. Kolie u vhidza Mphelekedzeni 'kafir' a tshi edzisela zwine Luka na Piet vha vhidzisa zwone vhathu vharema vha tshi ri a si vhathu ndi dziphukha.  Mu¿we mulaedza ndi wa uri muthu ha ngo tea u dzhia zwithu zwa vha¿we nga u tou dzhavhula ngauri zwi nga sinyusa vha½e vhazwo zwa vho »o vhanga dzinndwa. Maforo¾ereke vha dzhia shango ¼a Tshilwavhusiku nga khani hu si na thendelo zwa vho vhanga dzinndwa na mabulayo. Magumo Mu¿wali wa »irama iyi o kona u shumisa vhatambi u pfukisela milaedza kha vhavhali. Afha hu vha na zwinzhi zwine vhavhali/vha¾aleli vha guda nga mafhungo a µirama yawe. U »ihahedza ha maforo¾ereke na u ¾o»a u dzhavhula shango ¼a Swongozwi zwi fhedza zwi tshi vhanga mabulayo nga Thovhele Tshilwavhusiku na mmbi yawe. [25] MBUDZISO YA 15: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO PFUFHI 15.1 Tshi vhangaho khu»ano vhukati ha Piet na Mphelekedzeni ndi nge Mphelekedzeni a sera »ira¾a a tshi khou tevhela mmbwa dzawe na kuvhu»a, a vho pomokwa uri u khou tswa khuhu.√√ (2) 15.2 Kolie u olwa sa ¿wana a re na vengo/luvhengelambiluni kha vhathu vharema, √ ngauri u vhidza Mphelekedzeni uri Kaffir. √ (2) 15.3 Maforo¾ereke vho fhedza vha tshi vho µihahedza kha shango ¼i si ¼avho lwe zwa vho fhedza zwo vusa dzinndwa dze dza μisa na mabulayo.√√ (2) 15.4 ·ishandi ¼a ¼itambwa/aironi ya »irama ¼o vha hone musi ri½e sa vhavhali ri tshi µivha zwauri Tshilwavhusiku na mmbi yawe vha khou ya u tsho¾ela maforo¾ereke, ngeno vhone maforo¾ereke vha sa »ivhi tshithu.√√ (2) 15.5 Vhupo ha Swongozwi hu vha na ¾hu¾huwedzo ya uri maforo¾ereke vha hane u fhira nga u vhona u nona ha shango i¼o, lune zwa sinyusa Tshilwavhusiku a vha vhulaha vhusiku vho e»ela.√√ (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 26 DBE/2021 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka 15.6 Muhumbulo muhulwane wa »irama iyi ndi wa uri arali muthu a swielelwa lwa tshifhinganyana nga vha½e vha shango, tshifhinga tsha uri a ¾uwe tshi tshi swika avho hana u fhira, zwi fhedza zwi tshi sinyusa vha½e vha shango ha vho fhedza hu na dzinndwa/Ri songo tenda u dzhavhulelwa zwi re zwashu. Zwe Tshilwavhusiku a ita zwa u swielela maforo¾ereke vhe vha fhedza vha tshi vho hana u ¾uwa zwo fhedza zwo vhanga dzinndwa na mabulayo. KANA Muthu ha tondwi, wa mu tonda u mphe ¿wana ndi ¼e. Maforo¾erekere vho swielelwa vha vho fhedza vha tshi vho ¾oµa u dzhia shango ¼a Thovhele Tshilwavhusiku. [Maraga 1 ya muhumbulo, na 2 dza thikhedzo.]√√√ (3) 15.7 - Vho¾he vha na mbilu dza tshi¾uhu. - Vha vhenga vhathu vharema. - Vho¾he a vha fhulufhedzei. [ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho] √√ (2) 15.8 Ndivho ndi ya u ¾o»a u ¾ana vengo na n»ila ine maforo¾ereke vha vhenga na u tambudza ngayo vharema.√ Izwi zwi vhonala nga musi Kolie a tshi ri Mphelekedzeni ndi 'kafir' na n»ila ine Piet na Luka vha rwa ngayo uyu mutukana nga tshiruvhu na mboma hu si na u vhavhalela.√√ (3) 15.9 Mu¿wali u i shumisa a tshi khou itela u sumbedza uri Kolie o tshuwa a dovha a netiswa na nga u gidima. √√ (2) 15.10 Ee.  Ndi zwa ndeme uri sa mufumakadzi wawe u tea u mu eletshedza uri muthu ha ngo tea u tambudza vhathu.  Muthu u tea u tshilisana na vha¿we vhathu.  A si zwavhu»i u tambudza vhathu vhe vha u thusa nga vhudzulo. [ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho.] √√√ (3) 15.11 Ndi nga sasaladza zwi tevhelaho kha kutshilele kwa maforo¾ereke:  U swielela maforo¾ereke vha vha vha si tsha tenda u fhira.  U tambudza vharema nga u vha rwa lwa tshi¾uhu.  U »iengedzela shango nga swili.  U pandamedza vha½e vha shango. [ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho.] √√ (2) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 25 MARAGAGU¹E: 80 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 27 DBE/2021 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA MAANEA A ·ITHERETSHA – MBUDZISO NDAPFU: VHURENDI [MARAGA: 10] Khritheria Vhukoni ha n¾hesa Tshikili Tshone Vhukoni ha vhukati/ho Vhukoni ha fhasi U sa kona linganelaho/vhu fushaho ZWI RE NGOMU 5–6 4 3 2 0–1 - Tsenguluso yo nwelelaho - U sumbedza u pfesesa na - Tsenguluso i fushaho/ - Tsenguluso ya ¾hoho i sa - A hu na u pfeseswa ha Tsenguluso ya ¾hoho Tshidziki ya ¾hoho u sengulusa ¾hoho nga nµila linganelaho ya ¾hoho fushi ¾hoho tsha mafhungo/u - Mbuno dzo angalalaho yone - Hu na dzi¿we mbuno - Hu na tshaedzo - A hu na thikhedzo u bva khwa¾hisedza nga vhu¾anzi na dzi gobolaho; hu na - Phindulo ndi yo dzavhuµi dzi tikedzaho khulwane ya mbuno dzi kha tshirendo kupfesesele kwa tshibveledzwa khwa¾hisedzo yo dziaho u faredzaho ¾hoho tikedzaho ¾hoho - Mugudi ha na nµivho ya bva kha tshirendo zwidodombedzwa zwi - Naho dzi¿we dza mbuno - Kupfesesele kwa fhasi lushaka lwa ¼i¿walwa - U pfesesa ha n¾hesa ha khagala dzo tikedzwa, hu µi vha na kwa lushaka lwa ¼i¿walwa (vhurendi) na tshirendo lushaka lwa ¼i¿walwa - Mbuno dzi pfadzaho dzo vhu¾anzi vhu sa tendiseiho (vhurendi) na tshirendo ZRN=6 (vhurendi) na tshirendo ½ekedzwa, naho dzi¿we - U pfesesa ha mutheo ha dzadzo dzi songo tou lushaka lwa ¼i¿walwa tikedzwa u swika henefho (vhurendi) na tshirendo - U pfesesa ha lushaka lwa ¼i¿walwa (vhurendi) na MARAGA DZA 6 tshirendo TSHIVHUMBEO NA 4 3 2 1 0–1 LUAMBO - Tshivhumbeo tsho - Tshivhumbeo tshi re - Hu µi vha na vhu¿we - Tshivhumbeo tsho - Tshivhumbeo tsho lunzhedzanaho tsho¾he khagala na mbuno dzi vhukhakhi ha tshivhumbeo pulaniwa lwo khakheaho khakhea tsho¾he Tshivhumbeo, thevhekano i - Mbuno dzo lundwa tevhelelanaho lu pfadzaho - Maanea/Phindulo i - Mbuno a dzo ngo - Vhukhakhi vhunzhisa ha pfadzaho na ku½ekedzelwe tshidele nahone dza - Thevhekano ya mbuno i a shaedza thevhekano yo dzudzanywa lu pfadzaho luambo na tshitaila kwa mafhungo bveledzwa zwi khagala pfadza fha¾eaho ya kupfesesele na - Vhukhakhi ha luambo Luambo, thouni na tshitaila tsho¾he - Luambo, thouni na ndunzhendunzhe vhu khagala zwo shumiswaho kha - Luambo, tshitaela, na tshitaela vhunzhi zwo - Luambo lwo faredza - Thouni na tshitaila a zwo maanea/phindulo ndapfu thouni zwo vhibva, zwi a lulama vhukhakhi vhu si gathi, ngo tea ¾okonya, nahone zwo thouni na tshitaela hunzhi lulama zwo tea TL=4 - A hu na vhukhakhi vhu vhonalaho ha girama, mupele¾o na zwiga zwa u MARAGA 4 vhala THANYELANI: Arali mulingiwa a sa dzhiela zwi re ngomu lwa tsho¾he a ¿wala maanea, kha vha mu avhele maraga dza 0 kha zwi re ngomu, tshivhumbeo na luambo. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 28 DBE/2021 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka KHETHEKANYO YA B NA C: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A ·ITHERETSHA – PHINDULO NDAPFU: NGANEA/FOLUKU·OO NA ¶IRAMA [MARAGA: 25] Khritheria Vhukoni ha n¾hesa Tshikili tshone Vhukoni ha vhukati/ho Vhukoni ha fhasi U sa kona linganelaho/vhu fushaho ZWI RE NGOMU 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 - Phindulo ya - U sumbedza u pfesesa na - U pfesesa ¾hoho lwo - U pfesesa ¾hoho lwa u - U pfesesa hu¾uku¾uku ha Tsenguluso ya ¾hoho Tshidziki ma¾hakhe¾hakheni/n¾hesa: u sengulusa ¾hoho nga linganelaho/hu songo tou phuphuledza; a hu ¾hoho tsha mafhungo/u khwa¾hisedza 14–15 nµila yone goµombelaho; a si zwo¾he tou vha na zwi¿we - Ndingedzo yo nga vhu¾anzi na kupfesesele kwa Phindulo ya - Phindulo ndi yo zwi¾alusi zwo zwi¾alusi zwo rembeµaho/i songo tshibveledzwa ma¾hakheni/n¾ha: 12–13 faredzaho dodombedzwaho senguluswaho nga khwa¾haho ya u fhindula - Tsenguluso yo nwelelaho zwidodombedzwa zwi - Hu na dzi¿we mbuno dzi vhuµalo mbudziso MARAGA 15 ya ¾hoho khagala tikedzaho ¾hoho - Mbuno ¾hukhu dzi - Makumedzwa ha tendisei - Mbuno dzo angalalaho - Mbuno dzi¿we dzi - Ma¿we makumedzwa o tikedza ¾hoho na kathihi dzi gobolaho; hu na pfadzaho dzo ½ekedzwa, tikedzwa, fhedzi vhu¾anzi - Makumedzwa a - Mugudi ha na nµivho ya khwa¾hisedzo yo dziaho u naho dzi¿we dzadzo dzi a vhu tendisei tshifhinga tshimbilelanaho ndi lushaka lwa ¼i¿walwa kana ZRN= 15 bva kha tshibveledzwa songo tou tikedzwa u tsho¾he ma¾uku¾uku tshibveledzwa - U pfesesa ha n¾hesa ha swika henefho - U pfesesa ¼i¿walo na - U pfesesa hu¾uku ha lushaka lwa ¼i¿walwa na - Hu na vhu¾anzi ha u tshibveledzwa hu songo ¼i¿walwa na - tshibveledzwa pfesesa lushaka lwa fhelelaho tshibveledzwa ¼i¿walwa na tshibveledzwa TSHIVHUMBEO NA LUAMBO 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 - Tshivhumbeo tsho - Tshivhumbeo tshi re - Hu na vhu¿we vhu¾anzi - Tshivhumbeo tsho - U shaea ha tshivhumbeo Tshivhumbeo, thevhekano i lunzhedzana tsho¾he khagala na makumedzwa a ha tshivhumbeo pulaniwa nga nµila yo tsho pulaniwaho zwi pfadzaho na ku½ekedzelwe kwa - Marangaphanµa na tevhelelanaho lu pfadzaho - U pfadza na khakheaho khakhisa thevhekano ya mafhungo magumo ndi zwa n¾hesa - Marangaphanµa na ndunzhendunzhe zwi µi - Makumedzwa ho ngo ¼ikumedzwa Luambo, thouni na tshitaila zwo - Makumedzwa o magumo na dzi¿we phara vha hone, fhedzi zwo vhekanywa nga nµila i - Vhukhakhi ha luambo na shumiswaho kha maanea/phindulo vhekanywa zwavhuµi zwo dzudzanywa nga nµila faredza vhukhakhi pfadzaho tshitaila zwi itisa uri ndapfu nahone a bveledzwa zwi yo faranaho - Hu na vhukhakhi vhu - Vhukhakhi ha luambo phindulo iyi i kundelwe u khagala - U tevhekana hu vhonalaho ha luambo; vhu khagala swikelela MARAGA 10 - Luambo, tshitaela, na pfadzaho ha makumedzwa thouni na tshitaila hunzhi - Thouni na tshitaela a - Thouni na tshitaela a thouni zwo vhibva, zwi a - Luambo, thouni na zwo tea zwo ngo tea zwo ngo tea TL=10 ¾okonya, nahone zwo tshitaela hunzhi zwo - Phara hunzhi dzo lulama - Phara dzo khakhea - Phara dzo khakhea lulama lulama MARAGANYANGAREDZI 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa