Tshivenda HL Grade 12 Paper 1 November 2012 Question Paper

Downloaded from hlayiso.com GRADE 12 NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL) BAMMBIRI ·A U THOMA (P1) ·ARA 2012 MARAGA: 70 TSHIFHINGA: awara 2 Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 11. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1 2 DBE/·ara 2012 NSC PFESESANI 1. Bammbiri i¼i ¼i na KHETHEKANYO THARU: KHETHEKANYO YA A: Tholokanyonµivho (30) KHETHEKANYO YA B: Manweledzo/Samari (10) KHETHEKANYO YA C: Phenµa na kushumiselwe kwa luambo (30) 2. Vhalani ndaela DZO¹HE nga vhuronwane. 3. Fhindulani mbudziso DZO¹HE kha hedzi khethekanyo. 4. Thomani khethekanyo IºWE na IºWE kha sia¾ari ·ISWA. 5. Hune khethekanyo i¿we na i¿we ya fhelela hone ni talele. 6. Nomborani phindulo dza½u zwi tshi anana na kunomborelwe kwa mbudziso. 7. Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso ni pfuke mutala ni kone u ya kha i tevhelaho. 8. ºwalani zwi no vhalea, nahone nga vhudele. 9. Ni dzhiele nzhele zwiga zwa u vhala, mupele¾o, tswayo na khethekanyo ya maipfi. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1 3 DBE/·ara 2012 NSC KHETHEKANYO YA A: THOLOKANYON¶IVHO MBUDZISO 1 TSHIBVELEDZWA TSHA 1: PHUROSA Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo ḓisendekeho khao. Ro vha ro kuvhangana mutumbani wa Vho-Mathakha ri gogo ¼ihulu nga iri ya sumbe nga matsheloni. Vhafunzi vha tshi takuwa vho ri, 'Zwo¾he zwine tshanµa tsha zwi kona, u zwi ite, nga maanµa au u zwi ite; ngauri ngei vhudzulavhafu hune wa ya hone, a hu na ngelekanyo, a hu na nµivho, a hu na vhu¾ali. Tshau ndi u lindela µuvha ¼a mvuwo ¼ine ¼a kha µi µa.' Ndi ngoho mu¾ahabvu Vho-Mathakha vho vha vhe mushumi wa biko ane a µivhea ho¾he. Vho vha vhe na mavhengele o vhalaho ane a vha na thundu nnzhi dzo fhambanaho. Kholomo dze vha vha vhe nadzo dzo vha dzi sa fheleli kha danga ¼ihulu ¼e vha fha¾a. Musi dzo valelwa u tshi wana dzi¿we dzo ima nga nnµa dzi tshi mona-mona sa dzine dza ¾oµa u ¾angana na dzi¿we. Vho vha vhe na vhana vha sumbe, vha¾hannga vhararu na vhasidzana vha½a. Kha havha vhana vhe vha vha vho funzea ndi vhasidzana vhavhili fhedzi. Mu¿we o vha e muongi a tshi shuma henefha Vhuongeloni ha Fholani mu¿we e mudedekadzi a tshi shuma tshikoloni tsha ¶iphi½e. Ngei µuluni ¼a Capitec vho vha vho vhulunga masheleni a si na vhukono. Vha sa fhirwi nga mafhungo vha ri vho vha vhe na dzimi¼ioni dzo vhalaho dza dzirannda. Ro kuvhangana muµitshete ho vha hu na vhanna vho imaho nga zwigwada vha tshi khou ita tshihevhehevhe ngeno vhafunzi vha vhukati na thero. Vha¿we vha tshi ri ndaka ya Vho-Mathakha ndi hone yo fhalala; vha¿we vha ri hai, Vho-Mathakha vha na vhana; ndaka yavho i zwanµani zwavhuµi. Vho-Mathakha n½e ndi a vha µivha nda vha fhedza. Ndi tshi humbula kutshilele kwavho mbilu yanga i a vhavha. Vho vha vha songo µifha¾ela nnµu yavhuµi vha tshi ri vha shavha u loiwa. Suthu mbili dze vha vha vhe nadzo ndi dza khakhe, dzo no fana na dzi¼a dze dza vha dzi tshi ambarwa nga vhanna vha no shuma poswoni. Nga dziholodeni khulwane vho vha vha tshi ¾havha kholomo yo nonaho vha ¼a na mu¾a wavho. Hone-ha vho vha vha tshi laya mu¾a wavho uri mu¼atshawe u a dzumbama, a ri u vhonwa zwi si vhe mulandu. Maµuvha manzhi afha mu¾ani ho vha hu tshi vha hu tshi khou sevhiwa nga muroho na mafhi a kholomo. Hu sa athu u fhela ¿wedzi musi Vho-Mathakha vho swi¾wa ho mbo µi vuwa muvhango u si na vhukono. Mareµa, ¿wana wavho wa tanzhe a tshi ri ¼a µa hafha ¼i a kovhela. Ndaka yo¾he ya Vho-Mathakha ndi yawe vhunga e ene tanzhe. Vharathu vhawe vhavhili, Lu¾ombola na Lu¾haµa vho ri izwo zwi nga itea ¿waha une donngi dza mela ma½anga. Mbaµo yo ri u penya vha bva nga zwivhana, ha mbo µi vha u valea milomo havho. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1 4 DBE/·ara 2012 NSC Vhana vha vhasidzana a vho ngo bva mulomo, tshavho ho vha u ¾anzwa ma¾o vha vhona hu no ya phuna na tshi½oni khathihi na u fhunzhela mulilo wonoyu une wa khou duga uri u dzime vha tshi khou shavha u shona vhukati ha shango ¼ine vha dzula kha¼o. Musi khakhathi dzo dzika, Mareµa a thoma u renga dzigoloi dza vhunzhilinzhili, khulwane na ¾hukhu. ¹hama dzawe dzo vha dzi sa fheli dzi tshi dzula dzo mu nambatela tshifhinga tsho¾he. Dzibiya dzo vha dzi tshi gabelwa u bva nga maµautsha u swika vhusiku ha vhaloi. Dzi½ama hu dzi½ama dzi tshi khou gotshiwa. Vhasadzi vhe vhasadzi, vha tshi u swendelela vha dovha; vha ½ekedza na mivhili. Ha, vhone! Nndyo i na maanµa. Nga ¿waha wa vhuraru mavhengele a Mareµa o vha a si tshe na tshi¾oko. Hu tshi tamba mbevha n¾ha ha dzikhaunthara na dziraga. Magwangwangwa a dzigoloi dzo waho o vha o µadza dzhara¾a yo¾he, khuhu dzi tshi khou kudzela nga ngomu. Ngei µuluni ¼a Capitec, tshelede o vha o rafha yo¾he. ¹hama na he dza fhelela, a ri hu µi. Vala ¼a Mareµa na kuambarele kwawe u nga vhuya we kani a dzo ngo fhelela. Mu½eiwa, u¼a khaladzi awe wa muongi na Zwivhuya u¼a khaladzi awe wa mudedekadzi; ndi vhone vhane arali vha ¾angana nae, vha a mu vula nga R50 a ya vha¿weni. N½e ndo tenda uri pfunzo ndi lupfumo lu sa ¼iwi nga tsole na nga vhulali. 1.1 Bulani madzina mavhili a vhana vha Vho-Mathakha vho µibveledzaho. (2) 1.2 Ndi ngani vharathu vha Mareµa vha songo tsha isa phanµa na u vhanga ndaka ya khotsi avho? (2) 1.3 Mushumo we vhafunzi vha vha vho u fara wo vha u wa mini? (2) 1.4 Vhekanyani zwithu zwiraru zwine zwa sumbedza uri Vho-Mathakha vho vha vho pfuma vhukuma? (2) 1.5 Ndi zwifhio zwine na guda mafhungoni aya e na vhala afho n¾ha? (2) 1.6 Ndivho ya mu¿wali kha u shumisa maipfi o ¿walwaho nga ma¼eµe- retsendama ndi ifhio? (3) 1.7 Nangani phindulo yone-yone kha mutevhe wo ½ewaho afho fhasi. ·iambele ¼o talelwaho afho mafhungoni ¼i amba zwi tevhelaho: A Tshifhinga tshine donngi dza µo aluwa ngatsho. B ºwaha une donngi dza µo shanduka. C A zwi nga µo vuwa zwo konadzea na luthihi. D A na B (1) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1 5 DBE/·ara 2012 NSC 1.8 Fhindulani nga ee kana hai ni dovhe ni tikedze phindulo ya½u. Vho-Mathakha vho vha vha tshi tshila u ya nga zwe vha vha vha tshi laya mu¾a wavho ngazwo. (2) 1.9 Fhungo ¼a mu¿wali ¼i thomaho nga maipfi aya: 'Vhasadzi vhe vhasadzi ...' ¼i ni µisela muhumbulo ufhio nga hae? Tikedzani. (2) 1.10 Arali inwi no µiwana ni kha tshiimo tsha u ½ea ngeletshedzo malugana na u kovhiwa ha ndaka ya Vho-Mathakha no vha ni tshi µo eletshedza nga nµila-µe? (2) TSHIBVELEDZWA TSHA 2: TSHIFANYISO ¹alelani tshifanyiso tshi tevhelaho ni dovhe ni vhale na mafhungo o ½ekedzwaho uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo µisendekaho khatsho. He vhone musadzi! Ndi ngani vho rwa khotsi a Vho vha vha tshi khou vhana vha vha vhulaha? fhaladza lupfumo lwe nda sielwa nga khotsi anga vhe na khonani dzavho. Hm, u na tshiṱuhu hoyu musadzi na lwonolu lupfumo lu ḓo fhalala-ha. 1.11 Bulani zwithu zwivhili zwi sumbedzaho uri avha vhathu vha khou amba hu vhusiku. (2) 1.12 Vhekenyani zwithu zwivhili zwine zwa sumbedza uri muthu o tibedzwaho ha tsha tshila. (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1 6 DBE/·ara 2012 NSC 1.13 Ndi zwifhio zwine na guda nga tshifanyiso itshi? (1) 1.14 Nangani phindulo i re yone-yone kha mutevhe wo ½ewaho afho fhasi. Lufu lwa munnawavha½e lwo vhangwa nga: A Tshikhundamuya. B Thanda ya mutambo wa bola. C U rwiswa na luvhondo. D A na C (1) 1.15 Izwi zwine na khou vhona kha tshibveledzwa tsha 2 zwi na vhushaka-µe na mafhungo e na vhala kha tshibveledzwa tsha 1? Tikedzani. (2) 1.16 No vha ni tshi nga ita mini arali no µiwana ni kha nyimele ine uyu mufumakadzi a khou µiwana e khayo? (2) ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30 KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO MBUDZISO 2: NWELEDZANI NGA MAIPFI A¸U Vhalani TSHIBVELEDZWA TSHA 3 tshi re afha fhasi nga vhuronwane. Tshi amba nga ha mutsiko wa muhumbulo. THANYELANI Ni lavhelelwa u ita zwi tevhelaho: 1. Nweledzani zwine mu¿wali a khou amba nga ha zwine zwa nga itwa u fhelisa mutsiko wa muhumbulo nga maipfi a½u a sa fhiri 90. 2. Ni nga ¿wala nga phara i pfalaho KANA nga mbuno. 3. A ni lavhelelwi u dzhenisa ¾hoho ya manweledzo. 4. Sumbedzani tshivhalo tsha maipfi a½u mafheloni a manweledzo. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1 7 DBE/·ara 2012 NSC TSHIBVELEDZWA TSHA 3 MUTSIKO WA MUHUMBULO Kha vhutshilo ha vhathu ha µuvha ¼i¿we na ¼i¿we ri ¾angana na zwithu zwinzhi zwine zwa ri vhangela mutsiko wa muhumbulo. Mutsiko wonoyo u tea u langiwa uri vhutshilo havho vhu vhe havhuµi. Musi muthu a na mutsiko wa muhumbulo a zwi ¾oµi tshelede uri a wane thuso. Vhunzhi ha vhathu vha re na mutsiko wa muhumbulo vha fhedza masheleni nga u µialafhisa. Madzuloni a u fhedza masheleni, kha vha vuwe vha ¾ambe naho hu si na hune vha khou ya hone. Arali vha na mutsiko wa muhumbulo muvhili wavho u ¾oµa u awela. Kha vha eµele tshifhinga tsho eµanaho lufherani lwavho vha songo funga mavhone nahone hu songo vha na phosho. Izwi zwi ita uri muvhili na muhumbulo zwi kone u awela zwi sa thithisiwi nga tshithu. Vha songo nwa philisi dza u eµela kana halwa ngauri zwi ita uri vha sa kone u awela zwavhuµi. Zwi¼iwa zwi na tshite¿wa tsha ndeme muvhilini wa muthu. Kha vha ¼e zwi¼iwa zwi re na pfushi. Arali vha si na lutamo lwa zwi¼iwa, kha vha kombetshedze u ¼a zwi¼iwa zwi¾uku zwi re na pfushi. Vhathu vhanzhi musi vha na mutsiko wa muhumbulo vha takalela u dzula ngomu nµuni vha sa bveli nnµa. Kha vha µiµowedze u ita nµowe-nµowe µuvha ¼i¿we na ¼i¿we naho hu u tshimbila nga milenzhe u mona na tshi¾ara¾a tsha hune vha dzula hone. Muthu mu¿we na mu¿we u na vhuµipfi kha zwine zwa vha zwi tshi khou bvelela vhutshiloni hawe. Vha tea u vha na dzhenala ine vha ¿wala vhuµipfi havho kha zwine zwa khou itea khavho. Khonani vhukuma ndi dzine dza kona u khuthadza na u eletshedza arali khonani i na thaidzo kana i khakhathini. Kha vha vhe na khonani vhukuma dzine dza fha¾a. Kha vha humbule nga vhumatshelo havho na zwe vha µiimisela u zwi swikela. U shuma vha tshi khou thusa vha¿we vhathu zwi na ndeme kha muthu ane a vha na mutsiko wa muhumbulo. Kha vha vhe mushumi o µinetshedzaho kana vha thuse vha¿we vhathu. Vha elelwe uri vha muraµo wa ndeme wa lushaka. Vha tevhedza nµila idzi dzo¾he vha nga thusalea vhukuma kha vhulwadze ha mutsiko wa muhumbulo. ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 10 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1 8 DBE/·ara 2012 NSC KHETHEKANYO YA C: PHEN¶A NA KUSHUMISELWE KWA LUAMBO MBUDZISO 3 TSHIBVELEDZWA TSHA 4: KHUNGEDZELO ¹alelani khungedzelo i tevhelaho uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo µisendekaho khayo: MITSHELO YO VHIBVAHO KHA VHA ḼE MITSHELO VHA VHE NA MUTAKALO WAVHUḒI! Mutengo wa bvani ḽithihi ndi R50,00 fhedzi![vha renga mabvani maṱanu vha a wana na maḓabula a fumi, kha vhathu vhaṱanu vha u thoma] Ndi nnyi ane a nga litsha mabvani avhuḓi ngaurali? Kha vha ṱavhanye vha ḽe thumbu i tou rwe! ¸ambiṋambi nandi! Ri wanala henefha makete wa FUSHAMUVHILI nahone vha nga kwama Mmberegeni kha nomboro ya luṱingo i tevhelaho: 072 423 9898. 3.1 Khepisheni ya iyi khungedzelo ndi ifhio? (1) 3.2 Topolani ipfi ¼o shumiselwaho u kunga zwi tshi elana na vhuµi ha mitshelo. Tikedzani phindulo ya½u. (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1 9 DBE/·ara 2012 NSC 3.3 Mushumo wa ipfi fhedzi kha iyi khungedzelo ndi ufhio? (1) 3.4 Ndi ngafhi he mukungedzeli a shumisa thekiniki ya fonto sa nµila ya u fhuredzela? (2) 3.5 Hu na tshigwada tsha vhathu tshine tsha nga pfa tsho nyadziwa nga khungedzelo iyi. Ndi tshifhio nahone ndi ngani ni tshi ralo? (2) 3.6 Khungedzelo iyi nga u angaredza inwi ni i vhona hani?/I a ni nyanyula na? Tikedzani. (2) [10] MBUDZISO 4 TSHIBVELEDZWA TSHA 5: KHATHUNI Ṱalelani tshibveledzwa tshi tevhelaho uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo µisendekaho khatsho. Nn! Zwi amba uri Ee, vhathu vho vha vho Na riṋe ro takala, a phathini ya hone ho Ndo takala nda takala takala vhukuma. ni vhoni ro lala ro vha hu tshi khou na zwikunwe nṋe dzula ro ni lindela takadza vhukuma. Khe Tshiembe. ni tshi vhuya. no tou vhuya nga matsheloni. [Nga Mort Walker na Dik Browe] 4.1 Ndi ngani mme a Tshiembe vha tshi khou amba vho farelela lu¾aha? (1) 4.2 Ndi mini zwi sumbedzaho uri Tshiembe o µiphina he a vha o ya hone nahone u amba o vhofholowa? (1) 4.3 Kha khathuni iyi khotsi a Tshiembe vha sumba vho µibvisa kha mafhungo aya. Tikedzani fhungo i¼i. (1) 4.4 Mafhungoni ayo hu na ¼iambele ¼o shumiswaho, ¼i topoleni ni dovhe ni ¼i shumise fhungoni ¼i pfalaho. (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1 10 DBE/·ara 2012 NSC 4.5 Ndi zwifhio zwe na guda kha iyi khathuni? (1) 4.6 Isani fhungo i¼i kha khanedza, vhathu vho vha vho takala vhukuma. (2) 4.7 Fhungo he¼i 'Na ri½e ro takala' ¼i nga vha na ¾halutshedzo mbili. Tikedzani phindulo ya½u no »isendeka nga khathuni iyi. (2) [10] MBUDZISO 5 TSHIBVELEDZWA TSHA 6: PHUROSA Vhalani phurosa i tevhelaho uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo µisendekaho khayo. Tendani ane a dzhena tshikolo henefha sekondari ya Faranani u dzulela u kaidzwa nga mme awe Vho-Shonisani uri u tshimbila vhusiku nga goloi ya khotsi awe a si zwavhuµi. Tendani u khou dina ngauri u vho ita mafhungo a u nwa mahalwa a tshi vhuya na vhasidzana vha phiranawe afho lufherani lwa nnµu ya hawe. Tshine tsha dina ndi uri uyu muswuhana ha ¾aluli. A wana musidzana oima badani u mbo di mu imela a songo i miswa a mu ½amedza. ·avhu¾anu ¼o fhiraho Tendani o wana mu¿we musidzanyana o ima Gondonabada nga iri ya vhufumimbili vhusiku. Tendani o ima a vhidza u¼a musidzana, we a µa a dzhena ngomu moµoroni! Vhathada vho mbo kumbana vha fhira vha tshi renga ma¿we mahalwa. Moµoroni wa Tendani ho vha hu tshi khou nukhelela Nando's. Tendani o ḓo hwalana na N¾honifheni uyu ane a ¾wa o ima badani, vha livha hayani ha hawe henefha kha ¼a Sedzazwau. Tendani a ri kha N¾honifheni 'ndi ¾oµa u ni sumbedza uri ndi a ¼isa.' U swika ngei nµuni ya hawe a khi½ulula vothi a fhirela lufherani lwawe. N¾honifheni o humbela u thoma u ya bungani he a swika a rwela lu¾ingo vha¼a vhaswuhana vhane a shumisana navho uri vha µe na ¾iraka ya u hwala thundu, samusi tshifhefho tsho vhuya na mphwe dzatsho. N¾honifheni a tshi humela ngei ha Tendani o wana a tshi khou amba nga lu¾ingo. Matsiko o vha o no rothisela thoro ngomu halwani ha Tendani. Tendani o nwa vhu¼a halwa ho tondiwaho a fara khofhe khulu. Musi a tshi phaphama o wana thundu nµuni yo mela milenzhe. O mbo µi zwi µivha uri a hu na mu¿we nga nn»ani ha N¾honifheni. Tendani o vho µo pfala a tshi khou amba e e¾he a tshi ri ngoho vhasidzana vha ano maµuvha a vho ngo luga, ha µi tou vha uri munwe a u koni u µisumba. 5.1 Topolani ¼i¾aluli ¼a vhukuma ¼o shumiswaho afha ni dovhe ni ¼i shumise fhungoni ¼i pfalaho. (2) 5.2 Hu na ¼ikateli ¼o shumiswaho mafhungoni e na vhala, inwi ¼i topoleni ni ½ee na ¾halutshedzo ya¼o. (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1 11 DBE/·ara 2012 NSC 5.3 ·iiti vhuya ¼i a kona u shuma sa ¼iiti ¼itikedzi, ¼i shumiseni fhungoni ¼i pfalaho u sumbedza izwo. (1) 5.4 Isani fhungo ¼o swifhadzwaho kha luambo lwa u vhiga. (1) 5.5 Hu na fhungo ¼i songo pele¾waho nga nµila yone, inwi ¼i topoleni ni ¼i ¿wale nga nµila yo teaho. (2) 5.6 Topolani he Tendani a sumbedza u sedza zwithu nga i¾o ¼ithihi. Ni tikedze phindulo ya½u. (2) [10] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 30 MARAGAGU¹E: 70 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa