Downloaded from hlayiso.com
NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
IBANGA 12
SEPTEMBA 2021
ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA
OLONGEZELELWEYO
IPHEPHA LESIBINI (P2)
AMANQAKU: 70
IXESHA: 2 iiyure
Olu viwo lunamaphepha angama-29.
Skip to contentAll 2021 papers 





View all





isiXhosa FAL Grade 12 P2 September Preparatory Exams 2021 QP
Grade 12 isiXhosa FAL Paper 2 question paper from the September Preparatory Exams 2021, 29 pages. Read online or download the free PDF.
Isixhosa Fal · Grade 12 · September Preparatory Exams · 2021. Question paper, 29 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- isiXhosa FAL
- Grade
- Grade 12
- Document type
- Question paper
- Year
- 2021
- Exam period
- September Preparatory Exams
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 29
- File size
- 420.5 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 29
This exam
September Preparatory Exams 2021
- Paper 1Memo
- Paper 2Question paper
- Paper 3Question paperMemo
Questions in this paper
- Question 1.1Uncwadi / Literature (Set Works)18 marks
- Question 1.2Uncwadi / Literature (Set Works)17 marks
- Question 2.1Uncwadi / Literature (Set Works)18 marks
- Question 2.2Uncwadi / Literature (Set Works)17 marks
- Question 3.1Uncwadi / Literature (Set Works)18 marks
- Question 3.2Uncwadi / Literature (Set Works)14 marks
Show all 14 questions
- Question 4.1Uncwadi / Literature (Set Works)18 marks
- Question 4.2Uncwadi / Literature (Set Works)17 marks
- Question 5.1Uncwadi / Literature (Set Works)18 marks
- Question 5.2Uncwadi / Literature (Set Works)17 marks
- Question 6.1Uncwadi / Literature (Set Works)18 marks
- Question 6.2Uncwadi / Literature (Set Works)17 marks
- Question 7.1Uncwadi / Literature (Set Works)18 marks
- Question 7.2Uncwadi / Literature (Set Works)17 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
2 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
IMIYALELO NENGCACISO
1. Funda le miyalelo ngenyameko phambi kokuba uphendule imibuzo.
2. MUSA ukuzama ukufunda lonke iphepha lemibuzo. Yiya kwisiqulatho
kwiphepha elilandelayo uze uphawule amanani emibuzo esetwe kwiincwadi
ozifundileyo kulo nyaka. Emva koko, yifunde le mibuzo uze ukhethe leyo
ufuna ukuyiphendula.
3. Eli phepha linamaCANDELO amaNE:
ICANDELO A: Inoveli (35)
ICANDELO B: Idrama (35)
ICANDELO C: Amabali amafutshane (35)
ICANDELO D: Isihobe (35)
4. Phendula IMIBUZO emiBINI kumacandelo amaBINI, ngolu hlobo:
ICANDELO A: INOVELI
Phendula umbuzo kwincwadi yenoveli oyifundileyo.
ICANDELO B: IDRAMA
Phendula umbuzo kwincwadi yedrama oyifundileyo.
ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE
Phendula imibuzo esetwe kumabali amafutshane omaBINI.
ICANDELO D: IMIBONGO
Phendula imibuzo esetwe kwimibongo yomiBini.
5. Sebenzisa itshekhlisti ukuzincedisa.
6. Landela imiyalelo esekuqaleni KWECANDELO NGALINYE ngononophelo.
7. Nombola iimpendulo zakho kanye ngokwendlela ekunonjolwe ngayo
kwiphepha lemibuzo.
8. Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA.
9. Sebenzisa imizuzu engama-60 KWICANDELO NGALINYE
10. Bhala ngokucacileyo nangokucocekileyo.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 3
IPHEPHA LESIQULATHO
Eli phepha liza kukunceda ukuba ukwazi ukukhetha imibuzo ofuna ukuyiphendula
ngaphandle kokufunda lonke iphepha.
ICANDELO A: INOVELI
Phendula nawuphi umbuzo OMNYE kwinoveli oyifundileyo.
INANI LOMBUZO AMANQAKU IPHEPHA
1. Kusa kusihlwa 35 5–7
2. Umqol’uphandle 35 8–10
3. UMonwabisi 35 11–13
ICANDELO B: IDRAMA
Phendula nawuphi umbuzo OMNYE okwinoveli oyifundileyo.
4. Ndiyekeni 35 14–18
5. Inzala YamaRhamba 35 19–22
ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE
Phendula YOMIBINI imibuzo esetwe kumabali amafutshane.
6.1 ‘Ikhikhizela laseDangwana’ 18 23–24
6.2 ‘Umntu akalahlwa’ 17 25–26
ICANDELO D: ISIHOBE:
Phendula YOMIBINI imibuzo esetwe kwimibongo.
7.1 ‘Idyunivesithi iFort Hare’ 18 27–28
7.2 ‘UNjingalwazi P.T. Mtuze’ 17 29
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
4 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
ITSHEKLISTI
QAPHELA: Phendula imibuzo emiBINI kumaCandelo amabini. Phawula (√)
amaCandelo owakhethileyo.
ICANDELO IINOMBOLO INANI LEMIBUZO PHAWULA
ZEMIBUZO EPHENDULWAYO (√)
A Inoveli
(Kusa Kusihlwa) 1–3 1
(Umqol’uphandle)
(UMonwabisi)
B Idrama
(Ndiyekeni) 4–5 1
(Inzala YamaRhamba)
C Amabali amafutshane
(‘Ikhikhizela
6.1 + 6.2 1
laseDangwana’)
(‘Umntu akalahlwa’)
D Isihobe
(Idyunivesithi iFort
Hare) 7.1 + 7.2 1
(Unjingalwazi P.T.
Mtuze)
QAPHELA: Qiniseka ukuba uphendule imibuzo kumaCandelo amaBINI kuphela.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 5
ICANDELO A: INOVELI
Kweli candelo, kukho imibuzo esetwe kwezi noveli zilandelayo:
• Kusa Kusihlwa nguKS Bongela
• Umqol’uphandle nguMAP Ngani
• UMonwabisi nguZA Japhta
Phendula YONKE imibuzo ekwinoveli oyifundileyo.
UMBUZO 1: KUSA KUSIHLWA – KS Bongela
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule noveli uze uphendule imibuzo
esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude
obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
UMBUZO 1.1 noMBUZO 1.2.
1.1 Funda ngocoselelo esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA A
Kwakwezo ntsuku, uLungile utsibe eMgungundlovu ukuya kudlana iindlebe
nomnakwabo ngomcimbi wevenkile.
“Siwuqulunqile lo mcimbi nenkosikazi ithuba elide. Naxa singakhange side sibe
sivumelene ncam ngawo, mna ndibonile ukuba mandithethe nawe Thami, ukuba
iseyiba nguwe oqhuba ishishini eliya phantsi kwale mpilo ndinayo,” utshilo uLungile
entethweni yakhe.
“Kodwa ke Jwarha, uthi iya kulunga into yokuba sihlale nalaa nkosikazi yakuni uyazi
nje mfondini ukuba ibukhali?”
“Akukho nto iza kubangela ukuba nibe nixoxa kungekho mfuneko. Owakho
umsebenzi kukuba ujonge ivenkile yam, ube ndim. Ndiyambona nje yena
etyhuthuzela ecinga ukuba ivenkile angayiphatha azenze mna. Akangekhe mpela.
Icebiso endikunika lona mna lelokuba uze ukhe ungangxami ngokuza nentsapho
yakho eMlazi. Endaweni yaloo nto yiyeke ihlale eMgungundlovu umane uyityelela
lakuvela ithuba okanye uyithumele emva ekhaya eLusikisiki. Ukusuka apho
ndingazama ukunifunela indlu kwalapha eMlazi.”
“Hayi ngathi kuyavakala bhuti, xa usitsho. Yonke leyo into masiyisebenze ngexesha
layo xa kuthe kwakho imfuneko. Mfondini, andisathandi kuthetha Jwarha. Abafazi
banento eninzi yokuthetha. Kungenzeka ukuba nakulo wakuthi kuvele into eninzi
yokuthetha. Kungenzeka ukuba nakulo wakuthi kuvele into eninzi yokuthetha akuva
ukuba ngoku baza kugoduswa ngenxa yokuba kusoyikwa uMaDlamini. Ke uthi lo
msebenzi masiwuqale nini?”
1.1.1 Xela ukuba uzalana njani uLungile noThamsanqa. (1)
1.1.2 Kwakutheni ukuze uLungile amshiye uNomakhwezi xa esiya
kuthetha noThamsanqa? (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
6 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
1.1.3 Ngqina ukuchaneka kwegama, “ubukhali” xa kuchazwa isimo
sikaNomakhwezi. (2)
1.1.4 Nika isithethantonye segama elikrwelelwe umgca ngaphantsi
kwisicatshulwa. (2)
1.1.5 Xela isimo sentlalo ngokwexesha esivela kwesi sicatshulwa. (1)
1.1.6 Khetha impendulo echanekileyo kwezi zilandelayo. Inkcaza ebhalwe
ngqindilili iqulethe ulwimi ...
A oluqweqwedisayo.
B oludlelelelayo.
C oluchukumisayo.
D oluqhathayo. (1)
1.1.7 Nguwuphi umqobo awutsibileyo uMpumelelo ebomini bakhe
njengomlinganiswa oyintloko kule noveli? (2)
1.1.8 Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli.
Inqanaba lesakhiwo sebali ekuqhubeka kulo okukwisicatshulwa
(lelengabula-zigcawu/ lelokuyondelelana kwezinto). Xhasa impendulo
yakho. (3)
1.1.9 ULungile wathatha isigqibo esilungileyo ngokucela uThamsanqa
ukuba amjongele ivenkile. Xhasa le mbono ucaphula ebalini. (2)
1.1.10 Chaza umxholo wale noveli. (2)
KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 7
1.2 Funda esi sicatshulwa singezantsi uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA B:
UMpumelelo ubanjwe ngabanye oogqirha bedibene noThembisa, yena
ebhovuza efuna laa tsotsi. Ngeli xesha atyhuluba phakathi kwabantu ephuma
engena ngumsindo, ikhona imbinana emlaleleyo ukuba aphume ize kumcima
igama. Kodwa ngethamsanqa baye abalingane bakhe bambamba
bamthoboza bemcela ukuba makazole, angaphumi.
Lo mfana wenzakeleyo uye wabalekiselwa esibhedlele ekwimeko embi. Athe
amapolisa efika babe ootsotsi sebengasavakali ndawo. Athe akuncina uLizzie
nanjengomntu oxhitshulweyo kuba esaziwa, wakhanyela kwaloo nto yokuba
uyabazi aba tsotsi. Iindaba zokuhlatywa komntu emdanisweni ziye zaza kufika
nakuNozililo obeseluvalelweni. Uye wachulumanca kuba wayecinga ukuba
nguMpumelelo, kodwa kuthe kwakufika unyana wakhe wamxelela ukuba
ngubani na lo uhlatyiweyo wasitsho isikhalo kuba kufumaniseke ukuba
ngumtshana wakhe owayekhulele kowabo waza kusebenza eThekwini.
Amapolisa akakhange aphinde onwabe. Luye lwaqina uphando.
Ngemini elandelayo uThamsanqa udlene iindlebe nonyana wakhe mayela
nemeko yalapha eThekwini kwisithuba samashishini akhe. Umchazele yonke
into ebisenzeka ngeli xesha angekhoyo kude kuzokufika kwesi siganeko
somdaniso. “Nyana, lukho unyawo lwemfene kule nto, ngahle liyelenqe eli
kwaye ndiyabazi nabantu balo. Sendibulela nje ukuba wena ngokwakho
wenze isigqibo sokuya kusebenza eLusikisiki kuba kucacile ukuba la
mayelenqe ebezakude emke nobomi bakho. Mna akazi kundenza nto nyana;
idolophu ndiyiqhelile.”
1.2.1 Xela ukuba yayilitheko lantoni eli kudaniswa kulo ngokwesi
sicatshulwa. (2)
1.2.2 (a) Nika umfanekiso-ngqondweni oziswa ligama elibhalwe
ngqindilili kwisicatshulwa. (1)
(b) Uphuhlisa ntoni lo mfanekiso-ngqondweni? (2)
1.2.3 Chaza isiganeko esikhokelele ekubeni abanjwe uNozililo. (2)
1.2.4 Bubaluleke ngantoni ubukho bukaLizzie kweli bali? (2)
1.2.5 Xela isizathu sokuba uNozililo achulumance xa esiva iindaba
zomfana ohlatyiweyo? (2)
1.2.6 Nika umxholwana ovezwa sesi sicatshulwa. (2)
1.2.7 Xela udidi elulo le noveli. Xhasa impendulo yakho. (2)
1.2.8 Ngqina ukuba lo mlinganiswa unguMpumelelo limfanele igama
athiywe lona kweli bali. (2)
[35]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
8 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
UMBUZO 2: UMQOL’UPHANDLE – MAP Ngani
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule noveli uze uphendule imibuzo
esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo
sobude obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
UMBUZO 2.1 noMBUZO 2.2.
2.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA C
Wafika sezilapho izixhiphothi ezibini zamapolisa. Ayebekwe kwangephezolo
ukuba agcine kungabikho namnye ongenayo, kungabikho nophumayo. Uthe
esihla emotweni, abe selemkhawulela, elindele eminye imiyalelo. “Ndifuna
omnye wenu andikhaphe xa ndingenayo ngaphakathi.” Lowo ke ibe
ngokaHlobo umyalelo, ethetha engemanga, ingqondo seyingxamele
phambili. “Omnye kuni uya kushiyeka phandle, anqande kungangeni mntu.”
Ngephanyazo nje engene uHlobo, loo ndlu ibe ngumbhodamo. Impahla
iphoswe nangapha, kuphendlwa nesibi esasilapho. Wayeba ngatshona
ngapha abuye ze umcuphi wabantu.
Kwakucacile ukuba uEddie lo wayengumntu onomdla kwizinto ezininzi.
Kwakuzele apho yingqokelela yezinto ngezinto ukusuka kwezakhayo
de kuye kwimfitshimfitshi yamabhinqa. Kuloo mgubhululo,
eyabayeyokugqibela kuHlobo yaba kukufunda nganye nganye kwisipha
seencwadi ezazibhalelwe uEddie. Inkoliso yazo yayizezivela kuLinda.
Uziphe ixesha umfo kaHlobo, enyamezele ukuva loo mfeketho yeendaba
zomfazi obhala ethe thwanga lisoka lakhe. Wayephatha kudibana
nemfitshimfitshi yobukhwele, ibe ngamasososo okungaphumeleli kwakhe
edingeni labo no Eddie, ibe kukubhobhoza kwakhe ngempahla entsha, ibe
kukuphindaphinda ebisenzeka ngomhla othile benoEddie – yonke loo nto
ixelelwa umntu oyaziyo ebisenzeka.
Ukunyamezela kwakhe uHlobo kuvuzwe ngento ephathekayo. Kuthe
sekunini, wagagana neyona ncwadi eyaba nomdla kuye. Leyo yayibhalwe
ngezolo – isisijungqana kodwa ithwele lukhulu.
2.1.1 Xela ukuba wazana njani uHlobo nabantu athetha nabo
kwisicatshulwa. (1)
2.1.2 Kwakutheni ukuze uHlobo ayalele ukuba ze kungangeni mntu
kwaLinda? (2)
2.1.3 Ngqina ukuchaneka kwenkcaza, “wayenomdla kwizinto ezininzi” xa
kuchazwa indlela awayeziphethe ngayo uEddie. (2)
2.1.4 Nika isithethantonye segama elikrwelelwe umgca ngaphantsi
kwisicatshulwa. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 9
2.1.5 Xela isimo sentlalo ngokwexesha esivela kwesi sicatshulwa. (1)
2.1.6 Khetha impendulo echanekileyo kwezi zilandelayo. Inkcaza
ebhalwe ngqindilili iqulethe ulwimi ...
A oluqweqwedisayo.
B oludlelelelayo.
C oluchukumisayo.
D oluqhathayo. (1)
2.1.7 Nguwuphi umqobo awutsibileyo uHlobo ebalini njengomlinganiswa
oyintloko kule noveli? (2)
2.1.8 Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli.
Inqanaba lesakhiwo sebali ekuqhubeka kulo okukwisicatshulwa
(lelengabula-zigcawu/ lelokuyondelelana kwezinto). Xhasa
impendulo yakho. (3)
2.1.9 ULinda wathatha isigqibo esilungileyo ngokuqesha uDuma Hlelo
endlwini yakhe. Xhasa le mbono ucaphula ebalini. (2)
2.1.10 Chaza umxholo wale noveli. (2)
KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
10 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
2.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA D
“Kwenzeka ntoni apha?” kuthe dluphu elo lizwi lidokodoko, liphuma kwinto
eyayimi ixabile phambi komnyango, amehlo engumlilo ngumsindo, ubuso
buvuza ukubila, impahla ilinyithi ngamafutha emoto, ezo mbokodo zezandla
zingcangcazela, esinye sazo sekunzima kuso nokubamba kakuhle
isigqigqana sentsimbi eyayithiwe chu ngaso. Yayingulaa mfana
ungumqeshwa.
Uthe phethuthu uHlobo, bajongana…Uphindile umfana: “Ndithi kwenzeka
ntoni ntoni apha? Zizikhalo zantoni ezi ndiziva ndikude?” “Akwenzeki nto, mfo
wam,” uphendule ngelipholileyo okaHlobo, ungenakutsho ukuba uyaxoka.
“Ndifuna umnxeba weendaba qha, ukuba ukho.”
“Ufuna umnxeba? Uza kuwenza ntoni?” utsho engena umfana, kunjalonje
esonda ngelo gumbi babekulo uHlobo noLinda. Uqonde mhlophe uHlobo
ukuba lo mfana uthwele impazamo. Ugqibe ekubeni angabi samlungiselela,
ihl’ehlayo ke.
“Ndiza kuwenza ntoni na? Yindawo yakho leyo? Akuyazi into oyiyo
ekhay’apha?
“Yini le! Wena uyintoni ekhay’apha?” watsho ephambene ngumsindo umfana.
“Ukuba akufuni nkathazo,” watsho etyityimbisa umnwe uHlobo, “ndixelele
apho ukhoyo umnxeba- qha ke!” Kanti umfana umthe tshe usisi wakhe ethe
tywaa phezu komandlalo iinyembezi zingumthombo ukuhla ngezidlele. Yeka
ke, waduduzela wonke umzimba, “Yintoni, sisi?” ubuzile.
2.2.1 Xela ukuba wayesenza ntoni umfana ongumqeshwa wakwaLinda
ekufikeni kukaHlobo. (2)
2.2.2 (a) Nika umfanekiso-ngqondweni oziswa ligama elibhalwe
ngqindilili kwisicatshulwa. (1)
(b) Uphuhlisa ntoni lo mfanekiso-ngqondweni? (2)
2.2.3 Chaza isiganeko esikhokelele ekubeni uHlobo andwendwele uLinda. (2)
2.2.4 Bubaluleke ngantoni ubukho bukaJoe Bumba kweli bali? (2)
2.2.5 Xela isizathu sokuba umfana ongumqeshwa wakwaLinda afune
ukulwa noHlobo ngokwakwisicatshulwa. (2)
2.2.6 Nika umxholwana ovezwa sesi sicatshulwa. (2)
2.2.7 Xela udidi elulo le noveli. Xhasa impendulo yakho. (2)
2.2.8 Ngqina ukuba lo mlinganiswa unguLinda limfanele igama athiywe
lona kweli bali. (2)
[35]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 11
UMBUZO 3: UMONWABISI – ZAMA A. JAPHTA
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule noveli uze uphendule imibuzo
esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude
obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
UMBUZO 3.1 noMBUZO 3.2.
3.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA E
Ububele bukaThandabantu babungaphelelanga kubathengi nabasebenzi
kuphela. Nosapho lwakhe lwaluthiwe wambu yiloo ngubo yakhe yobubele
ishushu. Noxa wayeyiloo mvuzemvuze bububele ngakusapho lwakhe
uRhadebe, wayekwanaso wena isandla esingqongqo sengqeqesho.
Umntwana owayefane athambe ngakuye yayinguMonwabisi lowo, singazi ke
bethu nokuba yayiyimfobe nosizi ngakuye kuba ekhula engenamzali
ungowakhe. Wayesoloko emkhusela kwabanye abantwana xa mhlawumbi
bedlala ukuze ke bamdlalise kabuhlungu kuba emncinci kunabo. Bona ke abo
bantwana bakhe babesoloko benesikhalazo sokuba yena uMonwabisi
uthandwa ngokugqitha bona nguyise lowo wabo, kuba besithi akafane abethwe
okanye angxoliswe nguye yena. UThandabantu akazange ayinanze nganto le
nto yezi zikhalazo kuba esithi ziinkcuku nje zosapho olusakhulayo, loo nto
iyakuphinde idlule xa bekhulile bayibone ukuba ayinjalo loo nto. Kuba eneneni
yena wayengamthandi ukubodlula abo bakhe uMonwabisi, koko nje yayilusizi
lobuzali ebona yena inkedanyana engenabani, ngoko ke engafuni ukuba
izibone ihlelelekile phakathi kwabo bakhe. Kungoko ke wayengazinanzi into
yezikhalazo zabo bantwana bakhe.
Oyena mntu yamkhubekisayo le nto yokukhalaza kwaba bantwana yaba
ngunina wabo, uMamTolo. Yamhlupha kakhulu into yokubona abantwana
bakhe betyelelelwa nguMonwabisi waza wazimisela ukuba uza kwenza konke
okusemandleni akhe ukuba asivale eso sikhewu.
3.1.1 Xela ukuba uMonwabisi wayezalana njani noThandabantu. (1)
3.1.2 Kwakutheni ukuze uRhadebe abizwe ngokuba nguThandabantu? (2)
3.1.3 Ngqina ukuchaneka kwegama, “ziinkcuku” xa kuchazwa intlalo
kaMonwabisi nabantwana bakaMamTolo. (2)
3.1.4 Nika isithethantonye sebinzana elikrwelelwe umgca ngaphantsi
kwisicatshulwa. (2)
3.1.5 Xela isimo sentlalo ngokwexesha esivela kwesi sicatshulwa. (1)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
12 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
3.1.6 Khetha impendulo echanekileyo kwezi zilandelayo. Inkcaza ebhalwe
ngqindilili iqulethe ulwimi ...
A oluqweqwedisayo.
B oluchukumisayo.
C oludlelelelayo.
D oluqhathayo. (1)
3.1.7 Nguwuphi umqobo awutsibileyo uThandabantu njengomlinganiswa
oyintloko kule noveli? (2)
3.1.8 Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli.
Inqanaba lesakhiwo sebali ekuqhubeka kulo okukwisicatshulwa
(lelengabula-zigcawu/ lelokuyondelelana kwezinto). Xhasa impendulo
yakho. (3)
3.1.9 UThandabantu wathatha isigqibo esilungileyo ngokuqesha uZangone
abeligqwetha lakhe. Xhasa le mbono ucaphula ebalini. (2)
3.1.10 Chaza umxholo wale noveli. (2)
KUNYE
3.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA F
Kwathi ngenye intsasa uMonwabisi esandula ukuvuka esahambahamba apho
ngasemva evenkileni wathana gaga nofafa lomfo oligwangqa efathula
kubufukufuku bengca obabusemazantsi egadi leyo. Othukile, wathi
esajikajikana nolwimi efuna esona sisNgesi sifanelekileyo ukuze athethe nalo
mlungu, suka wamva yena umlungu ngokuzithemba okukhulu ngesiXhosa,
“Molo mfondini, kukwakho apha?” Watsho umlungu emnika isandla.
Wawumothusile loo mbuzo uMonwabisi ngakumbi xa aqondayo, tyhini
ngenene kwakukwakhe apho. Babulisana bexhawulana ngokwabantu
abantsundu. Wadlula umlungu kwelinye icala lomzi wafika apho waxhwitha
ingca waze wakhangela nto. Waphakama apho ephethe into athe akuyijonga
uMonwabisi yafana nesiciko setanki. Wathetha umlungu; “Tyhini! Lisekhona
kanti eli tanki? Anizange nilisuse?”
Wakhumbula iimini zobuntwana besathanda ukudlala noGcinumzi
uMonwabisi. Babebaleka beleqana apho kweso sithabazi seyadi. Babekhe
bakhubeke kabuhlungu kwizinto bona babecinga ukuba ziintsimbi zeemoto
ezindala. Babekhe bazame ukuziqwabulula ezo ntsimbi suka zibohlule, nabo
ke ngobuntwana ukhawuleze uphele umdla wabo kuzo. Wakhumbula ukuba
kwakukuyo loo ndawo wayemi kuyo lo mlungu. Wadlula yena umlungu waya
kwenye indawo apho waphinda wavukuza wavumbulula esinye isiciko.
3.2.1 Xela ukuba wayeshiyekele ntoni uMonwabisi evenkileni
kaThandabantu ukufika kwalo mlungu athetha naye kwisicatshulwa. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 13
3.2.2 (a) Nika umfanekiso-ngqondweni oziswa ligama elibhalwe
ngqindilili kwisicatshulwa. (1)
(b) Uphuhlisa ntoni lo mfanekiso-ngqondweni? (2)
3.2.3 Chaza isiganeko esikhokelele ekubeni uThandabantu aphelelwe
ngumdla ebantwini. (2)
3.2.4 Bubaluleke ngantoni ubukho bukaMonwabisi kweli bali? (2)
3.2.5 Xela isizathu sokuba umfana womlungu akuvuyele ukufumana
amatanki kule venkile kaThandabantu. (2)
3.2.6 Nika umxholwana ovezwa sesi sicatshulwa. (2)
3.2.7 Xela udidi elulo le noveli. Xhasa impendulo yakho. (2)
3.2.8 Ngqina ukuba lo mlinganiswa unguMonwabisi limfanele igama
athiywe lona kweli bali. (2)
[35]
AMANQAKU ECANDELO A: 35
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
14 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
ICANDELO B: IDRAMA
Kweli candelo, kukho imibuzo esetwe kwezi drama zilandelayo:
• Ndiyekeni ngu DM Jongilanga
• Inzala YamaRhamba nguM Mlokoti
Phendula NAWUPHI umbuzo OMNYE okwidrama oyifundileyo.
Phendula YONKE imibuzo ekwidrama oyifundileyo.
UMBUZO 4: NDIYEKENI – DM Jongilanga
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule drama uze uphendule imibuzo
esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo
sobude obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
UMBUZO 4.1 noMBUZO 4.2.
4.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA G
MADALA: Ingaba intsusa-mabandla yintoni?
NDILA : Into ibitheni na bawo, iluchuku nje lwabashumayeli.
MADALA: UMawonga lo ucinga okokuba esi sikolo sesakwaLoni. Kanti
uqeshwe njengani nonke.
NDILA: Ukuqeshwa yeny’into bawo, ukhonya okweBhulu efameni yalo. 5
MADALA: Ngaba sesisanyankomo, ecinga ukuba isikolo esi
ngamagqub’akhe.
NONCI: Kanti makazi ukuba uDicksie lo naye uzalwa ngabantu
njengaye, akaphumi sidulini.
MADALA: Masango, khawuthule uza kuwona lo mcimbi. 10
NONCI: Hi bantu benkosi! Ndathi ndivelana nomntwana kaMamCirha,
kanti nditheza olunenkume.
MADALA: Nisuke niquphe ukuthetha oku, nixhaph’amagwebu
ningekayibambi nenyongo yento ekuthethwa yona
ngobufazi obu benu- he! Mfanandini uza uphethe mcimbi mni 15
kweli khaya? Usithi mandombele yiphi ingoma?
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 15
NDILA: Tshangisa! Skhomo! Kudala undinyula ezinyuleni, namhlanje
ndigxampuza kokaThisayo umgxobhozo.
MADALA: Ngako oko inqanawa iya kufuna embombo imiqokozo.
NDILA: Kunjalo kanye Tshangisa. UMawonga undityhola ngokunxila 20
esikolweni into ke leyo endingazange ndiyenze ndinxila nje.
Ukuba ndiyanxila ndizinxilela phaya ezingqaqeni kambe ke
selendithembise ngomnyango.
MADALA : Uyititshala yokuqala ukwenza loo nto?
NDILA: Ndazi phi na Tshangisa ngokuba isuthu ngathi liphume nam 25
nje.
MADALA: Hlala ndikuxelela ukuba uMawonga akunakumbeka entanyeni
okwedyokhwe.
NDILA : Eyona nto undibona ukungakwazi ukufundisa esisigqogqo
oku kwakhe kuyo yonke le ngingqi.
MADALA: Masidlule apho mfo wam. Ingaba yintoni ekuthuthe yaza
kukubek’apha?
4.1.1 Xela ukuba uzalana njani uNonci noMadala. (1)
4.1.2 Kwakutheni ukuze uNdila andwendwele kwaMadala? (2)
4.1.3 Ngqina ukuchaneka kwenkcaza, “ukhonya okweBhulu efameni
yalo.” Xa kuchazwa uMawonga. (2)
4.1.4 Nika isithethantonye sesaci esikrwelelwe umgca ngaphantsi kule
ngxoxo. (2)
4.1.5 Xela isimo sentlalo ngokwexesha esivela kule ngxoxo. (1)
4.1.6 Khetha impendulo echanekileyo kwezi zilandelayo. Inkcaza ebhalwe
ngqindilili iqulethe ulwimi ...
A oluqweqwedisayo.
B oludlelelelayo.
C oluchukumisayo.
D oluqhathayo. (1)
4.1.7 Nguwuphi umqobo athe woyiswa kukuwutsiba uMawonga
njengomlinganiswa oyintloko kule noveli? (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
16 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
4.1.8 Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli.
Inqanaba lesakhiwo sebali ekuqhubeka kulo okukwingxoxo
(lelengabula-zigcawu/ lelokuyondelelana kwezinto). Xhasa
impendulo yakho. (3)
4.1.9 UMaziko wathatha isigqibo esilungileyo ngokuxela uNdila
kuMawonga. Xhasa le mbono ucaphula ebalini. (2)
4.1.10 Chaza umxholo wale drama. (2)
KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 17
4.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA H
FUNEKA: Mfo kabawo ezilumkileyo zitya zibeka ukuze zithi akwaphusa
uxam, zitshone emngxunyeni, zixel’iimbovane.
ZANELE: Hayi mntakabawo iliwa libhek’umoya.
FUNEKA: Ngubani othathe indawo kaMawonga?
ZANELE: Lichelezi apha uMaziko. 5
FUNEKA: Yeka umntwana womntu wethu. Kukh’ukuthini wethu?
Kubethw’iintonga kulo mhlaba asazi phesheya kwengcwaba.
ZANELE: Umgibe obambisa ngawo unqakulwa kwanguwo uthiywe bantu
bambi. Makalumke noMaziko.
FUNEKA: Umthiyi usoloko elibaze kanobom iliso lakhe ekuphambeni 10
imigibe. Ezidluleyo zidlule, zishiywa apho kubethelwe mgama.
ZANELE: Lilonke uthi efileyo ayanyiwa mathole yebhonxileyo ephilisayo.
FUNEKA: Uliva kakuhle.
ZANELE: Kodwa ndingathini ukumenza loo nto uMawonga?
FUNEKA: Akuyazi into owawuzokuyenza apha eMonti? 15
ZANELE: Ndiyazi nqo mtshan’am.
FUNEKA: Ukuba uyiloo mbo yondla amadoda akuzikulunga. Amadoda
adalelwe ukondla.
ZANELE: Hayi ntombi musa ukude wolule, ndinqena nje ukulahla imbo
yam ngophoyiyana. 20
FUNEKA: Kulunge kanye uphoyiyana xa imbo inyanyeka; ngaphezulu
ndikholwa apha kule ndlu ziintaka ezibekayo.
(Nkqo! Nkqonkqo!)
FUNEKA: Nguye lowo, kokwesihlanu kule veki simondla engatsitsi nto.
Zimela phaya ewodrophini umyekele kum. (Azimele angene 25
uMawonga.)
FUNEKA: Ngena.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
18 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
MAWONGA: Hallow mtshana.
FUNEKA: Mh!
MAWONGA: Kutheni na namhlanje? Waphusile uxam? 30
FUNEKA: Kaloku kuhlwa kusisa, iyileyo imini inezayo. Ndingakwenzela
ntoni?
MAWONGA: Uphi uZan?
FUNEKA: Oko ebeye edolophini akakabuyi.
MAWONGA: Awu! Ziziphi ezi venkile zivula de kubethe intsimbi yesine
ngoMgqibelo?
4.2.1 Xela ukuba yintoni le yonwabise uFuneka ngokwale ngxoxo. (2)
4.2.2 (a) Nika umfanekiso-ngqondweni oziswa ligama elibhalwe
ngqindilili kule ngxoxo. (1)
(b) Uphuhlisa ntoni lo mfanekiso-ngqondweni? (2)
4.2.3 Chaza isiganeko esikhokelele ekubeni uFuneka angafuni nokumbona
uMawonga endlwini yakhe. (2)
4.2.4 Bubaluleke ngantoni ubukho buka Jerry kweli bali? (2)
4.2.5 Xela isizathu sokuba inkosikazi kaMawonga yoyiswe kukwahlukanisa
uMawonga noZanele. (2)
4.2.6 Nika umxholwana ovezwa yile ngxoxo. (2)
4.2.7 Xela udidi elulo le drama. Xhasa impendulo yakho. (2)
4.2.8 Ngqina ukuba lo mlinganiswa unguMaziko limfanele igama athiywe
lona kweli bali. (2)
[35]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 19
UMBUZO 5: INZALA YAMARHAMBA – M Mlokoti
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule drama uze uphendule imibuzo
esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude
obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
UMBUZO 5.1 noMBUZO 5.2.
5.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA I
NCAPHAYI: Ndiyabulela Tshezi, ndiyabulela mkam. Nantsi into, ndiyazi
kona ukuba sithi isintu indoda ayikhali nokuba seyingxange
ezingxangxasini, kodwa mkam kunyembelekile.
MATSHEZI: Ndiphulaphule tata.
NCAPHAYI: Ewe kona ngokwempilo ndixikixekile nkosikazi, namandla
andisenawo ngoku, nogqirha ukungqinile oko izolo xa
besiphaya. Uyakhumbula phofu?
MATSHEZI: Ewe tata ndiyakhumbula, yaye khange ndithande, kodwa
ndifane ndaziqinisa ngelithi nguThixo owaziyo.
NCAPHAYI: Heke. Kodwa andikhathazwa yimpilo nakukuguga nje kodwa
mfazi. Eyona nto ingamandla yimeko yaba bantwana ndiza
kukushiya nabo xa ndinokuthi ndibhubhe.
MATSHEZI: Ubona nje nam iyandixhalabisa imeko yaba bantwana Tolo,
ngakumbi uDina-hayi akandonwabisi konke konke.
NCAPHAYI: Heke, - Ndilapho kanye. Lo mntwana andiyifumani ingqondo
yakhe kwaphela. Ukhe umve khona wena encokola
nodadewabo nabantakwabo?
MATSHEZI: Hayi tata, uyinto esoloko izivalele egumbini lokulala, suka
amke ngorhatya abuye ezinzulwini zobusuku.
NCAPHAYI: Nantso ke. Ikho le nto imtyayo lo mntwana, kunjalo inkulu.
Uyaqonda phofu ukuba uBantubomzi noNtomboxolo
ngabona baselula yaye bamele ukujonga kuye
njengomzekelo? Kodwa hayi akanguwo umzekelo konke-
konke.
MATSHEZI: Hayi kona kunjalo tata, ibe eyona nto indixhalabisa
nangakumbi yile yokuba umkhuluwa lo wabo uZanoxolo
uyakhwela kulo nyaka uzayo, uya emLungwini.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
20 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
5.1.1 Xela ukuba uzalana njani Ncaphayi noMaTshezi. (1)
5.1.2 Kwakutheni ukuze uDina aqalise ukubenzela ixhala abazali bakhe? (2)
5.1.3 Ngqina ukuchaneka kwenkcaza, “andiyifumani ingqondo yakhe” xa
kuchazwa isimo sikaDina. (2)
5.1.4 Nika isithethantonye segama elikrwelelwe umgca ngaphantsi
kwisicatshulwa. (2)
5.1.5 Xela isimo sentlalo ngokwexesha esivela kwesi sicatshulwa. (1)
5.1.6 Khetha impendulo echanekileyo kwezi zilandelayo. Inkcaza ethi
indoda ayilili evela kwesi sicatshulwa iqulethe ingcinga ...
A ecalanye.
B ebethelelekileyo.
C egwebayo.
D edlelelayo. (1)
5.1.7 Nguwuphi umqobo awutsibileyo umlinganiswa onguDina kule
drama? (2)
5.1.8 Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli.
Inqanaba lesakhiwo sebali ekuqhubeka kulo okukwingxoxo
(lelengabula-zigcawu/ lelokuyondelelana kwezinto). Xhasa
impendulo yakho. (3)
5.1.9 UDina wathatha isigqibo esilungileyo ngokucela uSajini Gxalaba
ukuba amncede. Xhasa le mbono ucaphula ebalini. (2)
5.1.10 Chaza umxholo wale drama. (2)
KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 21
5.2 Funda esi sicatshulwa singezantsi uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA J
NYOKA: (Esothuka) Nithi kutheni?
NOYONGO: Kunjalo Mlungu.
NYOKA: Yinto eyenzeke njani leyo?
NOYONGO: Kuthiwa ucholwe ngamapolisa emva kwentsimbi yethoba
phezolo Mlungu. Ucholwe equngquluze phambi kwendlu
leya ebehlala kuyo noNozici.
NYOKA: Kuthiwa wenzakele njani?
NOMHASE: Naye kuthiwa linxeba linye Mlungu, emqolo. Lingene ngemva
ezimbanjeni latyhubela laya kuhlaba intliziyo. Kubonakala
ukuba bekuxa avula umnyango, kuba kuthiwa ufunyenwe
efumbethe isitshixo esandleni.
NYOKA: Akukho nto ithathiweyo kuye?
NOYONGO: Hayi Mlungu, nesipaji sakhe sifunyenwe sisekuye.
NYOKA: (Uthule ithutyana ecinga ejonge phantsi, suka wagqabhuka
ngumsindo) -Niyayibona le nto ndiyithethayo, ndisithi kuni
bambani laa mntwana unxibe impahla emnyama. Niyaphela
ngoku. Kule veki iphelileyo ibinguNozici, ngoku nguNozigoci.
Ngubani owaziyo ukuba kule izayo izakuba ngubani?
Mhlawumbi nguwe Nomhase, Noyongo okanye ndim. Kwazi
bani?
NOYONGO: Kodwa makhe sithethele phantsi Mlungu. Nawe usuka
usihwahwe ngamanye amaxesha singakwazi nokucinga. Yini
Mlungu wam kunini sasebenza nawe sithembekile. Ewe yona
into yokugetyengwa kukaNozici noNozigoci ngolu hlobo
ayehli kamnandi nakuthi. Kodwa wena usuke uthi sisazama
ukusebenzisana nawe usihwahwe ngolu hlobo. Usebenzise
amazwi abukhali nahlabayo, usaphule iintliziyo.
NOMHASE: Ewe kunjalo Mlungu. Unyanisile uNoyongo. Akuzange kube
nje apha kweli khaya. Iminyaka sasebenza apha, akuzange
kube nje. Nathi asithandi Mlungu.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
22 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
5.2.1 Xela ukuba yintoni ekhathaze uThambolenyoka ngokwale ngxoxo. (2)
5.2.2 (a) Nika umfanekiso-ngqondweni oziswa ligama elibhalwe
ngqindilili kule ngxoxo. (1)
(b) Uphuhlisa ntoni lo mfanekiso-ngqondweni? (2)
5.2.3 Chaza isiganeko esikhokelele ekubeni uThambolenyoka
abenexhala. (2)
5.2.4 Bubaluleke ngantoni ubukho bukaNoyongo kweli bali? (2)
5.2.5 Xela isizathu sokuba uNoyongo noNomhase bamkhalazele
uThambolenyoka kule ngxoxo. (2)
5.2.6 Nika umxholwana ovezwa yile ngxoxo. (2)
5.2.7 Xela udidi elulo le drama. Xhasa impendulo yakho. (2)
5.2.8 Ngqina ukuba lo mlinganiswa unguThambolenyoka limfanele
igama athiywe lona kweli bali. (2)
[35]
AMANQAKU ECANDELO B: 35
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 23
ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE
Kweli Candelo, kukho imibuzo esetwe kula mabali mafutshane alandelayo:
• ‘Ikhikhizela laseDangwana’ nguLL Ngewu
• ‘Umntu akalahlwa’ – LL Ngewu
Phendula YONKE imibuzo ekwibali elifutshane olifundileyo.
UMBUZO 6: NDAKUYICELA IVUTHIWE – LL Ngewu & EZ Guqa
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kula mabali mafutshane uze
uphendule imibuzo esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe
umbuzo asisikhokelo sobude obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
UMBUZO 6.1 noMBUZO 6.2.
‘IKHIKHIZELA LASEDANGWANA’ – LL Ngewu
6.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA K
Akukho nto ibimhlupha uMaNkosohlanga ngaphezu kwale yokuba
babengavuzwanga ngamntwana wumbi ngaphandle kwale nkewu
eyaphel’emehlweni. Eli lolo lomfazi belihlala kwelo bhotwe lilinde umntu oya
kuze athi, nkqo ezokulixelela ukuba unyana walo wangcwatywa phi na. Xa
unyana wakhe engafiki buqu, ingathi ubenokuxola akuxelelwa ukuba
ingcwaba lakhe liphi, abek’ilitye azixolise.
Emva kweminyaka elishumi elinesixhenxe uFanabekho walahlekayo
ugalelekile eDangwana kowabo. Hayi ke uvuyo olwaba lapho umfazi
ebon’unyana wakhe owayesele embalela kwabafileyo. Ufike urheme iinwele
zihlab’umkhosi, izihlangu kucaca ukuba sel’ebiza nje imali yazo kuzo ukuba
wayezihlawulele ngokwakhe, ibhulukhwe bekungekho themba lokuba
isawunonophele kakuhle umsebenzi eyothulelwa wona kwixhayi
eyayixhonywe kulo; okuyihempe kona besekuxhathise nje amaqhosha
aqobisa ngokuqhosha nanto ingaqhoshisiyo. Ibhatyi yona kuyacaca ukuba
yayishiya ivenkile iyidyasi ethe emva kweminyaka baye busitha
ngokutha ubudyasi bayo. Eneneni abantwana abagezayo bamaGalane
bebenokuyijonga le dyasi bathi, “Yidyatyi le!”
Kuvakele kwangevumba ukuba inkosi le ingenile endlwini. Eneneni
ibingasililo vumba linokuthelekiswa nelesivumbampunzi kumntu oqhele
amavumba. Ibilivumba nje, kungenjalo ilivunjana nje, elidiza ukuchasela
komninilo emlanjeni. Ubuso bomfo baburhaphilili ziindevu ebezilikhusi
lokwenene lokufihla ubumi bomninizo.
6.1.1 Xela ukuba uzalana njani uFanabekho noMaNkosohlanga. (1)
6.1.2 Kwakutheni ukuze uFanabekho alifulathele ikhaya? (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
24 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
6.1.3 Ngqina ukuchaneka kwegama, “ilolo” xa kuchazwa umama
kaFanabekho. (2)
6.1.4 Nika isithethantonye segama elikrwelelwe umgca ngaphantsi
kwisicatshulwa. (2)
6.1.5 Xela isimo sentlalo ngokwexesha esivela kwesi sicatshulwa. (1)
6.1.6 Khetha impendulo echanekileyo kwezi zilandelayo. Inkcaza ebhalwe
ngqindilili iqulethe ulwimi ...
A oluqweqwedisayo.
B olurheshayo.
C oluchukumisayo.
D oluqhathayo. (1)
6.1.7 Nguwuphi umqobo awutsibileyo umlinganiswa onguFanabekho kweli
bali? (2)
6.1.8 Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli.
Inqanaba lesakhiwo sebali ekuqhubeka kulo okukwisicatshulwa
(lelengabula-zigcawu/ lelokuyondelelana kwezinto). Xhasa impendulo
yakho. (3)
6.1.9 UFanabekho wathatha isigqibo esilungileyo ngokubuyela ekhaya.
Xhasa le mbono ucaphula ebalini. (2)
6.1.10 Chaza umxholo weli bali. (2)
KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 25
‘UMNTU AKALAHLWA’ – LL Ngewu
6.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA L
UmaMthi ukhe wathalalisa wazirhonisa ecinga ukuba indoda yakhe iza
kuluyeka olu chuku ebekubonakala ukuba izimisele ukuluqhwaya. “MaMthi,
MaMthi, undivile kodwa ukuba ndithe ndibizele aba bafazana?”
Uthe phulukutshu ezingubeni uMaMthi eqonda kakuhle ukuba kumyeni
wakhe isithathu ngumnqakathi. Ufike iintombi zakhe zingekalali zincokola
kamnandi. Nakuba isibane besiloziloziza nje ezi ntombi zimbone ngentsobi
yobuso ukuba akatyhilekanga laye nelizwi lintama ukungakhululeki komninilo.
UMaMthi uwugqithisile umyalezo wendoda yakhe. Bakhe babuza aba
bantwana apha kunina ukuba ingaba babizelwa ntoni nguyise, koko omnye
wanqaba nempendulo, kungasikuko ukuba unqaba nje nayo koko ngenxa
yokungazi ngenene. Ubashiyile besagushugushuza kucaca ukuba
abangxamanga kakhulu ukusabela esi simemo.
Banele nje ukungena kwigumbi lokulala labazali babo, wahlala qwa
uMathidala kumondlalo wakhe.
“Mna andisifuni isithembu kulo mzi kabawo kuba isithembu sasithiywe
ngubawo ngokwakhe,” uzixelele uMathidala iintombi zakhe ezimbini.
“Asikuva tata”, ukhalaze ngelitshoyo uNobeSuthu.
“Nindiva kakuhle, into kunayo niyazenzisa. Ndithi ke ngesiXhosa esivakalayo
umfazi wam mnye nguMaMthi lo. Andifuni mfazi wumbi kulo mzi kabawo
uMsuthu. ”
6.2.1 Xela ukuba yintoni le ikhathaze uMathidala ngokwesi sicatshulwa. (2)
6.2.2 (a) Nika umfanekiso-ngqondweni oziswa ligama elibhalwe
ngqindilili kwisicatshulwa. (1)
(b) Uphuhlisa ntoni lo mfanekiso-ngqondweni? (2)
6.2.3 Chaza isiganeko esikhokelele ekubeni uThandile ahlale
noNobeSuthu eMpheko. (2)
6.2.4 Bubaluleke ngantoni ubukho bukaTyhobeka kweli bali? (2)
6.2.5 Xela isizathu sokuba uMaMthi angayinqandi indoda yakhe xa
iqweqwedisa iintombi zakhe. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
26 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
6.2.6 Nika umxholwana ovezwa sesi sicatshulwa. (2)
6.2.7 Xela udidi elilulo eli bali. Xhasa impendulo yakho. (2)
6.2.8 Ngqina ukuba lo mlinganiswa unguThandile limfanele igama athiywe
lona kweli bali. (2)
[35]
AMANQAKU ECANDELO C: 35
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 27
ICANDELO D: ISIHOBE
Kweli Candelo, kukho imibuzo esetwe kule mihobe ilandelayo:
• ‘Idyunivesithi iFort Hare’ nguS. Maputi
• ‘Unjingalwazi P.T Mtuze’ ngu Z. Mtumane
Phendula YONKE imibuzo ekwimibongo oyifundileyo.
UMBUZO 7: IVAMNA BAFAZI BOLUSU – S Maputi nabanye
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo kule mihobe uze uphendule imibuzo esetwe
kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude
obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
UMBUZO 7.1 noMBUZO 7.2
7.1 Funda lo mbongo ulandelayo uze uphendule imibuzo.
IDYUNIVESITHI IFORT HARE: S. Maputi
1 Ntsika yeDike, mvaba yolwazi,
2 Ubombo lujong’ezantsi.
3 Awugungqiswa qhwithelo, njengasikhondo.
4 Kuloo mathafa uvelele uXesi;
5 Kuwe baty’udaka, baphefumla isiNgesi.
6 Ntsikandini yeDike.
7 Maxa onke ubhonxile;
8 Ulibo luyamfimfithekisa, luyafunxa;
9 Luphambukela kuwe lukhwaza
10 Umsindo ozayo nentsokolo.
11 Ntsikandini yeDike.
12 Imibele yakho iyahluhluza;
13 Umgqeku uyancela, uyalenca.
14 Isimbonono sesendlala nokungazi,
15 Umi, uyafundisa uthibaza impalalo.
16 Iinkokheli zeAfrika zirhabule kuwe;
17 Nabaphambuki imbala bafunda lutho;
18 Injongo ikukufohlela nokuzixhobisa;
19 Eneneni awaphoxisa wafundisa.
20 Ntsikandini yeDike.
21 Wena akunantanga,
22 Amagwangqa ayangcangcazela wakukhankanywa;
23 Ayakwazi, ngokuzibalula, hayi ngakumenywa;
24 Akh’azama ukunyemba akha phantsi.
25 Abahlonitshwa baphuma apho kaloku,
26 Oomakhwenkhwetha nooNantsi,
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
28 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2021)
27 Nditsho noDalibhunga igaqa.
28 Izititsi uyatyhila, ususa nomdintsi.
29 Fort Hare, kuthethiwe kugqityiwe,
30 Nemisebenzi yakho ingqiniwe.
31 Indima yakho iyabonakala,
32 Exesheni likaqulukubhode.
7.1.1 Tolika okuthethwa ngumqolo woku-1 walo mbongo. (2)
7.1.2 Caphula kwisitanza soku-1 umqolo osixelela ngendlela elimi ngayo
isango ekungenwa ngalo eFort Hare. (2)
7.1.3 Ivakalelwa njani imbongi kulo mbongo? Xhasa impendulo yakho. (2)
7.1.4 (a) Nika umfanekiso-ngqondweni oziswa ligama elibhalwe
ngqindilili kumqolo wesi-7 kulo mbongo. (1)
(b) Uphuhlisa ntoni lo mfanekiso-ngqondweni? (2)
7.1.5 Khankanya zibeMBINI izinto ezikhwazwa lulibo ngokwesitanza
sesi-2 salo mbongo. (2)
7.1.6 Khetha impendulo echanekileyo kwezi zilandelayo. Uhlobo
lophinda-phindo olukwimiqolo ekrwelelwe umgca ngaphantsi ...
A Luxwesiso.
B Yimpinda.
C Yirayimu.
D Luchasaniso. (1)
7.1.7 Ngqina ukuba kule dyunivesithi kufunde nabemi bamazwe
angaphandle koMzantsi Afrika. (2)
7.1.8 Xela inkokeli yesikhahlelo esinguDalibhunga kumqolo wama-27
walo mbongo. (2)
7.1.9 Chaza umxholo walo mbongo. (2)
KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 29
7.2 Funda esi sibongo silandelayo uze uphendule imibuzo.
UNJINGALWAZI P.T. MTUZE – Z. Mtumane
1 Aa! Njinga yolwazi!
2 Aa! Mathwal’izidanga ngentloko!
3 Wena Mabelek’izidang’emqolo!
4 Kuzo zonke utshila ngesiXhosa.
5 Ukuze bungaphel’ubuXhosa.
6 Kumaziko emfundo uyaziwa,
7 Waziwa ngokufunda nokuxelenga.
8 KwaSesile ukhe wabonwa;
9 Uphethe isidanga sokuqala,
10 Uhlanganise noguqulo-ntetho.
11 E-UNISA bayakwazi.
12 Apho ubufunda ngekhandlela,
13 Ukuze nje ube neHonours neMasters
14 NaseKapa ukhe wavela,
15 Ukuze nje bakubize ngobuGqirhalwazi,
16 Siyakukhahlela ke Gqira wolwazi
17 Ubazi bonke ubugoci-goci besiXhosa.
18 Wena Mguquli weelwimi ezimbini;
19 Uguqulel’isiNges’esiXhoseni,
20 Ubuy’ubuyisel’isiXhos’esiNgesini;
21 Ukuz’amaXhos’aqondane namaNgesi,
22 NamaNges’angalahlekwa sisiXhosa.
7.2.1 Xela uphawu olubonisa ukuba lo ngumbongo osisibongo. (2)
7.2.2 Nika umfanekiso-ntelekelelo oziswa ligama elibhalwe ngqindilili
kumqolo wesi-3 wesi sibongo. (2)
7.2.3 Khankanya zibeNTATHU iidyunivesithi afunde kuzo uNjingalwazi
Mtuze ngokwesitanza sesi-2 sesi sibongo. (3)
7.2.4 Caphula umqolo osixelela ukuba uNjingalwazi Mtuze ukhe wafunda
ehlala emzini wakhe. (2)
7.2.5 Libhekisa kubani igama elikrwelelwe umgca ngaphantsi kwesi
sibongo? (1)
7.2.6 Chaza isakhiwo sangaphandle sesi sibongo. (2)
7.2.7 Nika umongo wesitanza sesi-3 sesi sibongo. (2)
7.2.8 Sidlulisa myalezo mni esi sibongo? (2)
7.2.9 Ngubani umbhali wesi sibongo? (1)
[35]
AMANQAKU ECANDELO D: 35
AMANQAKU EWONKE: 70
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Study this subject
Recommended for this subject

Question paper
isiXhosa FAL Grade 12 P2 NSC November Exams 2021 QP

Question paper
isiXhosa FAL Grade 12 P2 September Preparatory Exams 2022 QP

Question paper
isiXhosa FAL Grade 12 P2 September Preparatory Exams 2019 QP

Question paper
isiXhosa FAL Grade 12 P2 September Preparatory Exams 2018 QP

Question paper
isiXhosa FAL Grade 12 P2 September Preparatory Exams 2018 QP

Memorandum
isiXhosa FAL Grade 12 Paper 2 Eastern Cape Mock 2021 Memo
More from Grade 12 isiXhosa FAL

Memorandum
isiXhosa FAL Grade 12 Paper 2 Eastern Cape Mock 2025 Memo

Memorandum
isiXhosa FAL Grade 12 Paper 3 Eastern Cape Mock 2025 Memo

Memorandum
isiXhosa FAL Grade 12 Paper 1 NSC June 2025 Memo

Memorandum
isiXhosa FAL Grade 12 Paper 3 NSC June 2025 Memo

Memorandum
isiXhosa FAL Grade 12 Paper 1 Eastern Cape Mock 2024 Memo

Memorandum