Downloaded from hlayiso.com
NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
IBANGA 12
SEPTEMBA 2022
ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA
OLONGEZELELWEYO
IPHEPHA LESIBINI (P2)
AMANQAKU: 70
IXESHA: 2½ iiyure
Olu viwo lunamaphepha angama-33.
Skip to contentAll 2022 papers _hlayiso.com_--84c9883f-167c-4b5b-b7e7-eda3f18f2708/v1-69f0fdf52ad0ba2fd2ce/card.webp)





View all





isiXhosa FAL Grade 12 P2 September Preparatory Exams 2022 QP
Grade 12 isiXhosa FAL Paper 2 question paper from the September Preparatory Exams 2022, 33 pages. Read online or download the free PDF.
Isixhosa Fal · Grade 12 · September Preparatory Exams · 2022. Question paper, 33 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- isiXhosa FAL
- Grade
- Grade 12
- Document type
- Question paper
- Year
- 2022
- Exam period
- September Preparatory Exams
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 33
- File size
- 439.6 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 33
This exam
September Preparatory Exams 2022
- Paper 1Question paperMemo
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Question paper
Questions in this paper
- Question 1.1Uncwadi / Literature (Set Works)21 marks
- Question 1.2Uncwadi / Literature (Set Works)17 marks
- Question 2.1Uncwadi / Literature (Set Works)21 marks
- Question 2.2Uncwadi / Literature (Set Works)17 marks
- Question 3.1Uncwadi / Literature (Set Works)18 marks
- Question 3.2Uncwadi / Literature (Set Works)17 marks
Show all 14 questions
- Question 4.1Uncwadi / Literature (Set Works)21 marks
- Question 4.2Uncwadi / Literature (Set Works)19 marks
- Question 5.1Ukufunda nokubukela / Reading and Viewing (non-literary)21 marks
- Question 5.2Ukufunda nokubukela / Reading and Viewing (non-literary)17 marks
- Question 6.1Uncwadi / Literature (Set Works)18 marks
- Question 6.2Ukufunda nokubukela / Reading and Viewing (non-literary)52 marks
- Question 7.1Uncwadi / Literature (Set Works)18 marks
- Question 7.2Uncwadi / Literature (Set Works)17 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
2 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2022)
IMIYALELO NENGCACISO
1. Funda le miyalelo ngenyameko phambi kokuba uqalise ukuphendula imibuzo.
2. MUSA ukuzama ukufunda lonke iphepha lemibuzo. Yiya kwiphepha lesiqulatho
elilandelayo uze uphawule amanani emibuzo esetwe kwiincwadi ozifundileyo
kulo nyaka. Emva koko, yifunde le mibuzo uze ukhethe leyo ufuna
ukuyiphendula.
3. Eli phepha linamaCANDELO amaNE:
ICANDELO A: Inoveli (35)
ICANDELO B: Idrama (35)
ICANDELO C: Amabali amafutshane (35)
ICANDELO D: Isihobe (35)
4. Landela imiyalelo ekuqaleni KWECANDELO NGALINYE ngononophelo.
5. Phendula IMIBUZO emiBINI iyonke: umbuzo NGAMNYE ukhethwa
NAKUWAPHI amacandelo amaBINI.
ICANDELO A: INOVELI
Phendula umbuzo kwincwadi yenoveli oyifundileyo.
ICANDELO B: IDRAMA
Phendula umbuzo kwincwadi yedrama oyifundileyo.
ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE
Phendula imibuzo esetwe kumabali amafutshane omaBINI.
ICANDELO D: ISIHOBE
Phendula imibuzo esetwe kwimibongo yomiBini.
6. Uluhlu lokukhangela lakukunceda.
7. Nombola iimpendulo zakho ngokuchanekileyo ngokwendlela yokunombola
esetyenzisiweyo kwiphepha lemibuzo.
8. Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA.
9. Ingcebiso yokulawula ixesha: Sebenzisa imizuzu engama-60 KWICANDELO
NGALINYE.
10. Bhala ngokucacileyo nangokucocekileyo.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2022) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 3
IPHEPHA LESIQULATHO
Eli phepha liza kukunceda ukuba ukwazi ukukhetha imibuzo ofuna ukuyiphendula
ngaphandle kokufunda lonke iphepha.
ICANDELO A: INOVELI
Phendula NAWUPHI umbuzo OMNYE kwinoveli oyifundileyo.
INANI LOMBUZO AMANQAKU IPHEPHA
1. Kusa kusihlwa 35 5–8
2. Umqol’uphandle 35 9–12
3. UMonwabisi 35 13–16
ICANDELO B: IDRAMA
Phendula NAWUPHI umbuzo OMNYE okwinoveli oyifundileyo.
4. Ndiyekeni 35 17–21
5. Inzala YamaRhamba 35 22–25
ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE
Phendula YOMIBINI imibuzo esetwe kumabali amafutshane.
6.1 ‘Umntu akalahlwa’ 18 26–27
6.2 ‘Ndakuyicel’ivuthiwe’ 17 28–29
ICANDELO D: ISIHOBE
Phendula YOMIBINI imibuzo esetwe kwisihobe.
7.1 ‘Umnqayi’ 18 30–31
7.2 ‘UNjingalwazi P.T. Mtuze 17 32–33
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
4 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2022)
ITSHEKLISTI
QAPHELA: Phendula imibuzo emiBINI kumaCandelo amabini. Phawula (√)
amaCandelo owakhethileyo.
ICANDELO IINOMBOLO INANI LEMIBUZO PHAWULA
ZEMIBUZO EPHENDULWAYO (√)
A Inoveli
(Kusa Kusihlwa) 1–3 1
(Umqol’uphandle)
(UMonwabisi)
OKANYE
B Idrama
(Ndiyekeni) 4–5 1
(Inzala YamaRhamba)
OKANYE
C Amabali amafutshane
(‘Umntu akalahlwa’) 6.1 + 6.2 1
Ndakuyicela Ivuthiwe
OKANYE
D Isihobe
(Umnqayi) 7.1 + 7.2 1
(UNjingalwazi P.T
Mtuze)
QAPHELA: Qiniseka ukuba uphendule imibuzo kumaCandelo amaBINI kuphela.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2022) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 5
ICANDELO A: INOVELI
Kweli candelo, kukho imibuzo esetwe kwezi noveli zilandelayo:
• Kusa Kusihlwa nguKS Bongela
• Umqol’uphandle nguMAP Ngani
• UMonwabisi nguZA Japhta
Phendula YONKE imibuzo ekwinoveli oyifundileyo.
UMBUZO 1: KUSA KUSIHLWA – KS Bongela
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule noveli uze uphendule imibuzo
esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude
obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
UMBUZO 1.1 noMBUZO 1.2.
1.1 Funda ngocoselelo esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA A
“Hayi mani phulaphula xa kuthethwa Nomakhwezi. Akungomntu wokuqala
ukwenda, nofumana iinzima. Ayizizo nanzima ezi, ngaphandle nje kokuba
uphanjaniswa lulwimi lwento ongakhange uyibambe ngokwakho. Le nto
uyifuthuzelayo iza kukuphoxa …"
…Ungakhe ulinge undixelele ngento yokwenda kwam, ungazange wende 5
wena. Ndiyakucebisa ukuba ungangeni ezintweni zam. Andinakuze
ndiyinyamezele le nokuba kuthiwa mandinyamezele. Ukuba kobu bulumko
bakho uzama ukuquma uLungile kule mikhwa yakhe, ingasuka ihle ehlayo,
torho. Uza kundazi namhlanje ukuba ndingubani na lo mfana kaNtsibande.
Nokokuba sekusithiwa iintsiba zakhe zinde zigqiba ilizwe eli, ufike esitishini 10
kule kaSoluthi intombi. Sis! Ndigezelwe yinja!?"
UYolisa umthobozile enyamezele ezo zinyembo naloo ntlamba wada
waba uyanqandeka. Uyeke ngelithi umgcade ukufika kwakhe
ngoLwesihlanu. Njengokuba iveki isiya icukutheka, nokhofukhofu
lukaNomakhwezi luye lukhula ngokukhula ngokokude ngamanye amaxesha 15
amane ukuhlasimla nokuba uyedwa. Ide yafika impela-veki waba uyafika
uyise kaMpumelelo, loo nto ebuya eyekelele umzimba engazi ukuba
litshawuza imibane.
Wayengenalo nofifi lokuba kunyembelekile.
Wafika ephethe ubugcwabalalana bezinto ezinjengeziqhamo kunjalo nje 20
ebuphathele inkosikazi yakhe. Yayikwakho nelokhwe ayifumene ngexabiso
eliphantsi kula maxabiso entengiso, phofu yona iyeyexabiso ngokudalwa.
1.1.1 Xela ukuba wazana njani uNomakhwezi noYolisa athetha naye
kwisicatshulwa. (1)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
6 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2022)
1.1.2 Chonga igama elithetha, ‘izenzo ezingalunganga’ kwinkcaza
ekrwelelwe umgca ngaphantsi kwisicatshulwa. (2)
1.1.3 (a) Ngqina ngolwazi olukwisicatshulwa ukuba uNomakhwezi
ungumlinganiswa okrwada. (2)
(b) Chaza ukuba obu bukrwada ukuba bumbeke kweyiphi imeko
uNomakhwezi ekupheleni kwebali. (1)
1.1.4 Tolika inkcaza ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa. (1)
1.1.5 Ingaba saphumelela isifungo sikaNomakhwezi esithi, “ ... uza
kundazi namhlanje ukuba ndingubani na lo mfana kaNtsibande”.
Xhasa impendulo yakho. (2)
1.1.6 Ngqina ukuba oku kukwisicatshulwa kuqhubeka kula maxesha
okhanyo. (2)
1.1.7 Tshatisa uhlobo lwejenra ekuKHOLAM B nophawu lwayo
olukuKHOLAM A.
KHOLAM A KHOLAM B
(a) Ibhalwa ngokohlobo (i) Yidrama
lwemiqolo
(b) Ibhalwa ngokohlobo (ii) Sisichazi-magama
lweprozi
(c) Yahlulwa ngokweendima (iii) Sisihobe
nemiboniso
(iv) Libali elifutshane
(3 x 1) (3)
1.1.8 Kubeluncedo njani ukungabikho komlinganiswa onguLungile kweli
bali? (2)
1.1.9 Xela uphawu anikwe lona ngumbhali uMpumelelo olumenze ukuba
aphumelele ukumelana nemiqobo ebisendleleni yakhe. (2)
KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2022) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 7
1.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA B
'Musa ukundingxamela SekaMalungisa. Ikho into ethi wayifumana
ngomgunyathi bedibene notatomncinci uSondlo. Ngenxa yokuba
uMosia wayenemali, waqhatha utatomncinci wamseza notywala
kwenziwa izigqibo. Abantu abaninzi kuthiwa utatomncinci wayehamba
ebaxelela ukuba uyithengisile, nanjengoko nathi sisazi loo nto.' 5
“Awu, kanti kunjalo?”
“Usabuza wena,” itshilo imazi.
“Ingenzeka njani, mfazi, into yokuba ivenkile ibe seyikwaNtsibande kanti
ngumgunyathi?”
'Kudala ndikuxelela ukuba abanye abantu abamathanga njengawe lo. Kuba 10
nangoku sekude kube yile nto nje wawumele ukuba unenxaxheba kule
venkile ukwenzela ukuba iwele kuwe kwakuqala. Iindaba ke thina
siyazifumana koomabhalana. Nangoku ukuba unokuya kuThamsanqa ufike
ubize iincwadi zale venkile akasoze akunike.'
“Hi Nozililo, uqinisekile ngale nto uyithethayo? Uthetha ukuthi kanti sihleli nje 15
siphise ngelifa lakwaMakhwetshu kula mahlwempu akwaNtsibande?”
“Kanye nqo. Yile nto ndihlala ndiyithetha yonke le mihla, uyithathe kancinci.”
“Ke siza kuyithini le nto?”
“Khawukhe uye kuThamsanqa uye kufuna iincwadi zayo. Ukuba uzifumene
siza kubakho isandla sikatatomncinci. Andithi uyasazi?” 20
“Ndisazi kakuhle. Kaloku uyarhixiza ngenxa yelaa dumbe lakhe.”
Okwenene uyile uNtongana kuThamsanqa wafika exakekile ephethe
iincwadi zevenkile.
“E, Jwarha mntakwethu, ndize ukuze undincede.”
“Ewe; ngantoni ke?” 25
1.2.1 Chaza eyona nto iyingxaki afuna isombululeke uNozililo ngokwesi
sicatshulwa. (2)
1.2.2 Xela isizathu sokuba uNozililo akholelwe ukuba zange ibe sisigqibo
sikaSondlo ukunikezela ngevenkile esele ililifa lakwaNtsibande. (2)
1.2.3 Kuvezwe njani kwesi sicatshulwa ukuba uNozililo akayihloniphanga
indoda yakhe? (2)
1.2.4 Kwakutheni ukuze uNozililo aqiniseke ukuba uThamsanqa akanazo
iincwadi zevenkile? (2)
1.2.5 Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli. Umbalisi kule noveli
ngumntu (ongaphakathi/ongaphandle) ebalini. Xhasa impendulo
yakho. (3)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
8 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2022)
1.2.6 Chonga zibeziBINI iziganeko ezenzekileyo ebalini kwezi zilandelayo.
(a) UNomakhwezi watyoboza imoto yomsebenzi kaLungile.
(b) UNozililo wathenga ootsotsi bokuya kubulala uMpumelelo
eLusikisiki.
(c) ULungile wayithenga kuNtongana ivenkile.
(d) UMpumelelo wandisa isibhedlele eLusikisiki. (2)
1.2.7 Chaza umxholwana ovela kwesi sicatshulwa. (2)
1.2.8 Xela indima yempixano ebalini. (2)
[35]
AMANQAKU EWONKE 35
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2022) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 9
UMBUZO 2: UMQOL’UPHANDLE – MAP NGANI
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule noveli uze uphendule imibuzo
esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo
sobude obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
UMBUZO 2.1 noMBUZO 2.2.
2.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA C
Umfo wakwaHlobo uzibone seleyinyathela iNdende ngeqegu lakhe.
Akubanga kudala, waba selemisa phambi kwendlu awayibona esekude.
Yayibhalwe ngokucacileyo phezu komnyango: -7B. Kulapho ke
wayehlala khona uEddie esaphila.
Wafika sezilapho izixhiphothi ezibini zamapolisa. Ayebekwe kwangephezolo 5
ukuba agcine kungabikho namnye ongenayo, kungabikho nophumayo.
Uthe esihla emotweni, abe selemkhawulela, elindele eminye imiyalelo.
“Ndifuna omnye wenu andikhaphe xa ndingenayo ngaphakathi.” Lowo ke
ibengokaHlobo umyalelo, ethetha engemanga, ingqondo seyingxamele
phambili. “Omnye kuni uya kushiyeka phandle, anqande kungangeni mntu.” 10
Ngephanyazo nje engene uHlobo, loo ndlu ibe ngumbhodamo. Impahla
iphoswe ngapha nangapha, kuphendlwa nesibi esasilapho.
Wayebangatshona ngapha, abuye ze umcuphi wabantu. Kwakucacile ukuba
uEddie lo wayengumntu onomdla kwizinto ezininzi. Kwakuzele apho
yingqokelela yezinto ngezinto – ukusuka kwezakhayo de kuye 15
kwimfitshimfitshi yamabhinqa.
Kuloo mgubhululo, eyaba yeyokugqibela kuHlobo yaba kukufunda nganye
nganye kwisipha seencwadi ezazibhalelwe uEddie. Inkoliso yazo
yayizezivela kuLinda. Uziphe ixesha umfo kaHlobo, enyamezela ukuva loo
mfeketho yeendaba zomfazi obhala ethe thwanga lisoka lakhe. Wayephatha 20
kudibana nemfitshimfitshi yobukhwele, ibe ngamasososo okungaphumeleli
kwakhe edingeni labo noEddie, ibe kukubhobhoza kwakhe ngempahla
entsha, ibe kukuphindaphinda ebisenzeka ngomhla othile benoEddie – yonke
loo nto ixelelwa umntu oyaziyo.
2.1.1 Xela ukuba wazana njani uLinda Monti noEddie ekuthethwa ngaye
kwisicatshulwa. (1)
2.1.2. Chonga igama elithetha,“ixesha elincinci” kwinkcaza ekrwelelwe
umgca ngaphantsi kwisicatshulwa. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
10 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2022)
2.1.3 (a) Ngqina ngolwazi olukwisicatshulwa ukuba uHlobo
wayeqinisekile ukuba uza kuzifumana ezincwadini
iinkcukacha zombulali kaEddie. (2)
(b) Chaza ukuba oku kuqiniseka kwakhe kumbeke kweyiphi imeko
uHlobo ngokwasebalini. (1)
2.1.4 Tolika inkcaza ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa. (1)
2.1.5 Ingaba waphumelela umnqweno kaHlobo wokubamba abona babulali
bakaEddie Maga? Xhasa impendulo yakho. (2)
2.1.6 Ngqina ukuba oku kukwisicatshulwa kuqhubeka kula maxesha
okhanyo. (2)
2.1.7 Tshatisa uhlobo lwejenra ekuKHOLAM B nophawu lwayo
olukuKHOLAM A.
KHOLAM A KHOLAM B
(a) Ibhalwa ngokohlobo (i) Yidrama
lwemiqolo
(b) Ibhalwa ngokohlobo (ii) Sisichazi-magama
lweprozi
(c) Yahlulwa ngokweendima (iii) Sisihobe
nemiboniso
(iv) Libali elifutshane
(3 x 1) (3)
2.1.8 Kubeluncedo njani ukungabikho komlinganiswa onguEddie kweli
bali? (2)
2.1.9 Xela uphawu anikwe lona ngumbhali uHlobo olumenze ukuba
aphumelele ukumelana nemiqolo ebisendleleni yakhe. (2)
KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2022) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 11
2.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA D
Kwakudlula iintsukwana, eze kum efuna icebo. Hayi mna ndibhebhethile
ngelithi uyatyholwa uEddie ngoLulama lo. Ndimqondile ukuba ukholwa
engakholwa bobo buxoki bam. Ekuhambeni kwexesha, uEddie walubonakalisa
nasesidengeni uthando lwakhe kuLulama, noLinda sendiqonda ukuba
ungxamele ukumncama uEddie wakhe. “Kunokwenzeka ke ngoko ukuba 5
ummangalelwa waqhutywa bubukhwele kwisenzo atyholwa ngaso …”
Lixhume kwangoko igqwetha: “Lamla, wena Ohloniphekileyo! Ingqina
lomtshutshisi alinalungelo lakuphalaza izimvo zalo enkundleni yamatyala.”
‘Ndiyangqina nam,’ itshilo imantyi.
Wekhwence kwangoko umtshutshisi ukuhlala phantsi, sele erhoxozelisa ukuthi: 10
“Andinamibuzo iyenye kwingqina lam.”
Igqwetha: ‘Ummangalelwa lo uthi ungumhlobo wakho, nto kaMdoda?’
UMdoda: ‘Oyena mhlobo wam yayinguEddie.’
Igqwetha: ‘Ndiyabona nam. Ukuba ndiyavumeleka, ndingathi kukho ubutshaba
phakathi kwakho nommangalelwa.’ 15
Umtshutshisi, etsiba naye: ‘Lamla, wena Ohloniphekileyo!’
Imantyi: ‘Oku kuxhwithaxhwithana phakathi komthetheleli nomtshutshisi
namangqina akuzi kusa mntu ndawo- kumacala onke. Makuphele ukuphalazwa
kwezimvo enkundleni.’
Uqale wazilungalungisa okaKhumalo phambi kokuba aqhube ukungcambazisa 20
okaMdoda. 'Masibuyele enkomeni, nto kaMdoda … Ukuba uEddie lo
wayengumhlobo wakho omkhulu, manyathelo mani owawathabathayo wakuva
ukuba ufe ngendlela engaqondakaliyo? Ndithetha ukuthi kukho nto owakha
wayisa emapoliseni ukuzama ukuwanceda kuphando lwawo, ngokuthi
mhlawumbi, uwachazele ngokukekela kothando lukaEddie nommangalelwa? 25
Kaloku uEddie wayengumhlobo wakho ngokutsho kwakho.”
2.2.1 Chaza eyona ngxaki ajongene nayo uLinda ngokwesi sicatshulwa. (2)
2.2.2 Xela isizathu sokuba uMdoda abe kule nkundla yamatyala. (2)
2.2.3 Kuvezwe njani kwesi sicatshulwa ukunganyaniseki kukaMdoda
kubuhlobo bakhe noEddie? (2)
2.2.4 Kwakutheni ukuze uHlobo angabikho kwezi ngxoxo? (2)
2.2.5 Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli. Umbalisi kule noveli
ngumntu (ongaphakathi/ongaphandle) ebalini. Xhasa impendulo yakho. (3)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
12 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2022)
2.2.6 Chonga zibeziBINI iziganeko ezenzekileyo ebalini kwezi zilandelayo.
(a) UThembisa Ntlokonkulu wahambela kwisikhululo samapolisa
(b) UHlobo waya eMoonglow apho wathi akubhaqwa ukuba
ungumcuphi wabethwa.
(c) UJoe Bumba wanika ubungqina enkundleni yamatyala
obabuveza ubukhwele bukaLinda.
(d) UHlobo waya eFemina House ukuya kubuza malunga nemink
coat. (2)
2.2.7 Chaza umxholwana ovela kwesi sicatshulwa. (2)
2.2.8 Xela indima yempixano ebalini. (2)
[35]
AMANQAKU EWONKE 35
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2022) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 13
UMBUZO 3: UMONWABISI- ZA JAPHTA
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule noveli uze uphendule imibuzo
esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo
sobude obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
UMBUZO 3.1 noMBUZO 3.2
3.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA E
Ububele bukaThandabantu babungaphelelanga kubathengi nabasebenzi
kuphela. Nosapho lwakhe lwaluthiwe wambu yiloo ngubo yakhe yobubele
ishushu. Noxa wayeyiloo mvuzemvuze bububele ngakusapho lwakhe
uRhadebe, wayekwanaso wena isandla esingqongqo sengqeqesho. Umntwana
owayefane athambe ngakuye yayinguMonwabisi lowo, singazi ke bethu nokuba 5
yayiyimfobe nosizi ngakuye kuba ekhula engenamzali ungowakhe. Wayesoloko
emkhusela kwabanye abantwana xa mhlawumbi bedlala ukuze ke bamdlalise
kabuhlungu kuba emncinci kunabo. Bona ke abo bantwana bakhe babesoloko
benesikhalazo sokuba yena uMonwabisi uthandwa ngokugqitha bona nguyise
lowo wabo, kuba besithi akafane abethwe okanye angxoliswe nguye yena. 10
UThandabantu akazange ayinanze nganto le nto yezi zikhalazo kuba esithi
ziinkcuku nje zosapho olusakhulayo, loo nto iya kuphinde idlule xa bekhulile
bayibone ukuba ayinjalo loo nto. Kuba eneneni yena wayengamthandi
ukubodlula abo bakhe uMonwabisi, koko nje yayilusizi lobuzali ebona yena
inkedanyana engenabani, ngoko ke engafuni ukuba izibone ihlelelekile phakathi 15
kwabo bakhe. Kungoko ke wayengayinanzi into yezikhalazo zabo bantwana
bakhe. Oyena mntu yamkhubekisayo le nto yokukhalaza kwaba bantwana yaba
ngunina wabo, uMamTolo. Yamhlupha kakhulu into yokubona abantwana bakhe
betyelelelwa nguMonwabisi waza wazimisela ukuba uza kwenza konke
okusemandleni akhe ukuba asivale eso sikhewu. 20
3.1.1 Xela ukuba wazana njani uThandabantu noMonwabisi ekuthethwa
ngaye kwisicatshulwa. (1)
3.1.2 Chonga igama elithetha ukuba, “ububele bukaThandabantu
ngakusapho lwakhe lwalugqithisile” kwinkcaza ekrwelelwe umgca
ngaphantsi kwisicatshulwa. (2)
3.1.3 (a) Ngqina ngokwesicatshulwa ukuba uMonwabisi wayefumana
ingqeqesho engafaniyo neyabantwana bakaThandabantu. (2)
(b) Chaza ukuba oku kuphathwa ngokwahlukileyo kumncede njani
uMonwabisi ekupheleni kwebali. (1)
3.1.4 Tolika inkcaza ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa. (1)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
14 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2022)
3.1.5 Ingaba waphumelela umnqweno kaMamTolo wokuba uMonwabisi
aphile njengesicaka kwaThandabantu? Xhasa impendulo yakho. (2)
3.1.6 Ngqina ukuba oku kukwisicatshulwa kuqhubeka kula maxesha
okhanyo. (2)
3.1.7 Tshatisa uhlobo lwejenra ekuKHOLAM B nophawu lwayo
olukuKHOLAM A.
KHOLAM A KHOLAM B
(a) Ibhalwa ngokohlobo (i) Yidrama
lwemiqolo
(b) Ibhalwa ngokohlobo (ii) Sisichazi-magama
lweprozi
(c) Yahlulwa ngokweendima (iii) Sisihobe
nemiboniso
(iv) Libali elifutshane
(3 x 1) (3)
3.1.8 Kubeluncedo njani ukungabikho komlinganiswa onguGcinumzi kweli
bali? (2)
3.1.9 Xela uphawu anikwe lona ngumbhali uMonwabisi olumenze ukuba
aphumelele ukumelana nemiqolo ebisendleleni yakhe. (2)
KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2022) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 15
3.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA F
Ngethuba uThandabantu ebesengusihlalo wakhe wayekela izinto zonke
ngakwinkosikazi yakhe. Wayemthembile kaloku kwaye ke yonke loo nto
babenayo babeyiqale bobabini, ngoku ke wamthemba ngako konke. Nolo
sapho lwalulolwabo bobabini. Naye ke bethu umamTolo wayengabonisanga
kwahluleka okanye ukusindwa nguloo msebenzi womzi wakhe. Kodwa 5
singatsho ukuba isandla sakhe zange sifane neso sendoda yakhe. Kuye
umsebenzi wayengumsebenzi qha qwaba, hayi enye into. Kwakufanelekile
ukuba ayazi indawo yakhe. Abathengi bona wayengenaxesha lokuhoyana
neemfekethwana zabo. Wayengamameli nasiphi na isikhalazo sabo. Kambe
ke impumelelo iyamguqula umntu iveze cala limbi lakhe ebelikade lingaziwa. 10
Laa mamTolo wakuqala wayeyimvuze-mvuze bububele efana nomyeni
wakhe, umdla wakhe omkhulu wawungekho kuloo mashishini abo. Wathanda
ukuwayekela kwabo basebenzi babesebenza kuwo. Kungelo xesha kanye ke
apho abo basebenzi bafumana ikroba lokuba babe loo mali yayingeniswa
ngaloo mashishini. Loo mkhuba waqhuba engawuqapheli umamTolo wada 15
wabonwa nguRhadebe ekubuyeni kwakhe.
Eyona nto yayibambe umdla kamamTolo yayingabantwana bakhe, ikakhulu
amantombazana la, hayi ke ewakokosile ejonge yonke into enxulumene
nawo. Kaloku wayeneenjongo eziphezulu kakhulu ngawo, ezimisele ukuba
bakunqandwa ziinkwenkwezi njengoko amandla oko babenawo nomyeni 20
wakhe. Inkolelo yakhe yayiyile yokuba kufuneka abantwana abaxabise
ngokubenzela yonke into
3.2.1 Chaza eyona ngxaki ababejongene nayo uRhadebe nomamTolo
ngokwakwisicatshulwa. (2)
3.2.2 Xela isizathu sokuba uphele umdla kuRhadebe ade abe uyekele
izinto zonke ngakwinkosikazi yakhe. (2)
3.2.3 Kuvezwe njani kwesi sicatshulwa ukuba impatho kamamTolo
yayingqwabalala ngakubasebenzi bakwaRhadebe? (2)
3.2.4 Kwakutheni ukuze uMonwabisi ashiywe yedwa eNtshiqo? (2)
3.2.5 Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli. Umbalisi kule noveli
ngumntu (ongaphakathi/ ongaphandle) ebalini. Xhasa impendulo
yakho. (3)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
16 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2022)
3.2.6 Chonga zibeziBINI iziganeko ezenzekileyo ebalini kwezi zilandelayo.
(a) UGcinumzi wafumana ingozi yebhasi wabhubha.
(b) UMonwabisi waphumelela ibanga leshumi emagqabini.
(c) UThandabantu wavusa itrektari walimela abantu amasimi.
(d) UMonwabisi wamkela uxanduva lokongamela amashishini
kaThandabantu. (2)
3.2.7 Chaza umxholwana ovela kwesi sicatshulwa. (2)
3.2.8 Xela indima yempixano ebalini. (2)
[35]
AMANQAKU ECANDELO A: 35
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2022) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 17
ICANDELO B: IDRAMA
Kweli candelo, kukho imibuzo esetwe kwezi drama zilandelayo:
• Ndiyekeni ngu DM Jongilanga
• Inzala YamaRhamba nguM Mlokoti
Phendula NAWUPHI umbuzo OMNYE okwidrama oyifundileyo.
Phendula YONKE imibuzo ekwidrama oyifundileyo.
UMBUZO 4: NDIYEKENI – DM Jongilanga
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule drama uze uphendule imibuzo
esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude
obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
UMBUZO 4.1 noMBUZO 4.2.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
18 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2022)
4.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA G
MADALA: Ingaba intsusa-mabandla yintoni?
NDILA: Into ibitheni na bawo, iluchuku nje lwabashumayeli.
MADALA: UMawonga lo ucinga okokuba esi sikolo sesakwaLoni. Kanti
uqeshwe njengani nonke.
NDILA: Ukuqeshwa yeny’into bawo, ukhonya okweBhulu efameni yalo. 5
MADALA: Ngaba sesi sanyankomo, ecinga ukuba isikolo esi
ngamagqub’akhe.
NONCI: Kanti makazi ukuba uDicksie lo naye uzalwa ngabantu njengaye,
akaphumi sidulini.
MADALA: Masango, khawuthule uza kuwona lo mcimbi. 10
NONCI: Hi bantu benkosi! Ndathi ndivelana nomntwana kaMamCirha,
kanti nditheza olunenkume.
MADALA: Nisuke niquphe ukuthetha oku, nixhaph’amagwebu
ningekayifumani nenyongo yento ekuthethwa yona ngobufazi obu
benu- he! Mfanandini uza uphethe mcimbi mni kweli khaya, usithi 15
mandombele yiphi ingoma?
NDILA: Tshangisa! Skhomo! Kudala undinyula ezinyuleni, namhlanje
ndigxampuza kokaThisayo umgxobhozo.
MADALA: Ngako oko inqanawa iya kufuna embombo imiqokozo.
NDILA : Kunjalo kanye Tshangisa. UMawonga undityhola ngokunxila 20
esikolweni into ke leyo endingazange ndiyenze ndinxila nje.
Ukuba ndiyanxila ndizinxilela phaya ezingqaqeni kambe ke
selendithembise ngomnyango.
MADALA : Uyititshala yokuqala ukwenza loo nto?
NDILA: Ndazi phi na Tshangisa ngokuba isuthu ngathi liphume nam 25
nje.
MADALA: Hlala ndikuxelela ukuba uMawonga akunakumbeka entanyeni
okwedyokhwe.
NDILA: Eyona nto undibona ukungakwazi ukufundisa esisigqogqo oku
kwakhe kuyo yonke le ngingqi. 30
MADALA: Masidlule apho mfo wam. Ingaba yintoni ekuthuthe yaza
kukubek’ apha?
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2022) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 19
4.1.1 Xela ukuba wazana njani uMadala noMasango ekuthethwa ngaye
kwisicatshulwa. (1)
4.1.2 Chonga igama elithetha, “ingxaki” kwinkcaza ekrwelelwe umgca
ngaphantsi kwisicatshulwa. (2)
4.1.3 (a) Ngqina ngokwesicatshulwa ukuba uNdila wayengaqali ukuza
kufuna uncedo kuMadala. (2)
(b) Chaza ukuba oku kuncedwa kwakhe nguMadala kumbeke
kweyiphi imeko uNdila emva koku. (1)
4.1.4 Tolika inkcaza ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa. (1)
4.1.5 Ingaba waphumelela umnqweno kaNdila wokuba angagxothwa
eNobutho? Xhasa impendulo yakho. (2)
4.1.6 Ngqina ukuba oku kukwisicatshulwa kuqhubeka kula maxesha
okhanyo. (2)
4.1.7 Tshatisa uhlobo lwejenra ekuKHOLAM B nophawu lwayo
olukuKHOLAM A.
KHOLAM A KHOLAM B
(a) Ibhalwa ngokohlobo (i) Yidrama
lwemiqolo
(b) Ibhalwa ngokohlobo lweprozi (ii) Sisichazi-magama
(c) Yahlulwa ngokweendima (iii) Sisihobe
nemiboniso
(iv) Libali elifutshane
(3 x 1) (3)
4.1.8 Kubeluncedo njani ukungabikho komlinganiswa onguMawonga
njengenqununu yaseNobutho kweli bali? (2)
4.1.9 Xela uphawu anikwe lona ngumbhali uMawonga olumenze ukuba
angaphumeleli ukumelana nemiqobo ebisendleleni yakhe. (2)
KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
20 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2022)
4.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA H
FUNEKA: Mfo kabawo ezilumkileyo zitya zibeka ukuze zithi akwaphusa
uxam, zitshone emngxunyeni, zixel’iimbovane.
ZANELE: Hayi mntakabawo iliwa libhek’umoya.
FUNEKA: Ngubani othathe indawo kaMawonga?
ZANELE: Lichelezi apha uMaziko. 5
FUNEKA: Yeka umntwana womntu wethu. Kukh’ukuthini wethu?
Kubethw’iintonga kulo mhlaba asazi phesheya kwengcwaba.
ZANELE: Umgibe obambisa ngawo unqakulwa kwanguwo uthiywe
bantu bambi. Makalumke noMaziko.
FUNEKA: Umthiyi usoloko elibaze kanobom iliso lakhe ekuphambeni 10
imigibe. Ezidluleyo zidlule, zishiywa apho kubethelwe
mgama.
ZANELE: Lilonke uthi efileyo ayanyiwa mathole yebhonxileyo
ephilisayo.
FUNEKA: Uliva kakuhle. 15
ZANELE: Kodwa ndingathini ukumenza loo nto uMawonga?
FUNEKA: Akuyazi into owawuzokuyenza apha eMonti?
ZANELE: Ndiyazi nqo mtshan’am.
FUNEKA: Ukuba uyiloo mbo yondla amadoda akuzikulunga. Amadoda
adalelwe ukondla. 20
ZANELE: Hayi ntombi musa ukude wolule, ndinqena nje ukulahla imbo
yam ngophoyiyana.
FUNEKA: Kulunge kanye uphoyiyana xa imbo inyanyeka; ngaphezulu
ndikholwa apha kule ndlu ziintaka ezibekayo.
(Nkqo! Nkqonkqo!) 25
FUNEKA: Nguye lowo, kokwesihlanu kule veki simondla engatsitsi nto.
Zimela phaya ewodrophini umyekele kum. (Azimele angene
uMawonga.)
FUNEKA: Ngena.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2022) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 21
MAWONGA: Hallow mtshana. 30
FUNEKA: Mh!
MAWONGA: Kutheni na namhlanje? Waphusile uxam?
FUNEKA: Kaloku kuhlwa kusisa, iyileyo imini inezayo. Ndingakwenzela
ntoni?
MAWONGA: Uphi uZan? 35
FUNEKA: Oko ebeye edolophini akakabuyi.
MAWONGA: Awu! Ziziphi ezi venkile zivula de kubethe intsimbi yesine
ngoMgqibelo?
4.2.1 Chaza eyona ngxaki wayejongene nayo uMawonga ngokwesi
sicatshulwa. (2)
4.2.2 Xela isizathu sokuba umdla kaFuneka ubesekubeni uZanele ahlale
enendoda athandana nayo. (2)
4.2.3 Kuvezwe njani kwesi sicatshulwa ukuba uZanele uyamsizela
uMawonga? (2)
4.2.4 Kwakutheni ukuze aqiniseke uFuneka ukuba uMawonga
wayengazikukhupha mali akufika ngolu suku? (2)
4.2.5 Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli. Umbalisi kule noveli
ngumntu (ongaphakathi/ongaphandle) ebalini. Xhasa impendulo
yakho. (3)
4.2.6 Chonga zibeziBINI iziganeko ezenzekileyo ebalini kwezi
zilandelayo.
(a) UZanele wahlangana noMawonga ethekweni bathandana.
(b) UNdila waya kwaFuneka eyokuboleka imali.
(c) UNdila wabulala uMawonga.
(d) UMaziko waya kwaMadala eye kuthetha ngoLoni ochitha
isikolo. (2)
4.2.7 Chaza umxholwana ovela kwesi sicatshulwa. (2)
4.2.8 Xela indima yempixano ebalini. (2)
[35]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
22 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2022)
UMBUZO 5: INZALA YAMARHAMBA – M. Mlokoti
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule drama uze uphendule imibuzo
esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude
obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
UMBUZO 5.1 noMBUZO 5.2.
5.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA I
NCAPHAYI: Ndiyabulela Tshezi, ndiyabulela mkam. Nantsi into, ndiyazi
kona ukuba sithi isintu indoda ayikhali nokuba seyingxange
ezingxangxasini, kodwa mkam kunyembelekile.
MATSHEZI: Ndiphulaphule tata.
NCAPHAYI: Ewe kona ngokwempilo ndixikixekile nkosikazi, namandla 5
andisenawo ngoku, nogqirha ukungqinile oko izolo xa
besiphaya. Uyakhumbula phofu?
MATSHEZI: Ewe tata ndiyakhumbula, yaye khange ndithande, kodwa
ndifane ndaziqinisa ngelithi nguThixo owaziyo.
NCAPHAYI: Heke. Kodwa andikhathazwa yimpilo nakukuguga nje kodwa 10
mfazi. Eyona nto ingamandla yimeko yaba bantwana ndiza
kukushiya nabo xa ndinokuthi ndibhubhe.
MATSHEZI: Ubona nje nam iyandixhalabisa imeko yaba bantwana Tolo,
ngakumbi uDina-hayi akandonwabisi konke-konke.
NCAPHAYI: Heke, - Ndilapho kanye, lo mntwana andiyifumani ingqondo 15
yakhe kwaphela. Ukhe umve khona wena encokola
nodadewabo nabantakwabo?
MATSHEZI: Hayi tata, uyinto esoloko izivalele egumbini lokulala, suka
amke ngorhatya abuye ezinzulwini zobusuku.
NCAPHAYI: Nantso ke. Ikho le nto imtyayo lo mntwana, kunjalo inkulu. 20
Uyaqonda phofu ukuba uBantubomzi noNtomboxolo ngabona
baselula yaye bamele ukujonga kuye njengomzekelo, kodwa
hayi akanguwo umzekelo konke-konke.
MATSHEZI: Hayi kona kunjalo tata, ibe eyona nto indixhalabisa
nangakumbi yile yokuba umkhuluwa lo wabo uZanoxolo 25
uyakhwela kulo nyaka uzayo, uya eMlungwini.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2022) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 23
5.1.1 Xela ukuba wazana njani uNcaphayi noNtomboxolo ekuthethwa
ngaye kwisicatshulwa. (1)
5.1.2 Chonga igama elithetha, “amanzi” kwinkcaza ekrwelelwe umgca
ngaphantsi kwisicatshulwa. (2)
5.1.3 (a) Ngqina ngolwazi olukwisicatshulwa ukuba uDina unemfihlo
angaxeleli mntu ngayo. (2)
(b) Chaza ukuba le mfihlo anayo uDina imbeke kweyiphi imeko
ekupheleni kwebali. (1)
5.1.4 Tolika inkcaza ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa. (1)
5.1.5 Ingaba waphumelela umnqweno kaNcaphayi wokuba uDina ayeke
ukubuya ebusuku? Xhasa impendulo yakho. (2)
5.1.6 Ngqina ukuba okukwisicatshulwa kuqhubeka kula maxesha
okhanyo. (2)
5.1.7 Tshatisa uhlobo lwejenra ekuKHOLAM B nophawu lwayo
olukuKHOLAM A.
KHOLAM A KHOLAM B
(a) Ibhalwa ngokohlobo (i) Yidrama
lwemiqolo
(b) Ibhalwa ngokohlobo (ii) Sisichazi-magama
lweprozi
(c) Yahlulwa ngokweendima (iii) Sisihobe
nemiboniso
(iv) Libali elifutshane
(3 x 1) (3)
5.1.8 Kubeluncedo njani ‘ukusweleka’ kwabasebenzi
bakwaThambolenyoka kweli bali? (2)
5.1.9 Xela uphawu anikwe lona ngumbhali uThambolenyoka olumenze
ukuba angaphumeleli kwimizamo yakhe yokuzakhela ubutyebi. (2)
KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
24 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2022)
5.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA J
NYOKA: (Esothuka) Nithi kutheni?
NOYONGO: Kunjalo Mlungu.
NYOKA: Yinto eyenzeke njani leyo?
NOYONGO: Kuthiwa ucholwe ngamapolisa emva kwentsimbi yethoba phezolo
Mlungu. Ucholwe equngquluze phambi kwendlu leya ebehlala 5
kuyo noNozici.
NYOKA: Kuthiwa wenzakele njani?
NOMHASE: Naye kuthiwa linxeba linye Mlungu, emqolo. Lingene ngemva
ezimbanjeni latyhubela laya kuhlaba intliziyo. Kubonakala ukuba
bekuxa avula umnyango, kuba kuthiwa ufunyenwe efumbethe 10
isitshixo esandleni.
NYOKA: Akukho nto ithathiweyo kuye?
NOYONGO: Hayi Mlungu, nesipaji sakhe sifunyenwe sisekuye.
NYOKA: (Uthule ithutyana ecinga ejonge phantsi, suka wagqabhuka
ngumsindo) -Niyayibona le nto ndiyithethayo, ndisithi kuni 15
bambani laa mntwana unxibe impahla emnyama. Niyaphela
ngoku. Kule veki iphelileyo ibinguNozici, ngoku nguNozigoci.
Ngubani owaziyo ukuba kule izayo izakuba ngubani?
Mhlawumbi nguwe Nomhase, Noyongo okanye ndim. Kwazi
bani? 20
NOYONGO: Kodwa makhe sithethele phantsi Mlungu. Nawe usuka
usihwahwe ngamanye amaxesha singakwazi nokucinga. Yini
Mlungu wam kunini sasebenza nawe sithembekile. Ewe yona
into yokugetyengwa kukaNozici noNozigoci ngolu hlobo ayehli
kamnandi nakuthi. Kodwa wena usuke uthi sisazama 25
ukusebenzisana nawe usihwahwe ngolu hlobo. Usebenzise
amazwi abukhali nahlabayo, usaphule iintliziyo.
NOMHASE: Ewe kunjalo Mlungu. Unyanisile uNoyongo. Akuzange kube nje
apha kweli khaya. Iminyaka sasebenza apha, akuzange kube
nje. Nathi asithandi Mlungu. 30
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2022) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 25
5.2.1 Chaza eyona ngxaki wayejongene nayo uThambolenyoka ngokwesi
sicatshulwa. (2)
5.2.2 Xela isizathu sokuba umdla kaThambolenyoka ibekukufuna ukwazi
ukuba akukho nto ithathiweyo na kuNozigoci. (2)
5.2.3 Kuvezwe njani kwesi sicatshulwa ukuba ooNoyongo
bayamkhalazela uThambolenyoka? (2)
5.2.4 Kwakutheni ukuze aqiniseke uDina ukuba uGxalaba uza kumnceda
kubanjwe uThambolenyoka? (2)
5.2.5 Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli. Umbalisi kule noveli
ngumntu (ongaphakathi/ongaphandle) ebalini. Xhasa impendulo
yakho. (3)
5.2.6 Chonga zibeziBINI iziganeko ezenzekileyo ebalini kwezi
zilandelayo.
(a) UDina wagoduka wayokucela uxolo kubazali bakhe.
(b) UKuku wagxothwa kwaNyoka kuba ekhulelwe.
(c) UNoyongo wabulawa ngokuhlatywa ngencula.
(d) Amapolisa ambamba uNyoka amvalela (2)
5.2.7 Chaza umxholwana ovela kwesi sicatshulwa. (2)
5.2.8 Xela indima yempixano ebalini. (2)
[35]
AMANQAKU ECANDELO B: 35
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
26 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2022)
ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE
Kweli Candelo, kukho imibuzo esetwe kula mabali mafutshane alandelayo:
• ‘Umntu akalahlwa’ – LL Ngewu
• ‘Ndakuyicela ivuthiwe’ – EZ Guqa
Phendula YONKE imibuzo ekwibali elifutshane olifundileyo.
UMBUZO 6
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kula mabali mafutshane uze
uphendule imibuzo esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo
asisikhokelo sobude obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
UMBUZO 6.1 noMBUZO 6.2.
UMNTU AKALAHLWA – LL Ngewu
6.1 ISICATSHULWA K
Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
UMathidala ke ubeneenkomo ezityaliweyo kuyo yonke loo lali yaseThembeni,
Imali yona ebengayikhathalelanga nganto kuba ubengawuqondi kakuhle
umsebenzi wayo, Ubelima umbona, iimbotyi namazimba ngeenkomo zakhe
kanti ekwasenga kwalapha kuzo. Izinto ezithengwa evenkileni bezinqabile kweli
khaya kangangokuba abantwana bakhe babethande ukudlakazela 5
nokuhleleleka phakathi kwabanye abantwana.
Unobangela wokuba iintombi zakhe ezimbini nonyana bangafundi kukuba
bebesolusa loo mhlambi kuloo mathambeka aseThembeni. Ibiluvuyo
olungathethekiyo kunkabi ukuba neentombi ezingaka kuba eqonda ukuba
umhlambi wakhe uza kuya ukhula ngokukhula. Ithemba lakhe letha mhla 10
kwamitha uThandile intombi yakhe yamazibulo. Le ntombi yehlelwa sesi siwo xa
igqibezela izifundo zayo zobutitshalakazi eBhencuthi. UMathidala wambetha loo
mntwana walutywantsi emxelela ukuba soze aphindele kweso sikolo, phofu
enziwa kukungaqondi ukuba intombi le sele iyigqibile imfundo yayo.
Ube kwazama ukuyigocagoca eyomba ukuba leliphi eli tshivela 15
limenzakalisileyo, wabuya nembande yesikhova nakuba bekubonakala ukuba
oyena mntu onobungozi bokumenzakalisa nguyise ncakasana. Uthe ngenxa
yomsindo wazikhupha neentombi zakhe ezimbini esikolweni ezithuka ezifanisa
nayo yonke into eyakha yambi apha phantsi kwelanga. UMaMthi wathi
akuthetha nendoda yakhe eyicenga ukuba ingabakhuphi abantwana esikolweni, 20
wathukwa wathi shwaca oku kwakhe njengelokonya lomfazi elithwebula
abantwana kwindlela eyiyo.
6.1.1 Xela ukuba wazana njani uMathidala noMaMthi ekuthethwa ngaye
kwisicatshulwa. (1)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2022) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 27
6.1.2 Chonga igama elithetha, “ukwahluka kakhulu” kwinkcaza ekrwelelwe
umgca ngaphantsi kwisicatshulwa. (2)
6.1.3 (a) Ngqina ngolwazi olukwisicatshulwa ukuba uMathidala
wayekhohlakele engenalusini ngakwiintombi zakhe. (2)
(b) Chaza ukuba oku kuzikhohlakalela kwakhe iintombi zakhe
kumbeke kweyiphi imeko uMathidala ekupheleni kwebali. (1)
6.1.4 Tolika inkcaza ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa. (1)
6.1.5 Ingaba waphumelela uMathidala ukuba zohlwayeke iintombi zakhe
ngokuzigxotha kwakhe? Xhasa impendulo yakho. (2)
6.1.6 Ngqina ukuba okukwisicatshulwa kuqhubeka kula maxesha okhanyo. (2)
6.1.7 Tshatisa uhlobo lwejenra ekuKHOLAM B nophawu lwayo
olukuKHOLAM A.
KHOLAM A KHOLAM B
(a) Ibhalwa ngokohlobo (i) Yidrama
lwemiqolo
(b) Ibhalwa ngokohlobo (ii) Sisichazi-magama
lweprozi
(c) Yahlulwa ngokweendima (iii) Sisihobe
nemiboniso
(iv) Libali elifutshane
(3 x 1) (3)
6.1.8 Kubeluncedo njani ukuphangela kukaThandile eMpheko kweli bali? (2)
6.1.9 Xela uphawu anikwe lona ngumbhali uMathidala olumenze ukuba
angaphumeleli kwimizamo yakhe yokuzakhela ubutyebi. (2)
KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
28 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2022)
NDAKUYICELA IVUTHIWE – EZ GUQA
6.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA L
Kuphele iminyaka emine ingekho imvisiswano phakathi koNozukile nomzi
wamaNdlambe yaye noMaVumisa ubechwethelwa phaya kude
ngumolokazana kaMchitheki. Uhambe ngoku uNozukile wanonyawo
lwemfene, kwacaca ukuba nesikolo eso wayedlisela ngaso akanamsebenzi
naso. Kungenzeka phofu ukuba nesikolo eso yayingeyonto wayeyiwele 5
phezulu, koko wayezama nje indlela yokuchitha isithukuthezi ngenxa
yokunqaba kwezinto zokuchitha isithukuthezi eMaqaqasini. Akuvakali ukuba
wayeneenjongo ezinzulu ngemfundo Mhlawumbi wakhutshwa esikolweni
lisoka esanxanelwe imfundo.
Ubesimka ekhaya engaxelelanga mntu. Kaloku babengasatshotshelani 10
noMaVumisa. Ubebuya uQolwana umfazi wakhe engekho athi akubuza
kunina ukuba uyephi, omnye aziphendulele nje ngokupholileyo esithi, “Hayi
kaloku, nyana, umfazi ngowakho. Ingathi wawutshilo nje kumadoda
amaNdlambe”. Nakuba ebebonakalisa ukuxhalaba nje ubethi xa abuzwe
ngamadoda amaNdlambe, agqibe ukusenga kwezimithiyo ngokuthi umshiye 15
eThekwini.
Iqhubile le nto uNozukile emana elahleka athi akubuzwa ukuba uvela phi
abeyinto emntwini. Esi simo sikaNozukile simtsho uQolwana waziva ngathi
yinkunzi enqunyulwe amanqindi. Kuthe esajonge le yokumana elahlekelwa
ngumfazi ngathi uyathwasa, wasuka ngeny’imini kwasa uNozukile eyiwole 20
yonke eyakhe, akashiya nesipeliti. Kwakubanje uye wabona unyana
kaMchitheki ukuba amasi agcadwe elangeni.
6.2.1 Chaza ingxaki wayejongene nayo uQolwana ngokwesi sicatshulwa. (2)
6.2.2 Xela isizathu sokuba uNozukile angevani noMaVumisa. (2)
6.2.3 Kuvezwe njani kwesi sicatshulwa ukuba uNozukile wayehamba
iindlela ezingaqondakaliyo? (2)
6.2.4 Kwakutheni ukuze kuthiwe uNozukile akanguye umfazi
wamaNdlambe? (2)
6.2.5 Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli. Umbalisi kweli bali
ngumntu (ongaphakathi/ongaphandle) ebalini. Xhasa impendulo
yakho. (3)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2022) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 29
6.2.6 Chonga zibeziBINI iziganeko ezenzekileyo ebalini kwezi zilandelayo.
(a) UMaVumisa wendisa uNokwanda.
(b) UNozukile usebenza eThekwini.
(c) UMluleki uxolelana noNozukile.
(d) UQolwana uzilobolela umfazi. (2)
6.2.7 Chaza umxholwana ovela kwesi sicatshulwa. (2)
6.2.8 Xela indima yempixano ebalini. (2)
[35]
AMANQAKU ECANDELO C: 35
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
30 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2022)
ICANDELO D: ISIHOBE
UMBUZO 7: IVAMNA BAFAZI BOLUSU – S. Maputi nabanye
Funda izicatshulwa zemibongo ezilandelayo uze uphendule imibuzo esetwe
kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude
obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
UMBUZO 7.1 noMBUZO 7.2.
7.1 Funda umbongo olandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA M
UMNQAYI – S. Maputi
1 Untongani le ingazanga yabetha?
2 Untongani le ingalaliswayo?
3 Untongani le ikwazi ukuthetha?
4 Untongani le ingaqoqwayo?
5 Awufakwa ntsilasthi nadalo.
6 Lo mnqayi usikelelekile.
7 Asinduku le ukuhlonipheka;
8 Ngobumnyama nesithozela;
9 Ayichathwa bhinqa nankwenkwe;
10 Phofu ayihlali nezinye izagweba;
11 Lo mnqayi uthamsanqelekile.
12 Amakrwala athweswa ngawe;
13 Khu ngokunene oobhuti abatsha.
14 Begcine umfaneleko nokuxabiseka;
15 Bengcembe bekhangele phantsi;
16 Ingekuko ukuthanda kodwa intlonipho
17 Yakho mnqayindini.
18 Yintoni le ityhulu ngawe;
19 Imicimbi oyisindlekayo inesizothe nje?
20 Kumangalwa ngawe kwaXhosa;
21 Ugodusa isisu uqhube nekhazi;
22 Loo madoda emva kwezo nkomo,
23 Awaphazami ukuphekuza ngawe.
24 Akufika emzini awabuzwa,
25 Kuyaziwa, inyewe lulwendiselwano;
26 Kwakubonwa wena kuthethwa ngosingaye,
27 Hayi inyewe yobukhozi.
28 Lo mnqayi undilisekile.
29 Ubuhlobo, uzakuzo ufombekile.
30 Abasweleyo nezinhanha bawukhonzile.
31 Intsingiselo ibubom obutsha.
32 Kuloo masebe ombhongisa nentsinde,
33 Kanti nesiphingo ukuthwasa koMdumba.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2022) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 31
7.1.1 Nika zibeMBINI izinto ezingenziwayo ngomnqayi ngokwakwisitanza
soku-1. (2)
7.1.2 Xela ukuba usetyenziselwe ntoni umbuzo buciko kwimiqolo
yokuqala emine yalo mbongo. (2)
7.1.3 Nika umsebenzi owenziwe yirayim kulo mbongo. (2)
7.1.4 Chonga isithetha-ntonye segama, ‘isidima’ kwisitanza sesi-2. (1)
7.1.5 Cacisa okuqulethwe sisitanza sesi-3. (2)
7.1.6 Chaza indlela esahluke ngayo isitanza sesi-4 kwesesi-5
ngokwesakhiwo sangaphandle salo mbongo. (2)
7.1.7 Xela ukuba unjani umoya otyalwa yimbongi kulo mbongo. Xhasa
impendulo yakho. (2)
7.1.8 Loluphi udidi lombongo olu? Xhasa impendulo yakho. (2)
7.1.9 Ingaba ulwazi olufumene kulo mbongo luyitshintshile indlela
owubona ngayo umnqayi? Xhasa impendulo yakho. (3)
KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
32 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 (EC/SEPTEMBA 2022)
7.2 Funda esi sicatshulwa sesibongo silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA N
UNJINGALWAZI P.T. MTUZE – Z. Mtumane
1 Aa! Njinga yolwazi!
2 Mathwal’izidanga ngentloko!
3 Wena Mabelek’izidang’emqolo!
4 Kuzo zonke utshila ngesiXhosa.
5 Kumaziko emfundo uyaziwa,
6 Waziwa ngokufunda nokuxelenga.
7 KwaSesile ukhe wabonwa,
8 Uphethe isidanga sokuqala,
9 Uhlanganise noguqulo-ntetho.
10 E-UNISA bayakwazi.
11 Apho ubufunda ngekhandlela,
12 Ukuze nje ube neHonours neMasters
13 NaseKapa ukhe wavela,
14 Ukuze nje bakubize ngobuGqirhalwazi,
15 Siyakukhahlela ke Gqirha wolwazi
16 Ubazi bonke ubugoci-goci besiXhosa.
17 Wena Mguquli weelwimi ezimbini,
18 Uguqulel’isiNges’esiXhoseni,
19 Ubuy’ubuyisel’isiXhose’esiNgesini,
20 Ukuz’amaXhos’aqondane namaNgesi,
21 NamaNges’angalahlekwa sisiXhosa.
7.2.1 Xela uphawu olubonisa ukuba lo ngumbongo osisibongo.
Cwangcisa impendulo yakho ngolu hlobo:
(a) Indlela yokusiqala isibongo (1)
(b) Ubume bezitanza zesibongo (1)
7.2.2 Nika umfanekiso-ntelekelelo oziswa ligama elibhalwe ngqindilili
kwisicatshulwa. (2)
7.2.3 Khankanya zibeNTATHU iidyunivesithi afunde kuzo uNjingalwazi
Mtuze ngokwesitanza sesi-2 sesi sibongo. (3)
7.2.4 Caphula umqolo osixelela ukuba uNjingalwazi Mtuze ukhe wafunda
ehlala emzini wakhe. (2)
7.2.5 Libhekisa kwintoni igama elikrwelelwe umgca ngaphantsi kwesi
sibongo? Xhasa impendulo yakho. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2022) ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2 33
7.2.6 Nika umongo wesitanza sesi-3 sesi sibongo. (2)
7.2.7 Sidlulisa myalezo mni esi sibongo? (3)
7.2.8 Ngubani imbongi yesi sibongo? (1)
[35]
AMANQAKU ECANDELO D: 35
AMANQAKU EWONKE: 70
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Study this subject
Recommended for this subject
_hlayiso.com_--84c9883f-167c-4b5b-b7e7-eda3f18f2708/v1-69f0fdf52ad0ba2fd2ce/card.webp)
Question paper
isiXhosa FAL Grade 12 P3 September Preparatory Exams 2022 QP

Question paper
isiXhosa FAL Grade 12 Paper 2 NSC June 2022 Question Paper

Question paper
isiXhosa FAL Grade 12 P2 September Preparatory Exams 2021 QP

Question paper
isiXhosa FAL Grade 12 P2 September Preparatory Exams 2019 QP

Question paper
isiXhosa FAL Grade 12 P2 September Preparatory Exams 2018 QP

Question paper
isiXhosa FAL Grade 12 P2 September Preparatory Exams 2018 QP
More from Grade 12 isiXhosa FAL

Memorandum
isiXhosa FAL Grade 12 Paper 2 Eastern Cape Mock 2025 Memo

Memorandum
isiXhosa FAL Grade 12 Paper 3 Eastern Cape Mock 2025 Memo

Memorandum
isiXhosa FAL Grade 12 Paper 1 NSC June 2025 Memo

Memorandum
isiXhosa FAL Grade 12 Paper 3 NSC June 2025 Memo

Memorandum
isiXhosa FAL Grade 12 Paper 1 Eastern Cape Mock 2024 Memo

Memorandum