Downloaded from hlayiso.com
SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS
ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO (FAL)
IPHEPHA LESIBINI (P2)
2022
AMANQAKU: 70
IXESHA: 2½ Iiyure
Olu viwo lunamaphepha angama-32.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
You're offline
Skip to contentQuestion paper 




_hlayiso.com_--84c9883f-167c-4b5b-b7e7-eda3f18f2708/v1-69f0fdf52ad0ba2fd2ce/card.webp)
View all



IsiXhosa FAL P2 May-June 2022_hlayiso.com_.pdf
Isixhosa Fal · Grade 12 · NSC June Exam · 2022 · isixhosa. Question paper, 32 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Isixhosa Fal
- Grade
- Grade 12
- Language
- Isixhosa
- Document type
- Question paper
- Year
- 2022
- Exam period
- NSC June Exam
- Paper
- 2
- Pages
- 32
- File size
- 586.8 KB
Loading document…
Loading document…
1 of 32
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 2 DBE/2022
SC/NSC
IMIYALELO NENGCACISO
Funda le miyalelo ngenyameko phambi kokuba uqalise ukuphendula imibuzo.
1. MUSA ukuzama ukufunda lonke iphepha lemibuzo. Yiya kwiphepha
lesiqulatho elilandelayo uze uphawule amanani emibuzo esetwe kwiincwadi
ozifundileyo kulo nyaka. Emva koko, funda le mibuzo uze ukhethe leyo ufuna
ukuyiphendula.
2. Eli phepha linamaCANDELO amaNE:
ICANDELO A: Inoveli (35)
ICANDELO B: Idrama (35)
ICANDELO C: Amabali amafutshane (35)
ICANDELO D: Isihobe (35)
3. Phendula imibuzo emiBINI kumacandelo amaBINI, ngolu hlobo:
ICANDELO A: INOVELI
Phendula umbuzo kwinoveli oyifundileyo.
ICANDELO B: IDRAMA
Phendula umbuzo kwidrama oyifundileyo.
ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE
Phendula imibuzo esetwe kumabali amafutshane omaBINI.
ICANDELO D: IMIBONGO
Phendula imibuzo esetwe kwimibongo yomiBINI.
Sebenzisa itshekhlisti ukuzincedisa.
4. Landela imiyalelo esekuqaleni KWECANDELO NGALINYE ngononophelo.
5. Nombola iimpendulo zakho kanye ngokwendlela ekunonjolwe ngayo
kwiphepha lemibuzo.
6. Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA.
7. Sebenzisa imizuzu engama-75 KWICANDELO NGALINYE.
8. Bhala ngokucocekileyo nangokucacileyo.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 3 DBE/2022
SC/NSC
IPHEPHA LESIQULATHO
Eli phepha liza kukunceda ukwazi ukukhetha imibuzo ofuna ukuyiphendula
ngaphandle kokufunda lonke iphepha.
ICANDELO A: INOVELI
Phendula NAWUPHI umbuzo OMNYE okwinoveli oyifundileyo.
INANI LOMBUZO AMANQAKU IPHEPHA
1. Kusa Kusihlwa 35 5
2. Umqol' uphandle 35 9
3. UMonwabisi 35 13
ICANDELO B: IDRAMA
Phendula NAWUPHI umbuzo OMNYE okwidrama oyifundileyo.
4. Ndiyekeni 35 17
5. Inzala YamaRhamba 35 21
ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE
Phendula YOMIBINI imibuzo esetwe kumabali amafutshane.
6.1 'Umntu akalahlwa' 18 25
6.2 'Ikhikhizela laseDangwana' 17 27
ICANDELO D: ISIHOBE
Phendula YOMIBINI imibuzo esetwe kwimibongo.
7.1 'Imbongi' 18 29
7.2 'Lala njalo ke Madib' omkhulu!' 17 31
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 4 DBE/2022
SC/NSC
ITSHEKHLISTI
QAPHELA: Phendula imibuzo emibini kumacandelo amaBINI.
Phawula (√) amacandelo owakhethileyo.
ICANDELO IINOMBOLO INANI PHAWULA
ZEMIBUZO LEMIBUZO (√)
EPHENDU-
LWAYO
A: Inoveli
(Kusa Kusihlwa) 1–3 1
(Umqol' uphandle)
(UMonwabisi)
B: Idrama
4–5 1
(Ndiyekeni)
(Inzala YamaRhamba)
C: Amabali amafutshane
6.1 + 6.2 1
('Umntu akalahlwa')
('Ikhikhizela laseDangwana?')
D: Isihobe
7.1 + 7.2 1
('Imbongi')
('Lala njalo ke Madib'omkhulu!')
QAPHELA: Qinisekisa ukuba uphendule imibuzo kumaCandelo amaBINI kuphela.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 5 DBE/2022
SC/NSC
ICANDELO A: INOVELI
Kweli candelo, kukho imibuzo esetwe kwezi noveli zilandelayo:
Kusa Kusihlwa nguKS Bongela
Umqol' uphandle nguMAP Ngani
UMonwabisi nguZA Japhta
Phendula YONKE imibuzo ekwinoveli oyifundileyo.
UMBUZO 1: KUSA KUSIHLWA – KS Bongela
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule noveli uze uphendule imibuzo
esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude
obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINi izicatshulwa, oko kukuthi
UMBUZO 1.1 noMBUZO 1.2.
1.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA A
Uyise kaMpumelelo yena ebesebhetele kwezi ntsuku kangangokuba
ebecinga ukuphindela emsebenzini ngoMvulo. Naye uqabuke sekubethe
isiqingatha emva kwentsimbi yesibhozo, yamkhathaza le nto kuba ebethanda
ukuvukela evenkileni yakhe xa eziva engcono. Namhlanje ubebanjezelwe
ngamaphupha athe akuwazikisa akawathanda. Akakhange azikhathaze 5
ngokuwaxelela inkosikazi yakhe.
Uphuphe ngathi uvuswa kukukhala kwesikhova athe akukroba wafika sihleli
ngcu phezu kwale ndlu yabo. Uthe akusigxotha, sasuka sandanda apha
enkundleni sagqibela ngokuthi ngcu phezu kwemoto yakhe. Uthe akusileqa
apha sabuya saya kungena evenkileni. Uphume nesikhuni somlilo 10
wasigibisela ngaso yasuka yantumekeka ngumlilo yonke ivenkile. Khangela
ke ukuziphosa kuyo ezama ukusindisa impahla encediswa ngabantu.
Ithe yakungena inkosikazi suka lwavaleka nocango olu lukhulu batshixeleka
ngaphakathi. Batsha. Uthe etoshatosha ezama ukuvula suka waphaphama
kanti sekusile kwaye kusemini. Eli phupha ulixelele uYolisa. NoThamsanqa 15
ufike wamxelela ukufika kwakhe ukusuka emzini wakhe. Umntu ongakhange
axelelwe yimazi le kuba kaloku ibisesisifu.
Le ngxabano yabo yeveki ephelileyo yavakala ebantwini ngokubanzi kuba
kaloku umphembi wayo wakha wazihambahambisa ukuza kuva ukuba izele
nkomo ni na. Uthe akuhletyelwa yitshomikazi le, wayisasaza ngakumbi 20
elokishini.
1.1.1 Xela indawo akuyo uLungile ngeli xa aphuphayo. (1)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 6 DBE/2022
SC/NSC
1.1.2 Ngqina ngolwazi olukwisicatshulwa ukuba uyise kaMpumelelo
ebengasayi emsebenzini. (1)
1.1.3 Nika isithethantonye segama, 'akuwazikisa' elikrwelelwe umgca
ngaphantsi kwisicatshulwa. (1)
1.1.4 Isixelela ntoni ngoLungile inkcaza ebhalwe ngqindilili? (2)
1.1.5 Chaza ukuba ngokwasebalini lizaliseke njani iphupha likaLungile. (2)
1.1.6 Cacisa ukuba kumfake njani engxakini uNomakhwezi ukuthemba
kwakhe kakhulu umhlobo.
Cwangcisa impendulo yakho ngolu hlobo:
(a) Igama lomhlobo abemthembe kakhulu uNomakhwezi. (1)
(b) Ukuthemba kwakhe umhlobo omxele ku-a kumfake njani
engxakini? (2)
1.1.7 Xela ukuba lwaluyokwenza ntoni usapho lwakwaNtsibande
eStanger ze lufumane ingozi yemoto. (1)
1.1.8 Kwakutheni ukuze uNomakhwezi angamxhasi uLungile xa wayefuna
ukwenza idinala nesidlo sevenkile? (2)
1.1.9 (a) Xela udidi lwempixano olukhoyo phakathi kosapho
lwakwaNtsibande nolwakwaMakhwetshu kule noveli. (1)
(b) Chaza indlela esonjululwe ngayo le mpixano uyixele ku-(a)
ngokwasebalini. (2)
1.1.10 Ngqina ngengongoma eNYE ukuba esi sicatshulwa sithathwe
kwinqanaba lokuyondelelana/lokujiya kwebali. (2)
KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 7 DBE/2022
SC/NSC
1.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA B
Uthe akuqwalasela uMpumelelo ekhaya apha waphawula ukuba
asingomsebenzi owenziweyo ngummangaliso. Ivenkile yakowabo
yayandisiwe yankulu yaza yahonjiswa ukwenzela ukuba ibe nombizane.
UThamsanqa wayesefumene nemvume yesilarha, naso sesiqalisile. Nala
mahla-ndinyuke sesikhe saweva mayela nale venkile athe kanti afike 5
endodeni.
Kwakhona waphawula ukuba indlu yakowabo yokuhlala ibuye yakhiwa
okutsha ngendlela ebukekayo. Urhwebo jikelele lwaluqhuba ngendlela
eyanelisayo kakhulu kuba phezu kweveni, kwakusekufunwe neloli yokuthutha
impahla. Kwathi kanti lo ngcembe wezi senti, emva kweminyaka uzala into. 10
Uyisemncinci wayeqeshe nabantu bokujonga la mashishini, yena
engumongameli wawo omabini. Kwakukho nelinye inxiwa awayelifumene
komnye umntu apha eG.G. enenjongo yokuba uza kwakhela unyana wakhe,
uMpumelelo, indawo yokuxilongela ukuba uyathanda koko uMpumelelo
wayengenazinjongo zakusebenza eThekwini. 15
Bathi bakudibana negqwetha lakowabo waneliseka kakhulu kukubona
iincwadi ezicacisa ingxowa eyenziweyo ngala mashishini kule iminyaka
angekho, kuba kaloku igqwetha laliwulondolozile lo mzi lingafuni nokuqhelisa
kwakubakho ugqwidi kwicala lala mashishini. Yonke into yayithe mbo,
ngakumbi kuba kuthe kwakubizwa abaphendla-phendli beencwadi 20
zamashishini banika ingxelo ekholisayo ngawo.
Kule ntlanganiso yabo bobathathu, uMpumelelo uthe 'tatomncinci, umnqweno
wam mnye, ngowokuba sihlalisane ngoxolo kulo mzi wakwaNtsibande.
Njengoko ubusele uwaqhuba laa mashishini akazi kuchukunyiswa …'
1.2.1 Yintoni le yayingummangaliso kuMpumelelo malunga nevenkile
yakokwabo ngokwesi sicatshulwa? (2)
1.2.2 Xela ukuba yayiyintoni injongo kaThamsanqa yokuthenga inxiwa
eG.G? (2)
1.2.3 Kwakutheni ukuze aneliseke uMpumelelo akudibana negqwetha
ngokwesicatshulwa? (2)
1.2.4 Ngqina ngolwazi lwebali ukuba lifanelekile igama athiywe lona
uThamsanqa kule noveli. (2)
1.2.5 Ingaba uMpumelelo ungumlinganiswa osicaba okanye ongqukuva
kule noveli? Xhasa impendulo yakho. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 8 DBE/2022
SC/NSC
1.2.6 Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli.
Xa ibali encwadini libaliswa kumntu (wokuqala/wesithathu)
kusetyenziswa igama ('wena'/'yena'). (2)
1.2.7 Nika ngeengongoma eziNTATHU amahla-ndinyuka oluhlangene
nawo usapho lwakwaNtsibande malunga nevenkile yalo. (3)
1.2.8 Xhasa ngolwazi lwebali uluvo lokuba umbhali uphumelele ukuveza
ukuba impumelelo iyafumaneka emva kobunzima. (2)
[35]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 9 DBE/2022
SC/NSC
UMBUZO 2: UMQOL' UPHANDLE – MAP Ngani
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule noveli uze uphendule imibuzo
esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude
obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
UMBUZO 2.1 noMBUZO 2.2.
2.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA C
Ezingcingeni zakhe okaHlobo, yayinye eyayimhleli, ingaba liyintoni na iyeza
lokunyanga loo mbhodamo? Khangela nango amapolisa aqeshelwe ukugcina
ucwangco. Ayemi bhuxe, amanye izandla esinqeni, amanye ezihlekela izinto
zawo, amanye ebukela loo mibhodamo njengaye. Angaba ayediniwe
njengaye bubundlobongela belokishi? Angaba ayelinde nje de kufe umntu 5
ukuze asuke ngokuthumela kuye ukuba azingele ongumbulali? Hayi ukuba
ngumcuphi! Uzisole ngelo umfo kaHlobo.
Wayewuthanda kambe umsebenzi wakhe kodwa isoloko imhleli ingqondo
yokuba ubundlobongela buyekwa nje kuba ekho. Nangaloo ntsasa, amapolisa
ayegqiba kuthumela umyalezo wokuba kufuneka ephande ngokufa kukaEddie 10
Maga noLulama Zuma. Ude wee vumbululu koko kudola kwakhe uHlobo,
wabiza unobhalana wakhe. 'Khawundinced'apha Lizzie mtshan'am. Khwela
emnxebeni ngoku, ubhekise kwiofisi yamapolisa. Ndifuna andithumele
amaphepha ebendithenjiswe ngawo. Mna ndisathi tsi ndaweni ithile.' Utsho
equbula umnqwazi nenqawa yakhe umfo kaHlobo. 15
Uthe xa aphumayo, wadlula ngomngxu webhotile owawuphezu kwetafile.
Utsho ngelimnandi ithamo, wahlasimla. Uphume ngomnyango ekhatshwa
luncumo lukaLiziwe.
Ubethe kuhle ngenqwelo yakhe yamafutha. Naanko eqhaqhazelisa kwezo
zitalato zelokishi, imoto yakhe idavuda nje phezu kweencula zamatye 20
nemiwewe yeendonga, idyubhuza kumachibi eendywala eziphalazwe
ngamapolisa eKansile. Wayephepha ephephile – ephepha amanxila; izigqubu
zamadoda aqondele kookroqo-kroqo …
2.1.1 Xela igama lelokishi ekuqhubeka kuyo lo mbhodamo kuthethwa
ngawo kwisicatshulwa. (1)
2.1.2 Ngqina ngolwazi olukwisicatshulwa ukuba uHlobo uwabona
engawenzi umsebenzi wawo amapolisa. (1)
2.1.3 Nika isithethantonye segama, 'kufe' elikrwelelwe umgca ngaphantsi
kwisicatshulwa. (1)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 10 DBE/2022
SC/NSC
2.1.4 Isixelela ntoni ngoHlobo inkcaza ebhalwe ngqindilili? (2)
2.1.5 Chaza ukuba ngokwasebalini uzaliseke njani umnqweno
wamalungu aseMoonglow wokuthengisa iziyobisi. (2)
2.1.6 Cacisa ukuba kumfake njani engxakini uLinda ukuthemba kwakhe
umntu.
Cwangcisa impendulo yakho ngolu hlobo:
(a) Igama lomntu ebemthembe kakhulu uLinda. (1)
(b) Ukuthemba kwakhe aba bahlobo ubaxele ku-a kumfake njani
engxakini? (2)
2.1.7 Wayeyokwenza ntoni uHlobo kwaLinda? (1)
2.1.8 Kwakutheni ukuze limiswe ityala likaLinda kwiNkundla yeJaji? (2)
2.1.9 (a) Xela udidi lwempixano olukhoyo phakathi komthetho
namalungu aseMoonglow kule noveli. (1)
(b) Chaza indlela esonjululwe ngayo le mpixano uyixele ku-(a)
ngokwasebalini. (2)
2.1.10 Ngqina ngengongoma eNYE ukuba esi sicatshulwa sithathwe
kwinqanaba lengabula-zigcawu. (2)
KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 11 DBE/2022
SC/NSC
2.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA D
'Apho ndifika ndingonwabi khona kukuthi xa ndithe ekuphandeni kwam ndeza
nomntu endimkrokreleyo, ze kuthi naxa sendiqonda ukuba ndiphelelisile
ukuphanda ngesenzo eso ndimkrokrela kuso, suke kungavumi ukuphela oko
kukrokra. Asimnqweno wam ukubona umntu egwetywa ngento angayazi
kwankqu kuyazi.' 5
'Khawuhambe ze, Dick, andikakuva kakuhle.'
'Nantsi le nto, Sajini, uLinda utyholwa ngokubulala uEddie noLulama.' 'Dick,
mfondini, umi kakuhle nje engqondweni yakho?'
'Akukho neyodwa ipeni eshenxileyo. Utsho ngokuba kutheni?' 'Ukuthetha oku
kwakho akwalathi ukuba umi kakuhle. Ungakh' ulinge undixelele ukuba 10
namhlanje akukholwa ukuba uLinda unetyala, emva kokwenza umsebenzi
omkhulu kangaka – ukusombulula isishiqi ebesixakene naso. Iphandle yona
eyokuba uLinda ngumbulali!' Yatsho ibufudumala le ndoda.
'Andikuphikisi. Kodwa mus' ukungxama ugqibe.' 'Uthetha ntoni kanye?'
'Ndiyeke ndithethe ndigqibe.' 15
'Thetha, Dick, ungabhudi kodwa.'
'Bendisathi uLinda uyatyholwa ngokubulala uEddie noLulama. Uyatyholwa
phantsi kobungqina obuqokelelwe ndim. Ngoko ke ndingatsho ukuba
utyholwa ndim.'
'Utyholwa zizenzo zakhe, Dick, uyaphazama ngoku.' 'Yeka ndithethe, Sajini.' 20
'Thetha ke.'
'Kwiveki ezayo, uLinda uza kujongana netyala.'
'Kunjalo nje ngathi kum awusafiki nalo mhla, ndimbone ephendula ngesono
sakhe, ehlawula ngendlela afanele ukuhlawula ngayo-ukuxhonywa ade afe
fi?' 25
'Kahle, Sajini,' wacenga watsho uHlobo.
2.2.1 Yintoni le ingamonwabisiyo uHlobo ngokwesi sicatshulwa? (2)
2.2.2 Xela ukuba wawuyintoni owona mnqweno kaHlobo ngeli tyala
athetha ngalo. (2)
2.2.3 Kwakutheni ukuze afudumale uSajini Ngqondi? (2)
2.2.4 Ngqina ngolwazi lwebali ukuba lifanelekile igama athiywe lona
uLinda kule noveli. (2)
2.2.5 Ingaba uThembisa Ntlokonkulu ungumlinganiswa osicaba okanye
ongqukuva? Xhasa impendulo yakho. (2)
2.2.6 Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli.
Xa ibali encwadini libaliswa kumntu (wokuqala/wesithathu)
kusetyenziswa igama ('wena'/'yena'). (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 12 DBE/2022
SC/NSC
2.2.7 Nika ngeengongoma eziNTATHU ubungqina obabusayanyaniswa
noLinda ngokubulawa kukaEddie noLulama. (3)
2.2.8 Xhasa ngolwazi lwebali uluvo lokuba umbhali uphumelele ukuveza
ukuba ingalo yomthetho inde. (2)
[35]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 13 DBE/2022
SC/NSC
UMBUZO 3: UMONWABISI – ZA Japhta
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule noveli uze uphendule imibuzo
esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude
obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINi izicatshulwa, oko kukuthi
UMBUZO 3.1 noMBUZO 3.2.
3.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA E
Wawungafika sele efunde amaqhinga okumphepha, athi xa inqwelo
yemithwalo iza kuphuma abaleke ngokungathi uyazidlalela aye kuyilinda loo
nqwelo kwindawo esitheleyo apho evenkileni ukuze angabonwa xa
akhwelayo. Wayekhangelwa ancanywe xa kuza kutyiwa isidlo sangokuhlwa
engabonakali apho akhoyo, kanti ukwelinye laloo magumbi abasebenzi 5
balapho bonwabile ulibele tu ngokutyiwayo. Yena uMamTolo yayingamhluphi
loo nto kuba ke yayibonakalisa ukuba ngenene uyazazi ukuba usiso isicaka
uMonwabisi, kodwa wayesilwa abe bomvu xa athe wabhaqa abakhe
abantwana bejinga-jinga phakathi kwezicaka, ngabula yena. Ithuba apho
wayethi axakaniseke kukungamfumani uMonwabisi kungexesha mhlawumbi 10
xa afuna ukumthuma. Wawungambona ke xa amdla ngamazinyo
emshwabulela emfanisa naso sonke isilo esilivila apha emhlabeni. Apho ke
wayethi afumane ukuphumla nokonwaba azive ekwelokugqibela izulu
uMonwabisi, wayefika ibe yinto ehlekwayo loo nto yokuba ngqwabalala
kwakhe uMamTolo ufike sele ethiywa amagama ayileyo kuloo nto babembona 15
eyiyo kubo. Babemthiye igama lokuba ngu 'Nogqwashu' okanye bambize
ngokuba sisiporho sasevenkileni. Kungoko ke wathi noxa aphatheke
kakubana uMonwabisi angaziva ehleli kabuhlungu apho, kuba wayeye
aziphindezele ngokumhleba ngaloo magama abizwa ngawo apho
uMfingokazi lo. Kwaye nendlela ababevana ngayo noRhadebe lo yayimenza 20
akhawuleze akhohlwe ngeenkcuku zikaMamTolo.
3.1.1 Xela igama lelali eliqhubeka kuyo ibali ngokwesi sicatshulwa. (1)
3.1.2 Ngqina ngolwazi olukwisicatshulwa ukuba uMonwabisi wayekhe
angafumaneki ngexesha lesidlo sangokuhlwa. (1)
3.1.3 Nika isithethantonye segama, 'yayingamhluphi' elikrwelelwe umgca
ngaphantsi kwisicatshulwa. (1)
3.1.4 Isixelela ntoni ngoMonwabisi inkcaza ebhalwe ngqindilili? (2)
3.1.5 Chaza ukuba ngokwasebalini uzaliseke njani umnqweno
kaThandabantu wokubaneshishini eliphumeleleyo. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 14 DBE/2022
SC/NSC
3.1.6 Cacisa ukuba kumfake njani engxakini uThandabantu ukuthemba
kwakhe abasebenzi.
Cwangcisa impendulo yakho ngolu hlobo:
(a) Abasebenzi awayebathembe kakhulu uThandabantu. (1)
(b) Ukuthemba kwakhe aba basebenzi ubaxele ku-a kumfake
njani engxakini? (2)
3.1.7 Xela ukuba wayeyokwenza ntoni uZangone esibhedlele? (1)
3.1.8 Kwakutheni ukuze lingafezeki iphupha likaMamTolo lokuba
uHlubikazi abengugqirhakazi? (2)
3.1.9 (a) Xela udidi lwempixano olukhoyo phakathi kukaThandabantu
nabanye ooSomashishini kule noveli. (1)
(b) Chaza indlela esonjululwe ngayo le mpixano uyixele ku-(a)
ngokwasebalini. (2)
3.1.10 Ngqina ngengongoma eNYE ukuba esi sicatshulwa sithathwe
kwinqanaba lengabula-zigcawu. (2)
KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 15 DBE/2022
SC/NSC
3.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA F
Nangaloo maxesha athe wafika apho evenkileni wayesiya nje ukuya kujonga
iqaqobana lemfuyo eyayisekhona nokusela uMonwabisi ukutya kuba
yayinguye kuphela owayesehlala apho, kunye nabasebenzi abambalwa.
Imfuyo yokuxhelela isilarha sakhe wayesele eyithenga kwiifama zabamhlophe
kuba leyo yakhe yayivuthuluke incinci ingekho kwixabiso lokuba ingaxhelelwa 5
ukuthengiswa. Abantu bakhe-loo maxhego namaxhegokazi wayewaxabisile
ngaphambili, wayewalibele tu ngoku. Xa wawunokukhe ubalisele umntu
ngendlela ekwakuyiyo kuloo venkile ngaphambili wayengekhe akholelwe
wayenokuthi ubalisa intsomi emini.
Abantu abamaziyo ababehleli naye ngexesha eselapho eNtshiqo 10
babengathandabuzi ukuba ngenene wabalekwa yiloo nyoka wayethwele
ngayo. Inye ngoku into bona ababeyilindele kukuba kuvuthuluke kuphele
nalawo awayesathsuthsuza amashishini. Kaloku inkolelo yileyo yokuba uthi
umntu othweleyo xa loo nto ebethwele ngayo imbalekile zivuthuluke ziphele
ezo zinto zobutyebi ebezinikiwe yiloo nto imthwalisileyo. Babesele beyichazile 15
nendlela aya kuthi abhange ngayo lawo akhe amashishini. Ngokwelo
thutyana kwabonakala ngenene oko kuvumisa kwabo kuza kuba yinyaniso.
Thina esingakutsho nje kukuba ngelo xesha umfo wakwaSihlunu
wayengayinambithi impumelelo yakhe, ekhathazwa zezo sele sizichazile,
ngoko ke kwaba ngathi ngenene loo mpumelelo yakhe uyiziselwe yinto 20
engcolileyo.
3.2.1 Yintoni le yayibangela ukuba uThandabantu ayithenge
kwabamhlophe imfuyo yokuthengisa esilarheni sakhe
ngokwesicatshulwa? (2)
3.2.2 Xela umahluko kwindlela aqhuba ngayo amashishini
kaThandabantu ngokwesicatshulwa kunexesha langaphambili. (2)
3.2.3 Kwakutheni ukuze ibenguMonwabisi oshiyeke evenkileni
ngokwesicatshulwa? (2)
3.2.4 Ngqina ngolwazi lwebali ukuba lalifanelekile igama
'kwaNjazoth'umlilo' abantu ababelithiye ivenkile kaThandabantu. (2)
3.2.5 Ingaba uMamTolo ungumlinganiswa osicaba okanye ongqukuva
kule noveli? Xhasa impendulo yakho. (2)
3.2.6 Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli.
Xa ibali encwadini libaliswa kumntu (wokuqala/wesithathu)
kusetyenziswa igama ('wena'/'yena'). (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 16 DBE/2022
SC/NSC
3.2.7 Nika ngeengongoma eziNTATHU amahla-ndinyuka ahlangene nawo
uMonwabisi ngokwasebalini. (3)
3.2.8 Xhasa ngolwazi lwebali uluvo lokuba umbhali uphumelele ukuveza
ukuba ekunyamezeleni ukho umvuzo. (2)
[35]
AMANQAKU ECANDELO A: 35
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 17 DBE/2022
SC/NSC
ICANDELO B: IDRAMA
Kweli candelo, kukho imibuzo esetwe kwezi drama zilandelayo:
Ndiyekeni nguDM Jongilanga
Inzala YamaRhamba nguM Mlokoti
Phendula YONKE imibuzo ekwidrama oyifundileyo.
UMBUZO 4: NDIYEKENI – DM Jongilanga
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule drama uze uphendule imibuzo
esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude
obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINi izicatshulwa, oko kukuthi
UMBUZO 4.1 noMBUZO 4.2.
4.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA G
MAZIKO: Imposiso yakho utshaba ulubona selukugqibile. Ukuba ibindim
bendingephumli ingazalanga indebe yempindezelo. Nayiphi na
indoda ezelwe ngumfazi inalo ilungu lomzimba elingakhuselwe
qulo. Intaka edla iinkozo ithiyelwa ngeenkozo, edl' inyama
ngenyiki. 5
NDILA: Mfondini obu buciko bungaka bebulunge ungekazali umlambo.
Ubunalo ithuba lanele. Andifuni kufakwa mviko kule nto.
Ndiyayazi into emandiyenze.
ZINGIWE: Uthetha nje kuba usachetyw' iinduma, zakuphola wocula enye
ingoma, ndiyakwazi. Laa ncukuthu uMadala iza kuyihlanza 10
imali yabantwana bam.
NDILA: Uya kuwaphos' amacebo ukuba uza kuhlasela wonke ubani-
bani.
MAZIKO: Dicksie mandikushiye kuhlwile.
NDILA: Kulungile, sobonana Kusile. 15
(Aphume)
NONCEBA: Dicksie zenimlumkele lo uphum' apha ingathi yinyush' ephala
kweluhlaza ingca.
ZINGIWE: Kanti ndimbek' esweni wena. Ukuba bendinakho ngengezi
nokuza kulo wam umzi. 20
NDILA: Nakuwuphosa umhlola ukuba niza kuphekuza iimpukane
eziluhlaza, niya kuxhotyiswa yintoni?
ZINGIWE: Akukho nto uya kubuya uyenze Dicksie kule nto, ndiva
kwantetho le yakho.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 18 DBE/2022
SC/NSC
NONCEBA: Hayi, wethu, myeke uDicksie ngumntu naye, uzivile 25
iimbumbulu. Bethu, mandigoduke nam ngoku.
ZINGIWE: Kulungile wethu, hamba ndikukhaphe.
(Baphume)
Umboniso 2
(Kusuku olulandelayo ngorhatya, kungena uNdila endlwini 30
kaFuneka Matiwane kwa-N.U. 3. Ufike uFuneka eyedwa
lingekho iqabane lakhe uZanele Nxusani.)
NDILA: Funie girl! (Ebulisa)
FUNEKA: Hallow Dicksie. Uyazi ukuba kule mihla usuke wanqaba
wachasela okwethamsanqa. Inene ndibe uphindele esuthwini. 35
4.1.1 Xela indawo abancokola bekuyo aba balinganiswa
bakwisicatshulwa. (1)
4.1.2 Ngqina ngolwazi olukwisicatshulwa ukuba uMaziko uhlohla uNdila
umoya wempindezelo. (1)
4.1.3 Nika isithethantonye segama, 'ithuba' elikrwelelwe umgca
ngaphantsi kwisicatshulwa. (1)
4.1.4 Isixelela ntoni ngoZingiwe inkcaza ebhalwe ngqindilili? (2)
4.1.5 Chaza ukuba ngokwasebalini uzaliseke njani umnqweno kaNdila
wempindezelo. (2)
4.1.6 Cacisa ukuba kumfake njani engxakini uMawonga ukuthandana
kwakhe etshatile.
Cwangcisa impendulo yakho ngolu hlobo:
(a) Igama lentokazi athandene nayo uMawonga. (1)
(b) Ukuthandana kwakhe nentokazi oyixele ku-a kumfake njani
engxakini? (2)
4.1.7 Xela ukuba bayeyokwenza ntoni uFuneka, uNdila kunye noZanele
emfuleni? (1)
4.1.8 Kwakutheni ukuze uMaziko angamxhasi uMawonga njengeSekela
lakhe emsebenzini? (2)
4.1.9 (a) Xela udidi lwempixano olukhoyo phakathi kukaNdila
noMawonga kule drama. (1)
(b) Chaza indlela esonjululwe ngayo le mpixano uyixele ku-(a)
ngokwasebalini. (2)
4.1.10 Ngqina ngengongoma eNYE ukuba esi sicatshulwa sithathwe
kwinqanaba lokuyondelelana/lokujiya kwebali. (2)
KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 19 DBE/2022
SC/NSC
4.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA H
(Intlanganiso yekomiti yesikolo idibene kuxoxwa ngoLoni
Mawonga ekho onke amalungu.)
MADALA: Malungu ekomiti ivuliwe intlanganiso. Kambe ke umcimbi
esingawo apha seniwazi, waziwa nini nangaphezu kwam.
KuMvulo ophelileyo sabizelwa esikolweni ngabahloli, apho 5
safika utitshala lo wethu mkhulu egula, eguliswa zezeli
lizwe. Umcimbi lo ayisengowenu, ngokaRhulumente
nabahloli. Ke …
NKOSK. ZINZO: Ke sibizelweni na ke xa kunjalo?
MADALA: Ke, nibizelwe ukuba naziswe okokuba kukho into enje, 10
nicebise ukuba ninakho. Ndimi.
(Ahlale)
MAVUSO: Sihlalo, akusekho kuthundeza bhityo namhlanje. Lo mfana
waziwa nanguthathatha ukuba ulala apho ahlwelwe khona
echolwa nasezitalatweni. 15
JEKWA: Namhlanje ninkqenkqeza phambili okwefolisi. Kubaswe
phi, kubase bani?
MADALA: Zinkosi yekani izagwelo, nangu umcimbi. Nikubonile
ukutshila kwentambanane, nikubonile ukudubula
kwenkanga, senibona ngoku ukutha kwayo. 20
LAMLA: Siyaxakwa thina mayilo xa kunje.
ZINZO: Sivile mhlalingaphambili, sisacinga indlela yokunqanda
inkanga ingethi ide itshe pam.
MAVUSO: Kanene inimba inamaqhinga? Nanitheni mhla ngoNdila
senifuna-funa indledlana nje? Makahambe naye. 25
JEKWA: Mna ndiphakamisa okokuba acetyiswe lo mfana okokuba
arhoxe emsebenzini ngoku.
LAMLA: Ndiyasekela, liyinyaniso elo. (Avumelane amalungu)
MADALA: Ndihlala ndinixelela mihla le ukuba sikwixesha
esingalaziyo, laziwa ngabaninilo kuphela. Ukugweba 30
ngophondo mihla le akusisi ndawo, kungekho
nonokugxeka omnye nomnye irhawu lidla umzi. Heke!
Ngoku ke sisawugqibile lo. Nicinga ukuba singafaka bani
kwesi sithuba?
4.2.1 Yintoni le athi uMadala amalungu ekomiti ayazi ngaphezu kwakhe? (2)
4.2.2 Xela ukuba wawuyintoni owona mba uphambili kwiingxoxo zale
ntlanganiso iqhubeka kwisicatshulwa. (2)
4.2.3 Kwakutheni uMadala ukuze angxamele ukwazi ukuba ikomiti ijonge
ukufaka bani esikhundleni sikaMawonga? (2)
4.2.4 Ngqina ngolwazi lwebali ukuba lifanelekile igama athiywe lona
uFuneka kule drama. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 20 DBE/2022
SC/NSC
4.2.5 Ingaba uZanele ungumlinganiswa osicaba okanye ongqukuva?
Xhasa impendulo. (2)
4.2.6 Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli.
Xa ibali encwadini libaliswa kumntu (wokuqala/wesithathu)
kusetyenziswa igama ('wena'/'yena'). (2)
4.2.7 Nika ngeengongoma eziNTATHU ubungqina bokuba uThandiwe
unyamezele intlalo embi kuba esoyika ukuphelelwa ngumtshato. (3)
4.2.8 Xhasa ngolwazi lwebali uluvo lokuba umbhali uphumelele ukuveza
ukuba impindezelo izala enye impindezelo. (2)
[35]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 21 DBE/2022
SC/NSC
UMBUZO 5: INZALA YAMARHAMBA – M Mlokoti
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule drama uze uphendule imibuzo
esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude
obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINi izicatshulwa, oko kukuthi
UMBUZO 5.1 noMBUZO 5.2.
5.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA I
(Aphakame esitulweni akhwexe ibhulukhwe ajikele aze
kuchopha phezu kwetafile ejonge kubo. Ethetha
nangezandlana.)
NYOKA: Ewe kunjalo. Sakha ubutyebi ngoku. Ubutyebi bakhiwa
ngeendlela ngeendlela. Ukuba ungabuza nokuba kukubani na 5
osisityebi, nowaziyo ukuba ubutyebi bakhiwa njani na uya
kukuxelela, ukuba iindlela zokwakha ubutyebi azifani
njengoko nazo izityebi zinjalo. Eyethu yile.
NOYONGO: (Eqavile, ephakamise ishiya elinye lasekunene) Ewe kona
kunjalo Mlungu. 10
NYOKA: Ewe kunjalo kakade. Kaloku aba bantwana bahleli bezakuba
namadoda kakade. Ukuba asibaniki apha, bahleli beza
kuwafumana phaya phandle kakade. Yintoni umahluko?
NOYONGO: Hayi awukho Mlungu.
NYOKA: Awukho kakade. Umahluko nje mnye: Apha abaneli nje 15
kukufumana amadoda kuphela, koko siyabahlawula, yaye
sakha nobutyebi.
(Ephethuka ejonga ekhohlo.) Wena Noyongo, kuqhubeka
ntoni? Ubundithembisile, uphi laa mntwana?
NOYONGO: Hayi yonke into ihlangene Mlungu, besikunye izolo. Uza 20
kumbona kule veki izayo nakanjani.
NYOKA: (Ejika ejonga ekunene) Nomhase nawe Kuku!
BOBABINI: (Besothuka) Mlungu!
NYOKA: Nina nobabini ndifuna ningene eCala, ininzi into eqhubekayo
phaya, ndibafuna apha abaya bantwana. Niyandiva? 25
BOBABINI: Siyakuva Mlungu.
NYOKA: (Ephakama ebashiya) Kulungile, masidibane kule veki izayo,
ndifuna iziphumo ukubuya kwam. (Aphume engxamile,
engaqheliseli.)
KUKU: Kowu! Akasagezi ngako! Etsho ngesinqe esiphezulu nje. 30
(Enyevula)
5.1.1 Xela indawo abakuyo aba balinganiswa bathetha kwisicatshulwa. (1)
5.1.2 Ngqina ngolwazi olukwisicatshulwa ukuba uThambolenyoka into
ayifunayo bubutyebi. (1)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 22 DBE/2022
SC/NSC
5.1.3 Nika isithethantonye segama, 'izityebi' elikrwelelwe umgca
ngaphantsi kwisicatshulwa. (1)
5.1.4 Isixelela ntoni ngoNoyongo inkcaza ebhalwe ngqindilili? (2)
5.1.5 Chaza ukuba ngokwasebalini walibulala njani uThambolenyoka
ikamva lamantombazana. (2)
5.1.6 Cacisa ukuba kumfake njani engxakini uDina ukuthemba kwakhe
umntu angamaziyo.
Cwangcisa impendulo yakho ngolu hlobo:
(a) Igama lomntu aye wamthemba kakhulu engamazi uDina (1)
(b) Ukuthemba kwakhe lo mntu umxele ku-a kumfake njani
engxakini? (2)
5.1.7 Xela ukuba wayeyokwenza ntoni uDina eKapa. (1)
5.1.8 Kwakutheni ukuze uKuku agxothwe kwaThambolenyoka? (2)
5.1.9 (a) Xela udidi lwempixano olukhoyo phakathi kukaThambolenyoka
noDina kule drama. (1)
(b) Chaza indlela esonjululwe ngayo le mpixano uyixele ku-(a)
ngokwasebalini. (2)
5.1.10 Ngqina ukuba esi sicatshulwa sithathwe kwinqanaba lengabula-
zigcawu. (2)
KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 23 DBE/2022
SC/NSC
5.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA J
NYOKA: Khawulezani ndifuna ukunibona ngoku! Nozigoci nawe
Nomhase, nilibele kukuthi phuhlu amehlo nje ndiyathetha.
BONKE: (Bembombozela, bayaphakama balandelelana bangene
kwigumbi elingasemva.)
NOMHASE: (Bengena bechopha) Uyawakhathazwe yintoni ngokuMlungu, 5
kungoLwesihlanu nje, usuku lokonwaba?
NYOKA: Ndiza konwaba njani Nomhase kukho umntu endingamaziyo
kwihotele yam, kubonakala ukuba inkulu into ayimithiyo?
NOYONGO: Hayi bo! Njani Mlungu? Ngubani ngoku lowo?
NYOKA: Leliya nenekazi lihleli lodwa phaya ebharini, linxibe isikhumba 10
esimnyama nebhulukhwe emnyama yofele. Entloko lithwele
ibhandana emnyama yofele. Laza lazigquma amehlo
ngeentanyongo ezimnyama.
NOYONGO: Hayi, andikhange ndiqaphele mntu unjalo mna phaya Mlungu.
NYOKA: Nithetha ukuba nonke anikhange niqaphele nto tu ngomntu 15
onxibe ngokungaqhelekanga kubantu bale ndawo? Umntu
ofake impahla emnyama yesikhumba wonke, wafaka izihlangu
ezomeleleyo zokuqhuba izithuthuthu ezinyaweni.
NOZIGOCI: Hayi mna Mlungu andikhange ndiphawule mntu unjalo phaya.
Phofu uzihlupha ngantoni wena ngaye, wenze ntoni le 20
ingaqhelekanga okanye ingakukholisiyo?
NOYONGO: Ewe, khawutsho Mlungu, yintoni le isuke yantsha? Abantu
benxiba nje ngendlela abathanda ngayo, yintoni le ikususayo?
NYOKA: Ziyathandini zabafazi! Ndandithe kuni vulani amehlo xa
nisemsebenzini, niqaphele yonke into eqhubekayo. Kodwa 25
nonke ngoku nindixelela ukuba anikhange nibone kwa lo mntu
ndithetha ngaye.
5.2.1 Yintoni le ingamonwabisiyo uThambolenyoka ngokwesi
sicatshulwa? (2)
5.2.2 Xela ukuba yintoni eyona nto uThambolenyoka abangxolisela yona
ooNoyongo. (2)
5.2.3 Kwakutheni ukuze kubenzima ukuba uThambolenyoka abanjwe ade
agwetywe ngumthetho? (2)
5.2.4 Ngqina ngolwazi lwebali ukuba lifanelekile igama athiywe lona
uZanoxolo kule drama. (2)
5.2.5 Ingaba uNoyongo ungumlinganiswa osicaba okanye ongqukuva?
Xhasa impendulo yakho. (2)
5.2.6 Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli.
Xa ibali encwadini libaliswa kumntu (wokuqala/wesithathu)
kusetyenziswa igama ('wena'/'yena'). (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 24 DBE/2022
SC/NSC
5.2.7 Nika ngeengongoma eziNTATHU ubungqina bokuba uDina
wayezimisele ukubuchitha ubukumkani bukaThambolenyoka. (3)
5.2.8 Xhasa ngolwazi lwebali uluvo lokuba umbhali uphumelele ukuveza
ukuba ingalo yomthetho inde. (2)
[35]
AMANQAKU ECANDELO B: 35
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 25 DBE/2022
SC/NSC
ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE
Kweli candelo, kukho imibuzo esetwe kula mabali mafutshane alandelayo:
'Umntu akalahlwa' nguLL Ngewu
'Ikhikhizela laseDangwana' nguLL Ngewu
Phendula YONKE imibuzo ekwibali elifutshane olifundileyo.
UMBUZO 6
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kumabali amaBINI uze uphendule
imibuzo esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo
sobude obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINi izicatshulwa, oko kukuthi
UMBUZO 6.1 noMBUZO 6.2.
'UMNTU AKALAHLWA' – LL NGEWU
6.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA K
Unobangela wokuba iintombi zakhe ezimbini nonyana bangafundi kukuba
bebesolusa loo mhlambi kuloo mathambeka aseThembeni. Ibiluvuyo
olungathethekiyo kunkabi ukuba neentombi ezingaka kuba eqonda ukuba
umhlambi wakhe uza kuya ukhula ngokukhula. Ithemba lakhe letha mhla
kwamitha uThandile intombi yakhe yamazibulo. Le ntombi yehlelwe sesi siwo 5
xa igqibezela izifundo zayo zobutitshalakazi eBhencuthi. UMathidala
wambetha loo mntwana walutywantsi emxelela ukuba soze aphindele
kweso sikolo, phofu enziwa kukungaqondi ukuba intombi le sele iyigqibile
imfundo yayo.
Ube kwazama ukuyigocagoca eyomba ukuba leliphi eli tshivela 10
limenzakalisekileyo, wabuya nembande yesikhova nakuba bekubonakala
ukuba oyena mntu onobungozi bokumenzakalisa nguyise ncakasana. Uthe
ngenxa yomsindo wazikhupha nentombi zakhe ezimbini esikolweni ezithuka
ezifanisa nayo yonke into eyakha yambi apha phantsi kwelanga. UMaMthi
wathi akuthetha nendoda yakhe eyicenga ukuba ingabakhuphi abantwana 15
esikolweni, wathukwa wathi shwaca oku kwakhe njengelokonya lomfazi
elithwebula abantwana kwindlela eyiyo. UNobesuthu noNomtha bohlukene ke
nesikolo ngenxa yesiwo sikaThandile.
Kugqithe nje unyaka wamnye uThandile ehleli ekhaya waza kolandelayo
unyaka wafumana isithuba somsebenzi njengetitshalakazi kwisikolo 20
saseMpheko phesheya koMthatha. Uxelelwe nguyise ukuba kufuneka
efuduke nalo olo sana lwakhe ukuya kuloo Mpheko wakhe webhongo.
6.1.1 Xela igama lelali eliqhubeka kuyo eli bali. (1)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 26 DBE/2022
SC/NSC
6.1.2 Ngqina ngolwazi olukwisicatshulwa ukuba uMathidala
wayeyiyixabisile imfuyo yakhe ngaphezu kwemfundo yabantwana
bakhe. (1)
6.1.3 Nika isithethantonye segama, 'letha' elikrwelelwe umgca ngaphantsi
kwisicatshulwa. (1)
6.1.4 Isixelela ntoni ngoMathidala inkcaza ebhalwe ngqindilili? (2)
6.1.5 Chaza ukuba ngokwasebalini awuzalisekanga njani umnqweno
kaMathidala wokukhulisa imfuyo yakhe ngeentombi zakhe. (2)
6.1.6 Cacisa ukuba kumfake njani engxakini uMaMthi ukungakwazi
kwakhe ukukhusela abantwana bakhe njengamzalikazi.
Cwangcisa impendulo yakho ngolu hlobo:
(a) Umntu abemele ukubakhusela kuye abantwana bakhe
uMaMthi. (1)
(b) Ukungabakhuseli kwakhe kumfake njani engxakini? (2)
6.1.7 Xela ukuba babeyokwenza ntoni uTyhobeka noMthwakazi emzini
kaMathidala. (1)
6.1.8 Kwakutheni ukuze iintombi zikaMathidala zingazange zibonakale
ngathi zingamnceda xa wayedinga uncedo? (2)
6.1.9 (a) Xela udidi lwempixano olukhoyo phakathi kukaMathidala
neentombi zakhe kweli bali. (1)
(b) Chaza indlela esonjululwe ngayo le mpixano uyixele ku-(a)
ngokwasebalini. (2)
6.1.10 Ngqina ngengongoma eNYE ukuba esi sicatshulwa sithathwe
kwinqanaba lokuyondelelana/lokujiya kwebali. (2)
KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 27 DBE/2022
SC/NSC
'IKHIKHIZELA LASEDANGWANA' – LL NGEWU
6.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA L
Ingqondo kaMaKheswa ithathe ibeka, engaqinisekanga nokuba lo ngunyana
wakhe ngenene na nokuba sisithunzela. Into emenze uMaMpafane wanxuba
ziinzipho zikarheme ebekubonakala ukuba ngaphandle kokuba mdaka kudala
zagqibela ukuchetywa. Uye akazi nokuba uvuyo lwakhe akuthi cakatha
umcondo unyana wakhe ibiluvuyo lokwenene na. Ikhe yamfikela nento 5
yokuba akhe asothule isikhalo kuba le ingasiyiyo laa nkwenkwana ayaziyo
eyashiya iDangwana kwiminyaka elishumi elinesixhenxe eyagqithayo.
Uthethe buzucenga ezama ukuyomba le nkewu ngelithi:
'Uyaphila kodwa, Mbongo?'
'Hayi, ndiyaphila noko, mama.' 10
'Le minyaka mininzi kangaka, Mvemnyama, wawutshone phi?'
'Mama, ihambo yam ibende kakhulu.'
'Uvelaphi ngoku?'
'Ndivela eTinarha.'
'Ubusenza ntoni apho?' 15
'Bendiyingcibi.'
'Ingcibi yantoni?'
'Ingcibi yamakhwenkwe.'
'Ubungcibi obu abuhlawulelwa na le nto kungekho kwanto ichazayo
ukuba ungumntu osuka emsebenzini?' 20
'Mama, ukuwuqala kwam lo msebenzi wobungcibi isandla sam sasisihle
kakhulu ndisaziwa zizihlwele phaya kwaNobuhle. Ngoku andiyazi into
endehleleyo kuba ndibakwalusa inkwenkwe ife. Awokugqibela amakhwenkwe
endiwolusileyo afe omahlanu. Ndimke eTinarha abazali bala makhwenkwe
befuna ukundibulala, ndasindiswa nje kukuba abo bazali bebesazilile. 25
Ndishiye kwanto kwelo gumbi bendihlala kulo kwaNobuhle ndisindisa nje
ubom bam. Ndibonile ukuba ukuze ndisinde ezintshabeni zam kufuneka
ndinxibe amadlakadlaka …'
6.2.1 Yintoni le ingamonwabisiyo uMaMpafane ngokwesi sicatshulwa? (2)
6.2.2 Xela ukuba yayiyintoni eyona nto yayinqwenelwa nguMaMpafane. (2)
6.2.3 Kwakutheni ukuze afune ukulila nokuvuya ngaxesha nye
ngokwesicatshulwa? (2)
6.2.4 Ngqina ngolwazi lwebali ukuba lifanelekile igama athiywe lona
uFanabekho. (2)
6.2.5 Ingaba uFanabekho ungumlinganiswa osicaba okanye ongqukuva?
Xhasa impendulo. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 28 DBE/2022
SC/NSC
6.2.6 Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli.
Xa ibali encwadini libaliswa kumntu (wokuqala/wesithathu)
kusetyenziswa igama ('wena'/'yena'). (2)
6.2.7 Nika ngeengongoma eziNTATHU ubungqina bokuba uMaMpafane
wenza zonke iinzame ukubuyisela unyana wakhe ekhaya. (3)
6.2.8 Xhasa ngolwazi lwebali uluvo lokuba umbhali uphumelele ukuveza
ukuba kuyingozi ukuzinikela kwimeko embi ozibona ukuyo. (2)
[35]
AMANQAKU ECANDELO C: 35
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 29 DBE/2022
SC/NSC
ICANDELO D: ISIHOBE
Kweli candelo, kukho imibuzo esetwe kule mihobe ilandelayo:
'Imbongi' nguKN Manciya
'Lala njalo ke Madib'omkhulu!' nguT Yawa
Phendula YONKE imibuzo ekwimibongo oyifundileyo.
UMBUZO 7: IVAMNA BAFAZI BOLUSU – S Maputi nabanye
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule mihobe uze uphendule imibuzo
esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude
obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuyo yomiBINi imibongo oyifundileyo, oko
kukuthi UMBUZO 7.1 noMBUZO 7.2.
7.1 Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo uze uphendule imibuzo.
IMBONGI – KN MANCIYA
1 Nguchul' ukunyathel' ingcibi yezibongo;
2 Lichabasa lechebesh' elichas' amachelesi;
3 Yinkcambi yolwimi ichanasa lokucukuceza.
4 Kroti lakwabani ngqanga yamazwi!
5 Khonkco lomzi nesizwe samathongo;
6 Akusiloqi nasiwanqi salopholopholo;
7 Yinjinga engaqhayisi ngazincwadi zamlungu;
8 Izigasa ngezisongelo zolwimi oluncuthu mazangwa.
9 Yingcungcu ongeyivali mlomo,
10 Kub' imiqobo ayibekelwa mbongi;
11 Ngumavula-kuvaliwe isinyikatha sesazi
12 Seemfihlo zelizwe elizayo kwisizwe samaThongo.
13 Ezakh' iziqamangelo zikwilizwe elingaphaya kwefihlo.
14 Wolondl' itshoba lakhe umfo wasemzini,
15 Nqwa neletola int' eman'ukutywas' ihlasimla;
16 Ihlokohlwa ngamahlwantsi elizwe lasekupheleni.
17 Yingqitsimakhw' engaphahluki njengethumba.
18 Yipikoko ekucondoba kutsal'injezu;
19 Yintambanana ukuvotyozel' ityityimba;
20 Ngodokolwan' ukuwaganga amantyontyelo.
21 Ngujobela ukuthand'ezizezakhe iihombo neehombile.
22 Yingcibi nencacholo yezivatho;
23 Ibhinqel' amawatsha, izikhaka nesidlokolo.
24 Ngumvetshan' oventshuz' uvatshula.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 30 DBE/2022
SC/NSC
7.1.1 Xela ukuba iyingcibi yantoni imbongi ngokwesitanza soku-1. (1)
7.1.2 Nika uhlobo lophindaphindo olukrwelelwe umgca ngaphantsi
kumqolo wesi-2. (1)
7.1.3 Bhala isithethantonye segama elibhalwe ngqindilili kwisitanza
soku-1. (1)
7.1.4 Qwalasela lo mqolo ulandelayo uze uphendule imibuzo.
'Khonkco lomzi nesizwe samathongo'
(a) Nika intsingiselo yegama ikhonkco. (1)
(b) Chaza ukuba oku kuthetha ntoni ngembongi. (2)
7.1.5 (a) Chonga izinto eziMBINI ekuthiwa izizo imbongi kwisitanza
sesi-3. (2)
(b) Kunika luphi ulwazi ngayo oku ukuchongileyo? (2)
7.1.6 (a) Xela ukuba lifaniswa nantoni itshoba lembongi kwimiqolo
ekrwelelwe umgca ngaphantsi kwisitanza sesi-4. (1)
(b) Xele ukuba olu faniso luphuhlisa ntoni ngembongi. (2)
7.1.7 Thelekisa isakhiwo sangaphandle semiqolo 16 nowe-17. (2)
7.1.8 Xela udidi lwesafobe esifumaneka kumqolo we-18. (1)
7.1.9 Nika umxholo walo mbongo. (2)
KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 31 DBE/2022
SC/NSC
7.2 Funda esi sicatshulwa sesibongo silandelayo uze uphendule imibuzo.
LALA NJALO KE MADIB' OMKHULU! – T YAWA
1 Uwil' umth' omkhulu wakwaMadiba;
2 Isithonga sokuwa kwawo
3 Sivakele mbombo zonke zehlabathi;
4 Ladidizel' ihlabathi langa lifikelwe yincilikithi;
5 Zaphithizel' izizwe zanga zifikelwe yitsunami;
6 Yaxananaz' iminxeba yashiy' abantu bethe ng'a imilomo.
7 Tyhini! Yintoni le ndiyivayo, liphupha kusini na?
8 Axananaza amaphephandaba ndaweni zonke;
9 Nawo edanduluka ngazwiny' esithi 'yivan' ezi ndaba'!
10 Lilel' irhamb' elirhangarhanga lakwaSophitsho;
11 Yee shwak' indod' enkulu yashiyek' ezintliziyweni;
12 Ndithetha ngotata wesizwe ontingele kweziphezulu iindawo.
13 Kazi sosela phi na laphukile nje iphiko lamanzi?
14 Kaz' iinkokeli zezizwe zoludimbaza phi n' ulwazi?
15 Kaz' ibiza kubhodl'ithini na inkunzi yaseNtabozuko ukuba
16 ibisadl'amazimba?
17 Inen' ibiya kusiphul' izicith' into kaMqhayi ukuthetha ngalo
18 mfokazi.
19 Sii! Kufandini ulutshaba;
20 Woo! Kufandini ndikugwebile;
21 Iimveku nazo zitsho ngesimbonono;
22 Kuba zilahlekelwe ngutat'omkhulu wazo.
23 Madi-i-i-i-ba! Sop-i-i-i-i-tsho!
24 Ngxwayingxway' enooxhongw' abade ngathi yingxangxosi;
25 Gwangqandin' elinomkhitha ngathi ngowenkab' ehashe;
26 Busondin' obuvath' uncum' oluncamis' umxhelo;
27 Chul' ukunyathel' ohamba ngobunono bekati;
28 Fudondin' olufakade naxa lixikixwa ziintlungu zomzimba.
7.2.1 Xela ngeengongoma ezimbini ulwazi esilufumana kumqolo woku-1
ngoMadiba. (2)
7.2.2 Chonga ibinzana kumqolo wesi-3 eliveza ukuba iindaba
zokusweleka kukaMadiba zafikelela kuwo onke amazwe. (1)
7.2.3 Sisetyenziselwe ntoni isikhuzo esikumqolo wesi-7 kulo mbongo? (2)
7.2.4 Isazisa ntoni imbongi ngoMadiba ngokukhankanya kwayo uMqhayi
kulo mbongo? (2)
7.2.5 Usixelela ntoni ngoMadiba umqolo obhalwe ngqindilili. (2)
7.2.6 Chonga ibinzana kumqolo wama-25 elichaza inkangeleko
yangaphandle kaMadiba. (1)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 32 DBE/2022
SC/NSC
7.2.7 Ityhila mpawu zini ngoMadiba umqolo wama-26 nowama-27.
Cwangcisa impendulo yakho ngolu hlobo.
(a) Uphawu olutyhilwa ngumqolo wama-26 … (1)
(b) Uphawu olutyhilwa ngumqolo wama-27 … (1)
7.2.8 Ingaba okuqulethwe ngumqolo wama-28 sisigxeko okanye
sisincomo? Xhasa impendulo yakho. (3)
7.2.9 Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli ze uxhase impendulo
yakho.
Lo mbongo (ngumbongo wosiba/womthonyama). Xhasa impendulo
yakho. (2)
AMANQAKU ECANDELO D: 35
AMANQAKU EWONKE: 70
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha
Recommended for this subject
Published documents with matching subject and grade metadata.

Question paper
XHOSA FAL P1 QP GR12 SEPT 2025_watermark.pdf

Question paper
XHOSA FAL P2 QP GR12 SEPT 2025_watermark.pdf
Question paper
IsiXhosa FAL P1 May-June 2025.pdf

Question paper
IsiXhosa FAL P3 May-June 2025.pdf

Question paper
XHOSA FAL P2 QP GR12 SEPT 2024_watermark.pdf
Question paper
ISIXHOSA FAL P3 GR12 QP SEPT2024_watermark.pdf
Related documents
Matched using subject, grade, language, document type and exam metadata.

Question paper
IsiXhosa FAL P1 May-June 2022 MG_hlayiso.com_.pdf
Question paper
IsiXhosa FAL P3 May-June 2022_hlayiso.com_.pdf
Question paper
IsiXhosa FAL P2 May-June 2023_hlayiso.com_.pdf
Question paper
ISIXHOSA FAL P3 GR12 QP SEPT2022 (Corr 23 Aug).pdf
_hlayiso.com_--84c9883f-167c-4b5b-b7e7-eda3f18f2708/v1-69f0fdf52ad0ba2fd2ce/card.webp)
Question paper
ISIXHOSA FAL P3 GR12 QP SEPT2022 (Corr 23 Aug)_hlayiso.com_.pdf
Question paper
IsiXhosa FAL P1 May-June 2023 MG_hlayiso.com_.pdf
More from Grade 12 Isixhosa Fal
Explore more published documents in this catalogue.

Memorandum
ISIXHOSA FAL P2 GR12 MEMO SEPT 2025_watermark.pdf

Memorandum
ISIXHOSA FAL P3 GR12 MEMO SEPT2025_watermark.pdf

Memorandum
IsiXhosa FAL P1 May-June 2025 MG.pdf
Memorandum
IsiXhosa FAL P3 May-June 2025 MG.pdf

Memorandum
XHOSA FAL P1 MEMO GR12 SEPT 2024.pdf
Memorandum