Downloaded from hlayiso.com
SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS
ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO (FAL)
IPHEPHA LESIBINI (P2)
2023
AMANQAKU: 70
IXESHA: 2½ Iiyure
Olu viwo lunamaphepha angama-28.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
You're offline
Skip to contentQuestion paper 






View all



IsiXhosa FAL P2 May-June 2023_hlayiso.com_.pdf
Isixhosa Fal · Grade 12 · NSC June Exam · 2023 · isixhosa. Question paper, 28 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Isixhosa Fal
- Grade
- Grade 12
- Language
- Isixhosa
- Document type
- Question paper
- Year
- 2023
- Exam period
- NSC June Exam
- Paper
- 2
- Pages
- 28
- File size
- 915.7 KB
Loading document…
Loading document…
1 of 28
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 2 DBE/2023
SC/NSC
IMIYALELO NENGCACISO
Funda le miyalelo ngenyameko phambi kokuba uqalise ukuphendula imibuzo.
1. MUSA ukuzama ukufunda lonke iphepha lemibuzo. Yiya kwiphepha
lesiqulatho elilandelayo uze uphawule amanani emibuzo esetwe kwiincwadi
ozifundileyo kulo nyaka. Emva koko, funda le mibuzo uze ukhethe leyo ufuna
ukuyiphendula.
2. Eli phepha linamaCANDELO amaNE:
ICANDELO A: Inoveli (35)
ICANDELO B: Idrama (35)
ICANDELO C: Amabali amafutshane (35)
ICANDELO D: Isihobe (35)
3. Phendula imibuzo emiBINI kumacandelo amaBINI, ngolu hlobo:
ICANDELO A: INOVELI
Phendula umbuzo kwinoveli oyifundileyo.
ICANDELO B: IDRAMA
Phendula umbuzo kwidrama oyifundileyo.
ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE
Phendula imibuzo esetwe kumabali amafutshane omaBINI.
ICANDELO D: IMIBONGO
Phendula imibuzo esetwe kwimibongo yomiBINI.
Sebenzisa itshekhlisti ukuzincedisa.
4. Landela imiyalelo esekuqaleni KWECANDELO NGALINYE ngononophelo.
5. Nombola iimpendulo zakho kanye ngokwendlela ekunonjolwe ngayo
kwiphepha lemibuzo.
6. Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA.
7. Sebenzisa imizuzu engama-75 KWICANDELO NGALINYE.
8. Bhala ngokucocekileyo nangokucacileyo.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 3 DBE/2023
SC/NSC
IPHEPHA LESIQULATHO
Eli phepha liza kukunceda ukwazi ukukhetha imibuzo ofuna ukuyiphendula
ngaphandle kokufunda lonke iphepha.
ICANDELO A: INOVELI
Phendula NAWUPHI umbuzo OMNYE okwinoveli oyifundileyo.
INANI LOMBUZO AMANQAKU IPHEPHA
1. Kusa Kusihlwa 35 5
2. Umqol' uphandle 35 8
3. UMonwabisi 35 11
ICANDELO B: IDRAMA
Phendula NAWUPHI umbuzo OMNYE okwidrama oyifundileyo.
4. Ndiyekeni 35 14
5. Inzala YamaRhamba 35 18
ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE
Phendula YOMIBINI imibuzo esetwe kumabali amafutshane.
6.1 'Ndakuyicela ivuthiwe' 18 21
6.2 'Izibhovubhovu zaseBhayi' 17 22
ICANDELO D: ISIHOBE
Phendula YOMIBINI imibuzo esetwe kwimibongo.
7.1 'IDyunivesithi iFort Hare' 18 24
7.2 'UNjingalwazi PT Mtuze' 17 26
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 4 DBE/2023
SC/NSC
ITSHEKHLISTI
QAPHELA: Phendula imibuzo emibini kumacandelo amaBINI.
Phawula (√) amacandelo owakhethileyo.
ICANDELO IINOMBOLO INANI PHAWULA
ZEMIBUZO LEMIBUZO (√)
EPHENDU-
LWAYO
A: Inoveli
(Kusa Kusihlwa) 1–3 1
(Umqol' uphandle)
(UMonwabisi)
B: Idrama
(Ndiyekeni) 4-5 1
(Inzala YamaRhamba)
C: Amabali amafutshane
('Ndakuyicela ivuthiwe') 6.1 + 6.2 1
('Izibhovubhovu zaseBhayi')
D: Isihobe
('IDyunivesithi iFort Hare') 7.1 + 7.2 1
('UNjingalwazi PT Mtuze')
QAPHELA: Qinisekisa ukuba uphendule imibuzo kumaCandelo amaBINI kuphela.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 5 DBE/2023
SC/NSC
ICANDELO A: INOVELI
Kweli candelo, kukho imibuzo esetwe kwezi noveli zilandelayo:
Kusa Kusihlwa nguKS Bongela
Umqol' uphandle nguMAP Ngani
UMonwabisi nguZA Japhta
Phendula YONKE imibuzo ekwinoveli oyifundileyo.
UMBUZO 1: KUSA KUSIHLWA – KS Bongela
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule noveli uze uphendule imibuzo
esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude
obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
UMBUZO 1.1 noMBUZO 1.2.
1.1 ISICATSHULWA A
'... Njengokuba uLungile efile nje kunyanzelekile ukuba izinto zibuyiselwe
kokwazo. Kakade naye wayengene ngondlelamnyama. Ndanditshilo ndathi
imini iya kuze ibe nye,' waqokela uNozililo. 'Hayi kanti wawutshilo Nozi,
wangathi uyavumisa,' wasekela uMamtolo. 'Ndanditshilo nangoku. Kaloku
thina asilalanga njengokuba nina nithurha ubuthongo nje. KuseThekwini 5
apha. Iza kuvuthuluka iphele nya le venkile, singayifumani sobabini ukuba
kuphelele kule nto.' 'Kodwa ke ndingakuqhawuli Nozi, nicinga ukuba izinto
ziza kuhamba lula usekho nje umlibo kaLungile?' wabuza uMamiya.
'Kaloku ndisithi kuni masihlabele mgama nje yiloo nto kanye. Ndinibizele
ukuba size kubonela icebo laa mgqutsubana womntwana kuthiwa 10
nguMpumelelo. Selevakele amarhe okuba eliya lifa liza kushiywa kuye.
Ukuba kwelo lifa bamthembise ngalo badibanisa nalaa venkile ngathi naye
usaza kulandela abazali bakhe,' waqokela uNozililo.
'Ke, Nozi, uthi makuthiweni?' wabuza uMamiya. 'Kaloku thina mfazi
singuwe, silapho ukhoyo. Nokuba uthi makuse engekho sinawo amacebo.' 15
'Inene asinto ithandatyuzwayo leyo Gcwanini,' wangqina uMamtolo. 'Noko
ndithi ngesi sizathu nje sokuba kusandul' ukufa abazali bakhe,
masingakhawulezi simbonele amacebo okumdlulisa ngaphaya kwamafu
kwangoku. Mna bendinengcamango yokuba aphambane, abe yinto nje
efana nesithunzela, athi kuloo mpambano yakhe abhangazeke angazi 20
nalapho aya kufela khona,' watsho uNozililo.
1.1.1 Xela elinye igama awayebizwa ngalo uNozililo zizihlobo zakhe. (1)
1.1.2 Cacisa indlela awasweleka ngayo uLungile. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 6 DBE/2023
SC/NSC
1.1.3 Ngqina ngokwesicatshulwa ukuba uNozililo wayemjongele
phantsi uMpumelelo. (2)
1.1.4 Iveza ntoni ngoMamiya noMamtolo inkcaza ekrwelelwe umgca
ngaphantsi kwisicatshulwa? (2)
1.1.5 Nika intsingiselo yebinzana elikrwelelwe umgca ngaphantsi
kwinkcaza engezantsi ngokubhekiselele koku kuthethwa
ngoMpumelelo.
'Nokuba uthi makuse engekho sinawo amacebo.' (2)
1.1.6 Xela izifundo zibe ziBINI awayebalasele kuzo uMpumelelo
esinaleni. (2)
1.1.7 Bonisa ngeengongoma eziNTATHU iinzame zikaNozililo
zokutshabalalisa umzi wakwaNtsibande. (3)
1.1.8 Nika isizathu esenza ukuba uNomakhwezi akroboze ngamatye
iifestile zemoto eyayihamba uLungile. (2)
1.1.9 Sesiphi isifundo esinokufundwa kwindlela abazali bakaMpumelelo
abamkhulise ngayo kwezoshishino? (2)
KUNYE
1.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA B
Emva kokuba kwenziwe amatheko kaMpumelelo ndawo-nye nokunikwa
intsikelelo kwivenkile yakhe, izinto zibonise inguqulelo. Ivenkile yathanda
ukuba nabantu abaninzi ngokumangalisayo, izale lide litshone ilanga. Le nto
yenza ukuba uThamsanqa aqeshe abanye abantu bokuncedisa. Yayiqwela
ukuzala ngempela-veki nangeeKrisimesi. Nalaa nto kwakuxanjuliswana ngayo 5
yaduka esithubeni kuba amagqwetha kaNozililo aminxwa kukulahleka
kobungqina neencwadi zemvumelwano phakathi kukaSondlo noMosia.
Kwaba nzima ngakumbi akungafumaneki uMosia. Zaba ezo mali zikaNozililo
nomyeni wakhe ziyatshona.
Sigqibelene nabo bevalelwe ngesityholo sokuncedisa nokuyila iyelenqe 10
lokutshisa ivenkile kaMpumelelo. Athi akuba elugqibile amapolisa uphando,
alifaka ityala. UNozililo wafuna igqwetha lokuba libathethelele. Ngenxa yokufa
komntu owabulawa ngamapolisa, ityala lanyanzeleka ukuba liye ejajini.
Bakhanyela mpela ukuba babenento yokwenza nokuqulunqwa kweyelenqe
lokutshisa. Ngenxa yokuba aba tsotsi babeqeshwe nguNozililo 15
babeyimigulukudu eyaziwayo, kwaba nzima ukuba ingakholeleka inkcazo
yabo. Negqwetha likaNozililo lavuthuza libonisa ukuba abantu abanesidima
nabahlonelekileyo abanjengaba abanakuze bayenze into ephantsi olo hlobo
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 7 DBE/2023
SC/NSC
nabantu abaziwa ngobugulukudu. OoNozililo bayikhanyela into yokuba
abevani nabantu bakwaNtsibande. Beza namangqina okubonisa ukuba 20
babezitshomi noNomakhwezi esaphila. Baba ngalo ndlela bayaliphumelela
ityala. Imigulukudu yashiyeka entolongweni idontsa iminyaka. Nakwesiya
siganeko sokuhlatywa komntu emdanisweni kaMpumelelo, lakhe lafuna
ukumeyama ityala kodwa nalapho walibhebhetha.
1.2.1 Xela igama lomntu owayesenza amalungiselelo amatheko
kaMpumelelo. (1)
1.2.2 Sizathu sini esenza ukuba uMosia angabi nakufumaneka efunwa
ngamagqwetha? (2)
1.2.3 Kwezi ziganeko zilandelayo chonga ezibini ezikwinqanaba
lokuyondelelana/lokujiya kwebali:
A OoNtongana baya kwizibonda zaseMlazi beyokuthi uLungile
akafanelanga kuyithengiselwa ivenkile.
B UNtongana uya kufuna iincwadi zevenkile kuThamsanqa.
C UNozililo noNtongana batshela endlwini yabo babhubha.
D UMpumelelo wenzelwa itheko lokumamkela eLusikisiki. (2)
1.2.4 Nika isizathu sokuba uMpumelelo aye kufunda kwiyunivesithi
yaseEdinburgh. (1)
1.2.5 Nika igama lenkosikazi kaMpumelelo. (1)
1.2.6 Xela izinto zibe MBINI ngokwasencwadini ezathethwa nguLungile
mhla wayeyala uMpumelelo. (2)
1.2.7 Ngqina ngokwasebalini ezi mpawu zilandelayo zikaMpumelelo.
(a) Uthobekile (1)
(b) Akalogwala (1)
1.2.8 Xela izinto zibe MBINI ezayalelwa uThamsanqa ngamagqwetha
kaLungile emva komngcwabo. (2)
1.2.9 Bubenagalelo lini ubukho bomlinganiswa onguYolisa kule noveli? (2)
1.2.10 Cacisa indlela oveliswe ngayo kule noveli umxholwana
ongokubaluleka kokutshintsha iimpilo zabanye abantu.
Cwangcisa impendulo yakho ngolu hlobo:
(a) Imisebenzi kaMpumelelo eLusikisiki. (1)
(b) Indlela imisebenzi yakhe eyitshintshe ngayo impilo yabantu
bakhona. (1)
[35]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 8 DBE/2023
SC/NSC
UMBUZO 2: UMQOL' UPHANDLE – MAP Ngani
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule noveli uze uphendule imibuzo
esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude
obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
UMBUZO 2.1 noMBUZO 2.2.
2.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA C
'Bendingavuyayo Sajini ukuba ndinganakho ukumbona kwangoku,' utsho
ngelicengayo okaHlobo, ebona ukuhamba kwexesha. 'Kusekuthandeni
kwakho,' uphendule etyhilekile uSajini selekhokela ukusinga kumnyango
we-ofisi yakhe. 'Kodwa ke ukub'ufuna ukuvuna into kuye, uzumvele
ngobuchule. Ephakuphaku nje, ukwayimpempe ethetha ingayeki. Ndiyabona 5
wena, ubuphunguleka. Ungamelana nento enjalo?' 'Usazi nje nawe ndiqhele
ukumelana nabantu abazimo zingaphezulu koko. Andoyiki ngokoyikiswa,
Sajini.'
Ithe yakuziswa loo ntokazi, wayibona naye okaHlobo ukuba ingqathuva
ngenkangeleko - mhlawumbi ikwisithuba samashumi amane ubudala. 10
Wayijonga nje okaHlobo waqonda ukuba ngu'Nongqwaza' wokwenene, into
engathi yakuphathwa ivele nakweyiphi na inkalo - leyo ifike kuqala
engqondweni. Ubuso bayo babumpatshampatsha oku komntu oxhwalekileyo
amehlo ebomvu. Ityali egqolileyo eyayiyithe wambu emagxeni
yayikhangeleka inzima, imfutha nokumfutha. Ngokuphandle yayimxakile. 15
Yayinxibe umrhulukutyu welokhwe ehle amacala, ingqobo yento egqolileyo
bubudala. Izandla zayo zazirhabaxa, zimxakile umninizo. Yayinento
yokudlalisa ngeenzipho oku komntu odlala ikatala - umkhwa ekucaca ukuba
yaziqhelisa wona okanye yakhula nawo.
Uphakamile okaHlobo yakungena, wayikhawulela ukuya kuyibamba 20
ngesandla. Imbambe ngezandla zozibini, yavova amadolo ukumnika imbeko,
amehlo wona ethe ntaa ngathi iza kutsiba. Ithe yakwaziswa kuHlobo, yasuka
yanofefe, yathi ngelizwi elinesingqala: 'Ndiyavuya ukukwazi, mnumzana …
Owu, ndibhuda ndithini? Uxolo torho … Uxolo ngokuthi, mnumzana kuwe ...'
2.1.1 Xela elinye igama awayebizwa ngalo uHlobo. (1)
2.1.2 Chaza indlela uNkoskz. Hobe awayesithi uhlobene ngayo
noEddie. (2)
2.1.3 Ngqina ngokwesicatshulwa ukuba uNkoskz. Hobe ukhangeleka
engumntu ohluphekileyo. (2)
2.1.4 Iveza ntoni ngoHlobo inkcaza ekrwelelwe umgca ngaphantsi
kwisicatshulwa? (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 9 DBE/2023
SC/NSC
2.1.5 Nika intsingiselo yegama elikrwelelwe umgca ngaphantsi
kwinkcaza engezantsi ngokubhekiselele kuNkosikazi Hobe.
... ukuba ingqathuva ngenkangeleko ... (2)
2.1.6 Xela izinto zibe MBINI awazifumana e-All Safe Bank uHlobo. (2)
2.1.7 Bonisa ngeengongoma eziNTATHU izinto uKhulile Dungana
awayemncoma ngazo uEddie Maga. (3)
2.1.8 Nika isizathu esenza ukuba uHlobo abuthandabuze ubungqina
asele enabo ngoLinda. (2)
2.1.9 Sesiphi isifundo esinokufundwa kwisenzo sikaEddie sokushicilela
ingxabano yakhe namalungu aseMoonglow? (2)
KUNYE
2.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA D
Amagunya okuwuqhuba Io mbutho sawanikwa ngokwaziwa ukuba singaba
nezo njongo ziphile kangako. Mna ke andikaguquki kwezo njongo. 'Mbungu
mni na wona lo wentsangu sifuna ukuwufaka ebantwini? Indawo yolonwabo
nempilo singathini ukuyijika siyenze umsitho wakwaLambathayo? Intsangu
inemali, nam ndiyavuma, kodwa ke ziyintoni iziphumo zayo kothe 5
wayitshaya?'
'Thina bantu baNtsundu silinikiwe namhlanje ilungelo lokufumana nokuthenga
utywala njengezinye iintlanga emva kweminyaka sisikelwe imida. Eli lungelo
esalinikwa kuba seyiluluvo olubanzi ukuba ukuvalelwa kwabantu kwesi siselo
nangamaxesha abo okuphumla, kubenza basifune ngamandla nangondlela- 10
mnyama, basisele nangayiphi na indlela, sibe nobungozi obugqithileyo njalo.
Ngoku nina nifuna kuphunze iinjongo ezintle zokuvulelwa kotywala. Nakuba
nilifumene ilungelo lokubuthengisa ngoku nihamba ninunusa ngabo kubantu
bentsangu. Ngeli lungelo lotywala nizuze indlela elula yokufumana umbulali
oyintsangu. 15
Yintoni yona intsangu - umhluthi wengqondo nomonakalisi wempilo? Nifuna
kwande ubugewu ngoku kanye bekupheliswa ubugewu ngokuvulelwa
kotywala? Niyolelwe yintoni ekuboneni abantu bakuni bezalise
ezintolongweni? Andinigwebi, ndiyanicela ukuba nizijike iingqondo zenu,
nicinge ngekamva labantwana benu.' 20
'Besifuna u-ewe no-hayi qha kuwe, Eddie. Le ntshumayelo ubuyenza
ayingeni ndawo emcimbini. Sithetha sisedwa ngoku apha - inguwe wedwa
ocinga ngale ndlela yakho. Incoko yethu yanamhlanje mayiphelele apha.'
2.2.1 Xela ukuba ngubani lo wanika amalungu eseMoonglow
amagunya okuthengisa utywala. (1)
2.2.2 Sizathu sini esenza ukuba kusekwe umbutho iMoonglow Night
Club? (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 10 DBE/2023
SC/NSC
2.2.3 Kwezi ziganeko zilandelayo chonga ezibini ezikwinqanaba
lokuyondelelana/lokujiya kwebali:
A UHlobo utyelele kwaEddie eyokuphanda.
B UHlobo undwendwele kwaLinda Monti eyokuphanda
ngokufa kukaEddie noLulama.
C Amalungu aseMoonglow Night Club abanjelwa ukubulala
uEddie noLulama.
D UThembisa Ntlokonkulu uya emapoliseni ezenza umakazi
kaEddie. (2)
2.2.4 Nika isizathu sokuba abantu abaNtsundu bagcwale
ezintolongweni ngokutsho kukaEddie. (1)
2.2.5 Nika igama lenenekazi awayesithi uHlobo yikumkanikazi
yaseMonti. (1)
2.2.6 Xela izinto zibe MBINI ngokwasencwadini, ezazibangela ukuba
abantu bakholelwe ukuba uEddie ngudlalani. (2)
2.2.7 Ngqina ngokwasebalini ezi mpawu zilandelayo zikaDuma Hlelo.
(a) Uthembekile (1)
(b) Unomqolo (1)
2.2.8 Xela izinto zibe MBINI ezimalunga noEddie awathi ngenxa yazo
uLinda wazibona ubuyatha. (2)
2.2.9 Bubenagalelo lini ubukho bomlinganiswa onguHlobo ebalini? (2)
2.2.10 Cacisa indlela oveliswe ngayo kule noveli umxholwana wokuba
akukho nto ifihlakala kuphele.
Cwangcisa impendulo yakho ngolu hlobo:
(a) Isenzo samalungu aseMoonglow sokulahla umkhondo
kwityala lokufa kukaEddie noLulama. (1)
(b) Indlela avele ngayo ukuba ngawo ababulali. (1)
[35]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 11 DBE/2023
SC/NSC
UMBUZO 3: UMONWABISI – ZA Japhta
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule noveli uze uphendule imibuzo
esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude
obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
UMBUZO 3.1 noMBUZO 3.2.
3.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA E
Kungoko ke wathi noxa aphatheke kakubana uMonwabisi angaziva ehleli
kabuhlungu apho, kuba wayeye aziphindezele ngokumhleba ngaloo magama
abizwa ngawo apho uMfingokazi lo. Kwaye nendlela ababevana ngayo
noRhadebe lo yayimenza akhawuleze akhohlwe ngeenkcuku zikaMamTolo.
Wayeyiqononondisa uTolokazi lo into yokuba uMonwabisi abahloniphe abo 5
bakhe abantwana xa ebabiza, kodwa babe benkqangazana bona xa
bebizana. Athi ke xa ezithethelela ayibhadlanga into yokude bahloniphane
abantwana xa bezalwa kunye kwaye besizana. Enye yezinto ezazimhlupha
umphefumlo uMamTolo kukusuka abaquke bonke uRhadebe xa sukuba
ebenzela into abantwana abo. Kuye loo nto yayibenza abantwana abo 10
bangazazi nokuba bangoobani na, esitsho ke egudle uMonwabisi kuba esithi
akazazi nokuba uze njani apho. Yena wayebathatha aye nabo abakhe
edolophini xa eya kubafunela into ukuze ahambe yedwa abuye emphathele
loo nto asukube eyidinga uMonwabisi. Le ndima yokukhulisa abantwana
yayiyeyona bahlukana futhi kakhulu nomyeni wakhe uMamTolo, kwaye 15
kucaca ukuba loo mahluko awuyi kuba lula ukuba uphele. Inkosikazi yakhe
yayibathanda ingazenzisi abayo abantwana, ngendlela apha kwakude kube
nzima kuyo ukubohlwaya sele bonile. Loo mahluko phofu awuzange udale
msantsa kubo kuba kwezinye izinto, ingakumbi kushishino, babengumtya
nethunga. 20
3.1.1 Xela elinye igama ababembiza ngalo abasebenzi uMamTolo. (1)
3.1.2 Cacisa ukuba kwathini ukuze uMonwabisi akhuliswe
nguThandabantu noMamTolo. (2)
3.1.3 Ngqina ngokwesicatshulwa ukuba uMamTolo wayefuna kucace
ukuba uMonwabisi akakho kwizinga elinye nabantwana bakhe. (2)
3.1.4 Iveza ntoni ngoRhadebe inkcaza ekrwelelwe umgca ngaphantsi
kwisicatshulwa? (2)
3.1.5 Nika intsingiselo yegama elikrwelelwe umgca ngaphantsi
kwinkcaza engezantsi ngokubhekiselele koku kuthethwa
kwisicatshulwa ngoMamTolo.
... esitsho ke egudle uMonwabisi ... (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 12 DBE/2023
SC/NSC
3.1.6 Xela iikholeji zibe MBINI ezazifunda kuzo iintombi zikaMamTolo. (2)
3.1.7 Bonisa ngeengongoma eziNTATHU ukuba uMamTolo
wayesoyiswa kukubaqeqesha abantwana bakhe. (3)
3.1.8 Nika isiganeko ekuthe ngenxa yaso satshintsha isimo
sikaThandabantu sokuthanda abantu. (2)
3.1.9 Sesiphi isifundo esinokufundwa kwindlela awawaqala ngayo
amashishini akhe uThandabantu? (2)
KUNYE
3.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA F
'Hayi tata konele noko ke ngoku musa ukuzixhela umphefumlo.' 'Nakanye
nkosikazi, andizixheli, koko luvuyo lokuba kanti ndingomlahlileyo njalo mna,
Yena usandikhathalele esazihlupha ngam. Kuthe kanti kulo mntwana mna
ndandimgcina nje ndingajonge nto kuye, nguye lo amsebenzisayo
ukundibonisa ukuba usandithanda. Nceda ke nkosikazi undibizele umfundisi 5
ndiphinde ndizinikele kuYe ndisenalo ithuba.' Waguquka waphinda wajonga
ngaseludongeni uRhadebe akaphinde abe nalizwi, kwavakala nje isingqala
ukuba indoda iyalila. Wema nematha uMamTolo athi sele esemnyango
aphinde abuye eze kuma ngakumandlalo lowo. UThandabantu wamhesha nje
ngengalo engamjonganga, wade ke naye waphuma ingqondo isadidekile. 10
Wayeza kuthini kaloku ukungadideki? Kwakunini bagqibelayo ukuya
ecaweni? Wayeza kufika athini kuloo mfundisi njengokuba babengamazi
negama nje? Yena umfundisi lowo wayengazi kusuka amwe ngempoxo kuba
engazange ababone nangemini enye ecaweni?
Wafane wanoloyiko nje uMamTolo, kuba wamkelwa ngobona bubele 15
nguMthanjiswa lowo. Akazange amlinde ukuba agqibe ibali aze ngalo
uMamTolo, wathi thwasu wathatha iincwadi zakhe uMfundisi wacela indlela
kusapho esitsho ukuba uya kuligqibezela endleleni ibali elo uMamTolo. Lo
Mfundisi yayilitshantliziyo elishiya ubufana kodwa engekaqini, inguye
owongamele loo nkonzo yalapho eMthatha. Iindaba ngabakwaSihlunu apho 20
ecaweni kwakukudala waziva noxa yena wafika sele bengasayihambi icawe
leyo, …
3.2.1 Xela ukuba ngubani lo athi uThandabantu kwisicatshulwa
usakhathalelwe nguye. (1)
3.2.2 Sizathu sini esenza ukuba uThandabantu ahlaselwe sisifo
sentliziyo? (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 13 DBE/2023
SC/NSC
3.2.3 Kwezi ziganeko zilandelayo chonga ezibini ezikwinqanaba
lokuyondelelana/lokujiya kwebali:
A Kufika inkosikazi engakwazi kuthetha kwaThandabantu.
B UGcinumzi ubhubha kwingozi yebhasi.
C UThandabantu wenzelwa itheko lokumamkela.
D UMonwabisi ushiywa yedwa eNtshiqo. (2)
3.2.4 Nika isizathu sokuba uThandabantu ayeke ukuya ecaweni. (1)
3.2.5 Nika isiduko sikamama kaMonwabisi. (1)
3.2.6 Xela izinto zibe MBINI ngokwasencwadini, ezazibangela ukuba
abantu bakholelwe ukuba uthwele uThandabantu. (2)
3.2.7 Ngqina ngokwasebalini ezi mpawu zilandelayo zikaMonwabisi.
(a) Ukrelekrele (1)
(b) Unyanisekile (1)
3.2.8 Xela izinto zibe MBINI awathi uThandabantu wazibulela akufika
emzini wakhe evela esibhedlele. (2)
3.2.9 Bubenagalelo lini ubukho bomlinganiswa onguMaRhadebe
ebalini? (2)
3.2.10 Cacisa indlela oveliswe ngayo kule noveli umxholwana wokuba
ubuntu buzala obunye.
Cwangcisa impendulo yakho ngolu hlobo:
(a) Isenzo sikaThandabantu sobuntu kuMonwabisi. (1)
(b) Isenzo sikaMonwabisi sobuntu kuThandabantu. (1)
[35]
AMANQAKU ECANDELO A: 35
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 14 DBE/2023
SC/NSC
ICANDELO B: IDRAMA
Kweli candelo, kukho imibuzo esetwe kwezi drama zilandelayo:
Ndiyekeni nguDM Jongilanga
Inzala YamaRhamba nguM Mlokoti
Phendula YONKE imibuzo ekwidrama oyifundileyo.
UMBUZO 4: NDIYEKENI – DM Jongilanga
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule drama uze uphendule imibuzo
esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude
obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
UMBUZO 4.1 noMBUZO 4.2.
4.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA G
NDILA: Funie girl! (ebulisa)
FUNEKA: Hallow Diksie. Uyazi ukuba kule mihla usuke wanqaba wachasela
okwethamsanqa. Inene ndibe uphindele esuthwini.
NDILA: Kanene ufane uthethe wena. Uyandihleka kuba ndiphelelwe
emsebenzini? Ngenye imini uya kuze uqonde ukuba ubomi 5
ngumxube wezothuso namayeyeye.
FUNEKA: Hayi wethu, musa ukulixhoma epalini iswili lakho. Asinto esiya
kulala sitye yona leyo. Into elungileyo kukufuna umqolomba
ungene kuwo ngexesha lezothuso uphume ngethuba leziqabu.
NDILA: Kungenzeka ukuba ndize kungena komnye. 10
FUNEKA: Ulumke hlez' uthi kanti lo sowubhudl' umoya.
NDILA: Noko andicingi ukuba ndingashiywa nanguwe enyanyeni. Uncedo
lufumaneka kwabasemzini kunabasekhaya.
FUNEKA: Ukuba ufuna imali utsho ebhatyini mtshana.
NDILA: Kuwe imali yinto yonke and like all gold diggers, you will fold up 15
your tent and desert a gold mine that has given you comfort …
FUNEKA: Hayi wethu ndiyaqhula.
NDILA: Uyaqal' ukuthetha. Uyayazi into yokuba ndiphelelwe emsebenzini
kwaye ndicinga ukuba uyazazi nezizathu.
FUNEKA: Lilonke? 20
NDILA: Uthando malube nemisebenzi, le mpahla ikule ndlu iyathetha.
Ubumnandi balo mcimbi yinto yokuba into yokuthandana kwethu
lihlebo lethu (watsho emwola) Look, Funie girl, umdlalo uwuqhelile
sondeza uMawonga, izabatha zaziwa nguwe.
FUNEKA: Ndakuyibambisa intaka leyo, ndiyithini? 25
NDILA: Yixhwithe iintsiba, kuba buyaphela ubuntaka bayo zakuvuthuluka
iintsiba.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 15 DBE/2023
SC/NSC
4.1.1 Xela elinye igama awayebizwa ngalo uNdila. (1)
4.1.2 Chaza unxulumano phakathi kukaNdila noFuneka. (2)
4.1.3 Ngqina ngokwesicatshulwa ukuba uFuneka wayengazi kumnceda
uNdila ukuba wayefuna imali. (2)
4.1.4 Iveza ntoni ngoFuneka intetho ekrwelelwe umgca ngaphantsi
kwisicatshulwa? (2)
4.1.5 Nika intsingiselo yebinzana, 'uyaqal'ukuthetha' elisetyenziswe
nguNdila. (2)
4.1.6 Xela abe maBINI amalungu ekomiti ayehlalele ityala likaNdila. (2)
4.1.7 Bonisa ngeengongoma eziNTATHU iinzame zikaNdila
zokuzisindisa ekugxothweni yikomiti yesikolo. (3)
4.1.8 Nika isizathu sokuba amalungu ekomiti ambizele intlanganiso
uMawonga. (2)
4.1.9 Sesiphi isifundo esinokufundwa kwisenzo sikaNdila sokusela
esikolweni de aphelelwe ngumsebenzi? (2)
KUNYE
4.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA H
LONI: Bendingazi ukuba uthando kanti sihleli nje lukhokho lobutshijolo
notshaba.
FUNEKA: Ubuncwane bobomi zizothuso eziza nantyilelo zimbi.
LONI: Ndiyabona ndiqonda kakuhle ukuba iinyosi azinabudlelwane
neempukane. (Atsho ephakama.) 5
NDILA: Hayi mfo kaLoni sukugqiba ukuthetha unge uyayolela, makhe
sihlinze le nkabi. (Atsho ebeka umngxu phezu kwetafile.)
FUNEKA: Zanele, yiza nezitya sana ubeke phambi koDicksie.
NDILA: Hambisa mtshana. (Athabathe, uZanele ahambise kuselwe.)
NDILA: Ndicinga ukuba ngoku imizimba iswabulukile, kuba siphethe 10
ezesibini iibhekile.
LONI: Hayi mfo kaNdila uyibethe yee shwaka nengcalangcala.
NDILA: Ndiyavuya ukuba elo lizwi liphume kuwe mfo kaLoni. Wakha wathi
mhlamnene utywala ziingcambu zomthombe.
LONI: (Ebothuka) Ihasa alichukunyiswa, hleze ivumba lalo lonakalise 15
umbuso.
FUNEKA: Awuzi konakala, wonakalayo, ibe andazi nanto osafuna yona apha
kudala sisithi canda umoya uxele utolo lwabaThwa.
NDILA: Bunjani utywala mfowethu?
LONI: Bunjani kuba bekutheni phi? 20
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 16 DBE/2023
SC/NSC
NDILA: Mandinibulele maqobokazana ngokundibambela le ntakazana
ibindishiya.
LONI: O!
FUNEKA: E!
NDILA: Funeka, sukuwona umhlola. 25
FUNEKA: Akukho nto ibitheni wethu, lide eli thuba kwaye akukho phela
lingazinyula emasini.
LONI: Yi madoda! Kusile. (Watsho emi ngeenyawo.)
NDILA: Waxokozela umzi wabuya wee cwaka ukuwa komthi omkhulu.
Ezimiyo azikhonkothwa zinja iimoto. Wawungabazi abantu. 30
Uyabazi ngoku.
LONI: Indoda ayikhwazi ingekaphumi ehlathini mfo kaNdila.
NDILA: Andisekho nasenyeleni, sendithe ngcu emantla alo.
4.2.1 Xela ukuba ngoobani aba athi uLoni ziinyosi kwesi sicatshulwa. (1)
4.2.2 Sizathu sini esenza ukuba uLoni afune ukuhamba kwakufika
uNdila? (2)
4.2.3 Kwezi ziganeko zilandelayo chonga ezibini ezikwinqanaba
lokuyondelelana/lokujiya kwebali:
A Kubhaqwa amakhoba otywala ekhabhathini kaNdila
esikolweni.
B UMawonga uqala ukuthandana noZanele ethekweni
likaFuneka.
C UNdila ugwetywa intambo.
D UMawonga ubizelwa intlanganiso nguRay noNomasoka
bemthethisa ngokuphatha kakubi usapho lwakhe. (2)
4.2.4 Nika isizathu sokuba uZinzo abuze ukuba kukangaphi bexovula
umcimbi kaNdila beyikomiti. (1)
4.2.5 Nika igama lenkosikazi kaMawonga. (1)
4.2.6 Xela izinto zibe MBINI ngokwasencwadini ezibonisa ukuba uLoni
wayesele esithathile isigqibo sokuyeka umsebenzi njengenqununu
yaseNobutho. (2)
4.2.7 Ngqina ngokwasebalini ezi mpawu zilandelayo zikaZanele.
(a) Unovelwano (1)
(b) Akanamqolo (1)
4.2.8 Xela izinto zibe MBINI ezenziwe nguLoni ezibangele ukuba
uThandiwe angonwabi emzini wakhe. (2)
4.2.9 Bubenagalelo lini ubukho bomlinganiswa onguMadala ebalini? (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 17 DBE/2023
SC/NSC
4.2.10 Cacisa indlela oveliswe ngayo kule drama umxholwana wokuba
umntu uthiyiselwa ngento abuthathaka kuyo.
Cwangcisa impendulo yakho ngolu hlobo:
(a) Into abuthathaka kuyo uMawonga. (1)
(b) Indlela obusetyenziswe ngayo ubuthathaka bakhe
ukumthiyisela. (1)
[35]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 18 DBE/2023
SC/NSC
UMBUZO 5: INZALA YAMARHAMBA– M Mlokoti
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule drama uze uphendule imibuzo
esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude
obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
UMBUZO 5.1 noMBUZO 5.2.
5.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA I
NOYONGO: Hehehe! kaloku besenditshilo sana lwam ndathi kufuneka uzive
usekhaya xa ulapha, ukuze nomsebenzi wakho uwuthande.
Abatyeleli bethu kule hotele bakholiswa kukuncedwa
ngabasebenzi abonwabileyo, nabawuthandayo umsebenzi
wabo. 5
DINA: OK, ndiyakuva Sis' Yongs- (elondla-londla ehlola ebukele
ubuhle begumbi). Bendisabuza sisi, ngumsebenzi mni lo ndiza
kuwenza?
NOYONGO: Hayi ungaxhalabi wena sisi, sihlala njengentsapho apha, senza
yonke nje into ekholisa abatyeleli bethu kule hotele. 10
DINA: Oh! Njenga ntoni sisi?
NOYONGO: Kaloku sana lwam kukho namanye amantombazana amahlanu
asebenza apha. Anamagumbi awo nawo, alala kwalapha.
Nincedisa apha ehotele kuyo yonke into, nihoye nabatyeleli,
nibagcine bonwabile. Ewe sisi, umsebenzi wenu kukuweyitala 15
nokuncedisa nakwezinye izinto, hehehe! ...
DINA: Owu, ndiyakuva sisi.
NOYONGO: Ewe sana lwam. Uza konwaba apha. Akuthengi kwanto
ngeyakho imali. Yonke nje into oyifunayo, iziselo nokutya, uza
kuba nesabelo sakho apha kweli gumbi lakho. 20
DINA: (Encumile, exhome amehlo) Kowu! Enkosi Sis' Yongs.
NOYONGO: Jonga sana lwam, thatha nazi izitshixo zakho. (Evula iingalo
esondela kuye emwola emanga) Wamkelekile kweli khaya,
njengomnye wamalungu entsapho yethu.
DINA: (Emanga naye) Ndiyabulela Sis' Yongs. 25
NOYONGO: (Amphuze esidleleni.) Ndiyabulela nam sana lwam.
Masahlukane sana lwam nhe. Mandikukhaphe,
madikuhambise, sakubonana ngoLwesihlanu ke ngoku.
5.1.1 Xela elinye igama awayebizwa ngalo uThambolenyoka. (1)
5.1.2 Cacisa indlela uDina aweza ngayo kwaThambolenyoka. (2)
5.1.3 Ngqina ngokwesicatshulwa ukuba uDina uze apha engawazi lo
msebenzi aze kuwenza. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 19 DBE/2023
SC/NSC
5.1.4 Iveza ntoni ngoNoyongo inkcaza ekrwelelwe umgca ngaphantsi
kwisicatshulwa? (2)
5.1.5 Nika intsingiselo yenkcaza engoDina ekrwelelwe umgca ngaphantsi
kwezi zalathisi zaseqongeni zingezantsi.
(encumile, exhome amehlo) (2)
5.1.6 Xela izinto zibe MBINI ezazixhalabisa abazali bakaDina ngesimilo
sakhe. (2)
5.1.7 Bonisa ngeengongoma eziNTATHU ukuba uNoyongo uncedisile
ekuxhatshazweni kukaDina nguThambolenyoka. (3)
5.1.8 Nika isizathu sokuba uThambolenyoka abizele ooSdokhwe
kwihotele yakhe. (2)
5.1.9 Sesiphi isifundo esinokufundwa kwindlela abazali bakaDina
abamamkela ngayo akubuya kwaThambolenyoka? (2)
KUNYE
5.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA J
NOZIGOCI: Nam aye andigoca-goca ngemibuzo, kodwa ndancedwa
yinto yokuba uNozici bendimshiye ehleli esela
nabahlobokazi bakhe ababini uSofi noFransisi ukuphuma
kwam noMhlatyana. Nabo bathi khange bahlale thuba lide
emva koko, bamshiya. 5
NYOKA: Nihambe xesha liphi kanti nina apha izolo?
NOZIGOCI: Ngentsimbi yesibhozo Mlungu. Bonke ooLwezihlanu mna
noNozici siye siphume sigoduke ngentsimbi yesibhozo.
NYOKA: Nina Noyongo nawe Nomhase nihambe nini?
NOYONGO: Hayi thina Mlungu, kuba sinento yokuhamba noko sikhe 10
sihlale emva kwabo. Nayizolo senze loo nto, saza sahamba
kunye noNomhase phaya malunga nentsimbi yeshumi.
NYOKA: (Ejika ejonga kuNozigoci) – Ukuphuma kwenu ebesele
ehambile laa mfazi bendithe zenimjonge izolo, okanye
ebengekahambi? 15
NOZIGOCI: Asazi Mlungu nokuba ebesele ehambile na okanye
ebengekahambi. Kodwa simbonile yena, unjengoko kanye
ubumchaza.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 20 DBE/2023
SC/NSC
NYOKA: (Ejika ejonga kuNoyongo noNomhase) Nina?
NOYONGO: Hayi nam andikhumbuli Mlungu. (Ejika ejonga kuNomhase.) 20
NOMHASE: Hayi nam Mlungu ndimgqibele ngokuya ubumchaza,
ndambona ke. Kodwa emva koko andikhumbuli ndimbona
ukuphuma kwethu.
NYOKA: Nantso ke into yenu! Noyiswa yeyona nto yakhe yalula
ukuyenza. Ndithe kuni yalusani laa mfazi, ngoku nonke nithi 25
animazi nokuba nimshiye apha na. Naku ngoku uNozici
ufile, uhlatywe yinto engaziwayo. Ndanditheni kuni?
5.2.1 Xela igama lomqeshi kaNozigoci. (1)
5.2.2 Sizathu sini esenza ukuba uNozigoci abuzwe imibuzo
ngamapolisa? (2)
5.2.3 Kwezi ziganeko zilandelayo chonga ezibini ezikwinqanaba
lokuyondelelana/lokujiya kwebali:
A UDina ufumana iselula kuNoyongo.
B UDina uyokumangalela uThambolenyoka emapoliseni.
C UThambolenyoka uyagwetywa.
D UGxalaba uya kuNoyongo ngelithi makabe lingqina
lenkundla. (2)
5.2.4 Nika isizathu sokuba uKuku ayeke ukusebenza kwihotele
kaThambolenyoka. (1)
5.2.5 Yayingubani umama kaDina? (1)
5.2.6 Xela izinto zibe MBINI ngokwasencwadini, ezazibangela ukuba
uThambolenyoka athi selebanjiwe kube nzima ukuba agwetywe. (2)
5.2.7 Ngqina ngokwasebalini ezi mpawu zilandelayo zikaDina.
(a) Ukrelekrele (1)
(b) Unomqolo (1)
5.2.8 Xela izinto zibe MBINI awathi uDina wazicelela uxolo akufika
kokwabo egxothwe kwaThambolenyoka. (2)
5.2.9 Bubenagalelo lini ubukho bomlinganiswa onguNoyongo ebalini? (2)
5.2.10 Cacisa indlela oveliswe ngayo kule drama umxholwana wokuba
umntu ozenzo zibi akasoloko esinda.
Cwangcisa impendulo yakho ngolu hlobo:
(a) Izenzo zikaThambolenyoka ezibi. (1)
(b) Indlela aye wabambeka ngayo akasinda. (1)
[35]
AMANQAKU ECANDELO B: 35
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 21 DBE/2023
SC/NSC
ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE
Kweli candelo, kukho imibuzo esetwe kula mabali mafutshane alandelayo:
'Ndakuyicela ivuthiwe' nguEZ Guqa
'Izibhovubhovu zaseBhayi' nguLL Ngewu
Phendula YONKE imibuzo ekwibali elifutshane olifundileyo.
UMBUZO 6
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kumabali amaBINI uze uphendule
imibuzo esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo
sobude obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINi izicatshulwa, oko kukuthi
UMBUZO 6.1 noMBUZO 6.2.
'NDAKUYICELA IVUTHIWE' – EZ GUQA
6.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA K
Umfazazana wenzelwe utsiki, abizwa namadoda akwaNdlambe ukuba aze
kuzimasa itheko. Angxolile la madoda ukuba abanjiswe into esinqeni
engayazi nokuba ibiqale kanjani na. Ukuba ibingekho inyama ingxolo
ngeyithande ukuba qatha, koko amaqatha enyama enza ukuba amadoda
akhe aqwalasele phambi kwayo asele umhluzi, axole. Into ekhe 5
yawaphazamisa kukufumanisa ukuba ezinye iinkomo zekhazi likaNokwanda
zathengiswa ngeenjongo zokulobola umntwana waseThekwini. Enye indoda
ikhe yabuza ukuba ikhazi elo lalichotshelwe ngubani, koko uQolwana waxela
ukuba yonke loo nto wayenza nonina womfazi. Ahlafunile amadoda
kubonakala ukuba akahlafuni nje inyama kuphela, koko ahlafunisisa nale nto 10
ayixelelwa ngunyana wamaNdlambe. Emva kwexesha, sekufuna ukulibaleka
uMluleki, isankonde sakwaNdlambe, senjenje ukuthetha, 'Qolwana, mntwana
wam, ndimdala ndingaka nje. Into enje ngale uyenzileyo asilosiko lalapha.
Kumcimbi wekhazi akakho umntu osina ezombelela. Umtshato asiyo nto
yakho nomfazi wakho. Kuyafuneka ukuba nabanye abantu babe nenxaxheba 15
abayidlalayo, kuba le nto yenu iya kuhamba ihambe ifune nabany' abantu.
Ukuba ubulumkile mntwana wam ngowungahambanga ngale ndlela, kodwa
ke umntu akabuboni ubudenge bakhe. Ndiyathemba ke ukuba akuyi kusifuna
xa umqa sowomele ephinini. Kodwa le yakho into, ndakuyicela ivuthiwe.'
6.1.1 Xela ukuba ngawaphi la madoda azokuzimasa itheko. (1)
6.1.2 Cacisa ukuba kwakutheni ukuze kubekho umbuzo wokuba ikhazi
likaQolwana lalichotshelwe ngubani. (2)
6.1.3 Ngqina ngokwesicatshulwa ukuba uQolwana zange azisebenzele
zonke iinkomo awalobola ngazo. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 22 DBE/2023
SC/NSC
6.1.4 Iveza ntoni ngoQolwana inkcaza ekrwelelwe umgca ngaphantsi?
… uQolwana waxela ukuba yonke loo nto wayenza nonina
womfazi. (2)
6.1.5 Nika intsingiselo yegama elikrwelelwe umgca ngaphantsi kwintetho
engezantsi ngokubhekiselele koku kuthethwa kwisicatshulwa.
Enye indoda ikhe yabuza ukuba 'ikhazi' elo lalichotshelwe ngubani. (2)
6.1.6 Xela izinto zibe MBINI ezazixhalabisa uMaVumisa ngoNozukile. (2)
6.1.7 Bonisa ngeengongoma eziNTATHU ukuba uQolwana
wayengawahloniphanga amadoda akwaNdlambe. (3)
6.1.8 Nika isizathu sokuba uMaVumisa ambizele intlanganiso
yamaNdlambe uNozukile. (2)
6.1.9 Sesiphi isifundo esinokufundwa kwisenzo sikaQolwana
sokuzithathela umfazi? (2)
KUNYE
'IZIBHOVUBHOVU ZASEBHAYI' – LL Ngewu
6.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.
ISICATSHULWA L
Unina wesi sihelegu ubefika qho kweli gumbi lokulindela ukufa alile, phofu
engaliliswa yinimba, koko elila ngenxa yobuninzi beenyembezi obubangwa
kukunqaba kwabantu bokulilelwa, nakukumangaliseka kokuba kwakutheni
abahlaseli bonyana wakhe bangambulali nje kuze kuthi qabu ebantwini
unoQolomba efile nje. Unina ebengayithandabuzi nakancinane into yokuba 5
unyana lo wakhe uzidlise ngobakhe. Kwaye wayezame kwakudala
ukuyikhwebula le nkewu kunyawo lwayo lwemfene, koko ingafuni nokuva
naxa ayicebisayo ukuba ingcibi yamanzi ifa ngamanzi, eyezikhali zizikhali.
Kwathi sekuncamekile, seziphelile iinyanga ezintlanu ingqondo ingabuyi,
kwakha kwathi qwenge kulo mfo. Apho ingqondo ibuye khona into yokuqala 10
awayithethayo kukukhwaza athi, 'Yehova wemikhosi!' Uthe ngokubona
abongikazi abamjikelezileyo bevathe ezimhlophe wacinga ukuba usezulwini.
Emva kokubuyelwa yingqondo ugcinwe esibhedlele inyanga yanye, waza
wakhululwa apho efe wonke umzimba wakhe, kushiyeke nje intloko.
Kunamhla akukho nto akwaziyo ukuzenzela yona, yaye umnqweno wakhe 15
kukudibana nezinye izikrelemnqa ezisekwikhondo awayekulo, azilumkise
ukuba ulunya lubiz' olunye. Isimanga sesokuba Iowo wayesakuyalela
abanye ukuba bangashukumisi nolunye uzwane, ezakhe iinzwane
ngamaqothololo angasokuze ashukunyiswe nto.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 23 DBE/2023
SC/NSC
6.2.1 Xela ukuba ngubani lo wenzakalisa esi sikrelemnqa kuthethwa
ngaso kwesi sicatshulwa. (1)
6.2.2 Sizathu sini esenze ukuba esi sikrelemnqa sisiwe esibhedlele? (2)
6.2.3 Kwezi ziganeko zilandelayo chonga ezibini ezikwinqanaba
lokuyondelelana/lokujiya kwebali:
A Amadoda aseDikeni ashiya imizi yawo ebaleka izikrelenqa.
B Isikrelemnqa sibethwa ngamadoda aseDikeni.
C Isikrelemnqa sibuyelwa ziingqondo.
D Isikrelemnqa sidluliselwa kwisibhedlele saseBhayi. (2)
6.2.4 Nika isizathu sokuba amadoda aseDikeni angazilweli xa
engenelwa zizibhovubhovu. (1)
6.2.5 Nika igama elathiywa ezi zikrelemnqa. (1)
6.2.6 Xela izinto zibe MBINI ngokwasebalini, ezazibangela ukuba
amadoda aseDikeni adume ngobugwala. (2)
6.2.7 Ngqina ngokwasebalini ezi mpawu zilandelayo zikaMaqhazolo.
(a) Uligorha (1)
(b) Unomqolo (1)
6.2.8 Xela izinto zibe MBINI ezazithathwa zizikrelemnqa xa zifika
emizini. (2)
6.2.9 Bubenagalelo lini ubukho bomlinganiswa onguMaqhazolo ebalini? (2)
6.2.10 Cacisa indlela oveliswe ngayo kweli bali umxholwana wokuba
umntu ozenzo zibi akasoloko esinda.
Cwangcisa impendulo yakho ngolu hlobo:
(a) Izenzo zesikrelemnqa ezibi. (1)
(b) Indlela esiye sabambeka ngayo asasinda. (1)
AMANQAKU ECANDELO C: 35
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 24 DBE/2023
SC/NSC
ICANDELO D: ISIHOBE
Kweli candelo, kukho imibuzo esetwe kule mihobe ilandelayo:
'IDyunivesithi iFort Hare' nguS Maputi
'UNjingalwazi PT Mtuze' nguZ Mtumane
Phendula YONKE imibuzo ekwimibongo oyifundileyo.
UMBUZO 7: IVAMNA BAFAZI BOLUSU – S Maputi nabanye
Funda lo mhobe kunye nesicatshulwa sombongo esilandelayo esithatyathwe kulo
mhobe uthi 'Mfazindini wase-Afrika' ze uphendule imibuzo. Amanqaku awabelwe
umbuzo asisikhokelo sobude obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuyo yomiBINi imibongo oyifundileyo, oko
kukuthi UMBUZO 7.1 noMBUZO 7.2.
7.1 Funda lo mbongo ulandelayo uze uphendule imibuzo.
IDYUNIVESITHI IFORT HARE – S Maputi
1 Ntsika yeDike, mvaba yolwazi,
2 Ubombo lujong' ezantsi.
3 Awugungqiswa qhwithelo, njengesikhondo.
4 Kuloo mathafa uvelele iXesi,
5 Kuwe baty' udaka, baphefumla isiNgesi.
6 Ntsikandini yeDike.
7 Maxa onke ubhonxile;
8 Ulibo luyamfimfithekisa, luyafunxa;
9 Luphambukela kuwe lukhwaza
10 Umsindo ozayo nentsokolo.
11 Ntsikandini yeDike.
12 Imibele yakho iyahluhluza;
13 Umgqeku uyancela, uyalenca.
14 Isimbonono sesendlala nokungazi,
15 Umi, uyafundisa uthibaza impalalo.
16 Zidle ngobunkokeli kwimfundo;
17 Khalima impambano, ubhanxo nembudo;
18 Nwenwisa uluchwe lwakho ekhaya;
19 Uze uphe iintsatshana ukukhanya.
20 Wena uyintsika yeDike.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 25 DBE/2023
SC/NSC
21 Iinkokeli zeAfrika zirhabule kuwe;
22 Nabaphambuki imbala bafunda lutho;
23 Injongo ikukufohlela nokuzixhobisa;
24 Eneneni awaphoxisa wafundisa.
25 Ntsikandini yeDike.
--------------------
26 Wena akunantanga;
27 Amagwangqa ayangcangcazela wakukhankanywa;
28 Ayakwazi, ngokuzibalula, hayi ngakumenywa;
29 Akh' azama ukunyemba, akha phantsi.
30 Abahlonitshwa baphuma apho kaloku,
31 Oomakhwekhwetha nooNantsi,
32 Nditsho noDalibhunga igaqa.
33 Izititsi uyatyhila, ususa nomdintsi.
34 Fort Hare, kuthethiwe kugqityiwe,
35 Nemisebenzi yakho ingqiniwe.
36 Indima yakho iyabonakala,
37 Exesheni likaqulukubhode.
7.1.1 Kuthethwa ukuthini xa kusithiwa iFort Hare yintsika yeDike? (1)
7.1.2 Xela udidi lwesafobe esikumqolo wesi-3. (1)
7.1.3 Nika umfanekiso-ntelekelelo oziswa ngumqolo wesi-7 obhalwe
ngqindilili uze uxele ukuba uphuhlisa ntoni ngale dyunivesithi. (2)
7.1.4 Nika intsingiselo yegama elibhalwe ngqindilili kumqolo ongezantsi
ngokomxholo wombongo.
Umgqeku uyancela, uyalenca. (2)
7.1.5 Kuqaqambisa ntoni ngale dyunivesithi ukusetyenziswa kwempinda
kwimiqolo ekrwelelwe umgca ngaphantsi? (2)
7.1.6 Xela izizathu eziBINI ezibangela ukuba abantu baye kule
dyunivesithi ngokwalo mbongo. (2)
7.1.7 Tolika okuthethwa kumqolo ongezantsi ngokomxholo walo mbongo.
Nwenwisa uluchwe lwakho ekhaya. (2)
7.1.8 Chaza okuqulathwe sisitanza sesi-4 ngeDyunivesithi iFort Hare. (2)
7.1.9 Khankanya zibe MBINI iindidi zabantu abafunde kule dyunivesithi
ngokwakwisitanza sesi-5. (2)
7.1.10 Nika umyalezo odluliswa yimbongi kulo mbongo. (2)
KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 26 DBE/2023
SC/NSC
7.2 Funda lo mbongo ulandelayo uze uphendule imibuzo.
UNJINGALWAZI PT MTUZE – Z Mtumane
1 Aa! Njinga yolwazi!
2 Aa! Mathwal' izidanga ngentloko!
3 Wena Mabelek' izidang' emqolo!
4 Kuzo zonke utshila ngesiXhosa;
5 Ukuze bungaphel' ubuXhosa.
6 Kumaziko emfundo uyaziwa,
7 Waziwa ngokufunda nokuxelenga.
8 KwaSesile ukhe wabonwa;
9 Uphethe isidanga sokuqala,
10 Uhlanganise noguqulo-ntetho.
11 E-UNISA bayakwazi.
12 Apho ubufunda ngekhandlela,
13 Ukuze nje ube neHonours neMasters.
14 NaseKapa ukhe wavela,
15 Ukuze nje bakubize ngobuGqirhalwazi.
16 Siyakukhahlela ke Gqirha wolwazi,
17 Ubazi bonke ubugocigoci besiXhosa.
18 Bayavuy' abazal' abakwaz' ukuzala,
19 Abazinqe zihle ziphum' iintw' ezintle,
20 Ubuhle bazo obuvela kwimisebenzi
21 Yenzala yabo ncakasana.
22 Xa nditshoyo ke ndigxeleshe uKusi noNosajini;
23 Ekwathi kanti bakhulis' iPolofesa bengazi.
24 UMadib' omde wamathaf' aseMetele,
25 Apho imfesane yakho wayishiya khona.
26 Umagxanya nganyawo zombini,
27 Owagxany' esuk' eMetele,
28 Waza kunyathel' eQonce,
29 KwiBhisho lamaTshatshu kaNtind' akuloMfetsho,
30 Ebalek' umsindo wamaGxagxa,
31 Awayebang' umhlab' esithi ngowawo,
32 Singazanga sibone nagada alilayisha kwiDromedaris,
33 Afika lo mhlaba ukho.
34 Uhleli abanikazi bawo,
35 Ama-Afrika oqobo.
36 Satsho sabhaqa ke thina bakwaRharhabe,
37 Ukuze nj' iQonce libe namadoda.
38 Anditsh' ukuba belingenaw' amanye,
39 Kodwa belingenaw' afana nawe,
40 Akwaz' ukusebenzis' ingcinezelo
41 Njengamanqwanqw' okuy' enkcochoyini,`
42 Aph' ifumaneka khon' impumelelo.
43 Ubuya kub' ufuze kulonyoko kakade,
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 27 DBE/2023
SC/NSC
44 Kuthi maXhos' akulung' indod' isakufuza kulonina.
45 Kalok' akukho sifede kowenu,
46 Uzalwa ngamadod' afukuzayo,
47 Akwaz' ukujik' ilishwa libe lithamsanqa,
48 Ndithetha ngooDlomo ke xa nditshoyo.
49 Uzibethil' iintonga kwedini kaNcube.
50 Xa ndisithi kwedin' andenziwa kukudelela,
51 Xa ndingenjenjalo ndingadliwa,
52 Ndiyikhuph' inkabi yegush' emazinyw' asibhozo.
53 Ndenziwa kukuncoma kwamaXhosa,
54 Oz' abe ngath' ayadelela kant' ayancoma
7.2.1 Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli. Kumqolo woku-1
nowesi-2 imbongi ivula (ngesibuliso/ngesikhahlelo). (1)
7.2.2 Chonga umqolo kwisitanza sesi-2 othetha ukuba uNjingalwazi
PT Mtuze ebengumphangeli kwezinye zeedyunivesithi afumene
kuzo imfundo. (1)
7.2.3 Khankanya iDyunivesithi athweswe kuyo isidanga sokuba
nguGqirhalwazi uNjingalwazi PT Mtuze. (1)
7.2.4 Nika uhlobo lophinda-phindo olukwimiqolo engezantsi uze uxele
ukuba luphuhlisa ntoni ngoNjingalwazi PT Mtuze.
Kumaziko emfundo uyaziwa,
Waziwa ngokufunda nokuxelenga. (2)
7.2.5 Xela isixhobo sesandi esikumqolo ongezantsi
ngokwasembongweni.
Abazinqe ziphum' iintw' ezintle. (1)
7.2.6 Nika injongo yokusetyenziswa kophawu loshiyelelo (')
olufumaneka kumqolo ongezantsi walo mbongo.
UMadib' omde wamathaf' aseMetele. (2)
7.2.7 Lityhila ntoni ngoNjingalwazi PT Mtuze igama elibhalwe ngqindilili
kule miqolo ilandelayo?
Umagxanya nganyawo zombini,
Owagxany' esuk' eMetele (2)
7.2.8 Lizisa ntsingiselo ni igama 'sabhaqa' elikumqolo ongezantsi?
Satsho sabhaqa ke thina bakwaRharhabe. (2)
7.2.9 Chonga amagama amabini achaseneyo kumqolo wama-47. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo (FAL)/P2 28 DBE/2023
SC/NSC
7.2.10 Wahluke njani umqolo wama-49 kowama-50 ngesakhiwo
sangaphandle? (2)
7.2.11 Sizathu sini esinokubangela ukuba imbongi idliwe ngokomqolo
wama-50? (1)
AMANQAKU ECANDELO D: 35
AMANQAKU EWONKE 70
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha
Recommended for this subject
Published documents with matching subject and grade metadata.

Question paper
XHOSA FAL P1 QP GR12 SEPT 2025_watermark.pdf

Question paper
XHOSA FAL P2 QP GR12 SEPT 2025_watermark.pdf
Question paper
IsiXhosa FAL P1 May-June 2025.pdf

Question paper
IsiXhosa FAL P3 May-June 2025.pdf

Question paper
XHOSA FAL P2 QP GR12 SEPT 2024_watermark.pdf
Question paper
ISIXHOSA FAL P3 GR12 QP SEPT2024_watermark.pdf
Related documents
Matched using subject, grade, language, document type and exam metadata.
Question paper
IsiXhosa FAL P1 May-June 2023 MG_hlayiso.com_.pdf
Question paper
IsiXhosa FAL P3 May-June 2023_hlayiso.com_.pdf

Question paper
IsiXhosa FAL P2 Nov 2023 MG_hlayiso.com_.pdf

Question paper
IsiXhosa FAL P2 May-June 2022_hlayiso.com_.pdf

Question paper
IsiXhosa FAL P1 May-June 2022 MG_hlayiso.com_.pdf
Question paper
IsiXhosa FAL P3 May-June 2022_hlayiso.com_.pdf
More from Grade 12 Isixhosa Fal
Explore more published documents in this catalogue.

Memorandum
ISIXHOSA FAL P2 GR12 MEMO SEPT 2025_watermark.pdf

Memorandum
ISIXHOSA FAL P3 GR12 MEMO SEPT2025_watermark.pdf

Memorandum
IsiXhosa FAL P1 May-June 2025 MG.pdf
Memorandum
IsiXhosa FAL P3 May-June 2025 MG.pdf

Memorandum
XHOSA FAL P1 MEMO GR12 SEPT 2024.pdf
Memorandum