Life Sciences Grade 12 P1 Gauteng Mock 2021 QP (Afr)

Downloaded from hlayiso.com GAUTENGSE DEPARTEMENT VAN ONDERWYS VOORBEREIDENDE EKSAMEN 2021 10831 LEWENSWETENSKAPPE VRAESTEL 1 TYD: 2½ uur PUNTE: 150 17 bladsye b.o.

Downloaded from hlayiso.com LEWENSWETENSKAPPE 2 (Vraestel 1) 10831/21 INSTRUKSIES EN INLIGTING 1. Beantwoord AL die vrae. 2. Skryf AL die antwoorde in die ANTWOORDBOEK neer. 3. Begin die antwoorde op ELKE vraag bo-aan ʼn nuwe bladsy. 4. Nommer die antwoorde korrek volgens die nommeringstelsel wat in hierdie vraestel gebruik is. 5. Bied jou antwoorde volgens die instruksies van elke vraag aan. 6. Maak ALLE sketse met potlood en die byskrifte met blou of swart ink. 7. Teken diagramme, vloeidiagramme of tabelle slegs wanneer dit gevra word. 8. Die diagramme in hierdie vraestel is NIE noodwendig volgens skaal geteken nie. 9. MOENIE grafiekpapier gebruik NIE. 10. Jy mag ʼn nie-programmeerbare sakrekenaar, gradeboog en ʼn passer gebruik waar nodig. 11. Skryf netjies en leesbaar. b.o.

Downloaded from hlayiso.com LEWENSWETENSKAPPE 3 (Vraestel 1) 10831/21 AFDELING A VRAAG 1 1.1 Verskeie opsies word as moontlike antwoorde op die volgende vrae gegee. Kies die regte antwoord en skryf slegs die letter (A – D) langs die vraagnommer (1.1.1 tot 1.1.8) in die ANTWOORDBOEK neer, byvoorbeeld 1.1.9 D. 1.1.1 Watter deel van ʼn neuron stuur ʼn impuls na die selliggaam? A Dendriet B Sitoplasma C Akson D Nukleus 1.1.2 Wat word die klier genoem wat insulien afskei? A Skildklier B Hipotalamus C Pituïtêre/Hipofise D Pankreas 1.1.3 Watter van die volgende strukture in ʼn amniotiese eier beskerm die ontwikkelende embrio teen fisiese besering? A Dooiersak B Chorion C Allantoïs D Dop b.o.

Downloaded from hlayiso.com LEWENSWETENSKAPPE 4 (Vraestel 1) 10831/21 1.1.4 Watter benoemde strukture dui die plek aan waar bevrugting en inplanting plaasvind? A A en D B A en B C B en C D B en D 1.1.5 Bestudeer die volgende faktore wat verband hou met voortplanting by vroue: (i) Wanneer die progesteroonvlakke ʼn piek bereik, is die FSH- en LH-vlakke laag. (ii) Ovulasie vind ongeveer op dag 14 plaas. (iii) Wanneer bevrugting plaasvind, bly FSH-vlakke hoog. (iv) Estrogeen en progesteroon wat deur die ovaria tydens die ovariale siklus geproduseer word, beïnvloed die uterussiklus. Die korrekte stellings is ... A (i), (ii), (iii) en (iv). B (i), (iii) en (iv). C (i), (ii) en (iii). D (i), (ii) en (iv). b.o.

Downloaded from hlayiso.com LEWENSWETENSKAPPE 5 (Vraestel 1) 10831/21 1.1.6 Watter van die volgende stel die korrekte ontwikkelingsvolgorde voor, nadat bevrugting plaasgevind het? A Ovum → Sigoot → Blastosist → Morula → Fetus B Sigoot → Morula → Blastosist → Fetus C Ovum → Sigoot → Morula → Blastosist → Fetus D Sigoot → Blastosist → Morula → Fetus Gebruik die onderstaande diagram on VRAAG 1.1.7 en VRAAG 1.1.8 te beantwoord. Middelstuk Kop A B C D 1.1.7 Die enigste deel van die spermsel wat tydens bevrugting die eiersel binnedring, is … A deel D. B deel C. C deel B. D deel A. 1.1.8 Die dele van die spermsel wat die sperm help met beweging, is … A dele A, B en C. B dele, A en D. C dele A en B. D dele A, B en D. (8 x 2) (16) b.o.

Downloaded from hlayiso.com LEWENSWETENSKAPPE 6 (Vraestel 1) 10831/21 1.2 Gee die korrekte biologiese term vir elk van die volgende beskrywings. Skryf slegs die term langs die vraagnommer (1.2.1 tot 1.2.5) in die ANTWOORDBOEK neer. 1.2.1 ʼn Toestand wat veroorsaak dat die lens van die oog dof word 1.2.2 Die deel van die senuweestelsel wat reageer as ʼn persoon skrik 1.2.3 ʼn Verskynsel waar die hoof sentrale stam meer groei toon as die systamme, by die toppunt van ’n boom 1.2.4 ʼn Tipe ontwikkeling waar jong voëls gebore word met hul oë toe en geen vere nie 1.2.5 Die struktuur wat nutriënte aan die ontwikkelende embrio in ovovivipare diere verskaf (5 x 1) (5) 1.3 Dui aan of elk van die stellings in KOLOM I van toepassing is op SLEGS A, SLEGS B, BEIDE A EN B of GEENEEN van die items in KOLOM II nie. Skryf slegs A, slegs B, beide A en B, of geeneen langs die vraagnommer (1.3.1 tot 1.3.3) in die ANTWOORDBOEK neer. KOLOM I KOLOM II 1.3.1 ʼn Hormoon wat verantwoordelik is vir die A Absisiensuur afval van ryp vrugte B Gibberelliene 1.3.2 Funksie/s van die allantoïs in ʼn A Betrokke by amniotiese eier gaswisseling B Stoor afvalprodukte van die ontwikkelende embrio 1.3.3 ʼn Vis wat eiers lê, voor bevrugting A Uitwendige bevrugting B Ovipaar (3 x 2) (6) b.o.

Downloaded from hlayiso.com LEWENSWETENSKAPPE 7 (Vraestel 1) 10831/21 1.4 Die diagram hieronder stel die menslike manlike voortplantingstelsel voor. A B C H D E G F 1.4.1 Gee die LETTER van die deel wat met elk van die volgende stellings geassosieer word: (a) Stoor sperms tydelik (1) (b) As dit gesny word, sal semen nie spermselle bevat nie (1) (c) Vervoer beide urine en semen (1) (d) Help met die optimale spermproduksie by ʼn temperatuur laer as liggaamstemperatuur (1) (e) Produseer testosteroon (1) (f) Skei ʼn alkaliese vloeistof af wat die suurheid van die vagina neutraliseer, wat sperms sou doodmaak (1) (6) b.o.

Downloaded from hlayiso.com LEWENSWETENSKAPPE 8 (Vraestel 1) 10831/21 1.5 ʼn Jong saailing is uit die grond verwyder en op sy sy geplaas. Nadat dit op sy sy geplaas is, is die loot, punt uitgesluit, was bloodgestel aan lig uit alle rigtings (aangedui deur die pyle) om fototropisme te verhoed. F A E B C D NA 1.5.1 Noem die hormoon wat saadontkieming stimuleer. (1) 1.5.2 Noem die tropiese beweging wat in die saailing hierbo waargeneem sal word nadat dit op sy sy geplaas is. (1) 1.5.3 Gee die LETTER/S van die deel/e waar: (a) Die saailing die hoogste konsentrasie ouksiene gehad het VOORDAT dit op sy sy geplaas is (2) (b) Die saailing die hoogste konsentrasie ouksiene sou gehad het NADAT dit op sy sy geplaas is (2) (c) Selverlenging sal in die loot geinhibeer word (2) 1.5.4 Noem TWEE verdedigingsmeganismes wat deur plante gebruik word om te voorkom dat herbivore hulle vreet. (2) (10) b.o.

Downloaded from hlayiso.com LEWENSWETENSKAPPE 9 (Vraestel 1) 10831/21 1.6 Die onderstaande diagram toon verskillende kliere, die hormone wat hulle vrystel en hul teikenorgane. A B D C Nier 1.6.1 Identifiseer elk van die volgende: (a) Die kliere wat A en B gemerk is (2) (b) Die hormone wat C en D gemerk is (2) 1.6.2 Watter stof in die liggaam word deur hormoon C gereguleer? (1) 1.6.3 Noem EEN ander hormoon wat deur klier B vrygestel word. (1) 1.6.4 Gee die term wat gebruik word om die regulering van ʼn konstante interne balans te beskryf, selfs al verander die interne of eksterne omgewing. (1) (7) TOTAAL AFDELING A: 50 b.o.

Downloaded from hlayiso.com LEWENSWETENSKAPPE 10 (Vraestel 1) 10831/21 AFDELING B VRAAG 2 2.1 Die onderstaande grafiek toon veranderinge in die deursnee van die pupil onder verskillende luminansies. Luminansie verwys na hoe helder die lig is. Die deursnee van die pupil wissel van ongeveer 2 mm tot 8 mm. Deursnee van die pupil by verskillende luminansie 9 7.7 Deursnee die pupil (mm) 7.5 8 6.9 7 A 6 4.9 5 3.8 4 B B 2.5 3 2.1 2 1 0 0.0001 0.001 0.01 0.1 1 10 100 1000 10000 Luminansie (cd/m2) 2.1.1 Gee die deursnee van die pupil by punt A. (1) 2.1.2 Bereken die gemiddelde deursnee van die pupil deur slegs die punte tussen A en B op die grafiek te gebruik. (Toon alle berekeninge aan.) (3) 2.1.3 Beskryf die verhouding tussen luminansie en die deursnee van die pupil van punt A na punt B. (2) 2.1.4 Verduidelik die rol wat pupilrefleks speel om die deursnee van die pupil van punt A na punt B te verander. (3) 2.1.5 Definieer elk van die volgende: (a) Luminansie (1) (b) ʼn Refleksaksie (2) 2.1.6 Die ligstraal vanaf ʼn laserwyser het ʼn hoë genoeg luminansie om enige reseptorsel in die retina te brand in ongeveer 10 sekondes. Verduidelik hoe die skyn van ʼn laserwyser direk op die retina vir langer as 10 sekondes, jou sig sal beïnvloed. (3) (15) b.o.

Downloaded from hlayiso.com LEWENSWETENSKAPPE 11 (Vraestel 1) 10831/21 2.2 Die onderstaande diagram toon die interne struktuur van die oog. A B Optiese senuwee 2.2.1 Identifiseer die strukture gemerk A en B. (2) 2.2.2 Die optiese senuwee is ʼn sensoriese neuron. Tabuleer TWEE verskille tussen ʼn sensoriese neuron en ʼn motoriese neuron. (5) 2.2.3 Noem die deel van die senuweestelsel wat uit kraniale- en rugmurg senuwees bestaan. (1) 2.2.4 Beskryf hoe strukture A en B die vermoë om op voorwerpe verder as 6 m weg te fokus moontlik maak. (4) (12) b.o.

Downloaded from hlayiso.com LEWENSWETENSKAPPE 12 (Vraestel 1) 10831/21 2.3 Die onderstaande diagram toon ʼn snit deur die brein van die mens. Serebrum Corpus callosum Pons Serebellum Rugmurg Medulla oblongata 2.3.1 Gee EEN funksie vir elk van die volgende: (a) Die corpus callosum (b) Die serebrum (c) Die rugmurg (3) 2.3.2 Teken ʼn benoemde diagram van ʼn eenvoudige refleksboog en dui die rigting aan waarin die impuls beweeg. (5) (8) b.o.

Downloaded from hlayiso.com LEWENSWETENSKAPPE 13 (Vraestel 1) 10831/21 2.4 Die onderstaande diagram toon die interne struktuur van die oor aan. A B C D F E 2.4.1 Gee die LETTER en die NAAM van die deel van die oor wat: (a) Lug tussen die middeloor en die keel laat beweeg (2) (b) Reseptore vir gehoor bevat (2) (c) ʼn Membraan is wat die uitwendige oor van die middeloor skei (2) (d) Die eerste van die drie gehoorbeentjies is (2) (e) Klankgolwe gelei vanaf die pinna na die struktuur wat E gemerk is (2) 2.4.2 In ʼn sokkerwedstryd duik die doelwagter om te keer dat die opponerende span ʼn doel aanteken. Beskryf die rol van die halfsirkelvormige kanale om balans te handhaaf terwyl die doelwagter duik. (5) (15) [50] b.o.

Downloaded from hlayiso.com LEWENSWETENSKAPPE 14 (Vraestel 1) 10831/21 VRAAG 3 3.1 Lees die onderstaande uittreksel en beantwoord die vrae wat volg. Die Comrades Marathon is ʼn ultra-marathon van ongeveer 89 kilometer wat jaarliks in die KwaZulu-Natal provinsie tussen die stede Durban en Pietermaritzburg gehou word. Dit is die wêreld se grootste en oudste ultra- marathon-wedloop. Atlete hardloop tot ongeveer 12 uur aanhoudend, om die wedloop te voltooi. Hardlopers oefen baie maande en hulle “carbo-load” (eet ʼn dieet met baie koolhidrate soos pasta en grane) ter voorbereiding vir hierdie wedloop. 3.1.1 Terwyl ʼn atleet hardloop, verhoog die atleet se liggaamstemperatuur. Beskryf die negatiewe terugvoermeganisme wat die atleet se liggaamstemperatuur na normaal sal herstel. (6) 3.1.2 Verduidelik die effek wat lang periodes van hardloop op elk van die volgende: (a) Watervlakke in die bloed (2) (b) Koolstofdioksiedvlakke in die bloed (2) 3.1.3 Verduidelik hoe “carbo-loading” voor die wedloop atlete help om genoeg energie tydens die wedloop te hê. (6) (16) b.o.

Downloaded from hlayiso.com LEWENSWETENSKAPPE 15 (Vraestel 1) 10831/21 3.2 Lees die onderstaande uittreksel en beantwoord die vrae wat volg. Tshepang het die volgende WhatsApp-boodskap gelees: "Die dra van ʼn gesigmasker verhoog die koolstofdioksiedvlakke in die bloed en kan lei tot siektes." Hy het besluit om ondersoek in te stel, om vas te stel of die dra van ʼn gesigmasker die koolstofdioksiedvlakke in die bloed verhoog. ● Hy kon nie ʼn toestel bekostig wat die koolstofdioksiedvlakke in die bloed meet nie; daarom het hy besluit om die polsslag (dui hartklop aan) en die asemhalingstempo te meet. ● Hy het tien klasmaats vir die ondersoek gekies. ● Die asemhalingstempo en polsslag van elke klasmaat was gemeet, na 4 ure sonder ʼn gesigmasker en weer na 4 ure met ʼn gesigmasker. 3.2.1 Identifiseer die afhanklike veranderlike in hierdie ondersoek. (1) 3.2.2 Noem TWEE veranderlikes wat verband hou met die klasmaats en wat konstant gehou moet word om die geldigheid van hierdie ondersoek te verseker. (2) 3.2.3 Gee TWEE beplanningsstappe wat Tshepang moes oorweeg voordat hy die ondersoek uitgevoer het. (2) 3.2.4 Verduidelik hoe die asemhalingstempo gebruik kan word om ʼn toename in die koolstofdioksiedvlakke in die bloed aan te toon. (4) (9) b.o.

Downloaded from hlayiso.com LEWENSWETENSKAPPE 16 (Vraestel 1) 10831/21 3.3 Lees die onderstaande uittreksel en beantwoord die vrae wat volg. Hoe om die kanse op bevrugting te optimaliseer Daar word beraam dat een uit elke vyf egpare in Suid-Afrika aan onvrugbaarheid ly en sukkel om swanger raak. Navorsing het getoon dat bevrugting meer waarskynlik sal plaasvind wanneer geslagsomgang gedurende die drie of vier dae wat opbou tot ovulasie gebied. Onlangse bewyse het ook getoon dat baie vroue hul menstruele siklus en die proses van ovulasie swak verstaan. Daar word dus gedink dat verkeerde tydsberekening van geslagsomgang ʼn algemene, maar maklik regstelbare oorsaak van probleme is om swanger te raak. Die bekendstelling van tuisgebaseerde hormonale digitale ovulasietoetse (DOT's) bied ten minste ʼn eenvoudige oplossing vir vroue wat die tydsberekening van geslagsomgang wil optimaliseer, wanneer hulle swanger wil raak. 3.3.1 Volgens die uittreksel, gee TWEE redes waarom vrouens moontlik kan sukkel om swanger te raak. (2) 3.3.2 Die digitale ovulasietoets monitor ʼn toename in ʼn spesifieke hormoon. Noem hierdie hormoon. (1) 3.3.3 Noem die klier wat die hormoon produseer wat in VRAAG 3.3.2 genoem is. (1) 3.3.4 Noem die klier wat ʼn hormoon vrystel wat ovulasie veroorsaak. (1) 3.3.5 Gee EEN rede waarom geslagsomgang 3 tot 4 dae voor ovulasie moet plaasvind. (1) 3.3.6 Verduidelik waarom die afskeiding van te min progesteroon ʼn bykomende probleem kan veroorsaak vir ʼn vrou wat probeer swanger word. (2) (8) b.o.

Downloaded from hlayiso.com LEWENSWETENSKAPPE 17 (Vraestel 1) 10831/21 3.4 ʼn Ultraklank (sonogram) is ʼn beeldtegniek wat klankgolwe gebruik om beelde van die fetus in die baarmoeder te produseer. Dr Mkhize het die ontwikkeling van die fetus by een van haar pasiënte tydens swangerskap gemonitor deur die fetale kopomtrek te meet. Sy het ook die bloedvloei deur die naelstring gemonitor. Die resultate word in die onderstaande tabel getoon. Tyd (weke) Kopomtrek (cm) 14 12 18 16 22 20 26 24 30 28 34 31 38 33 40 36 3.4.1 Gee die korrekte biologiese term vir swangerskap. (1) 3.4.2 Gebruik die inligting in die bogenoemde tabel om ʼn lyngrafiek te teken. (6) 3.4.3 Gee DRIE funksies van die amnionvloeistof wat die fetus tydens swangerskap omring. (3) 3.4.4 Noem TWEE strukture waardeur die fetus sal beweeg tydens natuurlike geboorte. (2) 3.4.5 Terwyl die ultraklank gedoen is, het die dokter opgemerk dat die naelstringslagare verstop was maar dat daar normale bloedvloei deur die naelstringare was. Verduidelik die effek wat dit op die ontwikkelende fetus sal hê. (5) (17) [50] TOTAAL AFDELING B: 100 TOTAAL: 150 EINDE