Economics Grade 12 P1 Gauteng Mock 2015 Memo (Afrikaans)

Downloaded from hlayiso.com GAUTENGSE DEPARTEMENT VAN ONDERWYS VOORBEREIDENDE EKSAMEN 2015 MEMORANDUM VAK: EKONOMIE V1 (10731)

Downloaded from hlayiso.com 10731/15 GAUTENGSE DEPARTEMENT VAN ONDERWYS VOORBEREIDENDE EKSAMEN EKONOMIE (Eerste Vraestel) MEMORANDUM AFDELING A (VERPLIGTEND) VRAAG 1 1.1 MEERVOUDIGE KEUSEVRAE 1.1.1 A (kapitaalmark)  1.1.2 B (resessie)  1.1.3 B (1 April tot 31 Maart)  1.1.4 C (portefeulje)  1.1.5 A (staatsbelasting op invoere en uitvoere)  1.1.6 A (3%) 1.1.7 C (tegnologie)  1.1.8 C (werkverskaffing)  (8x2) (16) 1.2 PASITEMS 1.2.1 B (Beweging van goedere en dienste tussen verskillende deelnemers in die ekonomiese kringloop)  1.2.2 C (Tydsduur tussen 15 en 20 jaar)  1.2.3 D (ʼn Volle of gedeeltelike besit staatsbeheerde onderneming of staatsagentskap) 1.2.4 A (Die prys van een land se monetêre eenheid, in terme van ʼn ander land se monetêre eenheid . 1.2.5 G (ʼn Persentasie vermindering in die totale belasting betaalbaar.)  1.2.6 F (Proses waar die lewensstandaard van die meerderheid van die inwoners van ʼn land mense verbeter.)  1.2.7 E (ʼn Plan vir Suid-Afrika om teen 2030 armoede te bestry en ongelykhede te verminder.)  1.2.8 H (Die verhouding tussen invoer- en uitvoerpryse)  (8x1) (8) 1.3 IDENTIFISEER KONSEPTE 1.3.1 Nie-uitsluiting/vry-ryer 1.3.2 vermenigvuldiger 1.3.3 uitvoerbevordering 1.3.4 dumping/storting 1.3.5 arbeidsproduktiwiteit 1.3.6 ekstrapolasie  (6x1) (6) TOTAAL AFDELING A: 30 1

Downloaded from hlayiso.com 10731/15 AFDELING B Beantwoord TWEE van die drie vrae uit hierdie afdeling in die ANTWOORDEBOEK. VRAAG 2 2.1 2.1.1 Noem enige TWEE argumente ten gunste van vryhandel.   Spesialisasie  Ekonomiese skale  Groter verbruikerskeuses  Mededinging en innovasie Enige (2x1) (2) 2.1.2 Hoe sal ʼn swak wisselkoers (rand) Suid-Afrikaanse uitvoere beinvloed?  Uitvoere sal goedkoper word.  (1x2) (2) 2.2 Data Respons 2.2.1 Identifiseer ʼn siklus en ʼn amplitude op die diagram.  Siklus: ACE  Amplitude: AB/CD/EF (2x1) (2) 2.2.2 Beskryf AC op die diagram.  Dit dui aan ʼn afswaaifase/afname in ekonomiese aktiwiteite/inkrimping (1x2) (2) 2.2.3 Wat is die belangrikheid van G op die diagram?  Tendens (G) dui die langtermyn-rigting van die ekonomie aan.  (2) 2.2.4 Hoe kan fiskale maatreëls toegepas kan word om die ekonomiese aktiwiteite van C tot E op die diagram te verhoog?  Uitgebreide fiskale beleid is nodig.   Toename in staatsbesteding  Afname in belasting (2x2) (4) 2

Downloaded from hlayiso.com 10731/15 2.3 Data Respons 2.3.1 Noem TWEE voorbeelde van belasting op goedere.  BTW  invoerregte (2x1) (2) 2.3.2 Beskryf die term basiese pryse  Basiese pryse verteenwoordig die bedrag wat die produsent ontvang van die verbruiker/bedrag betaalbaar aan die verskaffers van die produksiefaktore/die aanvanklike pryse in die produksie van finale goedere en dienste – voor belasting en subsidies in ag geneem word.  (2) 2.3.3 Watter nasionale berekening-metode sluit die berekening van basiese pryse in?  Bestedingsmetode of  Inkomemetode  (1x2) (2) 2.3.4 Bereken die waarde van (A). Dui ALLE berekeninge aan. R miljard Bruto waarde toegevoeg teen basiese pryse 200 Belasting op goedere 30 Minus subsidies op goedere 16 Bruto Binnelandse Produk teen markpryse 214 Maks 2 as slegs die antwoord gegee word (4) 2.4 Onderskei tussen ʼn stabiele (vaste) maar aanpasbare wisselkoers en ʼn beheerde wisselkoers. Stabiele (vaste) maar aanpasbare wisselkoers  Die staat bepaal die wisselkoers.   Dit verklaar die pariwaarde van die geldeenheid in terme van goud.  bv. $1=1ons goud.   Die pariwaarde verwys na die prys waarteen dit teruggekoop sal word en word gesien as ʼn spesifieke mikpunt.   Die waarde van die geldeenheid word toegelaat om te beweeg binne ʼn toegelate wisseling/skommeling.   Die wisselkoers word gehandhaaf binne in voorafbepaalde speling, bv 1 persent, d.w.s. tussen $0.99 en $1.01 = 1 ons goud.  (Maks 4) 3

Downloaded from hlayiso.com 10731/15 Beheerde wisselkoers  Die waarde van die wisselkoers word bepaal deur markkragte.   Die waarde word toegelaat om te wissel tussen ʼn voorafbepaalde grens.   Monetêre owerhede tree in deur die aankoop en verkoop van buitelandse valuta.   Hulle beinvloed dus die vraag en aanbod van buitelandse valuta.  (Maks. 4) (8) 2.5 Hoe kan Suid Afrika voordeel trek deur uitvoere na buitelandse markte te subsidieer?  ʼn Uitvoersubsidie is ʼn aansporing wat aangebied word aan produsente wat uitvoerpotensiaal het/finansiële bystand deur die staat aan nywerhede wat uitvoerpotensiaal het.   Die doel is om invoerkoste te verminder en om industrië aan te moedig om meer uit te voer.   Hulle sal kan meeding op internasionale basis.   Subsidies verminder die uitvoerwaarde en maak dit aantrekliker vir die oorsese markte.   Dit verhoed ook surplus voorraad wat ʼn negatiewe impak op die plaaslike ekonomie het. (4x2) (8) [40] 4

Downloaded from hlayiso.com 10731/15 VRAAG 3 3.1 3.1.1 Noem enige TWEE oorwegings wat gebruik kan word om ʼn ekonomie te assesseer.  Prestasies  Vergelykings  Spesifikasies  Doeleindes  Voorsorgmaatreëls (Enige 2x1) (2) 3.1.2 Hoe kan progressiewe persoonlike inkomstebelasting gebruik word om ongelykhede in Suid-Afrika te verminder?  Hoërinkomste groepe betaal ʼn hoër belastingkoers as laer inkomste groepe  Dit verminder die inkomstegaping tussen verskillende groepe in die samelewing.   Die belasting word aangewend om gratis maatskaplike dienste aan die gemeenskap te bied.  (Aanvaar enige ander relevante antwoord.) Enige (1x2) (2) 3.2 Data Respons 3.2.1 Wat, volgens die uittreksel, is die grootste bydraer tot die onderprestasie in die Suid-Afrikaanse ekonomie?  Arbeidsintensiewe sektore soos klerasie en skoene hou aan om te onderpresteer.  (2) 3.2.2 Beskryf die begrip deindustrialisasie.  Proses van verandering wat veroorsaak word deur die verwydering of vermindering van nywerheidskapasiteit of nywerheidsaktiwiteit, spesifiek swaarnywerhede of vervaardigingsnywerhede in ʼn land of streek. (Aanvaar enige ander aanvaarbare antwoord)  (2) 3.2.3 Verduidelik hoe Suid-Afrika dieselfde groei soos ander ontwikkelende lande kan behaal.  Suid-Afrika moet die vervaardigingsektor gebruik om groei in die ander sektore te stimuleer.  (Aanvaar enige ander aanvaarbare antwoord) (2) 5

Downloaded from hlayiso.com 10731/15 3.2.4 Hoe verskil ‘n groeivermenigvuldiger van ʼn werksvermenig- vuldiger nywerheid?  Werksvermenigvuldiger-nywerhede: Sommige nywerhede is baie arbeidsintensief. Werkskepping is baie maklik in hierdie sektor.   Groeivermenigvuldiger-nywerhede: Sommige nywerhede konsentreer meer op produksievlakke/uitset, soos kapitaal intensiewe-nywerhede.  (Aanvaar enige ander relevante antwoord) (2x2) (4) 3.3 Data Respons 3.3.1 Identifiseer TWEE sosiale aanwysers uit die tabel.  Lewensverwagtinge  Verwagte jare van skoolopleiding  BNI per kapita Enige (2x1) (2) 3.3.2 Beskryf die konsep Menslike Ontwikkelingsindeks  MOI is ʼn opsomming van langtermyn-progressie van drie basiese dimensies van menslike ontwikkeling: ʼn lang en gesonde lewe, toegang tot kennis en ʼn behoorlike lewenstandaard.  (1x2) (2) 3.3.3 Wat dui daarop dat Suid Afrikaners finansieël beter daaraan toe is in 2013 as in 1980?  Die BNI het toegeneem vanaf 9.756 tot 11.788.  (1x2) (2) 3.3.4 Hoe kan die verwantskap tussen lewensverwagting en verwagte jare van skoolopleiding ekonomiese groei beinvloed?  ʼn Lae lewensverwagting beinvloed negatief, vaardighede gaan gou verlore en produksievlakke word beinvloed.   Verhoogde jare op skool, maar lewensverwagting steeds dieselfde, meer vaardighede maar korter produktiewe jare.  (Aanvaar enige ander relevante antwoord) (2x2) (4) 6

Downloaded from hlayiso.com 10731/15 3.4 Verduidelik Produksie Prys Indeks as ʼn ekonomiese aanwyser.  Die PPI word gebruik om die VPI te voorspel.  Dit meet die prys waar die eerste handelstransaksie plaasvind.  Die prys van ingevoerde goedere word gemeet by die plek waar dit die land binne kom.  Die prys van vervaardigde goedere word gemeet wanneer dit die fabriek verlaat en is nie verbind aan die verkoopprys aan die verbruiker nie.  Die PPI sluit in kapitaal en halfverwerkte goedere en sluit dienste uit.  Die PPI meet die koste van produksie en nie die lewenskoste nie. (4x2) (8) 3.5 Waarom kan die term ongebalanseerd beskryf word as hoofrede vir die Noord/Suid verdeling?  Die Noorde word aangesien as meer ontwikkeld as die Suide.   Die Noorde het hoër lewensstandaarde as die Suide.   Die Noorde voer vervaardigde produkte uit, terwyl die Suide primêre produkte uitvoer.   Baie lande in die Suide is afhanklik van die Noorde vir hulle voortbestaan bv. lenings ens.  (Aanvaar enige ander relevante antwoord) (Enige 4x2) (8) [40] 7

Downloaded from hlayiso.com 10731/15 VRAAG 4 4.1.1 Noem enige TWEE lede van die G8-lande.  Rusland  Kanada  Frankryk  Italië  Amerika  Engeland  Duitsland  Japan Enige (2x1) (2) 4.1.2 Watter effek sal volgehoue beurtkrag op buitelandse beleggings Suid- Afrika hê?  Dit sal buitelandse beleggings in Suid-Afrika verminder.  (Aanvaar enige relevante antwoord.) (2) 4.2 Data respons 4.2.1 Noem die TWEE deelnemers wat nie in die diagram ingesluit is nie.  Die staat   Buiteland (2x1) (2) 4.2.2 Beskryf die begrip lekkasies  Uitvloei van geld uit die ekonomie (2) 4.2.3 Identifiseer TWEE lekkasies in ʼn geslote ekonomie.  Besparing  Belasting (2x1) (2) 4.2.4 Verduidelik die vermenigvuldiger-effek as daar ʼn groot belegging in die ekonomie plaasvind.  ʼn Belegging beteken ʼn invloei van geld in die ekonomie.   Dit sal die welstand van die land verhoog.   Die vraag na goedere en dienste sal hoër wees en dit sal die aanbod van goedere en dienste stimuleer.   ʼn Toename in aanbod sal die vraag na produksiefaktore stimuleer.   Dit kan lei tot ʼn toename in ekonomiese aktiwiteite, bv. werk- skepping.  (2x2) (4) 8

Downloaded from hlayiso.com 10731/15 4.3 Data Respons 4.3.1 Noem TWEE redes vir die nywerheidsaksie in the platinum mynbedryf volgens die spotprent.  Lae lone   Geen behoorlike huise en sanitasie (2x1) (2) 4.3.2 Beskryf TWEE effekte van nywerheidsaksie op besighede op die korttermyn.  Besighede verloor winste.   Afname in verkope.  (Aanvaar enige relevante antwoord) (2x2) (4) 4.3.3 Wat is die positiewe sosiale impak van nywerheidsaksie op die langtermyn?  Daar kan gekyk word na die pleidooi van die werkers.   Werkers kan ʼn toename in hul salaris ontvang en dit kan hulle lewenstandaard verhoog.   Sosiale-ekonomiese omstandighede kan verander bv. verskaffing van huise deur die staat.  (Aanvaar enige ander relevante antwoord) Enige (2x2) (4) 4.4 Bespreek kortliks die styging in besteebare inkomste en internasionale toerisme as vraagredes vir internasionale handel.  Verhoging in besteebare inkomste - Verbruikers is geneig om hulle vraag na goedere en dienste te verhoog indien hul besteebare inkomste verhoog.  - Indien die plaaslike mark nie aan hul behoeftes kan voldoen, nie sal hulle na ander lande kyk vir hierdie goedere en dienste.  - Indien die sosiale status van mense verhoog, is hulle geneig om hul vraag vanaf plaaslike produkte na internasionale produkte oor te skakel. Maks 4  Internasionale toerisme en migrasie - Mense word voorgestel aan nuwe tegnologie en smake as hulle ander lande besoek.  - Nuwe behoeftes ontstaan en sodanige goedere word dan ingevoer.  Maks 4 (2x4) (8) 9

Downloaded from hlayiso.com 10731/15 4.5 Hoe doeltreffend was die gebruik van aansporings in die totstand- koming van nuwe besighede in die Nywerheidsontwikkelingsones (NOS). Motiveer jou antwoord. Aansporings om in NOS te investeer  Belastingvrye aansporings – belastingvrye invoere van grondstowwe of halfverwerkte produkte.   Vaardigheidsondersteuningsprogram – belastingvrye toelae vir vaardigheidsontwikkeling.  Kritiese infrastrukturele programme – kontanttoelae om infrastruktuur te bou of uit te brei.   Buitelandse beleggingstoegewings – kontanttoelae van buitelandse besighede wat wil belê in nuwe vervaardigings besighede.   IOS – die groei is baie stadig.  Die aansporings aangebied was nie aanloklik nie.   Beleggers is nie aangelok na plekke soos Gauteng en Saldanha Baai soos verwag nie.   Coega en Richardsbaai was meer suksesvol. (4x2) (8) (Maks 4 indien aansporings genoem is en maks 4 vir die sukses bespreking) TOTAAL AFDELING B: 80 10

Downloaded from hlayiso.com 10731/15 AFDELING C Beantwoord slegs EEN van die twee vrae uit hierdie afdeling in die ANTWOORDEBOEK. STRUKTUUR VAN DIE OPSTEL: PUNTETOEKENNING: Inleiding Maks. 2 Liggaam:  Hoofgedeelte: Bespreek in besonderhede/In-diepte bespreking/ Ondersoek/Bespreek krities/ Ontleed/(analiseer) Maks. 26 /Vergelyk/ Evalueer/ Onderskei/ Verduidelik/Assesseer/Debatteer  Addisionele gedeelte: Gee eie mening/Bespreek krities/Evalueer/ Evalueer krities/Teken ‘n grafiek en verduidelik/ Gebruik die gegewe grafiek en verduidelik/Voltooi die gegewe Maks. 10 grafiek/ Bereken/Lei af/ Vergelyk/ Onderskei/ Interpreteer/Debateer kortliks/Hoe/Stel voor/ Gebruik die inligting en argumenteer, debateer, evalueer Gevolgtrekking Maks. 2 TOTAAL 40 VRAAG 5 MAKRO-EKONOMIE 40 PUNTE –40 MINUTE Dienslewering deur die openbare sektor speel ʼn belangrike rol in ons daaglike lewens.  Bespreek breedvoerig die redes vir openbaresektor-mislukking (26)  Na jou mening, hoe kan die staat die elektrisiteit krisis in Suid Afrika oplos? (10) [40] Inleiding Openbaresektor-mislukking gebeur wanneer die ekonomie en die land se hulpbronne op so ʼn manier bestuur word dat die welsyn van mense nie verbeter word nie en die dienslewering ondoeltreffend en oneffektief is.  (Aanvaar enige relevante antwoord) (Maks 2) 11

Downloaded from hlayiso.com 10731/15 HOOFDEEL REDES VIR OPENBARESEKTOR-MISLUKKING Liggaam  Gebrek aan kapasiteit - Baie bestuurders het nie die vermoë om projekte doeltreffend te bestuur, fondse te spandeer en kontrole oor inspirante werkers uit te oefen nie.  - Swak opleiding en min ondervinding - Swak bestuurstegnieke - Voorbeelde: gebrek aan kapasiteit: al die begrotingstoelae word nie bestee, onvanpaste skoolgeboue, gemeenskappe gebruik nog steeds emmerstelsel vir toilette en voorskoolse opvoeding is nie universeel nie.  Apatie van amptenare - Amptenare moet verantwoordelik gehou word vir die werk wat hulle aangestel is om te doen.  - Gebrek aan motivering om uitstekende werk te doen.  - Werkers weet nie hoe om goeie dienste te lewer nie.  Korrupsie - Daar is menige aangemelde gevalle oor korrupsie in die openbare sektor.  - Korrupsie verlaag die staat se vermoë om sy beskikbare hulpbronne te gebruik om die lewenstandaard te verbeter omdat nasionale hulpbronne eerder in die sakke van staatsamptenare beland.  Snelle verstedeliking - Is die beweging van mense van die platteland na stede - Armoede in landelike gebiede en klein dorpies lei tot ʼn snelle verstedelikingskoers na al die groter dorpe.  - Die bevolking in die vier grootste sentra het vinnig gegroei en dit het vir hierdie gebiede moeilik gemaak om by te hou met die voorsiening van behuising, onderwysfasiliteite en ander gemeenskapsdienste.  Huursoek - Huur kom voor wanneer die welstand van een persoon verbeter word ten koste van die welstand van ander mense.  - Wanneer daar min kontrole is, oor fondse wat gebruik moes wees om die arm mense se welstand te verbeter, misbruik word deur amptenare.  (Maks 26) 12

Downloaded from hlayiso.com 10731/15 ADDISIONELE GEDEELTE Na jou mening, hoe kan die staat die elektrisiteitskrisis in Suid-Afrika oplos?  Maak meer fondse beskikbaar om nuwe kragstasies te bou.   Maak gebruik van hernubare energie hulpmiddels.   Gebruik alternatiewe middels van energie: sonenergie.   Gebruik minder steenkool om elektrisiteit op te wek  Voed mense op in die bewaring van energie.  (Aanvaar enige alternatiewe antwoord) (Maks 10) Gevolgtrekking Openbare sektor-mislukking kan lei tot die ondergang van die ekonomie, wat kan lei tot die ontevredenheid van die inwoners van die land.  (Aanvaar enige ander relevante gevolgtrekking) (Maks 2) 13

Downloaded from hlayiso.com 10731/15 VRAAG 6 EKONOMIESE STREWES 40 PUNTE – 20 MINUTE Die aanbod-benadering beklemtoon die styging in aanbod deur die uitbreiding van die produksiekapasiteit van ʼn land.  Bespreek die aanbodkant-benadering wat in Suid-Afrika gebruik word om groei en ontwikkeling te bevorder onder die volgende opskrifte: (1) Effektiwiteit en doeltreffendheid van markte (2) Besigheidsdoeltreffendheid. (3) Die koste om sake te doen. (26)  Evalueer mededinging as ʼn ontwikkelingsbeleid in Suid-Afrika. (10) Inleiding Die aanbodkant benadering tot ekonomiese groei en ontwikkeling het betrekking op die vermoë van ʼn land om goedere en dienste te produseer. (Aanvaar enige ander toepaslike inleiding) (Maks. 2) Liggaam HOOFDEEL PRODUSEER GROEI EN ONTWIKKELING  Aanbodkant stel voor dat staatsinmenging slegs toegelaat moet word indien dit sal lei tot die glad verloping van markte.   Aanbod in die ekonomie is bestendig, veral in die korttermyn, om meer te produseer moet meer werkers opgelei word, meer toerusting moet aangekoop en geinstalleer word, meer elektrisiteit is nodig, en beter paaie moet voorsien word.  14

Downloaded from hlayiso.com 10731/15 Prys AV1 AA AA1 Price AV P1 P2 AV1 AV  0 Y Y1 Output Uitset  Die kurwe is vertikaal by Y in die korttermyn. Indien AV toeneem van AV na AV1,sal pryse toeneem sonder ʼn toename in uitset. Inflasie sonder groei is die eindresultaat.   Die aanbod-kant benadering stel dat die potensiale AA1 kurwe gevestig is aan die regter kant van AA kurwe, sodat as AV toenoem, uitset kan toeneem sonder ʼn toename in pryse (sonder inflasie).  (Maks 2 vir grafiek en 4 vir bespreking) DIE SUID-AFRIKAANSE BENADERING 1. DIE DOELTREFFENDHEID EN EFFEKTIWITEIT VAN MARKTE - Indien ʼn besigheid sy doelwitte (wins en groei) bereik het, is die besigheid effektief.  - In Suid-Afrika poog die staat om hierdie doel deur wetgewing te bereik.  Doeltreffendheid Regerings eis dat meer swart mense in die ekonomiese hoofstroom geabsorbeer word omdat hulle voorheen uitgelaat was.  Twee wette is ingestel om die voorkeur van swart werkers en swart besighede te bevorder: (1) Wet op gelyke indiensneming verhoed diskriminasie en vereis dat die werksmag die ras en geslagsprofiel van die bevolking weerspieël.  - Besighede het ʼn gelyksheidsplan met die Department van Arbeid en inspekteure van die departement besoek besighede om nakoming te verseker.  15

Downloaded from hlayiso.com 10731/15 (2) Die Breëbasis Swart Ekonomiese Bemagtigingswet: Die Wet op BBSEB se doel is om die getal swart mense wat besighede besit en beheer te verhoog in die land en ongelykhede te verminder. Effektiwiteit - Pareto-effektiwiteit is ʼn situasie waar die welvaart van die gemeenskap op ʼn maksimum is, en dit is daarom onmoontlik om die welvaart van een individu te verhoog sonder om ʼn ander slegter daaraan toe te maak.   Mededinging Dit vind plaas op drie maniere: (1) Deur nuwe besighede op te rig  (2) Verkryging van BVI – direkte beleggings  (3) Vermindering of skrapping van invoerbeperkinge  - Die Wet op Mededinging (1998) verskaf die regulatoriese netwerk om mededinging tussen plaaslike besighede af te dwing. - Dit is gemik op anti-mededingingspraktyke wat die gebruik van ʼn dominerende posisie uitskakel en beheer oor samesmeltings versterk. - Die Wet maak voorsiening vir ʼn Mededingingskommissie, ʼn Mededingingstribunaal en die Mededingings Appélhof.   Deregulasie  - Privaatsektor-magsbalans wat vryhandel beperk het was hersien en sommige uit die weg ruim.  - Die staat poog dat manier van besigheid doen in Suid-Afrika vergemaklik moet word.  (2) BESIGHEIDSDOELTREFFENDHEID - Sommige maatreëls dien as aansporings om doeltreffendheid en ander gevestigde verhoudings te verbeter.   Belastings - Die Koperatiewe belastings koers is 28%, klein sakeondernemings betaal ʼn laer koers omdat hulle inkomste minder is as R350 000. Vir Mikro-besighede die uitset vlak is R750 000.  - Persoonlike inkomstebelasting begin by 18% en neem toe op ʼn stygende skaal tot 40%. - Kapitaalwinsbelasting het toegeneem. Vir individue het dit toegeneem tot 33%. - BTW het dieselfde gebly op 14%. - Die belastingskoers is redelik in vergelyking met ontwikkelde lande, maar ʼn laer koers sou bygedra het om ontwikkeling en groei te stimuleer.  16

Downloaded from hlayiso.com 10731/15  Kapitaalbelegging - Waardevermindering op kapitaalgoedere word gehef om nuwe belegging aan te moedig.  - Nuwe masjinierie se waardevermindering is oor vier jaar. 40% in die eerste jaar en elektroniese toerusting oor drie jaar.  - Die staat voorsien ook kapitaal en lenings aan klein sakeondernemings en groter besighede.   Menslike hulpbronne - Sektorale Opvoedkunde en Opleidingsowerhede (SETA’s) fasiliteer naskoolse werksgeleenthede en opleiding.  - Die Arbeidsverhoudingswet bevorder ekonomiese ontwikkeling, sosiale regverdiging en vreedsame arbeidsverhoudinge.   Gratis adviserende dienste - Dit sluit in die ontwikkeling van uitvoermarkte, beheer van SMME’s, landbou produksie, weervoorspelling en die voorkoming van diersiektes.  (3) BESIGHEIDSKOSTE - Die beskikbaarheid en koste van infrastruktuurdienste speel ʼn belangrike rol in die finansiële beskikbaarheid en winste van besighede.   Vervoerkoste - Vervoeropsies is pad, lug, trein en see vervoer.  - Die staat het hulleself verbind om die vervoerstelsel in die land te verbeter en meer bekostigbaar te maak.   Kommunikasiekoste - Kommunikasieopsies is kabel, sein- en pos.  - Kabelkommunikasie in Suid-Afrika is die duurste in die wêreld, maar is baie effektief.  - Hierdie hoë koste maak inligtingstegnologie vir besighede en individue baie duur.   Energiekoste - Die twee hoofbronne van energie in Suid Afrika is elektrisiteit en brandstof. - Hoë energiepryse vertraag die effektiwiteit van die ekonomie.  (Maks. 26) . 17

Downloaded from hlayiso.com 10731/15 ADDISIONELE DEEL Evalueer mededinging as ʼn ontwikkelingsbeleid in Suid Afrika.  Kompetisie verhoog markeffektiwiteit.   Besighede fokus meer en innovasie is sterker as mededinging teenwoordig is.   Dit verbeter die algehele kwaliteit van die vervaardigde produkte.   Hoëkwaliteit-produkte kan veel makliker uitgevoer word en ding mee op ʼn internasionale vlak.   In Suid-Afrika is daar nog steeds probleme waar sekere markte oorheers word deur monopolieë, wat drastiese prysverhogings veroorsaak. Kartelle hou hul pryse hoog.   Die Mededingingskommissie speel ʼn belangrike rol as dit kom by monopolieë.   Voorbeelde; die sementindustrie, banke, selfoonbesighede, Tigerbrands ens.   Suid-Afrika het ʼn goeie vervaardigingsektor gebou en het die potensiaal om internasionaal mee te ding.   Die Departement van Handel en Nywerheid is verbind om Suid-Afrika se toegang tot internasionale markte te versterk.  (Aanvaar enige relevante antwoorde) (Maks 10) Gevolgtrekking Aanbodkant-benadering word gebruik om ʼn omgewing te skep waar besighede, nywerhede en markte optimaal kan funksioneer.  (Aanvaar enige relevante slot) (Maks 2) TOTAAL AFDELING C: 40 GROOTTOTAAL 150 18