Downloaded from hlayiso.com
GRAAD 12
NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
IBANGA 12
ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL)
IPHEPHA LESIBINI (P2)
NOVEMBA 2019
ISIKHOKELO SOKUMAKISHA
AMANQAKU: 80
Esi sikhokelo sokumakisha sinamaphepha asi-27.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Skip to contentAll 2019 papers 





View all




_hlayiso.com_--e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72/v1-682ba3c7e04fa8dc02db/card.webp)
isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC November Exams 2019 Memo
Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exams 2019, 27 pages. Read online or download the free PDF.
Isixhosa Hl · Grade 12 · NSC November Exams · 2019 · isixhosa. Memorandum, 27 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- isiXhosa HL
- Grade
- Grade 12
- Language
- Isixhosa
- Document type
- Memorandum
- Year
- 2019
- Exam period
- NSC November Exams
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 27
- File size
- 488.0 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 27
This exam
NSC November Exams 2019
- Paper 1Question paperMemo
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Question paperMemo
Questions in this paper
- Question 2Uncwadi / Literature (Set Works)10 marks
- Question 3Uncwadi / Literature (Set Works)10 marks
- Question 4Uncwadi / Literature (Set Works)10 marks
- Question 5Uncwadi / Literature (Set Works)25 marks
- Question 7Uncwadi / Literature (Set Works)50 marks
- Question 11Uncwadi / Literature (Set Works)50 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 2 DBE/Novemba 2019
NSC – Isikhokelo sokumakisha
EMAKUQATSHELWE XA KUMAKISHWA
• Esi sikhokelo sokumakisha silungiselelwe ukuba ibe sisikhokelo kubakorekishi.
• Esi sikhokelo sokumakisha siza kuxoxwa nesigqeba sokukorekisha phambi
kokuba kuqalwe ukukorekishwa kumaziko okukorekisha.
• Iimpendulo zabaviwa kufuneka zinikwe ingqwalasela ngokokufaneleka kwazo.
IZIKHOKELO ZOKUMAKISHA
1. Xa umviwa ebhale iimpendulo ezingaphezulu kwezilindelekileyo, makisha
impendulo esekuqaleni kuphela. (Umviwa akavumelekanga ukuba
aphendule umbuzo omde nombuzo omfutshane kudidi olunye).
2. Xa umviwa ephendule yomine imibuzo ekwiCANDELO A, (imibongo
efundisiweyo), korekisha kuphela emibini yokuqala.
3. Xa umviwa ephendule imibuzo emibini emifutshane okanye imibuzo emibini
esisincoko kwiCandelo B nakwiCANDELO C, makisha umbuzo wokuqala
kuphela ungawuhoyi owesibini. Ukuba umviwa uphendule yomithandathu
imibuzo (kwiNoveli) okanye yomine imibuzo (kwiDrama), korekisha kuphela
impendulo yokuqala kwiCANDELO ngalinye, xa kwenzekile ukuba uphendule
umbuzo omnye omfutshane nomnye osisincoko.
4. Xa umviwa enike iimpendulo ezimbini ibe eyokuqala ingachanekanga,
elandelayo ichanekile, korekisha eyokuqala ungayihoyi elandelayo.
5. Xa iimpendulo zinonjolwe ngokungachanekanga, korekisha ngokwendlela
ekunonjolwe ngayo kwimemorandam.
6. Xa upelo olugwenxa luguqula intsingiselo, yihlabe loo mpendulo. Xa
intsingiselo ingaguqukanga ngenxa yopelo olugwenxa, yimakishe loo
mpendulo.
7. Imibuzo esisincoko.
Xa impendulo yombuzo osisincoko imfutshane kunoko kulindelekileyo
ngokwenani lamagama, musa ukumohlwaya umviwa kuba sele ezohlwaye
ngokwakhe. Xa impendulo yombuzo osisincoko inde kakhulu, phicotha
ngokwempendulo ayibhalileyo wandule ukuyigqithisela kumkorekishi
ophezulu.
8. Imibuzo emifutshane.
Musa ukumohlwaya umviwa ongasebenzisanga iimpawu zocaphulo xa
ecaphula.
9. Kwimibuzo evulelekileyo, musa ukunika amanqaku ngoHAYI/EWE okanye
ngoNDIYANGQINELANA/ANDINGQINELANI. Korekisha impendulo
exhasayo.
10. Akukho manqaku abelwa uYINYANI/BUBUXOKI okanye LULUVO/YINYANI.
Makisha impendulo exhasayo.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 3 DBE/Novemba 2019
NSC – Isikhokelo sokumakisha
ICANDELO A: ISIHOBE
IMIHOBE YESIXHOSA – B Ngombane
IMIBONGO EFUNDISIWEYO
UMBUZO 1: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
UMLAMBO – JJR Jolobe
Sebenzisa la manqaku alandelayo, njengesikhokelo sokukorekisha lo mbuzo.
Iimpendulo zinokwahluka ngokuxhomekeka kwindlela umfundi awuve ngayo umbongo.
Jonga kwirubrikhi esekupheleni kwesikhokelo sokumakisha ukuhlola lo mbuzo.
Umviwa angakachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:
Kwesi sicatshulwa sombongo imbongi ithetha ngesiqalo nesiphelo somlambo. Isinika
umfanekiso ngqondweni wohambo lwawo olusuka emazulwini lusiza emhlabeni. Oko
ithe yakuphuhlisa ngesigama ethe yasisebenzisa kwisitanza ngasinye. Sigama eso
esithe satyhila intsingiselo eyahlukeneyo yesitanza ngasinye.
• Ivula nje kwisitanza sokuqala imbongi isichazela ngemvelaphi yomlambo.
Isebenzise igama umntwanana elithetha umntu omncinci linayo nentsingiselo
yokuba umntwana uzelwe ngumntu. Apha linika intsingiselo yokuba umlambo
uyinto encinci uvela emvuleni esuka esibhakabhakeni phezulu emafini.
Ikwasichazela ukuba imvula yayihamba-hamba ngenqwelo yomoya ukubonisa
ukuba kuqala kubekho umoya phambi kwemvula. Ithi xa isiza, iza
inxib'ezimakhwezi, ezimhlophe qhwa ibhekisa kukuqaqamba kwamafu la akhapha
imvula.
• Kwisitanza sesibini umlambo wondela ezantsi uyimvula unomdla wokundwendwela
ilizwe. Uthe xa usiza ezantsi uyimvula weza ukhatshwa ngamafu amnyama
nokusibekela okuza nemvula. Yonke le nquleqhu ikhatshwe yimibane emana
ukubetha itsho kube mhlophe qhwa apha emhlabeni.
• Kwisitanza sesithathu ibinzana ukuwela phezu komhlaba linika uvakalelo lomlambo
ngefuthe lothuli nodaka olwathi lwawangcolisa amanzi emvula nothuli lomhlaba
engamanzi acocekileyo emvula kwatsho kwadaleka udaka.
• Kwisitanza sesine imbongi isebenzisa imibuzo-buciko evelisa ukuba kwindlela eya
emhlabeni umlambo kukho mingeni ohlangana nayo. Iphinda imbongi ibuye
iziphendule ngelithi nangona ihamba ibetheka kabuhlungu ayiyivezi le ntlungu koko
ibonakalisa ngokungathi wonwabile umlambo ngokuhleka ugigitheke.
• Isigama esithi andipheleli apho kwisitanza sokugqibela imbongi isichazela ukuba
uthe wakuba uwugqibile umsebenzi ubuze kuwenza kwaye uzivelele zonke iindawo
emhlabeni wajika wabuyela kwikhaya layo elilizulu.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) [10]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 4 DBE/Novemba 2019
NSC – Isikhokelo sokumakisha
UMBUZO 2: UMBUZO OMFUTSHANE
'UKWENZIWA KOMKHONZI' – JJR Jolobe
2.1 Inika intsingiselo yokuba imbongi isenokuba ibiyinxalenye yabantu
ababesenziwa ukuba bakhonze abantu abamhlophe ngexesha
lengcinezelo.√√/Inika intsingiselo yokuba imbongi ibubonile ubunzima
bokwenziwa komkhonzi.√√/Inika intsingiselo yokuba impatho yenkatyana
yedyokhwe ifana twatse nempatho yabantu ekuthethwa ngabo
kulo mbongo.√√ (2)
2.2 Ngokwenza isitanza ngasinye sibe nemiqolo emithandathu.√√/Ngokwenza
izitanza zilingane.√√/Ngokwenza impinda kwimiqolo emibini yokugqibela
kwisitanza ngasinye.√√/Ngokwenza ukuba imiqolo emithathu yokuqala
ithwale imbali, owesine uthwale uluvo lwembongi ngemeko uze owesihlanu
nowesithandathu ube sisimbonono kwisitanza ngasinye.√√
(Nayiphi na impendulo kwezi.) (2)
2.3 Uphuhlisa ukusebenza nzima kwale nkatyana kuthethwa ngayo.√√/ Uphuhlisa
ukusebenza nzima komntu ekuthethwa ngaye. √√ (2)
2.4 Iliso iinyembezi √ umxhel' ujacekile √ Ibe ingasakwazi nokuchasa imbuna. √
(Nasiphi na isibini kwezi.) (2)
2.5 Kukubonisa indlela abathe baxhatshazwa ngayo abantu abamnyama
ngabamhlophe. √√/Kukukhalazela ukuxhatshazwa okwakusenziwa
ngabamhlophe kubantu abamnyama ngexesha lengcinezelo kweli.√√/
Kukudandalazisa indlela abantu abamhlophe ababemenza ngayo umntu
omnyama ukuba athobele igunya labo ngexesha lengcinezelo. √√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2)
[10]
UMBUZO 3: UMBUZO OMFUTSHANE
INYIBIBA – JJR Jolobe
3.1 Zinika intsingiselo yokuba yayifihlakele kwindawo eyayikuyo√√/Zinika
intsingiselo yokuba ixesha eli wayengazi ukuba kukho intombi entle kangaka
kwindawo awayengayicingelanga.√√/Zinika intsingiselo yokuba iyagqama
nokuba ikhula endaweni embi okanye phantsi kwamatye.√√/Zinika intsingiselo
yobunzima bemeko/yokuthubeleza kwayo kwiimeko ezinzima zokukhula.√√
(Nayiphi na kwezi.) (2)
3.2 Ngemiqolo emihlanu kwisitanza ngasinye kwezibini zokuqala.√√/
Ngokusetyenziswa kwesimeli nobumba esigqame kwisitanza sesithathu.√√ (2)
3.3 Uphuhlisa imvakalelo yothando oluvutha ngaphakathi.√√ (2)
3.4 'Loo nzwakazi' √/ndev'izisebesebezo emazantsi obume bam√/zindityel'ukuthi
yeyam'. √
(Naziphi na ezimbini kwezi.) (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 5 DBE/Novemba 2019
NSC – Isikhokelo sokumakisha
3.5 Kukuncoma inyibiba√√/Kukudandalazisa uvakalelo lwembongi mhla yabona
le nzwakazi. √√ Kukukhuthaza iliso elibukhali kwindalo.√√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2)
[10]
UMBUZO 4: UMBUZO OMFUTSHANE
'INGOMA KAVELAPHI' – JJR Jolobe
4.1 Kunika intsingiselo yokuba isithethi sinebango kweli lizwe sithetha ngalo.√√/
Kunika intsingiselo yokuba likhaya lakhe/yindawo azalelwe kuyo lo
uthethayo.√√/Kunika intsingiselo yokuba othethayo unebhongo neqhayiya
ngale ndawo athetha ngayo.√√
(Nayiphi na kwezi) (2)
4.2 Ngokwenza isitanza ngasinye sibe nemiqolo emihlanu.√√/Ngokusebenzisa
impinda kumqolo wokugqibela wesitanza ngasinye.√√/Ngokusebenzisa
impinda yebinzana 'sithandwa sam' kumqolo wokuqala kwisitanza
ngasinye.√√
(Nayiphi na kwezi) (2)
4.3 Uphuhlisa ubunzima bomsebenzi abewenza.√√/Uphuhlisa ukuba uthando
luphuma ngaphaya kweenzima zasemsebenzini.√√ (2)
4.4 Sithandwa sam √/Olweth'ulonwabo √/Nojenti sithandwa.√
(Nasiphi na isibini) (2)
4.5 Kukukhalazela impatheko-mbi yabasebenzi mgodini abamnyama ngexesha
lengcinezelo kweli.√√/Kukubonisa ifuthe lemithetho yocalucalulo yangexesha
lengcinezelo kwiintsapho zabantu abamnyama nakuqoqosho
lwamaphandle.√√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2)
[10]
KUNYE
UMBONGO ONGAFUNDISWANGA (UNYANZELEKILE UKUBA UPHENDULWE)
UMBUZO 5: UMBUZO OMFUTSHANE
UBUHLE OBUGQIBELELEYO – MG Mdliva
5.1 Ngokusebenzisa isimeli nobumba√√/Ngokulinganisa inani lamagama kumqolo
ngamnye kwesi sibini√√/Ngokwenza imiqolo emibini yokuqala ilingane
ngobude.√√/Ngophindaphindo oluthe ngqo.√√
(Nayiphi na kwezi) (2)
5.2 Ngumfanekiso ngqondweni weliso√ kuba imizwa evuselelekayo yeyokubona/
yeyeliso√/kuba isigama esisetyenzisiweyo sikwenza ube ngathi uyibona
ngeliso lenyama into ekuthethwa ngayo.√/kuba ubangathi uyibona ngeliso
lenyama into ekuthethwa ngayo.√ (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 6 DBE/Novemba 2019
NSC – Isikhokelo sokumakisha
5.3 Yingcinga yokuba ubuhle ekuthethwa ngabo kulo mqolo budala ulonwabo
kwintliziyo yalowo uyijongileyo.√√/Yingcinga yokuba ubuhle ekuthethwa
ngabo kulo mqolo yintokazi entle ngenkangeleko kwaye idala ulonwabo
kwintliziyo yalowo uyijongileyo.√√ (2)
5.4 Imbongi ichwayitile.√ kuba ukuxokozela kweendonga zentliziyo luvakalelo
lokunga imbongi ingazithethelela kulo mntu mhle√/uzibuza imibuzo
engapheliyo ngobu buhle bungaka.√ (2)
5.5 Siyangqinelana kuba ukusuka kwisitanza sokuqala ukuya kwesokugqibela
umbongo uthetha ngovakalelo lolwaneliseko olugqibeleleyo.√√
(Nayiphi impendulo echanekileyo esekwe kumbongo wonke iya kwamkeleka) (2)
[10]
AMANQAKU ECANDELO A: 30
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 7 DBE/Novemba 2019
NSC – Isikhokelo sokumakisha
ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
INKAWU IDLIW'ILILA – S Kula
UMBUZO 6: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
• Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
njengesikhokelo kuphela.
• Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
• Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
• Jonga kwirubrikhi esekupheleni kwesikhokelo sokumakisha ukuhlola lo mbuzo.
Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:
• Kwinoveli engolwaphulo-mthetho, ugqaliso lukukhuphiswano phakathi
komntu womthetho kunye nesaphuli mthetho oludalwa kukwahluka
ngezimvo ngokulungileyo nokungalunganga kuxhomekeka kwiindawo asuka
kuyo okanye kwiqela labantu asuka kulo ekuhlaleni umlinganiswa omele olo
luvo.
Olu phawu luyabonakala kule noveli kukhuphiswano oluphakathi kukaMfezeko
Mapheza olipolisa eliphanda ngokubulawa kukaMsindisi Yangaphi
onguSomashishini othandwa ngabantu bonke kwelo laseGcuwa. Abaququzeleli
bokufa kwakhe bakwasesipoliseni kwaye bacinga ukuba bekulungile ukwenza
ulwaphulo mthetho kuba imali abayirholayo esipoliseni incinci ngoko banga
bangayengeza ngokwaphula umthetho besebenza nabahlali abakwangabaphuli
mthetho kodwa nabo befuna imali yokuphila. OoSixaki babulala abantu
ngeenjongo zokufumana imali. UMfuneko uphazamisa umthetho uhambisa imipu
yasesipoliseni ngokungekho mthethweni esithi wengeza imali. UMdlambila
uligqwetha elisebenza uThantaswa ingqondo lifuna avume ukuba uza kumhlawula
akumnceda ngokutshintsha ubunini kwiincwadi zelifa likaMsindisi.
• Ibali lixhaphake ukusungulwa ngesiganeko solwaphulo mthetho
esihlasimlisayo. Singakukubulala okanye nayiphi na ukuze emva koko
kudlalwe impuku nekati phakathi kwezaphuli mthetho nabantu bomthetho.
Ngokunjalo nakule inoveli, sivula ngesiganeko solwaphulo mthetho apho kubulewe
uMsindisi Yangaphi. Ngoko nangoko kudlalwa impuku nekati kuba uMfuneko
Mnenga iindaba zokufa kukaYangaphi zisasazwa nguye. Nguye oxelela
uThantaswa ukuba abafana bawuqhube kakuhle umsebenzi wabo. UMfuneko
ulipolisa lomthetho elimele ukugcina umthetho. Uthatha uxanduva lokuhlalela
ukulahla umkhondo de amngene engqondweni uNqoza efuna ukuba ahiliteke
ingqondo angazazi nokuba wenzani amphikise nakulo naliphi inyathelo abazama
ukulithatha njengamapolisa aphandayo. Kweyakhe imbono kuya kuthi ukuze kube
kulungile liphandwe nguye eli tyala aze kulidukisa njengamanye asele ewenze
ngolo hlobo phantsi kwegama lokwenza i'deal'. Kudlalwa impuku nekati kude
kwenzelwe uMapheza amayelenqe okumbulala ukuze ityala lide liwele kuMfuneko.
UMapheza akungafi yityhefu, wenzelwa iyelenqe lokutshiswa ngovutha. Akusinda
nakuloo vutha kuzanywa macebo wambi okummpimpa ngezinto ezingeyonyani.
Kodwa umthetho ude uphumelele kuba imikhondo yalathe ukuba imipu
ibithuthelwa elokishini kwaze kwade kwalungiswa wanqunyanyiswa uMfuneko
emsebenzini.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 8 DBE/Novemba 2019
NSC – Isikhokelo sokumakisha
• Owona mxholo uqhuba olu didi lwenoveli ngowokuba 'ubulungisa kanti
yintoni na?/wenzani umntu olilungisa kwintlalo yoluntu? Ufumanisa ukuba
ilizwe lebali liphume esiporweni okanye liziintlaba zahlukane kwindlela
ekutolikwa ngayo ubulungisa.
Xa ulimamela eli bali abantu seberhonorhono bonke ukuthathela kuMfuneko,
Sixaki, Thantaswa, Nqoza, Siphongo, Mdlambila bonke balwela ubulungisa obuza
kwiziqu zabo kuphela obungenanto yakwenza nesizwe siphela. Bonke, macala
bacinga ukuba bantsingiselonye ngobulungisa kanti abanye benza ubulungisa
kanye xa besaphula umthetho.
• Kuba nguqulukubhode abanemipu nemali okanye enye yazo beveza amandla
abo abe namapolisa kwelawo icala esithi ngumthetho onamandla. Kuloo
qulukubhode abantu baphila kabuhlungu bayoyika.
Bona ukungcungcutheka olukwikhaya likaMsindisi nabazalana naye sibe esi sibini
sigcoloda kukuvuya.
• Eminye imixholo yolu didi ingabandakanya ukubuyisela isidima kwilizwe
elinobutshilikithi/lorhwaphilizo/inkululeko yomntu omnye okanye inkululeko
yeqela elithile labantu ngokuchasene nomthetho okanye inkululeko
yabaninzi.
Kanye kanye le inoveli ijoliswe ekubuyiseleni isidima somthetho apho kunkone
kanye kwiziseko zomthetho-izikhululo zamapolisa, iiofisi ezigcina amafa,
isigqwetha esinoxanduva lokukhusela abantu kubarhwaphilizi kanti ngabo kanye
abaza kuntywilisela isizwe kurhwaphilizo. Simbonile uMdlambila onkone
etshawuza efuna esakhe isabelo kodwa nalapha umthetho uyaphumelela kuba
kuthe kanti bakho abababonayo.
• Kuxhaphakile ukubakho kolunqa malunga nokuba kanye kanye ngubani esi
saphuli mthetho.
Kube njalo kanye kule noveli kuba kusele kuqhuba uphando lokufumanisa ukuba
kanye kanye ngubani esi saphuli mthetho. Kuko okusokolisa uNqoza kuba izaphuli
mthetho zidlala u'ndize' kanye nale mbono.
• Akubikho bunzulu bunikwayo ngesenzo eso simasikizi.
Nakweli ibali, akukho buzaza nazinkcukacha zinzulu ngokufa kukaYangaphi kuba
injongo asikokufuna mbulali kuphela koko kukuncothula neengcambu imikhuba
yolwaphulo mthetho.
• Kukho umlinganiswa ozenzo zihle osebenzisa umthetho ukohlwaya ozenzo
zibi.
Nakule inoveli umlinganiswa omele umthetho ngulo kaMapheza othe kwiimeko
ezingamacimicimi weza nesisombululo.
• Isenzo sokubulala sisonjululwa lipolisa elinobuntu uMapheza. Oku
kuphendula umbuzo othi, ingaba amapolisa aya kukwazi ukunqanda izaphuli
mthetho phambi kokuba ziphinde zaphule omnye umthetho na?
• Umlinganiswa oyintloko/iqhawe uzimisela ukuyilungisa yonke le nto aze
esakufunyanwa ohlwaywe umbulali/umenzi wobubi izinto zonke zibuyele
esiqhelweni isizwe sibuye sihlalisane kakuhle ngoxolo.
Ekugqibeleni kule noveli bonke abophuli mthetho bohlwayiwe ooNqoza baphelelwa
ngumsebenzi, ooMfuneko bagxothwa wabe uSiphongo ebezohlwaye ngokwakhe
ngokubulala unyana wakhe ngezandla zakhe, imipu yabuyiselwa endaweni yayo.
UThantaswa noMfuneko bafa luhlaza bebulalana kwabodwa.
• Kolu didi lwenoveli abantu abenze ubulungisa bavuzwa ngemisebenzi
emihle. UNontsikelelo ufumana indlu ngokusindisa ubomi bukaMapheza,
uMapheza yena ufumana iwonga lobucuphi ngokutyhila bonke ubugewu obulele
esipoliseni nakwilokishi yalapho eGcuwa.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo iya kwamkeleka) [25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 9 DBE/Novemba 2019
NSC – Isikhokelo sokumakisha
UMBUZO 7: UMBUZO OMFUTSHANE
INKAWU IDLIW'ILILA – S Kula
7.1 Hayi zange buyokozele mathamsanqa koko bagutyungelwa ngamashwa kuba
uThantaswa waphunyelwa sisisu. Bathi bakuxelelwa ngokuba uThantaswa
akayi kuphinda akhawulwe kwaqala ingxaki yesithembu eye yakhela umlilo
wokuba abulawe uMsindisi ngenxa yokuba enganandlalifa uThantaswa
nokuba uMsindisi waphela ebulawa kwanguThantaswa.√√ (2)
7.2 Kubethelela uluvo lokuba bamoya mnye eluthandweni√√/Kubethelela uluvo
lokuba banebhongo ngalo mtshato wabo.√√
(Nayiphi na kwezi) (2)
7.3 Kube ngunobangela wokuba uThantaswa athathe amanyathelo okumgqithisa
amafu uMsindisi.√√ (2)
7.4 UMsindisi udlale indima yokuba ngumsindisi ngokuthi abelixhoba lolwaphulo
mthetho waze wasisifundo kwisifana esicinga ngokuthatha umfazi
nakumadoda aselenabo ngokunjalo.√√/Kube ngophando lokufa kwakhe
ukusinda kwabanye abantu baseGcuwa kulwaphulo mthetho obeludlangile
ngenxa yezenzo zikaMfuneko nefuthe lakhe elibi esipoliseni.√√
Akayidlalanga indima yokuba nguMsindisi kuba akakwazanga ukuzisindisa
ekufeni usuke wenza impazamo yokushiya umnxeba wepokoto waze
wadutyulwa kuba engawuvanga umyalezo wokuba angahambi.√√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2)
7.5 Iluqhubele phambili ngokuthi amayelenqe akule noveli nempumelelo yawo
aqulunqwe ngayo.√√ (2)
7.6 Sikwinqanaba lengabula zigcawu.√ (1)
7.7 Uzifake engxakini kuba ukufa kwakhe kusekwe kwindlela umyeni
kaNompumelelo awafa ngayo akuba uMsindisi emazise kuThantaswa.√√ (2)
7.8 Lizisa intsingiselo yokuba uMfuneko wangxamela ukuzithetha/ukuzichaza ezi
ndaba.√√ (2)
7.9 Sibhalwe ngokohlobo lweprozi√/Abalinganiswa xa bezithethela intetho yabo
ifakwa kwiimpawu zocaphulo√/Ibali lithululwa ngumbhali ngokwakhe.√/
kuninzi okucaciswayo ukuquka neemeko abakuzo abalinganiswa kuba ibali
lenoveli linomhlaba omninzi.√
(Nasiphi na isibini kwezi). (2)
7.10 Kwesi sicatshulwa umbhali unoluvo lokuba amaxhwele ngabantu
abangenabuntu kuba uSiphongo wakwazi ukwenza iyelenqe lokubulala
uMapheza ngovutha ngenxa yokuthanda imali.√√ (2)
7.11 Sisigqebelo√ Sinika intsingiselo yokuba uThantaswa uyavuya kodwa into eza
kwenzeka asiyiyo le ayivuyelayo kuba akafanga uMfezeko. √/Sisigqebelo
sedrama √ Sithetha ukuba uThantaswa uvuyela into esiyaziyo thina bafundi
bencwadi ukuba uMfezeko akafanga kuba yena eqhathwe nguSiphongo
ocinga ukuba ufile uMapheza.√ (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 10 DBE/Novemba 2019
NSC – Isikhokelo sokumakisha
7.12 Sibe sesilindelekileyo kuba uMapheza waliphanda ngempumelelo ityala
lokubulawa kukaMsindisi.√√/Hayi ibe sesothusayo kuba amandla
kaThantaswa noMfuneko ebekhangeleka engaphaya kwakhe ehamba
kwimingcipheko emininzi.√√
(Nayiphi na kwezi) (2)
7.13 Imfundiso yale noveli yeyokuba akulunganga ukunyolukela imali
ngokugqithisileyo√√/Imfundiso yale noveli yeyokuba abantu bangenza nantoni
na ukuzama ukucima umkhondo√√/Imfundiso yale noveli yeyokuba kukho
abantu abaneentliziyo ezikhohlakele kangangokude bayibone iyindlalo into
yokukhupha umphefumlo womnye umntu√√/Imfundiso yale noveli yeyokuba
ityala aliboli.√√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2)
[25]
UMBUZO 8: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Thamsanqa
• Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
njengesikhokelo kuphela.
• Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
• Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
• Jonga kwirubrikhi esekupheleni kwesikhokelo sokumakisha ukuhlola lo mbuzo.
Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:
Le noveli ingemiba yentlalo kuba ijikeleze kwizinto ezenziwa ngabantu ekuhlaleni.
• Le noveli iphethe imbali emalunga nethemba, iinzame, intlupheko kunye
nempumelelo. Kule noveli ikhaya likaThole liyahlupheka kuba uzalwa ngabantu
abangenazintsiba kodwa abancami baqhutywa lithemba bade baphumelele. Oku
kwenzeka ngokuthi unyana wabo obetshivele abuye ebutshiveleni aphindele
esikolweni aphumelele de abe ngumfundisi.
• Kwakule ncwadi sixelelwa ngoZenzile ongubawo uMkwayi owemka emzini wakhe
ngeliya kuxelenga eRhawutini waphetha sele etshiphile eGoli engazi nokuba
inkosikazi nomntwana wakhe batshona phi. Babegcinwe nguFikizolo ongazalani
nokuzalana nabo. UMkwayi uthi kwakutsha indlu yakhe suke acingele ukuba
umfazi nomntwana wakhe batshela kuloo ndlu kube kungazange kube njalo.
• Ukushiya kukaThole ikhaya engaxelanga yenye yezinto ezenzekayo ekuhlaleni
kuba baninzi abantwana abaphela bezizibhadubhadu beshiye amakhaya.
Ukuxabisa ngokugqithisileyo kukaThole iitshomi kuphela ekhukuliswa nguThemba
noSonwabo ukuya eBhayi nto leyo ibingenakwenzeka kumntu ongeva ngeetshomi.
• Ukusinda kukaThole ekubulaweni nguJoe neqela lakhe ngomnye wemingeni
ahlangene nayo uThole kwindlela eya empumelelweni. Uncedwa kukuthi gqi
kwamapolisa sele begqibe ukuba bambulale.
• Ukusinda kukaThole emilonyeni yeengonyama kubonisa mhlophe ukuba uThole
wayenoThixo wakhe kuba nguye yedwa owasinda ekuqwengweni ziingonyama
kube kusele iintloko zodwa kubahlobo bakhe.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 11 DBE/Novemba 2019
NSC – Isikhokelo sokumakisha
• Ukuzenza kukaThole igqirha ngomnye wenzame azenzileyo ukuzikhupha
kwingxaki yentlupheko abehlangene nayo eKnysna. Nalapha ugujululwa sisazela
esiza sililifu lamaphupha atsho agoduke.
• Ukubuyela kukaThole kwaFikizolo libelinyathelo lokuqala lokuzikhupha endlaleni
kwaza kwazaliseka ithemba likaFikizolo lokuba uyakuze ambone unyana wakhe.
UFikizolo wayembona uThole engasayi kuphindela esikolweni ngenxa yobudala
kwaye sele efuna nokumbonela umfazi ngelincamayo kodwa wazingisa wabuyela
esikolweni lakhula kwakho ithemba lempumelelo.
• Ukuphumelela kukaThole emagqabini esikolweni nakuyo yonke into
awayethabatha inxaxheba kuyo kuluphawu lwenoveli engentlalo kuba indlela
ayihambileyo inde ngokwempazamo azenzileyo ebomini ezifana nokuhamba
namtshivela, ukusela utywala, ukuyeka isikolo.
• Ukufumana kukaThole isipho-mali kubafundi baseUCT nakwicawe yaseWesile
kumnyusela kwinqanaba elitsha elinika ithemba nelimsa kwimpumelelo.
• Ukuba ngumfundisi waseGeorge Goch yodumo kukaThole okanye uMangaliso
kubonakalise inkqubela phambili nokoyisa ebunzimeni. Abefundisi abadala
babengafuni kuya eGeorge Goch kuba besithi kukwasiziba yeyela. Yena
wakwenza ngempumelelo ngokulobela abantu bakhona ecaweni yatsho
yatshintsha imeko yabo yokuphila yentlupheko ngokomoya ababephila phantsi
kwayo.
• Ukuhamba kukaThole ngomnyobo wemoto emva kwentlupheko ehlininikisayo
kububungqina bokuba le yinoveli engentlalo. Umntwana okhule ehlupheka
kuyakholeleka kuba abantwana abakhule behlupheka ngabona baye baphumelele
kunabo bakhule kamnandi.
• Ukutshintsha kwegama alisebenzisayo elinguTholelegqwirha libe nguMangaliso.
akuphumelela kube ngumqondiso wokutshintsha komgangatho akuwo.
• Ukuphumelela kukaThole de abe ngumfundisi ophum' izandla. Wayeka isikolo
ngenxa yentlupheko kanti uza kufunda de ayityekeze kwezakwaLizwi nto leyo
kuba wayeyazi into ayifunayo.
• Ukubonana kukaThole noyise kungummangaliso kuba besaziwa ukuba batsha
nendlu yakowabo benomama wakhe uNofundile.
• Ukuvusa kukaThole ikhaya lakhe elalitshe laluthuthu walivusa laphinda lema
kwaye lalihle kunakuqala ngendlela eyothusayo. Yinto eqhelekileyo kubantwana
bonke abafuna ukubonakalisa umbulelo wabo kubazali babo. Batsho balusapho
oluphila impilo engcono emva kwentlupheko yeminyaka.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) [25]
UMBUZO 9: UMBUZO OMFUTSHANE
NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa
9.1 Akazange asinde kuba naye wagxagxanyiswa ngawo ukuze emke kwalapho
eKnysna√√/Akazange asinde kuba amntsentsetha waye ebhitya
ngokubhitya.√√
(Nayiphi na kwezi) (2)
9.2 Kubethelela uluvo lokuba wayephetheke kakubi ngokomoya/ngokwasemoyeni
ngala maphupha.√√ (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 12 DBE/Novemba 2019
NSC – Isikhokelo sokumakisha
9.3 Ubesithi akusela utywala abe nesazela enze isimbonono sesikhalo ukubonisa
ukuba bebumsebenza ukuba akhumbule iinjongo zakhe zobom. √√ (2)
9.4 UMangaliso udlale indima yokuba ngumangaliso ngokuthi avuse iGeorge
Goch√√/UMangaliso uye wamangalisa ngokuthi abuyise uyise ekudala
watshipha√√/Kube ngummangaliso ukusinda kwakhe kwingonyama selede
wazisa kuyo, abanye beqwengwa.√√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2)
9.5 Ukulingana kwabo ngokobudala kukhe kwamlibazisa uThole ngokumana
besenza izinto ezifana nokusela utywala kunye de wayophelela eBhayi
uThole engaqondanga, lakhe laduka iphupha lokuba ngumfundisi.√√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2)
9.6 Kwelokujiya kwebali √/Kwelokuyondelelana kwebali√ (1)
9.7 Emehlweni kayise kuthe kanti wona ngokuhamba neetshomi engaziwa
kowabo kwade kwacingelwa ukuba ubhubhile.√ ukanti emazulwini wone
ngokuthi angalusabeli ubizo awayezikhethele lona mhla wabona umfundisi. √ (2)
9.8 Lizisa intsingiselo yokuba inqwelomoya yothule abantu/kohlike abantu
kwinqwelomoya.√√ (2)
9.9 Kukubhalwa kwaso ngokweprozi √/abalinganiswa xa bezithethela intetho
yabo ifakwa kwiimpawu zocaphulo √/Ibali lithululwa ngumbhali ngokwakhe.√/
kuninzi okucaciswayo ukuquka neemeko abakuzo abalinganiswa kuba ibali
lenoveli linomhlaba omninzi.√
(Nasiphi na isibini) (2)
9.10 Umbhali kwesi sicatshulwa unoluvo lokuba abefundisi ngabantu
abanobungcwele kuba umveza ngathi uThole ufunwa ngumntu wonke kuba
engumfundisi obukekayo.√√ (2)
9.11 Lubaxo√ oluthetha ukuba iiqhiya zazininzi.√ (2)
9.12 Sesilindelekileyo kuba ngokwenjongo yebali yokumenza iqhawe uThole,
bekuyimfuneko ukuba uThemba angabikho nefuthe lakhe lobutshijolo ukuze
uThole ade athathe izigqibo ezizizo √√/Sesilindelekileyo kuba uThemba
owayenunusa uThole ngotywala waqwengwa zingonyama sibeke eso
sisiphelo setshijolo kakade√√/Sesothusayo kuba kwakungacingelekanga
ukuba uThemba uya kufa ngokumasikizi ngolu hlobo.√√
(Nayiphi na kwezi) (2)
9.13 Kubalulekile ukuba uthi wakusithatha isigqibo usilandele.√√/ukwenza okuhle
ebantwini kunomvuzo.√√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2)
[25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 13 DBE/Novemba 2019
NSC – Isikhokelo sokumakisha
UMBUZO 10: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule
• Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
njengesikhokelo kuphela.
• Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
• Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
• Jonga kwirubrikhi esekupheleni kwesikhokelo sokumakisha ukuhlola lo mbuzo.
Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:
Iinoveli ezingopolitiko zinezi mpawu;
• Iinoveli ezingopolitiko zisekwa kwimbali neemeko ababephila kuzo abantu
ngenxa yengcinezelo.
• Le noveli isekwe kwimbali yendlela ababephila ngayo abantu eMzantsi Afrika
ngexesha ekwakulawula abamhlophe. Kusetyenziswe ilali yakuQaka nedolophu
yaseBholo kwaze kwabaliswa ngeemeko abaphila kuzo abantu ezifana
nokubanjwa xa befunyaniswe bebukuyikhalazela impathekombi yelo xesha.
Isipolisa selo xesha besigcadiya xa sibamba umntu ongenatyala. Besisebenza
sibile xhopho sizama abantu abaza kuba ziimpimpi zabo ngokubaxhaphaza,
ngokubathenga ngemali kwanokuthengisa ngabo kwezinye iimpimpi abasele
bezifumene. Abo sele beziimpimpi bebesetyenziswa ukuxhaphaza abo
babonakalisa iimpawu zobuthandazwe ukuze bawele kulo mgibe. Enjenjalo la
mapolisa ukuchitha uMfazwe noFriday abebesaziwa bengabahlobo de
kwachitheka ubuhlobo bukaMfazwe noNokuzola busetyenzwa kwanguFriday
othengiweyo.
Kukhula ukungathembani kwabantu bade batshiselane nemizi okanye amakhaya
phantsi kwegama lobumpimpi.
Imingcwabo yabo bathe bawela emfazweni ngokubulawa kwangala mapolisa
iqhubeka phantsi kweemeko ezingamacimicimi njengoko kwenzekile kokaMachule
obebulawelwe entilongweni kwangawo, kodwa abantu bangapheli mandla balwe
baye phambili. Kulapho kanye apho kuqhambuka obunye ubuthandazwe.
Baphila kwiimeko ezinobungozi zokukhangelwa beza kubulawa.
Ngelo xesha abantu bebezisindisa ngokubhaca baye kwiindawo ezifana
nooMthontsi. Basinda ngamacimicimi ukuze bakwazi ukufika nakuloo Mthontsi.
• Iinoveli ezilolu hlobo zigqamisa ukulwela impathekombi phantsi kwesandla
sengcinezelo, kungenjalo ukungabikho kobulungisa. Zityhilela abafundi bazo
ukubaluleka kokukhalaza okanye ukunyamezela. Iimeko ezisekwa phantsi
kwazo lucalucalulo ngokobuhlanga.
Yiyo le nto kugqanyiswa ubuBhulu xa kuthethwa ngesipolisa kule noveli.
Ufumanisa nolwimi olu ilulwimi olulushica, ulwimi lwendelelo apho kubakho
ukujongelana phantsi phakathi kwamapolisa nabahlali bejajulisana.
• Umlinganiswa oliqhawe wenziwa ukuba makenze izenzo zobuthandazwe de
abeke ubomi bakhe esichengeni ngenxa yokulwela inkululeko.
UMfazwe kule noveli ungumlinganiswa oliqhawe owenziwa ukuba makenze izenzo
zobuthandazwe de abeke ubomi bakhe esichengeni ngenxa yokulwela inkululeko.
Ubomi bakhe buba sesichengeni xa ebanjwa ngamapolisa kuba kusithiwa unyola
umbuso okanye ungcatsha umbuso de abizwe ngokuba ngungcothoza kodwa
angajiki.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 14 DBE/Novemba 2019
NSC – Isikhokelo sokumakisha
Ulwela inkululeko yabantu abamnyama ekwenza oku phucukileyo ngezifundo
zembali nanjengatitshala efundisa ezembali eFunda- uphawu olugqamileyo
ngetitshala zelo xesha.
Amapolisa azama uMfazwe ukuba abe yimpimpi, emthembisa ngezulu nomhlaba
kodwa akavumi aze akungavumi amapolisa amngcungcuthekise ngokumbetha,
amkhwelise ngemva evenini nenja yamapolisa eyayimluma kuba enethemba
lokuba uza kude ajike kwisigqibo sakhe kodwa afa namthanyana. Amgungxisa
ingxowa enuka umchamo kuba efuna avume ukuthengisa- ngokuthi abe yimpimpi
yawo.
Kutshiswa indlu yakowabo kuba kusithiwa ngungcothoza iyindlela leyo yokumenza
ukuba ade avume. Oku kumenza ukuba angabinandawo yokuhlala nampahla
zakunxiba. Abazali bakhe akabazi nokuba baye kutshona phi kodwa neso
isiganeko asimthinteli uyazingisa.
Ukukhululwa kwakhe ejele ufika kwilali yakhe kuQaka sele uFriday olutshaba
lwakhe esasaze iindaba zokuba uyimpimpi uMfazwe, abe sele esenziwa ikheswa,
abantu bacezele kuye. Akasahlonitshwa nangabantwana besikolo aba
ebebafundisa.
UMfazwe uya kwintlanganiso eseholweni ngeliya kuhlamba igama lakhe lokuba
uyimpimpi phofu engenazinjongo zokuliyeka idabi eli aliqalileyo waphuma apho
ngokubethwa ejikelwe ngabantu bakwaQaka.
Ubalekela emangcwabeni nalapho enze isigqibo sokuphindela kowabo. Uzama
ukufuna ukhuseleko kwatata uGaba ongummelwane afumanise ukuba uFriday
namahlakani akhe basezithendeni zakhe.
Uthi sele efumene igwiba lokuzimela kwimoto endala, abone ooFriday, athathe
isigqibo sokubhacela kwaninalume eSihlahleni.
Ngabusuku buthile akubona abantu bevaleleke kwiCresida etyheli bencwina
kabuhlungu uzama ukubasindisa eqonda phofu ukuba ukumila oku kwaso esi
senzo singumsebenzi wezandla zikaFriday namahlakani akhe.
Usuka apho ungqala kwamfundisi uHlathi othi akubona ukuba ubomi bakhe
busesichengeni amcebise ukuba makalifulathele elokuzalwa kwakhe aye
elubhacweni atsho alifulathele.
Uya elubhacweni eMthontsi sele eneenjongo zokulwela inkululeko afike azimanye
nombutho oyiNtsimb'ebomvu olwela amalungelo abantu. Akubilula ukuya apho
indlela eya khona inokufa phakathi. Apho ufumene ukudutyulwa nezenyeliso
zokuba yimpimpi nguKhuzwayo kodwa kunjalo akajiki kuba wayeselexolele nokufa
kuba eyona njongo yakhe ibikukukhulula abantu abamnyama embandezelweni
yocalucalulo.
Sele eseMthontsi, kwiqela leNtsimbi ebomvu, bebekhe bahlaselwe sisipolisa kuba
bebonwa njengabavukeli mbuso. Ngenye imini bahlaselwa emini kwabhubha
inyambalala yabantu kodwa uMfazwe wakwabasindileyo.
Ubhujelwa ngabazali uMfazwe eseselubhacweni angakwazi ukuza kubangcwaba
ngenxa yesigqibo sokungajiki kolu hambo lwaselubhacweni anyanzeleke ukuba
asithathe kuba oko kwakubeka ubomi bakhe esichengeni.
• Kolu didi lwenoveli kwisiphelo izinto ziyatshintsha kuthi ngoku bekusiliwa
kubekho uxolo kuze oko bekuhamba kakubi kulunge maxa wambi ngenxa
yokunikezela okanye ngothethwathethwano.
Ukubuya kukaMfazwe eMthontsi kungqamana nokuvulwa imilomo kwemibutho
yezopolitiko, afike kwaQaka kusithiwa uyafuneka kwiingxoxo eziseRhawutini.
Bayakhululeka abantu uMfazwe uba yijaji kwityala likaFriday, lo wayesasaza
ukuba yena Mfazwe uyimpimpi, de wasisigculelo sengcinezelo ngokungeniswa
kugxagxamiso olungaphaya.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) [25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 15 DBE/Novemba 2019
NSC – Isikhokelo sokumakisha
UMBUZO 11: UMBUZO OMFUTSHANE
UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule
11.1 Zange igqibelise yaqhuba yavela kumatyeli amaninzi awayesengxakini ngawo
aquka imini eyamsindisa ngayo kwirhamncwa.√√/mhla wayechanwe
emlenzeni yimbumbulu ooNtshebe babona ngenja ukuba kukho umntu
owenzakeleyo.√√/mhla inja yaqubisana nenyushu eyayinokumhlasela.
(Nayiphi na kwezi) (2)
11.2 Ubethelela uluvo lokuba uziva esenza into engafanelekanga xa engalazi
ikhaya lakhe ngenxa yokuba lalitshisiwe lingasabonakali/lubethelela uluvo
lokuba wothukile kukuba kuthi kanti wayengasenalo unxibelelwano nekhaya
lakhe kuba lalingasekho.√√
(Nayiphi na kwezi) (2)
11.3 Oku kutsha kumenze akabi nakhaya waze wanyanzeleka ukuba abhace kanti
kukoluswa okanye kukuqala kokusukwa kwakhe oko ukuba ade abe uyijaji
ekupheleni kwebali.√√ (2)
11.4 Ube lihlathi kuMfazwe kuba uMfazwe waye wahlala kwaMfundisi uHlathi
ngoku ikhaya likaMfazwe belitshisiwe.√√/kuba uxelele uMfazwe ukuba
abhace xa ezibona ukuba akasakwazi kumkhusela ngelimnika indawo eya
kumkhusela. √√ (2)
11.5 Imoto etshe nabantu isetyenziswe njengesizathu sokuba bakaqhutyelwe
ekubhaceni uMfazwe kuba kufuneka angasuleleki lityala lokufa
kwabo.√√/uMfazwe wakhweliswa kwimoto eyayiqhutywa ngumfo omfutshane,
amapolisa aza alibaziseka awambona baze begqitha kuwo
bengaqhatshelwanga.√√/ngeli xesha abhacayo ulayishwa yiveni yamapolisa
aseThongo ihambe naye isithutyana esingephi imise ithi makaphele
emehlweni, abe uyasinda ekubanjweni aqhubele phambili nokubhaca
kwakhe/ukuzimela kwakhe emotweni aze abone ooFriday ukuba basemva
kwakhe√√.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2)
11.6 Kwelokuyondelelana kwezinto√/Kwelokujiya kwezinto√ (1)
11.7 Kwathi kanti litshiselwa ukuba kucingwa ukuba sele engenile kubumpimpi.√√ (2)
11.8 Lizisa intsingiselo yokuba eli rhinkcela lomfo laye lanyamalala.√√ (2)
11.9 Kukubhalwa kwaso ngokweprozi√/abalinganiswa xa bezithethela intetho yabo
ifakwa kwiimpawu zocaphulo√/Ibali lithululwa ngumbhali ngokwakhe.√/
kuninzi okucaciswayo ukuquka neemeko abakuzo abalinganiswa kuba ibali
lenoveli linomhlaba omninzi.√
(Nasiphi na isibini) (2)
11.10 Umbhali kwesi sicatshulwa unoluvo lokuba amaxhwele ngabantu
bokuhlonitshwa. Basindisa abantu kwiimeko ezingaphaya kolawulo lwabo
besebenzisa izinto ezikhangeleka zingunobenani nanjengoko olu fele
belungahoywanga mntu.√√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 16 DBE/Novemba 2019
NSC – Isikhokelo sokumakisha
11.11 Sisifaniso√ Sithetha ukuba mabaqinisekise ukuba oko bafuna ukukwenza
kwenzeka ngethuba.√ (2)
11.12 Sesilindelekileyo kuba ukusinda kukaMfazwe kumahlandinyuka obomi kuye
kwanika ithemba lokuba ekugqibeleni idabi lakhe lengcinezelo liza
kuphumelela√√/Sesothusayo kuba kuye kwatyhilwa ukuba yena Mfazwe
unomntwana onguZubuye kuNokuzola.√√
(Nayiphi na kwezi) (2)
11.13 Yimfundiso yokuba ekunyamezeleni kukho umvuzo√√/Yimfundiso yokuba
umbuso wengcinezelo ubahluthe amalungelo abo abantu abamnyama.√√/
Yimfundiso yokuba akho amatshantliziyo ayilwa ngempumelelo ingcinezelo√√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2)
[25]
OKANYE
UNCWADI LWEMVELI
UMBUZO 12: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye
• Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
njengesikhokelo kuphela.
• Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
• Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
• Jonga kwirubrikhi esekupheleni kwesi sikhokelo sokumakisha ukuhlola lo mbuzo.
Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:
Iintsomi ezingemvelaphi yezinto zendalo zilanda imvelaphi yezinto ezithile kwindalo,
izixhobo ezisetyenziswa imihla ngemihla luluntu kunye neendidi ezithile zokutya.
Kudala zazisetyenziselwa ukuphendula imibuzo ababenayo abantu ngemvelaphi yaloo
nto kubaliswa ngayo. Abalinganiswa ingazizilwanyana, amagongqongqo, izigebenga
okanye abantu abenza imimangaliso. Ziintsomi ezinemilingo kodwa kunjalo zishiya
imfundiso engumangaliso. Isohlwayo sifunyanwa ngokungahloniphi enye indalo.
Azinambophelelo yokuba iziganeko mazehle njani.
Iintsomi ezingemvelaphi yezinto zilanda imvelaphi yezinto ezithile kwindalo.
Kwiindidi ezikhoyo zeentsomi 'intsomi yolovane' ingena phantsi kodidi lwentsomi
engemvelaphi yezinto zasendalweni, kuba inika imbali ngemvelaphi yemibala
yezilwanyana kunye nalowo ujikajikayo wolovane.
• Nangona le ntsomi ingokukhetha kwezilwanyana imibala kodwa owona mxholo
igxile kuwo, ngowemvelaphi wokujikajika kwemibala olunayo ulovane njengoko
nesihloko sentsomi singolovane.
• Kwezi ntsomi abalinganiswa ingazizilwanyana. Kule ntsomi sibaliselwa
ngezilwanyana ezazithe bhazalala ziyokukhetha imibala kwintlanganiso eyayibizwe
nguMdali.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 17 DBE/Novemba 2019
NSC – Isikhokelo sokumakisha
• Umbalisi usebenzisa ilungelo lokuzikhethela ukuze siqonde ukuba akuzange
kubekho silwanyana sinyanzelwayo ngombala esinawo koko zonke zayekwa
ukuba zizikhethele emva kokuba zicaciselwe ngokubaluleka kokukhetha
ngokukuko.
• Izilwanyana zazisithi zakugqiba ukukhetha imibala yazo ziye kupapasha phandle
ngombala lowo ziwukhethileyo, zinika nezizathu zokhetho, ibe yimincili nemivuyo
kuvuyiswana nazo.
• Ibe nguwashiywa kwizilwanyana zakuqwalasela ukuba imibala iyaphela.
• Isilwanyana iqwarhashe sakhetha umbala omhlophe nomnyama ngenjongo ethi
asilindelanga kuhle kodwa ebomini silindele nokubi, yachaza nendlela emayibe
yiyo ibe ngokohlobo lwemigca yiyo loo nto iqwarhashe linombala omhlophe
onemigca emnyama nje.
• Isele lakhetha umbala oluhlaza yaka kuba lisenzela ukhuseleko mhla kwaphela
amanzi edamini waze umbala walo wafana nengca ukuze lisinde kutshaba lwayo
inyoka.
• Elinye isele lakhetha ubumdaka kuba lifuna ukufana nomhlaba ukuze lingabi sisulu
sokubulawa emakhaya ngabantu.
• Ziziintsomi ezinemilingo kodwa kunjalo zishiya imfundiso engumangaliso.
Kuye kwashiyeka isilwanyana esinye kuphela ulovane lungade luthathe sigqibo
kuba lwathi luyifuna yonke imibala.
• Isohlwayo sifunyanwa ngokungahloniphi enye indalo.
• UMdali wayithatha imibala wayifaka kuzo zonke izinto azidalileyo, ulovane
lwalumana lufika lujike lube luhlaza, kwiintyatyambo lifane nazo.
• Nanamhlanje ulovane kuphela kwesilwanyana esithi sisakuhlala kuloo nto sijike
umbala sifane nayo ngokwemibala yendalo ngenxa yokungakwazi ukuthatha
isigqibo esipheleleyo kwangethuba.
Isibongo
Izibongo ezingamaqhawe zibonga iinkosi, amagorha, iikumkani nabanye abantu
ababalulekileyo esizweni. Zinenjongo yokuncoma, ukugxeka nokubuka iqhawe elo.
Zinika imbeko zenze nombulelo. Zixela imisebenzi eliqaqambe ngayo iqhawe
kwanegalelo lalo. Zingathetha nangoxanduva elinikwa iqhawe elo nenkangeleko yalo.
Ziyathanda ukulanda umnombo weqhawe elo libongwayo. Zithanda ukusebenzisa
izikweko ezayame kwizilo.
• Izibongo ezingamaqhawe zibonga iinkosi, amagorha, iikumkani nabanye
abantu ababalulekileyo esizweni. Isibongo esithi 'Enkosi Steve Biko' sisibongo
esingeqhawe kuba sibonga iqhawe lomzabalazo elingu Steve Biko.
• Zinenjongo yokuncoma, ukugxeka nokubuka iqhawe elo. Zinika imbeko
zenze nombulelo Kwisibongo esithi 'Enkosi Steve Biko' imbongi apha iyancoma,
ibulela, ityibela imisebenzi emihle neyobuqhawe eyenziwe ngulo kaBiko
nanjengoko umbongo umkhankanya njengelinye lamathandazwe abuyise uMzantsi
Afrika.
• Ngangendlela ezele ngayo imincili imbongi ide izibuze umbuzo wokuba yintoni
unobangela wokuba imthande kangaka lo mntu ingazange imbone nokumbona
nje. Iphinda iziphendule ngelithi unobangela zizinto ezifundileyo nezinkulu
ezenziwe nguSteve zokuhlangula isizwe nokusisindisa kumarhamncwa ayejonge
ukusiqwenga siphele.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 18 DBE/Novemba 2019
NSC – Isikhokelo sokumakisha
• Zixela imisebenzi eliqaqambe ngayo iqhawe kwanegalelo lalo.Imbongi kule
misebenzi ayenzileyo lo kaBiko ibalula ukulwela kwakhe isizwe esiNtsundu,
ukusindisa inkedama emlonyeni wengonyama.
• Kuyo yonke le misebenzi mikhulu ayenzileyo lo kaBiko ude waqwela ngokuncama
obakhe ubomi ebuncamela isizwe sakhe.
• Ziyathanda ukulanda umnombo weqhawe elo libongwayo. Nakulo mbongo
imbongi iyamthutha imlanda njengoNokwindla, umGcina, uTyhopho, uXhamela.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) [25]
UMBUZO 13: UMBUZO OMFUTSHANE
UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye
13.1 Wabaleka.√√ (2)
13.2 Kutyhila ukuba bakholoselene√√/ukuba abanyanisekanga omnye komnye.√√
(Nayiphi na kwezi) (2)
13.3 Ukuthetha kwezilwanyana√ Isiphelo sentsomi esithi phela phela ngantsomi.√ (2)
13.4 Lenze ukuba uDyakalashe aphumelele kuqala ukuze achewuke aliphinde
ukuze aphoxeke xa ekrotyelwe.√√ (2)
13.5 Ungumlinganiswa onamaqhinga√ kuba ukwazile ukuqhatha uMvolufu
ngokuzenza ngathi ulunywa sisisu ukuze uMvolufu abaleke aye kukha igqabi
kanti ufuna ukushiyeka esitya inyama yakhe.√ (2)
13.6 Wenze ukuba uMfene angalithathi iqhinga lokungawuphathi umphako, aqhale
xa kuqhalwa, liphanze icebo lokuya kukha igqabi.√√ (2)
13.7 Sikwinqanaba lovuthondaba√ (1)
13.8 Sesilindelekileyo kuba uDyakalashe akamntu ukhe aphumelele kuphele
kumaqhinga akhe√√/Sesothusayo kuba bekulindeleke uDyakalashe
aphumelele kumaqhinga akhe kuzo zonke izilwanyana, kodwa khange
aphumelele kuMfene.√
(Nayiphi na kwezi.) (2)
13.9 Kukucela indlebe.√ (1)
13.10 Ngumfanekiso ntelekelelo wevumba elinganyamezelekiyo lezidumbu zabantu
ababhubhileyo/wevumba labantu ababesithi noko befile bangabi
nakungcwatywa kuba imfazwe yayinzima.√√
(Nayiphi na kwezi.) (2)
13.11 Liqaqambisa ukunika/ukunikisa ngento ngeenjongo zokuzuza√√/Liqaqambisa
ububele ekwakunikwana ngabo iinkomo.√√/liqaqambisa indlela olwadalwa
ngayo uxolo.√√
(Nayiphi na kwezi.) (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 19 DBE/Novemba 2019
NSC – Isikhokelo sokumakisha
13.12 Ngenjongo yokubonisa ukuba le ntaba yalwelwa/kwaphalala igazi kuyo√√/
Ngenjongo yokubonisa ukuba kutheni kufuneka amaXhosa ayihloniphe le
ntaba.√√/ngenjongo yokubonisa ubuninzi begazi labantu elaphalala kule
ntaba ngexesha eyayisilwelwa.√√/bubonisa imvelaphi yebango lamaXhosa
kule ntaba.√√
(Nayiphi na kwezi.) (2)
13.13 UMdali makolul'isandla sokunene ayiphulule √/Ukuze imishologu
namashwangusha ayityeshele.√
(Nayiphi na kwezi) (1)
13.14 Ngowokuba amaXhosa anebango kwiNtaba kaNdoda√√/Ngowokuba
mayihlonitshwe iNtaba kaNdoda luluntu/Ngowokuba amaXhosa mawayinqule
iNtaba kaNdoda.√√
(Nayiphi na kwezi) (2)
[25]
AMANQAKU ECANDELO B: 25
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 20 DBE/Novemba 2019
NSC – Isikhokelo sokumakisha
ICANDELO C: IDRAMA
UMBUZO 14: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa
• Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
njengesikhokelo kuphela.
• Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
• Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
Jonga kwirubrikhi esekupheleni kwesikhokelo sokumakisha ukuhlola lo mbuzo.
Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:
Uthando kule drama lube ngunobangela wokugilana kwezimvo okuthe kwakhokelela
kwimpixano phakathi kwabalinganiswa nto leyo ethe yakhokelela kwiziphumo ezibi
eziquka inyhikityha yokufa.
• Uthando lukaMaGaba kunyana wakhe lumenza acinge ukuba into ethandwa nguye
nonyana wakhe woyithanda ade abe kwiqondo lokunyanzelisa umyeni ukuze
umyeni aqweqwedise unyana nto leyo eye yakhokelela kwimpixano emandla
phakathi kukaGugulethu nabazali bakhe.
• Eyona nto ithi iyikhulise ngakumbi impixano kukuma kukaMaGaba aqine kuba
efuna intombi kaMcothama uThobeka ayithandayo itshate noGugulethu.
• UZwilakhe uyathoba kuba ke naye egrogriswe nguMaGaba ngokubeka ubudoda
bakhe esikalini xa enokoyiswa ngulo mcimbi. Oku kwenza uZwilakhe athi esiva
macalonke ukuba uGugulethu uthi lo mcimbi wentombi mawuyekelwe kuye kuba
ezazi yena ukuba ikhona intombi esenyongweni kuye enguNomaMpondomise
azimisele ukuyitshata. Impixano iye yondela ngakumbi nangakumbi kuba ecaweni
sibona uGugulethu ebophe isandla sakhe kuba engafuni kutshata noThobeka.
• Ukungaboni ngasonye kwabazali nabantwana babo ngomba wothando kube
ngunobangela wongquzulwano olubanzi phakathi kwabo.
• Ukwamkelwa kwesicelo sikaGugulethu nguNomaMpondomise kokona kwenze
ukuba angqishe ngonyawo noGugulethu kwelakhe icala engafuni kwahlukana
nomntu osenyongweni kuye nambona njengoyena ndofanaye kuko okuthe
kwayenza yakhula ngakumbi impixano.
• Ukukhupha kukaNomaMpondomise iinkomo zikaMcunukelwa ebesele elotyolwe
ngazo kuba esithi akamthandi kwaye exolele ukuba lihlazo nokuhlupha abazali
bakhe kunokuba endele endodeni angayifuniyo kube ngunozala wempixano
phakathi kwakhe nabazali.
• Iindaba zokutshata kukaGugulethu ezipapashwe kwiphephandaba iMvo
zabaNtsundu elifundwe nguNomaMpondomise zimenze wanempixano
yangaphakathi kwaye ziye zamkhathaza emphefumlweni kuba ebecinga ukuba uza
kungenisa iinkomo zikaGugulethu njengoko ekhuphe ezikaMcunukelwa.
• Impixano yangaphakathi kuNomaMpondomise iye yathatha olunye unyawo kuba
uncame ngokuzeyelisele emlanjeni eMthatha xa ephoxwa nguGugulethu ebecinga
ukuba uza kutshata naye.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 21 DBE/Novemba 2019
NSC – Isikhokelo sokumakisha
• Impixano yangaphakathi nothando lwakhe kuNomaMpondomise ongasekhoyo iye
yondela ngakumbi kuGugulethu kuba ubonakala ngokuzila ikhaya, anxibe iimpahla
ezimnyama, iminyaka ede yadlula kwishumi elinambini, ome emqaleni kuZwilakhe
obefuna ukumfuthanisela ngomfazi angamthandiyo.
• Isenzo sokuthumela uThobeka eMthatha kuGugulethu ongazange amthande
nabantwana bakhe abathathu idala ungquzulwano olumandla kude kukhokelele
kwinyhikityha yokufa, isiza ngoGugulethu othe wagawula ngezembe abantwana.
Isenzo esi senza sikholelwe kukuba kwayena, waphumayo kwisiporo sengqondo
ezinzileyo ngenxa yoxinzelelo lomphefumlo oluzalwa kukuchukumiseka ngenxa
yothando.
• Le mpixano noku kuphazamiseka ngokwengqondo kukaGugulethu okwenziwe
luthando olungazenzisiyo ngumqondiso wothando olungenamida.
• Ukunyanzeliswa kwesiko lokubonelwa ngabazali abantwana bengathandani kube
ngunozala wempixano ekule drama.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) [25]
UMBUZO 15: UMBUZO OMFUTSHANE
BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa
15.1 Buzani kubawo! Buzani kubawo! Bawo! Bawo! Bawo!√√ (2)
15.2 UMzamo uzincamile waya kubazali bakaGugulethu wabathethisa ecebisa
nokucebisa ukuba bayiyeke le nto wade washiya elithi isala kutyelwa sibona
ngolophu.√√ (2)
15.3 Kukungavumi kukaGugulethu ukwenza izibhambathiso zokutshata uThobeka
azinikwa ngumfundisi ngeli xesha uZwilakhe abetha ngenqindi phantsi ukuba
akazi kuzala umntwana agqibe amlawule√√/Kukuthi uZwilakhe evuma ukuba
akazange avane nalo mfana kwamhla mnene ngalo mba kodwa aqhube
amnyanzele ngokutshata agqibele ngokumtshatela xa engafuni ebophe
isandla.√√
(Nayiphi na kwezi) (2)
15.4 Kukulo mtshato apho uGugulethu waphuma impuhlu, wazivakalisa,
wazibonakalisa ukungahambisani kwakhe nokutshatiswa noThobeka√√/
Kukulo mtshato apho uMzamo wabulawayo kwaze ukufa kwakhe
kwangunobangela wokukhutshwa kwenqaku lephephandaba ngalo
mtshato√√/Kukulo mtshato apho kwakukho iintatheli ezathatha imifanekiso
zaze zakhupha inqaku elithi uGugulethu utshate noThobeka√√/ Kukulo
mtshato wale mini apho uphazamiseko lwengqondo lukaGugulethu luye
lwathatha unyawo.√√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2)
15.5 Asetyenziswe ngenjongo yokubonakalisa ukuba kukho into embi eza
kwenzeka.√√ (2)
15.6 (a) Ngumbalisi√
(b) Sifumana ulwazi ngentshukumo kaGugulethu√/Ngovakalelo
lukaGugulethu√/ngecala ajonge ngakulo uGugulethu ngeli xesha
athethayo √
(Nayiphi na kwezi) (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 22 DBE/Novemba 2019
NSC – Isikhokelo sokumakisha
15.7 Sekukhutshwe iinkomo zelobola√/uGugulethu utshatelwe nguZwilakhe kuba
akavumanga ukutshata ebophe isandla√/uGugulethu ulifulathele ikhaya lakhe
iminyaka eli-12 angafuni kubuya sele eyolandwa√/uNomaMpondomise
wazeyelisela emlanjeni √/uGugulethu noNomaMpondomise batshate owabo
umtshato enkundleni √/uGugulethu oko waba phantsi koxinzelelo ubonakala
eshiywa naziingqondo√/Ukubhubha kukaMzamo.√/Ukusweleka
kukaMaNyawuza.√
(Nasiphi isibini kwezi) (2)
15.8 Sisiganeko sokubulala uThobeka nabantwana bakhe.√√ (2)
15.9 Achanekile kuba wamlahla ngokuthi makatshatise unyana wakhe nentombi
angayifuniyo.√√/Achanekile kuba uZwilakhe uyazisola ngokungaphulaphuli
abantakwabo xa sele kukho inyhikityha yokufa unyana wakhe eza
kuxhonywa.√√
(Nayiphi na kwezi) (2)
15.10 Ndiyangqina kuba uqhutywe kukululama okungenamida ukuba avume ukuya
kuGugulethu nabantwana abaziyo ukuba ayingobakhe.√√ (2)
15.11 Yintlekele√ kuba umdlalo oyintlekele ubonakala ngokuthi ube neziganeko
ezimanyumnyezi eziquka ukubulawa kwabantu nesiphelo esibi.√ nakulo
mdlalo kuxhaphake iziganeko ezimanyumnyezi eziquka ukufa nokubulawa
kwabantu nesiphelo esibi √ (3)
15.12 Ngumyalezo wokuba mabathathelwe ingqalelo kuba kungathi kanti bayingozi
kubo nakwabanye abantu.√√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2)
[25]
UMBUZO 16: UMBUZO OSINCOKO SONCWADI
INDLAL' INAMANYALA – M Lamati
• Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
njengesikhokelo kuphela.
• Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
• Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
• Jonga kwirubrikhi esekupheleni kwesikhokelo sokumakisha ukuhlola lo mbuzo.
Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:
• Indlala idlale indima enkulu ekudaleni impixano kule drama.Isetyenziswe ukuze
idale iyantlukwano ngokweembono zokuphila phakathi kukaMaqhikizane
nomthetho omelwe sisipolisa neenkundla nabantu abatsha abafuna umsebenzi.
Kwelinye icala idale iyantlukwano phakathi kukaMagrazula olixhwele nomthetho
omelwe sisipolisa nabahlali abachaphazelekayo. Oku kwenze ukuba abafazi
abasetyenziswa nguMagrazula bebe iintsana zabahlali.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 23 DBE/Novemba 2019
NSC – Isikhokelo sokumakisha
• Kuzo zozibini ezi zakhiwana kugquba impixano yangaphandle neyangaphakathi.
Izithako ezisetyenziswayo zempixano kusetyenziswa ulwimi olunqungunqungu
oluqulethe ukuqumbelana, ukufungelana, ukulwisana, inzondo nezenzo
ezizilandelayo. Itsho impixano ibe ngunobangela wokuqhubeka kwebali.
• Kwisakhiwana esiqhuba ngoMagrazula sivula nje kubonakala impixano
yangaphandle apho isipolisa siphazamise iphulo likaMagrazula lokuthatha iintloko
zabantu. Oku kwenza ukuba uMagrazula atshintshe unyawo atshintshele ekubeni
iintsana.
• Ngoko nangoko lo msebenzi ufune isakhono sabafazi bona bengenakucingeleka
ntweni imbi xa bephethe njee iintsana. Oku kubiwa kweentsana kumthatha
uMamQhinebe nomaGatyeni kubafake kwimeko yokungaqondakali kubantwana
babo.
• Luyakhula uthanda naphakathi kwesi sibini singuMaGatyeni noMamQhinebe kuba
xa engavumi uMaGatyeni ukumlandela uMamQhinebe, uMamQhinebe ubhenela
ekumgrogriseni ngokufuna zonke izinto awayemnike zona uMaGatyeni. Ngenxa
yokungakwazi ukuzibuyisa ezo zinto zikaMamQhinebe akwabikho cebo limbi
ngaphandle kokuwela emgibeni.
• Ngenxa yendlala, uMamQhinebe noMaGatyeni bayagoba bagobele kumkhwa
wokuba nokuxhwila iintsana bazithengisele ixhwele elikhohlakeleyo
elinguMagrazula. Oku kubaphixanisa nabahlali kwizihlandlo ngezihlandlo apho
beba abantwana bade babe bafikelele ekubanjweni. Baphumelela nje ekubeni
usana lokuqala okukhokelele kwingxabano enkulu kwaMakwedini kuba
yayingumtwana wabo wokuqala lo ubiweyo emva kokusokola iminyaka elishumi
elinesibini bezama.
• Isicaka sikaMagrazula sisebenzise ubuhlwempu bukaMamQhinebe noMaGatyeni
ukuze afumane oko akufunayo. Into ekhwankqisayo yeyokuba uMamQhinebe
noMaGatyeni besenza oku kungcola nje bangoomama bomanyano nto leyo
ingavumelaniyo.
• Baphetha bebanjwa uMamQhinebe noMaGatyeni ngenxa yesenzo sabo
solwaphulo-mthetho esibangelwa yindlala.
• Kwelinye icala, kwangenxa yale ntlupheko, abantwana bathi bakugqiba ukufunda
phantsi kobo bunzima, bahlangabezana nobunzima bokungafumani misebenzi.
Urhwaphilizo oludlangileyo kwiiofisi zikaRhumente lubenza bafumane ubunzima
ngabantwana babo ukuze bade babe banikwa ingqwalasela.
• Oku kudala ukungevani phakathi kukaMamQhinebe noSiqhiwu ngenxa yokuba
uMamQhinebe ukhetha ukunyoba abe uSiqhiwu engakufuni nokuva ngako. Oko
kumenza uSiqhiwu axolele ukufa esilwa lo mkhuba. Ukulwa kwakhe kumenza
enze iinzame namayelenqe okubambisa uMaqhikizane.
• Iinzame zakhe ziquka utyelelo lukaSiqhiwu noSiphokazi oyintombi
kaMaGatyeni kwii-ofisi zikaRhulumente beye kufuna umsebenzi. Apho bazibonele
ngawabo amehlo urhwaphilizo oluqhutywayo. Bathi bakufika umqeshi
kaRhulumente wanyanzelisa efuna ukunyotywa ngemali, wafuna nokuba yona
intombi kaMaGatyeni itshate naye ukuze loo nto yenze ukuba bawufumane lula
umsebenzi.
• Oku kunyusa ungquzulwano kuba mhla uSiqhiwu aye kwiiofisi zamapolisa
akanikwa thuba de abe uthetha noKheneli Sibane obengaziboni ezi zinto ngalo
lonke eli xesha. Ngezabatha azibekelwa nguSiqhiwu umchasi wakhe,
uMaqhikizane uyabhajiswa kanye enezandla ezinkone lurhwaphilizo.
• Ufunyanwa enetyala umqeshi abanjwe.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 24 DBE/Novemba 2019
NSC – Isikhokelo sokumakisha
Zikho ke neemeko apho kubonakala impixano yangaphakathi
• UMaGatyeni, ngenxa yendlala ukhe abe namaxesha okungazi ukuba akhethe
ulwaphulo mthetho na kunebhatyi yakhe yomanyano.
• Kukwalapho nokungazi kuMamQhinebe ukuba akhethe indlala na nokuba ebe
iintsana kodwa indlala iqatsele ukumenza athathe izigqibo ezimsa eweni.
• USiphokazi naye uxakiwe ukuba akhethe ukuqoma uMaqhikizane nokuba akhethe
imali. Oko kucaphukisa uSiqhiwu atsho akhangele cebo limbi lokumbhabhisa
uMaqhikizane.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) [25]
UMBUZO 17: UMBUZO OMFUTSHANE
INDLAL' INAMANYALA – M Lamati
17.1 Unokuba ungcono wena. Mhlawumbi uyayazi nencasa yabo obo tywala
uthetha ngabo√√/Mhlekazi torho ...√√ (2)
17.2 Unqande uSiphokazi ukuba angangeni kule nto kaMaqhikizane√√/unqande
unina ukuba angamniki imali yokunyoba.√√
(Nayiphi na kwezi) (2)
17.3 Amazwi avela kuSithonga ajongela phantsi√√/ukunqanda ngandlela zonke
ukuba uSiqhiwu angadluleli kuKheneli Sibane√√ nokunganikezeli
kukaSiqhiwu.√√
(Nayiphi na kwezi) (2)
17.4 Ukutyhuluba kukaSiqhiwu ngale mini ikwisicatshulwa kwenze ukuba ade
afikelele kuKheneli waze wabanjwa uMaqhikizane √√/Isehlo sale mini sibe
negalelo ekubhentsiseni ubuqhophololo nolwaphulo mthetho oluqhubekayo
kwiiofisi zikaRhulumente.√√
(Nayiphi na kwezi) (2)
17.5 Kukubonakalisa ukuba uSiqhiwu uyacenga.√√/Kukubonakalisa ukuba
uSiqhiwu uvakalise ukukruquka kukuvalelwa.√√
(Nayiphi na kwezi) (2)
17.6 (a) Ngumbalisi√
(b) Ukubonisa ukuba ngubani ongenayo/intshukumo yabanye abantu
abangekho kwingxoxo.√ (2)
17.7 Ngumsebenzi wokuba iintsana ukuze babe nemali.√√ (2)
17.8 Sisiganeko sokubanjwa kwabo kumkhwa wokuba iintsana.√√ (2)
17.9 Lichanekile kuba ngokwale drama uMaGatyeni ubhekisa kwimeko angeniswa
kuyo nguMamQhinebe yokuba iintsana, ethe kanti iza kumphulukanisa
nokuhlala nabantwana bakhe ngokuthi abanjwe angafumani nemali ebeze
kuyo.√√ (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 25 DBE/Novemba 2019
NSC – Isikhokelo sokumakisha
17.10 Ndiyangqina kuba ngenxa yokuba eligwala uvumile ukuba iintsana ukuze
afumane imali aphume endlaleni.√√/Watatazela xa ebuzwa lipolisa into
eyabangela ukuba arhaneleke.√√ (2)
17.11 Yintlekele√ kuba umdlalo oyintlekele ubonakala ngokuthi ube neziganeko
ezimanyumnyezi eziquka ukubulawa kwabantu nesiphelo esibi √ nalo umdlalo
xa ulandela isakhiwana esihamba noMamQhinebe nobiwo lweentsana kuba
ukufa nokubiwa kwabantwana okukhokelela ekohlwayweni kwabo.√
Yintlekele siyoliso√ kuba umdlalo oyintlekele siyoliso ubonakala ngokuthi ube
neziganeko ezimanyumnyezi eziquka ukubulawa kwabantu kodwa
ibenesiphelo esihle√ nakulo mdlalo xa ujonge isakhiwana sawo esikhokelwa
yimpixano phakathi kukaSiqhiwu noMaqhikizane konke obekubambisa
amazinyo kutshixizisa amazinyo ngokuxhatshazwa kwabantu kuyalunga xa
uMaqhikizane ebanjwa batsho abantwana bawufumane umsebenzi.√ (3)
17.12 Ngumyalezo wokuba indlala mayingakwenzi uthathe izigqibo eziza kukufaka
engxakini.√√/Ngumyalezo wokuba masikulumkele ukwenza izinto
ezizakubangela sizisole emva kwexesha.√√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2)
[25]
AMANQAKU ECANDELO C: 25
AMANQAKU EWONKE: 80
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 26 DBE/Novemba 2019
NSC – Isikhokelo sokumakisha
ISIHLOMELO A: IRUBRIKI YOKUMAKISHA ISINCOKO SESIHOBE
ICANDELO A: Irubriki yesincoko soncwadi: ISIHOBE [10 AMANQAKU]
Imiqathango Egqwesileyo Esemagqabini Eyanelisayo Eyinxalenye Engaphumelelanga
neqaqambileyo nefanelekileyo
5–6 4 3 2 0–1
UMXHOLO -Isihloko sitolikwe -Ubonisa ukuqonda -Isihloko sitolikwe -Ayanelisi indlela -Akanalwazi kwaphela
ngokunzulu nokutolika kakuhle ngokwanelisayo ekutolikwe ngayo ngesihloko
Ukuhlalutywa -Iingxoxo ezinomtsalane isihloko okanye umbuzo -Akho amanqaku axhasa isihloko/umbuzo -Impendulo ayikho
kwesihloko, ubunzulu ezixhaswe -Impendulo inazo isihloko kakuhle -Anqongophele kakhulu mxholweni wesihobe
bengxoxo, indlela ngokuvokothekileyo iinkcukacha ezanelisayo -Ezinye iingxoxo amanqaku okuxhasa -Impendulo ibonisa
azakuzela ngayo kusetyenziswa isihobe -Izimvo ezibambekayo zixhasiwe nangona isihloko ukulambatha kulwazi
ingxoxo, -Impendulo ibonisa zinikiwe nangona ingezizo zonke -Impendulo ibonisa lwesihobe
ukuwulandela ulwazi olugqwesileyo ingezizo zonke nje ezixhaswe ukuqhwalela kulwazi
kakuhle umhobe lwesihobe ezixhaswe njengoko ngokwanelisayo. lwesihobe
kufanelekile -Impendulo ibonisa
-Impendulo ibonisa ulwazi olusisiseko
6 AMANQAKU ulwazi lwesihobe lwesihobe
4 3 2 1 0–1
ISAKHIWO
NOLWIMI -Isakhiwo siyathungelana -Isakhiwo sicacile kwaye -Bukho ubungqina -Isakhiwo sibonakalisa -Isakhiwo sife amanqe
-Ingxoxo ixongxwe kuhle ingxoxo iyathungelana besakhiwo iziphene zoyilo -Iziphene zolwimi
kwaye zikhuliswe kakuhle -Isincoko sibonakalisa -Ingxoxo ezingamkelekanga konke
ngokugqwesileyo -Ukuthungelana ukusilela kukuthungelana ayicwangciswanga konke nesimbo
nangokucacileyo kwengxoxo nokunamathelana ngokukuko esingachanekanga
4 AMANQAKU -Ulwimi, ithoni nesimbo kuyalandeleka kwezimvo -Bukho ubungqina
sokubhala zivuthiwe, -Ulwimi, ithoni nesimbo -Iziphene zolwimi beziphene zolwimi
zinomtsalane, zichanekile sokubhala zichanekile zimbalwa, ithoni nesimbo -Ithoni nesimbo
-Igrama upelo ubukhulu becala sokubhala zichanekile sokubhala
neziphumlisi ikakhulu azichanekanga
azinaziphene kwaphela
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 27 DBE/Novemba 2019
NSC – Isikhokelo sokumakisha
ISIHLOMELO B: AMACANDELO B NO C: IRUBRIKI YOKUHLOLA ISINCOKO SONCWADI – INOVELI NEDRAMA [25 AMANQAKU]
Imiqathango Egqwesileyo Esemagqabini Eyanelisayo Eyinxalenye Engaphumelelanga
neqaqambileyo nefanelekileyo
UMXHOLO 13–15 10–12 7–9 4–6 0–3
-Impendulo igqwesile -Ubonisa ukuqonda -Impendulo iphakathi, -Buncinane ubungqina -Buncinci kakhulu
14–15 nokutolika kakuhle asiyiyo yonke imiba obubonakalisa ukusazi ubungqina obububo
-Impendulo ebalaseleyo isihloko okanye umbuzo ekungenwe kuyo nzulu isihloko yaye kunqabile ukuqonda isihloko
15 AMANQAKU 12-13 -Impendulo inazo -Akho amanqaku ukungena nzulu kwimiba -Iimpendulo zisilele
-Ukutolikwa okunzulu iinkcukacha ezanelisayo asixhasa ekubhalwa ngayo kakhulu ukuphendula
kwesihloko Izimvo ezibambekayo ngokufanelekileyo -Ambalwa amanqaku umbuzo
-Iingxoxo ezinomtsalane zinikiwe nangona isihloko axhasa isihloko -Izimvo zibekwe
ezixhaswe ingezizo zonke nje -Ezinye izimvo zixhasiwe -Iimpendulo ngendlela engacacanga
ngokuvokothekileyo ezixhaswe njengoko kodwa ubungqina ezichanekileyo zimbalwa konke konke
kusetyenziswa uncwadi kufanelekile abusoloko busamkeleka kakhulu -Alukho kwaphela ulwazi
-Ukuqonda -Impendulo ibonisa -Ulwazi lwejenre/netekisi -Luncinane ulwazi lwejenre netekisi
okubalaseleyo kwejenre ulwazi lwejenre netekisi alugqibelelanga ngejenre netekisi
netekisi
ISAKHIWO NOLWIMI 9–10 7–8 5–6 3–4 0–2
-Isakhiwo siyathungelana -Isakhiwo sicacile kwaye -Bukho ubungqina -Isakhiwo sibonakalisa -Ukungabikho koyil o
10 AMANQAKU -Intshayelelo nesiphelo ingxoxo iyathungelana besakhiwo iziphene zoyilo kwenza ukuba
esigqwesileyo kakuhle obungagqibelelanga -Izimvo azithungelelani kungabikho
-Ingxoxo yakheke -Intshayelelo nesiphelo -Unamathelelwano kakuhle thungelelwano lwezimvo
ngokufanelekileyo yaze kunye nemihlathi nothungelelwano -Iziphene zolwimi -Iimposiso zolwimi
yakhuliswa zicwangciswe ngendlela lwezimvo lukho, kodwa ziyabonakala nesimbo sokubhala esife
ngokucacileyo edala uthungelwano kukho iziphene -Ithoni nesimbo amanqe kwenza
-Ulwimi, ithoni nesimbo -Izimvo zithungelana -Zikho iziphene zolwimi sokubhala ukungavakali
sokubhala sivuthiwe, ngokuchanekileyo ezithile, ithoni, nesimbo asichanekanga kokubhaliweyo
sinomtsalane, -Ulwimi, ithoni nesimbo sokubhala sichanekile -Imihlathi ineziphene -Ayichanekanga ithoni
sichanekile sokubhala sisetyenziswe ikakhulu nesimbo sokubhala
Ngokuchanekileyo -Imihlathi ichanekile -Ulwakhiwo lwemihlathi
ikakhulu ikakhulu ludlakadlaka
QAPHELA: Ukuba umviwa uwutyeshele ngokupheleleyo umxholo, suka wabhala isincoko esiya sephepha lesithathu, mnike u-0.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha
Study this subject
Recommended for this subject

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 NSC November Exams 2019 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC November Exams 2018 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC November Exams 2015 Memo

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P1 NSC November Exams 2019 QP

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P3 NSC November Exams 2019 QP

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P2 NSC November Exams 2021 QP
More from Grade 12 isiXhosa HL

Annual teaching plan
Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023 24

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P1 Eastern Cape Mock 2025 QP

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2025 Question Paper

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2025 Question Paper

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P3 NSC November 2025 Question Paper
_hlayiso.com_--e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72/v1-682ba3c7e04fa8dc02db/card.webp)
Errata