Skip to content

isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2023 Memo

MemorandumisiXhosa HLGrade 12202327 pages

Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exam 2023, 27 pages. Read online or download the free PDF.

Free to read online, no sign-up needed

Answer online

Loading document…

Loading document…

NSC November Exam 2023

Questions in this paper

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com GRAAD 12 NATIONAL SENIOR CERTIFICATE IBANGA 12 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL) IPHEPHA LESIBINI (P2) NOVEMBA 2023 ISIKHOKELO SOKUMAKISHA AMANQAKU: 80 Esi sikhokelo sokumakisha sinamaphepha angama-27. Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 2 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha EMAKUQATSHELWE XA KUMAKISHWA  Esi sikhokelo sokumakisha silungiselelwe ukuba sibe sisikhokelo kubakorekishi.  Esi sikhokelo sokumakisha siza kuxoxwa nesigqeba sokukorekisha phambi kokuba kuqalwe ukukorekishwa kumaziko okukorekisha.  Iimpendulo zabaviwa kufuneka zinikwe ingqwalasela ngokokufaneleka kwazo. IZIKHOKELO ZOKUKOREKISHA 1. Xa umviwa ebhale iimpendulo ezingaphezulu kwezilindelekileyo, makisha impendulo esekuqaleni kuphela. (Umviwa akavumelekanga ukuba aphendule umbuzo omde nombuzo omfutshane kudidi olunye loncwadi). 2. Xa umviwa ephendule yomine imibuzo ekwiCANDELO A, (imibongo efundisiweyo), korekisha kuphela emibini yokuqala. 3. Xa umviwa ephendule imibuzo emibini emifutshane okanye imibuzo emibini esisincoko kwiCandelo B nakwiCANDELO C, makisha umbuzo wokuqala kuphela ungawuhoyi owesibini. Ukuba umviwa uphendule yomithandathu imibuzo (kwiNoveli) okanye yomine imibuzo (kwiDrama), korekisha kuphela impendulo yokuqala kwiCANDELO ngalinye, xa kwenzekile ukuba uphendule umbuzo omnye omfutshane nomnye osisincoko. 4. Xa umviwa enike iimpendulo ezimbini ibe eyokuqala ingachanekanga, elandelayo ichanekile, korekisha eyokuqala ungayihoyi elandelayo. 5. Xa iimpendulo zinonjolwe ngokungachanekanga, korekisha ngokwendlela ekunonjolwe ngayo kwisikhokelo sokumakisha. 6. Xa upelo olugwenxa luguqula intsingiselo, yihlabe loo mpendulo. Xa intsingiselo ingaguqukanga ngenxa yopelo olugwenxa, yimakishe loo mpendulo. 7. Imibuzo esisincoko. Xa impendulo yombuzo osisincoko imfutshane kunoko kulindelekileyo ngokwenani lamagama, musa ukumohlwaya umviwa kuba sele ezohlwaye ngokwakhe. Xa impendulo yombuzo osisincoko inde kakhulu, phicotha ngokwempendulo ayibhalileyo wandule ukuyigqithisela kumkorekishi ophezulu. 8. Imibuzo emifutshane. Musa ukumohlwaya umviwa ongasebenzisanga iimpawu zocaphulo xa ecaphula. Kwimibuzo evulelekileyo, musa ukunika amanqaku ngoHAYI/EWE okanye ngoNDIYANGQINELANA/ANDINGQINELANI. Korekisha impendulo exhasayo ehambelana nokhetho olo. Akukho manqaku abelwa uYINYANI/BUBUXOKI okanye LULUVO/YINYANI. Makisha impendulo exhasayo ehambelana nokhetho olo. Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 3 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha ICANDELO A: ISIHOBE IMIHOBE YESIXHOSA – B Ngombane IMIBONGO EFUNDISIWEYO UMBUZO 1: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI 'UKUBETHWA NGEMVABA' – JJR Jolobe Sebenzisa la manqaku alandelayo, njengesikhokelo sokukorekisha lo mbuzo. Iimpendulo zinokwahluka ngokuxhomekeka kwindlela umfundi awuve ngayo umbongo. Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-25 ukuhlola lo mbuzo. Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo: Umbongo obalisayo ubalisa ibali ngesiganeko esakhe senzeka. Esi sincoko sityhila ukuba lo mbongo uyabalisa ngokusebenzisa ezi zixhobo; isakhiwo, umxholo, ulwimi nomongo. Isakhiwo  Isakhiwo sombongo obalisayo, njengakwibali, siqulatha ingabula zigcawu, ukujiya kwezinto, uvuthondaba, ukwetha kwezehlo, isisombululo nesiphelo.  Kumbongo obalisayo, njengakwibali elifutshane awasoloko efumaneka onke amanqanaba esakhiwo kodwa zombini, umbongo nebali zigxila kwiploti.  Kumbongo obalisayo, njengakwibali ibakho ingabulazigcawu ize kwingabula zigcawu sifumane unobangela oyingxabano edale zonke iziganeko. Kulo mbongo isizathu esifumanekayo kwingabula zigcawu sesokuba utata athi ngomsindo, athathe imvaba atyundyuthe ngayo umfazi. Isiphumo siba kukuzekelela kobisi kuze kube kanti sisiqalo sokufunyanwa kwebhotolo.  Ziyajiya izinto, indoda iqhwaya ingxabano ukuze ityundyuthe umfazi ngemvaba ukuze kuphume ibhotolo. Iyaphindaphindwa le meko ade nomfazi athandabuzele ngasekuyithandeni ngenxa yesiphumo sayo esiyibhotolo eyonwabisa ikhaya.  Kuvuthondaba, ubumnandi besiphumo sokubethwa ngemvaba, kuqatywa ibhotolo esonkeni, kumnandi ekhaya. Konwatyelwa ibhotolo, akubuyeki ngamva kodwa kuyacingisiswa ngentsusa yokufumaneka kwebhotolo. Kukhula ukuxakwa kuba wonke umntu akakonwabelanga ukubethwa komfazi ukuze kuzuzwe ibhotolo, nomfazi akakonwabelanga ukubethwa kodwa uyayifuna ibhotolo. Akukho kubuya ngamva ekufumaneni ibhotolo.  Isisombululo nesiphelo, kubethwa umthi ngemvaba, iyafumaneka ibhotolo, iyaphumla inkosikazi. Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 4 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha Umxholo  Imibongo engemvelaphi ibanomxholo wendlela efumaneke ngayo into esele isetyenziswa namhlanje. Lo umbongo ungemvelaphi yebhotolo.  Omnye umxholo ngowokuba ukungaboni ngasonye kubanesiphumo esihle/into embi iyayizala into entle. Lowo ngumxholo oqulethwe kwangulo mbongo. Ulwimi Lo mbongo usebenzise ulwimi lokubalisa oluphawuleka ngesi sigama silandelayo:  Ngamaxesha andulo, Ubisi lusagcinwa, Mnumzana othile Ulwimi olubonakalisa ukulandelelana kweziganeko  Wasuka wabambana…, wathabatha imvaba…, wayityundyutha …, ngexa langokuhlwa …, wathulula …, lwazekelela. wabuya nent'emnandi, wasa emlonyeni. Olubonakalisa isimanga esehlayo  Aphange emvabeni atyundyuthe umfazi.  Ukufuna komfazi ukubethwa kodwa kubuhlungu ngenxa yokufuna ibhotolo. (Nayiphi na impendulo echanekileyo) [10] UMBUZO 2: UMBUZO OMFUTSHANE 'OKUHLE' – ZS Qangule 2.1 Sesokubheka esikolweni.√/Sesokuthanda iincwadi.√/Sesokusingcutha isiLungu.√/Sesokuwadlakaza amanani.√ (Kwamkelekile ukucaphula umqolo). (Nasiphi na isibini kwezi) (2) 2.2 Ngenkwenkwe enconywayo kulo mbongo.√/kuthethwa ngenkwenkwe√/ kuthethwa ngomfundi√/ngomfundi ogqwesileyo.√ (1) 2.3 'Kwancipha ubuhlanti kwasala zambini.'√ 'Waphela umzi yavungama ilali.'√ (2) 2.4 Imvanosiphelo.√ (1) 2.5 Olokonwaba√/ olovuyo√/olwemincili√/olokuzingca√ kuba ukuxway'emhlana kudala imibono yomntu oyifumene lula iBA√/owoyise emva kokungafumani bunzima.√/kuba ibangathi iBA yinto ephatheka ngesandla/ekhaphukhaphu.√ (2) Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 5 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha 2.6 Uphumelele kuba ngokombongo ukuzinikela kwenkwenkwe kuyenze yasingcutha isiLungu, yawadlakaza amanani.√√/Uphumelele kuba ukuzinikela kwenkwenkwe kuvezwe kwakwisitanza sokuqala ngelithi impumelelo yayo yenziwe kukuba ibingabinalo nexesha lokudlala nabanye abantwana.√√/kuba ukuzinikela kwabazali nokungalahli ithemba ngokombongo kuyenze yaphumelela inkwenkwe kwizifundo zayo.√√/ Uphumelele kuba ngokombongo inkwenkwe ithe ngokuzimisela isebenze nzima yaphumelela.√√/ kuba kwinkwenkwe othetha ngayo umbongo kuye kwamnyama phambi kokuba kuse ide ifumane iqondo leBA.√√ Okanye Awuphumelelanga kuba kwawona umbongo kumqolo we-12 umana ukuthi inkwenkwe yayiphumelela ngenxa yemfuzo√√/kuba umbongo ucacise kakhulu ukuzinikela kwabazali benkwenkwe ngaphezu kokuzinikela kwenkwenkwe.√√ (Nayiphi echanekileyo.) (2) [10] UMBUZO 3: UMBUZO OMFUTSHANE 'UWG BENNIE' – SEK Mqhayi 3.1 Sesokusungula ukufundiswa kokubhalwa kwesiXhosa wade wabizwa ngokuba nguyise wentetho kaXhosa.√/ Sesokunqunq' amabatha namakhwiniba kubhalo lwesiXhosa.√/Sesokugunyazisa ukusetyenziswa kweOrthografi yakhe yesiXhosa ezikolweni.√/ Ukuvelela iimbombo zomhlaba.√ (Nasiphi isibini kwezi) (2) 3.2 NgoW.G. Bennie.√/NgoBennie.√ (1) 3.3 'Umagwaza ngemfund' eluhlangeni,'√ 'Avike ngengweletshetshe yevangeli.'√ (2) 3.4 Yimvanosiphelo.√ (1) 3.5 Olokuthuthuzeleka,√/olokwamkela ukufa,√/ olobuhlungu√ /olokulahlekelwa ngenxa yokufa√ kuba ukubuyela kwethambo kwithambo kuthetha ukusweleka komntu okufuneka kwamkelwe.√ (2) Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 6 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha 3.6 Uphumelele kuba ukuqaqambisa kwawo ukuba uBennie nguyise wentetho yesiXhosa kumenza iqhawe lesiXhosa√√/kuba umbongo umbonakalisa njengomntu obelwela ukufundwa nokubhalwa kwesiXhosa kumagama athi, 'umagwaza, avike.'√√ Okanye Awuphumelelanga kuba umbongo uthetha ngezangotshe ezintsonkothileyo ekungelula ukuziqonda kuba azisingiselanga kwisiXhosa√√/kuba ngumntu onembali kaBennie kuphela onokuqonda xa kuthiwa, 'Lusingasinga, lujong'owophayo okanye umathunga waseGiliyadi'.√√ (Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2) [10] UMBUZO 4: UMBUZO OMFUTSHANE 'WATSHA UMZI' – Nontsizi Mgqwetho 4.1 Sesokubulala umntakwabo uAbheli ngenxa yomona√/ sesokubulala√/ ngokwakumbongo sisenzo sabantu sokungcatsha ilizwe kuba bejonge inzuzo eza kubo.√/ sesabantu abayeka izinto ezingalunganga zisenzeka bangakhalazi, bangakhalimi√ / sesabantu abangayikhathalelanga i-Afrika√/ sesabantu abaNtsundu ababulalana bodwa√/ sokuthengisana kwabaNtsundu bebodwa/sisenzo sabamnyama sokuthengisa ngomhlaba wabamnyama kwabokuhambela.√ (2) 4.2 Ngeentombi zakwaMshweshwe/zakwaLangalibalele.√/ Neentombi zabeSotho nezamaHlubi.√/Isizwe sabeSuthu nesamaHlubi√ /Iintombi zesizwe esimnyama√/ Iintombi zesizwe seAfrika. √ (1) 4.3 'Kwahluthw' amakhaya kunye nobukhosi.'√/'Namhla ooNozala bahamba ngePasi.'√ (2) 4.4 Yimvanosiphelo.√ (1) 4.5 Olwenkxalabo√ uvakalelo lonxunguphalo√/ lokuzohlwaya√/ lwesazela√- kuba umbuzo buciko usisixhobo sokuvusa isazela uhambelana nomxholo walo mbongo.√/ usisixhobo sokubethelela uluvo oluthile√/sokugxininisa okuthile√/sokuvula amehlo ngemeko ethile/sokuhlaba ikhwelo ngenxa yokungahoyi ngokufanelekileyo okumele ukuthathelwa ingqalelo kwizinto esilumkiswa kuzo isizwe. √ (2) 4.6 Uphumelele kuba imibuzo buciko esetyenzisiweyo iyasixhokonxa isazela/ Uphumelele kuba ngokusebenzisa isigama esitsala amava abafundi bombongo ngabangcatshi abaziwayo abafana noKhayeni itsho ivuke ingqondo yomntu obengaqondi. √√/ Uphumelele kuba ukumemelela umanyano okuzingileyo kubonisa injongo yokuvusa abantu√/ uphindaphindo lubonakala lunenjongo yokuvusa. √/ ukukhankanya ukulahlwa kwenkolo zabantu nako kuyalomeleza uluvo lokuxhokonxa. √ Okanye Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 7 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha Awuphumelelanga kuba abanye abantu abangcamla iziqhamo zemikhwa engalunganga abaphulaphuli nalinye kwaye abanye abawazi namabali aseDekapolis abavuswa ngawo.√√ (Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2) [10] KUNYE UMBONGO ONGAFUNDISWANGA (UNYANZELEKILE UKUBA UPHENDULWE) UMBUZO 5: UMBUZO OMFUTSHANE 'AMATSHIVELA' – John Solilo 5.1 'Kwimizi ngemizi'.√/amatshivela ... elizweni√/mathathu elizweni. √ (1) 5.2 Ayabhoxa,√/ona izinto zabantu,√/agqiba izinto zabantu,√/ona izimilo,√/ona imizimba emihle.√ (Nasiphi isibini kwezi.) (2) 5.3 Sikubonisa ngokukhankanya ukuba indlela yawo isinga ekufeni.√/ Ngokukhankanya ukuba batsala amashwa.√/imbongi kwesiya sitanza iyawoyikisela amatshivela.√ (Nayiphi na kwezi.) (1) 5.4 Lelokuncedisa ukuhlanganisa iingcinga zokuwenza ukuba abonwe ukuba yinto amatshivela ayithetha ngokwawo.√/ Zisondeza amatshivela kwiimvakalelo zabantu abafundayo ngokuwenza athethe ngokwawo.√/ ukubonisa ukuba yintetho yawo ngqo.√/ Lifuthe lokuphuhlisa ukuba intetho yeyamatshivela. √/Lifuthe lokuba umfundi wombongo eve amatshivela indlela athetha ngayo ngezenzo zawo.√/ lifuthe lokubonakalisa ukuba ngamatshivela la athetha le nto asimbongi. √/ lokuvisa intetho yamatshivela xa exhoma ityala kwabanye abantu ezikhupha wona.√ (Nayiphi na kwezi.) (1) 5.5 Impoxo ekumqolo wama-23 ithetha ukuba la matshijolo awafuni kuthatha xanduva lwayo nayiphi na into embi ayenzayo.√/ ithetha ukuba yonke into bayalatha komnye umntu ngalo lonke ixesha bona abakhe bone. √/ ithetha ukuba amatshivela asoloko ezenza msulwa√/azenza ngcono ngokungathi awazenzi izinto ezimbi√/ithetha ukuba amatshivela awaboni mposiso kwizenzo zawo.√ (Nayiphi na kwezi.) (1) Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 8 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha 5.6 Yeyokuba abazange bona nto yamntu.√√/Abazange babanasono nakubani.√√ (Nayiphi na kwezi.) (2) 5.7 Ndiyangqina kuba isitanza sesixhenxe sithi akukho themba lokuba amatshivela angaguquka kwaye aza kutshabalala.√√ (2) [10] AMANQAKU ECANDELO A: 30 Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 9 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI INKAWU IDLIW'ILILA – S Kula UMBUZO 6: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI  Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise njengesikhokelo kuphela.  Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.  Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabaviwa.  Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-26 ukuhlola lo mbuzo. Umfundi angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo: Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo ukungqina ukungahambi lula kukaMfezeko kuphando alwenzayo ngokubulawa kukaMsindisi. Esi sincoko siveza amatiletile awenzayo uMfuneko ukuphazamisa uphando lukaMfezeko ukuze lungabikho lula.  La ngamazwi kaMfuneko aqinisekisa uThantaswa ukuba uzimisele ukusebenzisa amava asele enawo okuphazamisa ingalo yomthetho njengepolisa elaphula umthetho.  UMfuneko usebenzisa uthanda oluphakathi kwakhe noMfezeko ngoHlengiwe amazi ethandana naye engayamkeli into yokuba uthandana noMfezeko. Iyamnceda le ngxabano kuba usithela ngayo kwiinjongo zakhe zokuphazamisa uMfezeko kolu phando.  Kwiinzame zikaMfuneko zokwenza nzima uphando lukaMfezeko uzixhobisa ngoNqoza amazi eyinkubabulongwe ade ambize imfene yakhe ukusezela umoya kwinkqubela phambili yophando.  Ulwenza nzima uphando ngokutyisa uMfezeko ityhefu esebenzisa uNqoza. Umenza uNqoza akholelwe ukuba uMfezeko yimpimpi esenzela ukuba abenetyheneba.  UNqoza rhoqo unika ingxelo malunga nophando lwakhe lkunye noMfezeko.  UMfuneko wenza iyelenqe lokugalelela uMfezeko ityhefu esingcwabeni sikaHlomlani ukuze uphando luhambe ngesantya esiphantsi. Uyasinda uMfezeko.  Uzama ukunqumamisa uphando akusinda uMfezeko ekubulaweni yityhefu, esebenzisa uNqoza ngokuthi makalukuhle uMfezeko azimele esibhedlele ukuze amtshisele kwaSiphongo, azokuyeka ukuphanda. Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 10 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha  Ngalo lonke eli xesha uMfezeko ajongene nemingeni kwimpilo yakhe uMfuneko usebenzela ukuba makafe uMfezeko ukuze eli tyala liphandwe nguye yena Mfuneko.  Iinzame zikaMfuneko zezokufihla ubungqina obukhomba kuThantaswa njengombulali kaMsindisi ngokufihla ababulali bakaMsindisi abangooSixaki nangokutyhafisa uMfezeko ekwenzeni udliwanondlebe noThantaswa.Ulwenza nzima uphando lukaMfezeko ngokuzama icebo anokwenza ngalo ukuba abengathi uzidubule uMfezeko. Baqulunqa iyelenqe lokusebenzisa ooSixaki ukuba bayokugqogqa umpu kaMfezeko kowabo khon'ukuze abulawe ngawo ukuze kubengathi uzidubule.  Uphando lukaMfezeko ngenene alubangalula ngokukaMfuneko kuba lubeke ubomi bukaMfezeko esichengeni kodwa ekugqibeleni ufumana ubungqina obayamanisa uMfuneko nobuphazamisana nengalo yomthetho watsho wanqunyanyiswa ngaphandle kwentlawulo emsebenzini uMfuneko kunye noNqoza. (Nayiphi na impendulo echanekileyo.) [25] UMBUZO 7: UMBUZO OMFUTSHANE INKAWU IDLIW'ILILA – S Kula 7.1 Kukusebenzisa kwabo isigama esibabandakanya bobabini kwiintetho zabo njengoosimlwe, njengoonathi.√√/kukuqulunqa kwabo kunye indlela yokuhlasela uMfezeko.√√/ Ukusetyenziswa kwentetho ethi,“ masingamngxameli ngowethu.” (Nayiphi na kwezi) (2) 7.2 Sesokumpimpa uZalala ukuba nguye obe imipu esitoreni ekugcinwa kuso imipu.√√/ Isenzo sokumpimpa uNqoza sokufika emva kwexesha. √√ (2) 7.3 Batyise uMfezeko ityhefu.√/Bakhuphe uMfezeko esibhedlele egula ngelithi bayamnceda.√/Baqulunqe ukutshisa uMfezeko ngovutha.√/Basebenzisa uNqoza ukuba aphazamise uphando lwetyala likaMsindisi.√/ Ukugqogqwa kuloMfezeko befuna umpu wakhe. √/ Ukuthetha ngoMfezeko kakubi yena engekho. √ (Nayiphi na impendulo echanekileyo) (3) 7.4 Zange abelula kuba bamtyisa ityhefu akafa.√/Bamtshisa ngovutha akatsha.√/ Bagqogqa umpu wakhe kowabo abawufumana.√/Bazama ukumgxothisa emsebenzini kwagxothwa bona.√/ Akafumanekanga kowabo xa beyogqogqa.√ (4) (Nayiphi na impendulo echanekileyo) 7.5 Ewe kuyalomeleza uluvo lokuba umthetho unamandla kunolwaphulomthetho kuba amapolisa anjengooNqoza, noMfuneko abesaphula umthetho anqunyanyiswa emsebenzini ngaphandle komvuzo ngenxa yepolisa elinye elinguMapheza, √/amapolisa amaninzi agwetyelwa ulwaphulo mthetho√ kanti uMapheza omele umthetho yena uphanda abafumane ababulali bagwetywe.√ (2) Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 11 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha 7.6 Ukubakho kwamaxhwele √kuphembelele kwenze ukuba kubelula ukufunelwa kwabantu amayeza okubabulala √njengoko uMfuneko wafunela uMfezeko iyeza likaVutha kuSiphongo/ Isolotya lendawo etiphini√ apho uSiphongo wayokulahla uthuthu khona ngeenjongo zokugquka umkhondo wokubulala.√ / Isolotya lexesha esele kusetyenziwa imfonomfono ukunxibelelana√ esetyenziswa nguMfuneko ukunika ingxelo kuSiphongo ngokuphanza kwecebo labo lokubulala uMapheza. √ (Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2) 7.7 Zezokuba unike uMfuneko ityhefu yokubulala uMfezeko ayambulala.√/ Uthe umbulele uMfezeko ngovutha kanti usaphila.√ (Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2) 7.8 Le ngxabano kaSiphongo noMfuneko iyonyusele kwinqanaba elingentla impixano ngokuthi zixhwithane kwazodwa izaphulimthetho zifuna inyani ebezikade ziyityeshela kuze ngolo hlobo umthetho ulwaphule amandla ulwaphulomthetho.√√ (Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2) 7.9 Ndiyangqina kuba uSiphongo umema uMfuneko ukuba azokuzibonela indawo amtshisele kuyo uMapheza.√√/ Ndiyangqina, kuba uSiphongo ude abuze, engqinisisa kuMfuneko ukuba umbonile na uMapheza. √√/ Uyabuza ukuba umbone ngawakhe na amehlo ukuba uyaphila√√/ Ufuna ukuboniswa uMapheza lo kuthiwa uyaphila. √√ (2) (Nayiphi na kwezi.) 7.10 Thantaswa ngoku sowuhamba ude ungalali ekhaya kodwa ukuhlangana kwethu wawukhangeleka umsulwa.√√/Thantaswa ungumbulali? Ndanceda ndingakubhali nakwilifa lam ndibhale uPhumlani.√√/ Thantaswa ubakhohlisile abazali bam, bakuthanda kanti uza kundibulala.√√ (Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2) 7.11 Yimfundiso yokuba ungabokumthemba umntu ngenxa yobuhle bezenzo zakhe kuba kungathi kanti intliziyo yakhe icinga inkohlakalo ngawe.√√/ (Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2) [25] Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 12 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha UMBUZO 8: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa  Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise njengesikhokelo kuphela.  Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.  Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.  Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-25 ukuhlola lo mbuzo. Umviwa angacangcatha kwezi ngongoma zilandelayo kwisincoko esingqina amatiletile awenzileyo uThole ukuqinisekisa ukuba ufezekisa amazwi, athi “Nam ndakubamdala ndiya kubanje ngalo mntu.”  UThole uwathetha la mazwi ebuntwaneni bakhe ondele umfundisi onqanda abantwana besikolo besilwa etsalwa sisinxibo nendlela eveza uxolo awayethetha ngayo.  UThole indlela yakhe abafundi bencwadi baqala ukumbona elukuhlwa ngabahlobo bakhe uThemba noSonwabo ngokumseza utywala azibone sele eseBhayi engaqondanga. Ubuya athi swii nguNomsa kunye nomsebenzi kwaIrvin & Johnson. Zonke ezi zibakala zaseBhayi zilibazisa indlela yakhe eya phambili kubufundisi. Sikho isingqala, ukubhomboloza, uvalo nokubethwa nguJoe okugqibela kumenza asivuselele esi sibhambathiso engekabi mdala kakhulu.  Ukuthatha kwakhe isigqibo sokugoduka, indlela eya kwesi sifungo iphazanyiswa kukuhlangana kwakhona noThemba omqweqwedisela kwinqwelo-mafutha emqhatha esithi iyagoduka. Idinditha ndawonye indlela akuvaleleka eKnysna emva kohlaselo olwenziwe ziingonyama kuye nabahlobo bakhe.  Kufika intwanana yentshukumo eya phambilli ngokusuke athi indlela yakhe imnyama engaboni ngaphambili kuvele iphupha nencwadana ebonakala njengeyona imsindisileyo. Ngesi sihlandlo ubuya asihlaziye esi sibhambathiso sakhe sokusebenzela inkosi.  Ushixi oya phambili kule ndlela yakhe uvezwa kukuhlangana kwakhe namakhwenkwana akhangela inkonyana. Oko kumenza azibone sele ezenza igqirha kuba ebeyibonile le nkonyana ifunwa ngamakhwenkwe kodwa ibuye imfune into awayeyifungele ngamaphupha neentshumayelo sele esisinhanha apho eKnysna. Iba likhwelo elithi makathengise ngemfuyo yakhe abuyele ekhaya.  Intshumayelo inga ibhekisa kuye xa isithi '… goduka ubhek'ekhaya, thengisa ngemfuyo yakho.' Imkhumbuza ukuba ukuzenza igqirha kunxamnye nezibhambathiso azenza neNkosi yakhe, kwangoko uthatha isigqibo sokugoduka ayokuqhubeka nemfundo.  Iya phambili indlela xa eqina kwisigqibo sokuphindela esikolweni sele uFikizolo ecwangcisele ukuba azeke umfazi endaweni yokuya esikolweni.  Iyatyenenezeka indlela akuzimanya nezinto ezinxulumene nenkonzo apho iintshumayelo zakhe zikhatshwa ngamabali kuguquke abantu, akhuthazeke naye ezibona usesifungweni. Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 13 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha  Inkxaso ayifumana kumfundisi uMaqoma noShepherd iyamkhuthaza imse phambili imenze abengumfundisi ophume izandla ngezenzo neentshumayelo.  UMangaliso ufunda ngokuzimisela de ayityekeze abenezidanga zeM.A. NePhD. Ubuyela ekhaya engumagrazula womfundisi. Oko ukubonakalisa ngokuphumelela ukuvusa ibandla elalisele lincanyiwe iGeorge Goch. Wakha ibandla laseSpes Bona elalisele lincanyiwe.  Oku kuphumelela kwakhe kufezekisa amazwi awawathetha ebuntwaneni bakhe. (Nayiphi na impendulo echanekileyo.) [25] UMBUZO 9: UMBUZO OMFUTSHANE NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa 9.1 Kukubhunga bobathathu.√√/ Kukudana bobathathu.√√/ Kukufa namthanyana kwabo bobathathu ngokuphindela kukaThole esikolweni.√√ (Nayiphi na kwezi) (2) 9.2 Kukuthi ebesiqale selemdala kakade isikolo waze wasiyeka phakathi kodwa abe esafuna ukubuyela kuso.√√/Kukuba sele evela kusebenza eRhawutini.√√/Kukuba ngokwenkolo kaFikizolo uThole engasafanelanga kuya sikolweni efanelwe ngumtshato.√√ (Nayiphi na kwezi) (2) 9.3 Uzibona eseBhayi engaziqondanga ukuba uya khona engazi nendlela aye ngayo.√/ Ubethwa nguJoe kwakweli Bhayi ngenxa yokuthandana noNomsa abesele ezilahlele kuye emva kokuzifumana eseBhayi engaqondanga.√/ Ukuzibona esemngciphekweni wokuntywiliselwa emlanjeni ephila ngooJoe.√/ Uzibona esemngciphekweni wokuqwengwa ziingonyama kwihlathi laseKnysna.√ (Nasiphi isithathu esichanekileyo) (3) 9.4 Ufunde into eyiyo xa efunde ngempumelelo, waphumelela imatriki.√/ Wazibalula ezingxoxweni eDikeni.√/wanguSihlalo weSCA.√/Wamela uNokholeji kwingxoxo mpikiswano eKapa√/waba ngomnye kubafundi abanyuliweyo ukuya kwingqungquthela eNgilani.√/Wafunda iB.A kwaNokholeji.√/Wenza izifundo e-Oxford wabuya sele enguGqirha. √ (Nasiphi isine esichanekileyo) (4) 9.5 Kulomelezile kuba uthe akuzithathela esakhe isigqibo wasilandela waphumelela emva kokuba zonke eza zigqibo ukusukela kwezikaThemba, Nomsa, esokuphangela kwaIrvin & Johnson, zingamsanga kubufundisi awayebujongile suka ezinye zazo zamkhupha esiporweni.√√ (2) 9.6 Ukuncipha kobugebenga nokukhula kweemvuselelo zokonwabisana eziqhutywa yinkonzo ezikwesi sicatshulwa zingumqondiso wokuzalisekiswa kobizo lukaMangaliso.√√ (2) Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 14 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha 9.7 Ingqineka ngesizathu sokuba ngexesha awayengekafiki abaxaxekise abantu baseGeorge Goch babengootsotsi.√/Babezizigebenga.√/Babesela utywala.√/ Babechitha ixesha elininzi kulonwabo olungakhiyo.√/ Lwancipha uselo tywala nobugebenga/ baguquka ootsotsi. (Nasiphi na isibini) (2) 9.8 Le ntsebenziswano kaThozama noMangaliso iyinyusele kwinqanaba elingentla impixano engokungahambelani kobutshijolo nobizo ngokuthi yaphule amandla obutshijolo ngokunika uMangaliso izixhobo zakwaMoya ezivela kuThozama nezitsho zamsindisa kwiingxaki zehlabathi ebekuzo eKnysna.√√ (Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2) 9.9 Ndiyangqina kuba abawuvali umlomo emva kweemvuselelo zikaThole.√√/ Ndiyangqina kuba bashunyayezwa nguThole baguquke.√√/Ndiyangqina kuba luyanda uManyano lwamadoda namakhosikazi.√√/ Ndiyangqina kuba elo bhotwe lase Spes Bona lalizala lime ngeembambo kubuye nophi umntu besiya kwimvuselelo elapho. (Nasiphi isibini.) (2) 9.10 Thole! SowunguMangaliso ngoku? Yhini sakushiya ujongwe ziingonyama ngenxa yethu emva kokuba sasivela kukulahla eBhayi, sikuseza notywala ungabufuni.√/Sicela uxolo ngokukhwelisa itaxi eya eKnysna ngexesha ubufuna ngalo ukugoduka.√/Siyasibona isizathu sokungaqwengwa kwakho ziingonyama kuba bekufuneka uguqule abantu.√ (Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2) 9.11 Yeyokuba kuyimpazamo ukutshintshatshintsha iinjongo zobomi ngokwemeko okuyo kuba uThole zange kumonwabise ukuba ligqirha naloo mali yayingamakhipha zange imnike kuphumla emphefumlweni.√√ (Nayi phi na impendulo echanekileyo.) (2) [25] UMBUZO 10: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule  Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise njengesikhokelo kuphela.  Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.  Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.  Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-25 ukuhlola lo mbuzo. Umviwa angacangcatha kwezi ngongoma zilandelayo ukungqina ubukhulu bukaThixo kaMfazwe esebenzisa amatyeli asinde cebetshu ngawo kwindlela yakhe yokuzabalazela inkululeko yelizwe lakhe.  UMfazwe uyabanjwa agityiselwe kwimoto yamapolisa enenja efuna ukumqwenga kodwa uyasinda. Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 15 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha  Usinda ekufeni apho abantwana ebebafundisa nabo ebengabafundisi befuna ukumtshisela emotweni ehamba noSiqithi.  Emngcwabeni kaMachule usindiswa nguSiphiwo noSiphiwo bambalekisela kwamfundisi uHlathi.  Ngelixa ahlala kwamalume wakhe iinqwelo zamapolisa ziyamlandela kodwa izinja ziyawagragramela amapolisa de ajike abuyele apho avela khona.  Entlanganisweni yasekuhlaleni usinda ekufeni ekuhlaselwa ngabantu basekuhlaleni bambetha ngamanqindi, bayamkhaba bamfaka iimpama bamgibisela nangeembokodo.  Emotweni alele kuyo kuba umzi wakokwabo utshisiwe, uyasinda kubahlaseli abalande ekhondweni lakhe befuna ukumbulala.  Endleleni eya kwamalume wakhe, ugagana nenyoka ifuna ukumhlasela, ihlaselwa yinja, uyasinda.  Kwindlela esingise kwisikhululo sikaloliwe eNkwankca uhamba noNdima bafika amapolisa evale yonke indawo, usindiswa kukuba alibala kukuhleka ubufutshane bukaNdima alibala tu ngomsebenzi wawo, bayagqitha apho kuwo.  Kwisikhululo sebhasi eNgxingwa uMfazwe uqaphela ukuba uyakhangelwa ngamapolisa uthi hlasi idyasi nomthwalo kwindoda enxilileyo. Kubanjwa le ndoda kanti ayinapasi amapolisa akayiboni nale iphothe iinwele ayifunayo indoda  Xa asukayo uloliwe amapolisa aza kweli cala linoMfazwe aphazanyiswa yingxolo yentombazana ehamba nomntwana eleqa uloliwe, alibala yiloo ntombazana. UMfazwe ufumana ithuba lokuphuma endaweni agoxe kuyo apha esitishini.  Xa akude kufuphi nesikhululo saseThongo umisa ngesiquphe uloliwe, uMfazwe ugqiba kwelokuba ehle kanti yindlela azisindisa ngayo leyo, bayabanjwa abaninzi.  Ubukhulu bukaThixo kaMfazwe bumncede ukuba ahlangane nomzingeli omnike umqulwana osongelwe ngesikhumba senyamakazi, unamafutha, umqwayito wenyamakazi, izintana ezinyhijwe ngamafuthana namagqatyana omthwazi. Zizixhobo ezo ezimncede ukuba angahlaselwa ngamarhamncwa ehlathi nezimncede ekufumaneni amandla okuya phambili.  Kwezo ntaba ubona ityholo elihambayo kanti yiveni yamapolisa uyabanjwa. Uphela ithemba uMfazwe kodwa uyathandaza ucela neminyanya yakhe yaseMacirheni ukuba imncede. Iyamisa iveni kuthiwa makaphele emehlweni.  Ukhweliswa yimoto eya eMgazi ethi ibhukuqe itshe nabantu yena uyasinda. Ngengomso xa aya kujonga loo ngozi ubanjwa ngamajoni.  Kuhlaselo olujolise kuye eThongo ubethwa ngamajoni amnyathela ngeenyatawuri zamaquza asemkhosini entloko, uyancama, umphathi wamajoni udubula phezulu athi xhonkxosholo amajoni abe uyasinda njalo.  Unikezelwa kuSikhotsholo nomfo omfutshane ukuba baye kumbulala suka kudutyulwe bona bathunywa yimpi yabavukeli, uyasinda uMfazwe.  Uyakhululwa eThongo ukuba aye eMgazi unikwa umpu kaSikhotsholo. Endleleni uva izithongakazi zikrazula isibhakabhaka kanti uchanwa yimbumbulu uve ngokonyela komlenze, uyasinda akafi. Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 16 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha  Imozulu inegalelo ekumkhuseleni kuhlaselo lwezilwanyana zasendle kuba kunetha, zonke zithe nca emingxunyeni yazo. Uthuku lwakhe lumbonisa qho ngengozi anokuba kuyo, atshintshe iindlela zakhe. Uyazicezela iindawo ezibonakala izizigqubu zeemfazwe, asinde.  Usinda ekuhlaselweni nguNdoyisile isilwanyana esifuna ukumqwenga esemthini.  Kwizigcayiseli ezisetyenziswa ngabavukeli bakarhulumente namanye amaqela ahambisana norhulumente njengoko esilwa utshaba uyasinda.  Kusoloko kukho abantu abamncedayo, mhla ehamba eThongo unikwa umpu kaSikhotsholo.  Uphaphama sele eseMthontsi kwiqela lentsimbi ebomvu. Akululanga eMthontsi kuba bakhe bahlaselwe. Inqwelo-ntaka yaseMzafrika iphefumla iintolo zomlilo, ubalekela emqolombeni kuloo mbubhiso engazange ibe nangxwelerha iluthuli eluthulini, uyasinda.  Ngenene mkhulu uThixo kaMfazwe, umsindisile kubo bonke ubungozi adibene nabo. (Nayiphi na impendulo echanekileyo.) [25] UMBUZO 11: UMBUZO OMFUTSHANE UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule 11.1 Bobokuba ngokwesicatshulwa isahluko esasiza kugqityezelwa sasingokulwelwa kwenkululeko ngamazwe ase-Afrika.√√ (2) 11.2 Kukuthengisa ngelizwe ngokunika amapolisa ulwazi olumalunga neentshukumo zabantu bomzabalazo.√√/Kukuthengisa ngabantu abamnyama ngokuthi anikezele kumapolisa ngamagama abantu abathatha inxaxheba emzabalazweni.√√ (Nayiphi kwezi) (2) 11.3 Kukubamba kwawo abantu abangenatyala abafana noMfazwe.√/Ukudubula babulale abantu abavakalisa imvakalelo yabo ngokucinezeleka.√/Ukubulala abantu ejele.√ (3) 11.4 Akuzange kubemnandi kuba zaye zatshintsha izinto kwakho inkululeko aze amapolisa awayephila ngokungcikiva yena afa namthanyana.√/Uthe akubuya elubhacweni sele eyijaji kwafuneka ambuse okanye athathe imiyalelo kuye.√/ Ubudenge awayemtyhola ngabo waboyisa kuba akazange ade abeyimpimpi.√/Amapolisa ayengasenamntu wokumxhaphaza kuba abantu babesele bekhululekile.√ (Nayiphi impendulo echanekileyo) (4) 11.5 Kulomelezile kuba uMfazwe walikhulula ilizwe ngempumelelo kanti abasemagunyeni oxuthwa amagunya abo, ababulala abantu babanjwa bagwetywa kwangaba babebacinezela.√√ (Nayiphi impendulo echanekileyo) (2) 11.6 Imontlalo yexesha lengcinezelo iquka ukutshiswa kwezikolo, ukutyholana ngobumpimpi ize ikhulise amatshantliziyo afana nooMfazwe.√√/Ukubanjwa nokuvalelwa ejele kwabantu abalwela amalungelo abo kuphembelele ukuba abantu babengamatshantliziyo kule noveli.√√ (Nayiphi na kwezi) (2) Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 17 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha 11.7 Kungokuba uNtshebe noNyama bamhloniphile uMfazwe bambona njengetshantliziyo ngenxa yamagingxigingxi adlule kuwo endleleni eya elubhacweni.√/Kungokuba uNtshebe noNyama bamnika iwonga uMfazwe lokukhankathela amakhwenkwe afikayo elubhacweni.√ (Nayiphi impendulo echanekileyo) (2) 11.8 Le ngxabano ibonyusele kwinqanaba elingentla ubutshantliziyo ngokwaphula amandla okungcikiva kuba kutsho kwacaca ukuba uMfazwe akayiyo impimpi abebecinga ukuba uyiyo.√√ (Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2) 11.9 Ndiyangqina kuba uKhonjwayo akade awukhuphe umyalelo wokuba kuyokuthintelwa abavukelimbuso.√√ (2) 11.10 'Mfazwe ndiyavuyisana nawe ngokubhaca kuba kukhululeke abantu abamnyama into endandingayiqondi.'√√ /'Ndiyakubulela ngokubhaca kwakho kuba nomntwana wethu uza kuphila ubomi obungcono benkululeko.' (Nayiphi impendulo echanekileyo) (2) 11.11 Yeyokuba akulunganga ukungamthembi umntu kuba uMfazwe zange amthembe uNokuzola kanti uzikhathaza ngento engeyonyani wade wabe uziphosanisa nokuzazi ukuba unomntwana kuNokuzola.√√ (Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2) [25] OKANYE UNCWADI LWEMVELI UMBUZO 12: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye  Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise njengesikhokelo kuphela.  Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.  Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.  Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-25 ukuhlola lo mbuzo. Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo xa etyhila ukuba mkhulu ngokugqithisileyo kukaMvundla nokususwa kwedyokhwe yobukhoboka emntwini ngokwesibongo; NguRhulumente wethu lo:  UMvundla uzibonisa ubukhulu kule ntsomi ngezenzo zakhe zobulumko ukogqitha izilwanyana zasendle ezaziwa ngamandla azo.  UMvundla ukubonisa ukubamkhulu ngokugqithisileyo ngokukwazi ukuthi abenamehlo angaphambili achola-chole izinto ekuthe kanti ziza kuba luncedo endleleni yakhe. Ezo zinto ibe ngumpu, ingxawa neentsiba zencanda. Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 18 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha   Ubukhulu obugqithisileyo buvela ekwilizwe angalaziyo ngecebo angathi ulilungisile lokufuna ukukhatshwa, luFudo elwazi ukuba luyacotha xa luhamba kwaye ingekho into olunokumnceda ngayo mhla ngengxaki. Ude aluthembise ukulubophelela ngomnxeba alurhuqe.  Ubukhulu bakhe buvela ngexesha avalelwe ziingonyama emngxunyeni sele zifuna ukuva ubungakanani belizwi lakhe, azoyikise ngelizwi elidokodoko ezibiza 'ntwanandini' iingonyama.  Iingonyama xa zifuna ukubona ubukhulu boMvundla zicela axhwithe uboya bawo asuke arhole iintsiba zeencanda zitsho zoyike iingonyama kuba zingazange zibubone uboya obude nobungqindilili njengobukaMvundla.  Ubukhulu bukaMvundla bubonakala xa ekhupha uFudo esithi lithole leentakumba zakhe. Oku kuyazothusa iingonyama ziqonde mhlophe ukuba xa enethole lentakumba enkulu kangaka inokuba mkhulu ngokugqithisileyo.  Ubukhulu bukaMvundla kwakhona buvela xa ecela ukuba iingonyama zenze umgqumo wazo nawubize ngokutswina. Ngelakhe ithuba lokwenza umgqumo ugragramisa izulu lezandla ngompu. Ubonakala njengomntu omkhulu ngokugqithisileyo xa zibaleka iingonyama ezinye zingxwelerheke, ezisindileyo zikhuze ziqonde ukuba mkhulu nyhani uMvundla kuba zange zasibona isilwanyana esigquma kude kufe ezinye izilwanyana.  Amazwi athi 'Ndimkhulu ngokugqithisileyo' kule ntsomi ayinyani akwabonisa ukuzithemba kunokungoyiki ngokoyikiswa kukaMvundla nto leyo eluphawu lobukhulu. Isibongo nguRhulumente wethu lo!  Isibongo nguRhulumente wethu lo! sikwazile ukubonisa ubungqina bokususwa kwedyokhwe yobukhoboka emntwini. Ibibonakala kwingcinezelo yabantu abantsundu becinezelwa ngabaMhlophe.  Idyokhwe yobukhoboka ibibatyhalela elubhacweni abantu abantsundu beshiya iintsapho zabo ngasemva, ukuzuza inkululeko kwabenza babuyela eMzantsi Afrika.  Idyokhwe yobukhoboka yasuswa emntwini omnyama ngokukhululwa kwababegwetywe iminyaka entolongweni bengawaboneli ntweni amashumi eminyaka abagwetywe wona kunamawakawaka eminyaka engcinezelo.  Ukususwa kwedyokhwe yobukhoboka kuqinise umanyano phakathi kwabantu abamnyama ngokuza nesisombululo kwabo babengcatsha abanye abantu abamnyama batsho bayeka ukubulalana bamanyana.  Emva kokususwa kwedyokhwe yobukhoboka ababeye elubhacweni babuya bezixhobise ngemfundo komaFort Hare nakwaNokholeji.  Ukususwa kwedyokhwe yobukhoboka kutsho kwanika abantu abantsundu ilungelo lokovota, bakhethe uRhulumente abamthandayo, nto leyo ibingekho ngaphambili.  (Nayiphi na impendulo echanekileyo) [25] Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 19 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha UMBUZO 13: UMBUZO OMFUTSHANE UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye 13.1 UDeli akafuni kumkhapha uDeliwe kuba uthi kulihlazo ukuhamba naye.√√/ Wayesoloko uDeli ehleka uDeliwe esithi akufanelanga abe ngowakowabo. (2) 13.2 Usoloko ehamba yedwa.√√/Abantu baselalini nazalwa nabo abafuni ukubasendaweni enaye.√√ (Nayiphi kwezi) (2) 13.3 Sesokungamthandi besithi mbi kuba enesifombo.√/Sesokungafuni ukuba uDeli amkhaphe umntakwabo.√/ Sesokumthuma endaweni ekude yedwa.√ (3) 13.4 Ucwezela kude ebantwini xa eyokutheza.√/Uvuka ngomsobomvu xa esiya emlanjeni ehamba yedwa.√/Uya ngokuhlwa emlanjeni ehamba yedwa.√/ Ubabhontebhonte zizilonda ngenxa yokusolwa ngumlambo aya kuwo sekuhlwile.√ (4) 13.5 Kulomelezile kuba ukudibana kukaDeliwe nomthandazo wexhegokazi woluleka umqolo baze ababemngcikiva bacela uxolo, sebembungezelela.√√ (2) 13.6 Ulwele amalungelo oluntu lwaseMzantsi Afrika.√√ / Kukunceda abangenamandla okuzinceda. (2) 13.7 Kukuba enze ukuba imfundo ingakhethe bani.√/ Kukuba imizabalazo yakhe ibe nesiphumo esizizikolo ezingakhethe bani.√/Umbongo uthi usindise abahlolokazi ngokufundiswa kwabantwana babo.√/Usindise iinkedama ngokulwela ukuba zifundiswe.√ (Nasiphi na isibini) (2) 13.8 USteve Biko unyusela kwinqanaba elingentla impixano engobuthandazwe nengcinezelo ekwesi sibongo ngokuthi azise isisombululo sengcinezelo ekhoyo bude ubuthandazwe buwaphule amandla engcinezelo.√√ (2) 13.9 Isikhahlelo, A! Steve Biko.√/Ukungalingani kwezitanza.√/Imvano siqalo.√ ukubongwa nokunconywa komntu ngemisebenzi yakhe.√/ Kubongwa iqhawe. Isikhahlelo esivula sivale umbongo A! Mzantsi- Afrika!/ Impinda A! Mzantsi Afrika!/ ufunwa ukufundwa ngemvakalozwi ephezulu. (Nasiphi na isibini kwezi) (2) 13.10 Lutsha lwanamhlanje ilizwe ndilibuyisele kuni thathani uxanduva nihambe kwikhondo lam kuba indlela ndiyihlahlile.√√/Lutsha lwanamhlanje hlukanani nokuyifuna ukuyifumana sele ibekwe esosini imfundo, fundelani ukukhusela uMzantsi Afrika ngayo.√√ (Nayiphi impendulo echanekileyo) (2) 13.11 Kukuba umfundi wombongo azifake ezihlangwini zaso.√√/Usondeza umfundi wombongo ngeemvakalelo kumyalezo wakhe.√√ (Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2) [25] AMANQAKU ECANDELO B: 25 Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 20 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha UMBUZO 14: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa  Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise njengesikhokelo kuphela.  Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.  Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.  Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-26 ukuhlola lo mbuzo. Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo xa engqina ukuba umnqweno ongenelelweyo womlinganiswa uyafadalala ade achitheke xa umnikazi engenamandla wokuwukhusela. Ngqina olu luvo ngomlinganiswa onguGugulethu.  UGugulethu unomnqweno wokutshata intombi ayithandayo. Ikhaya lakhe linomnqweno lona wokufumana umfazi othandwa likhaya, ikhaya lizathuza ngezalo iimpawu zomfazi elimfunayo noGugulethu ezathuza ngezakhe iimpawu.  Umnqweno ukhula ngakumbi asakuvunywa nguNomaMpondomise ngexa ebesele exelelwe ukuba usexabisweni lokuthatha umfazi. Umnqweno kayise nonina wahlukile kowakhe malunga negama lentombi amakayitshate.  Umnqweno wakhe womelezwa kukukhutshwa kweenkomo zikaMcunukelwa ngeenjongo zokwamkela isicelo sakhe somtshato.  Uthezeka amandla ebewafumene kwileta kaNomaMpondomise kusakuqhekeka aMaHlubi, ezalela endle uyise emisa ngesiko alilandelayo. Ukukhalala kwamaHlubi kukona kumtheza amandla atsho angaqiniseki ngaMaHlubi. NoZwilakhe umisa ngamazwi amakhulu angumqobo kwiminqweno yakhe athi akanakuze ajike nokuba angachasa ade alale ngomhlana.  Uyafadalala sele evuselelwe amandla akhe lungenelelo lukaMzamo omxhasayo athezeke amandla kwakhona kuba uyise akalingene elikaMzamo aqalise abone iindudumo zasemoyeni. Ude unesikhalo sokuba uNomaMpondomise sele zikhuphile iinkomo zikaMcunukelwa.  Ukuzama kwakhe ukukhusela umnqweno wakhe uvuka necebo lokungasayini ecaweni xa etshatiswa noThobeka. Uyawungenelela lo mnqweno uZwilakhe ngenjongo yokuphumeza owakhe umnqweno emsayinela ecinga ukuba uyalungisa kanti uyamphephetha umntwana.  Uthezeka amandla ngakumbi xa nomfundisi esoyisakala kungenelelo olumthethelelayo ngokuvumela ukuba kude kusayine uZwilakhe kube kutshata uGugulethu yena.  Ngenxa yokungabinamandla okukhusela umnqweno wakhe elinye icebo avuka nalo lelokushiya ikhaya iminyaka elishumi elinesibini ehleli eMthatha eshiya uThobeka ngasemva. Neli lifadalaliswa kukungenelela kukayise ethubeni emva kweminyaka eli-12 ngokuthumela uThobeka eMthatha aguquke umntwana abengumbulali.  Uthezeka amandla lityala lokwaphula isithembiso somtshato ngokumangalelwa nguNomaMpondomise, angabinamandla okukhusela umnqweno wakhe ngokusindisa uNomaMpondomise de abe uzintywilisela emlanjeni ufadalale umnqweno wokuba ngumfazi wakhe. Uyaguquka uGugulethu abe ngumzili weminyaka. Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 21 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha Ubomi bakhe buchitheka xa liphanza necebo lokunxiba iimpahla ezimnyama esithi unyusa amandla akholelwa ukuba ukuzila kummanyanisa nomfazi wakhe uNomaMpondomise. UZwilakhe ungenelela ngokuthumela uThobeka nabantwana bakhe kuGugulethu eMthatha.  Uhlala iminyaka eMthatha ezikhwebula kubantu abangenelela ngeminqweno yabo kowakhe, enenkolo yokuba ukunye nomfazi womnqweno wakhe uNomaMpondomise ngokomoya.  Ukufika kukaThobeka okungumnqweno kayise wokumdibanisa naye kumtheza amandla wokukhusela umanyano lwakhe noNomaMpondomise.  Ayaphela tu amandla wakhe ebemana ewaqweba, uyafadalala, achitheke ngokujika abengumbulali, abulale uThobeka nabantwana bakhe, aze agwetywe intambo. (Nayiphi na impendulo echanekileyo) [25] UMBUZO 15 (UMBUZO OMFUTSHANE) BUZANI KUBAWO – WT Tamsanqa 15.1 NguZwilakhe.√/NguMaGaba.√/NguMcothama.√/NguLangeni.√/NguManyawuza.√/ nguMadongwe.√ (Nasiphi isibini kwezi.) (2) 15.2 Luluvo lokwahluka kweembono zabatsha nabadala ngesithethe sokubonela.√√/ luluvo olungesiko lokubonela nesenzo sokuzikhethela intombi ethandwa nguye. √√// luluvo lokutshintsha/ lokwahluka kwamaxesha olwenza ungquzulwano phakathi kolutsha nabantu abadala ngenxa yesiko lokubonelwa nokuzibonela. √√/ (2) 15.3 '... ngokurhawula igqaza'√, sinefuthe lokunonga intetho√/nokufihla okanye ukubiyela intetho ukuba ihlale phakathi kwabo bengabahlobo.√/Lokutyhila ukuba esi sibini sinolwimi olulolwabo bodwa nanjengoko bengabahlobo.√ (Nayiphi kwezi) (2) 15.4 Isimo sentlalo esikukwahlulelana kwamaxesha√ sidala iyantlukwano ngokweembono zabadala nabatsha malunga nokukhethelwa nokungakhethelwa undofanaye.√ /Siyiphembelela ngokuthi sifukame iyantlukwano √malunga nokukhetha umfazi ngothando ngeli xesha abadala bemkhetha ngekhaya azalwa kulo.√ / Ukwahlukana ngokukhetha umfazi √ ngembonakalo nangemvakalelo bengasebenzisi uthando kwenza ukuba kudaleke ukungavisisani. √ (Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2) 15.5 Uvakalelo lokonwaba,√/ Uvakalelo lokwendela kothando analo./uvakalelo lothando olungapheliyo√/ kuba ukuphindaphindwa kwegama ndamthanda nale thoni ifundeka ngayo kubethelela ubunzulu bothando esasinalo isithethi.√ (2) Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 22 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha 15.6 Umxholwana wothando olubonakaliswe nguGugulethu kuNomaMpondomise lubengunobangela wokuba angabathobeli abazali bakhe aze azibone sele engumbulali.√/Uthando lukaNomaMpondomise kuGugulethu lumbangela ukuba akhuphe iinkomo zikaMcunukelwa.√/Uthando lwabazali bakaGugulethu kuThobeka bemthandela uGugulethu lubangela ukuba uThobeka abulawe nabantwana bakhe nguGugulethu.√/Zombini ezi meko ziphelela kwindyikityha yokufa kwabalinganiswa abanguGugulethu, Thobeka, noNomaMpondomise kule drama.√/ Uthando lukaMcunukelwa kuNomampondomise lukhokelele kwisabatha esibangele ukuba uNomaMpondomise azeyelisele emlanjeni. (Nayiphi impendulo echanekileyo) (3) 15.7 UZwilakhe akamvumeli uGugulethu ukuba atshate intombi ayithandayo nokuba sele ecengwa ecetyiswa kuba ufuna atshate intombi ethandwa nguye.√/UZwilakhe akalithathi ilizwi lamaHlubi ngoku sele ebona ukuba aza kumkhalala.√/Uyamtshatisa uGugulethu sele ezibophe isandla ezikhusela ekutshatisweni nguye ngenxa yokufuna ilizwi lakhe lime.√/Uthumela uThobeka eMthatha esazi ukuba uGugulethu akamamkelanga njengomfazi wakhe.√/ UZwilakhe usengela phantsi izimvo zikaMfundisi ecaweni xa emcebisa ukuba amyeke umfana azikhethele intombi afuna ukuyitshata√/ Iingcebiso zikaMzamo uzibona njengendelelo. √/ Sele ecetyiswa ngumfundisi uqhubeka neenkani zakhe/noMzamo azamkelwa iingcebiso zakhe. √ (Nasiphi isibini esichanekileyo) (2) 15.8 Lilubethelela ngamandla okuqweqwedisa elibanawo kwakuphindaphindwa kujikwajikwe isiqu salo/Lilubethelela ngokuthi lakusetyenziswa likwiimo ezahlukeneyo livakale likrokrisa entlanganisweni ukuba uZwilakhe unenjongo yokunganyaniseki kwimpendulo yakhe.√√/ Kubethelelwa ukunganyaniseki kwakhe. √√ (2) 15.9 Sesokunyanzela ukuba uGugulethu atshate uThobeka ngoku ezibonakalisa ukuba akamfuni.√/ Sesokuthumela uThobeka kuGugulethu lo uzile ikhaya ngenxa kaThobeka.√/ Sisenzo sokuthumela amaHlubi ukuba aye kulobola uThobeka ngoku esazi ukuba uGugulethu akavumanga. √/ Uthi umfundisi emnqanda athi makaqhube√/Uyamsayinela emtshatweni xa ebophe isandla esithi wonzakele. √. (Nasiphi isibini esichanekileyo) (2) 15.10 Ndiyaxhasa kuba uZwilakhe ebelandela umyalelo kaMaGaba nesigqibo sakhe noMaGaba oko kungqina ukuba ebesele ezimanyile ngoku kuthethwayo.√√ (2) 15.11 Akalandelanga ndlela isemthethweni kuba ukubulala akukho mthethweni konke konke.√√ (2) 15.12 Isiganeko sokufa kukaNomaMpondomise ibesisiphumo sokusetyenziswa gwenxa kwesiko lokubonela kuba uzibulele akuva ukuba utshatile uGugulethu ebemkhuphele iinkomo zikaMcunukelwa.√√/Isiganeko sokufa kukaThobeka nabantwana bakhe ibesisiphumo sokunyanzeliswa ukutshata uGugulethu angamthandiyo.√√/ Ukutshintsha kwesimilo kuGugulethu de axhomane noyise ngemibuzo okokuqala ebomini bakhe ngenxa yeli siko/Ukunyanzelwa kwesiko kwenze uGugulethu wabangumbulali. (Nayiphi impendulo echanekileyo) (2) [25] Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 23 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha UMBUZO 16: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI INDLAL'INAMANYALA – M Lamati  Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise njengesikhokelo kuphela.  Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.  Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.  Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-26 ukuhlola lo mbuzo. Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo xa engqina ukuba umnqweno womlinganiswa ongenelelweyo uyafadalala ade achitheke yena xa umnikazi engenamandla wokuwukhusela. Ngqina olu luvo ngomlinganiswa onguMamQhinebe.  UMamQhinebe unomnqweno wokwahlukana nendlala nentlupheko emthwaxayo, ngelishwa umnqweno wakhe uyafadalala ngenxa yongenelelo lweminqweno yabanye abalinganiswa abafana noDlezinye, uMagrazula, uMaqhikizane noSiqhiwu.  Umnqweno wakhe wokuqala wokuphuhlisa ikhaya uyaphumelela ngokufundisa uSiqhiwu aphumelele.  Umnqweno wakhe ufadalala xa athi akugqiba ukufundisa uSiqhiwu nzima angafumani msebenzi ngenxa yongenelelo lomnqweno kaMaqhikizane wokunyobisa.  Uthezeka amandla ngumnqweno kaSiqhiwu wokufumana umsebenzi ngendlela esemthethweni.  UDlezinye uyangenelela ngowakhe umnqweno wokwenza imali ngolwaphulomthetho atsho amnike icebo elikhawulezileyo lokwenza imali nelimenze wanomnqweno woyokuhlala eNorth Crest.  UMamQhinebe akabinamandla okuzikhusela kwindlela obuza ngayo ubutyebi, atshintshe ade ayokufakwa isibindi ngokuqiniswa ukuze awulungele umsebenzi wokuba iintsana.  Ukhulisa amandla wakhe kulo msebenzi ngokulukuhla uMaGatyeni kulo msebenzi atsho abenehlakani.  Ulahlekelwa yintembeko kuSiqhiwu ngokusuka abenesimilo esitsha nesingaqondakaliyo sokusoloko elahleka abuye enemali.  Umnqweno wakhe umenza azibone esenza izinto ezimasikizi ezifana nokugqebha abantu entloko ngehamile, ukuba iintsana zabantu, kude kubhalwe kwiphephandaba elifikele ezandleni zikaSiqhiwu nasigxeke ngokungenalusini esi senzo engazi ukuba nguMamQhinebe oba iintsana.  Umnqweno wokuphuma kwintlupheko umenza angakwazi nokukhusela isidima sakhe alibale nemiqathango yomanyano loomama lwasenkonzweni ebinokumkhusela kulwaphulomthetho.  Ukungabinamandla okukhusela umnqweno wakhe kuwenza ufadalale ngokuzibandakanya kulwaphulomthetho lokuba iintsana noluthe lwamchitha akafumana nobo butyebi atsho abanjwe. (Nayiphi na impendulo echanekileyo) [25] Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 24 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha UMBUZO 17 (UMBUZO OMFUTSHANE) INDLAL'INAMANYALA – M Lamati 17.1 NguSiqhiwu.√/NguSiphokazi.√/Kumahlwempu.√ (2) 17.2 Zezokuba uMaqhikizane efuna ukuhoya amahlwempu ngokwahlukileyo kwizinhanha abe yena uSiqhiwu enoluvo lokuba abantu bahoywe ngokufanayo.√√/Zizimvo zokuba kuMaqhikizane ukuhleleleka kusisizathu sokungahoywa kwamahlwempu ngeli xesha ngokoluvo lukaSiqhiwu i-ofisi ibekelwe ukuba ihoye abantu ngokufanayo.√√ (2) 17.3 'Kulungile ke kumkani,'√ inefuthe lokumjongela phantsi nokumbeka endaweni yakhe yentlupheko.√/Lokumenza azive engabalulekanga.√ (Nayiphi kwezi zizathu) (2) 17.4 Isimo sentlalo sentlupheko√ siyiphembelela ngokuthi abantu abahluphekayo babengamaxhoba wabantu abanyolukileyo nabarhwaphilizi abafanele ukubakhupha endlaleni.√/Siyiphembelela ngokuthi sifukame iyantlukwano phakathi kwabantu abahluphekayo nabangahluphekiyo. √ (Nayiphi impendulo echanekileyo) (2) 17.5 Uvakalelo lokucaphuka√ kuba isigama esithi akukhathaliseki nokuba ungubani, nokulanda isizathu sokuqeshwa kukaThembinkosi lulwimi lokuvakalisa umsindo.√ (2) 17.6 Umxholwana wobuqhophololo bukaMaqhikizane√ bokuthengisa imisebenzi√ bubangele ukuba abanjwe.√/Umxholwana wobuqhophololo obukuMagrazula namahlakani akhe√ ubangele ukugawulwa kweentsana ziphila.√/Umxholwana wobuqhophololo obukuMaqhikizane√ ubangele ukutyhafa kolutsha olungafumani misebenzi.√/Owobuqhophololo bokubiwa kweentsana nguMaGatyeni noMamQhinebe√ bushiya iindwane kumakhaya abehleli esokola√ kakade xa abazali bebanjwa ngenxa yobuqhophololo.√ (Nasiphi isithathu kwezi) (3) 17.7 Ulilandele uDlezinye ngokukhukhulisela uMamQhinebe kumsebenzi ombi wokuba iintsana yena athathe ngokuzuza engenzanga nto.√/UDlezinye ufumana intlawulo ngomsebenzi kaMamQhinebe noMaGatyeni akugqiba angabanjwa.√ (2) 17.8 Ngokuthi ukulibiza rhoqo igama 'ixhego' kukrokrise ekubeni kunento okuyibethelelayo ngoDlezinye okanye oluyisosayo angathi kanti uyiyo uDlezinye√√/Angathi kanti uDlezinye ulibiza rhoqo kuba efuna ukuba kukholelwe ukuba ulilo ixhego.√√/ Ukunokoza igama elithi xhego kuyakrokrisa ukuba akanyanisekanga. √√ (2) 17.9 Lilizwi aza kulenza ukuba libelelexhego√ nobuso obenziwe nguMalunyawana ukuba bubebobexhego.√ (2) Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 25 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha 17.10 Ndiyachasa ukuba akuzalisekanga okuthethwa nguDlezinye kuba ubanjwe uMamQhinebe engekazikhuphi kwimbandezelo yentlupheko/akathunywanga nguThixo, uthunywe nguMagrazula ngokwebali/uthunywe yeyakhe indlala.√√ (2) 17.11 Akalandelanga ndlela esemthethweni yokuzikhupha kwindlala uMamQhinebe kuba ukuthengisa iintsana sisenzo esingekho mthethweni.√√ (2) 17.12 Isiganeko sokubiwa kosana lukaNoziphongo nguMamQhinebe noMaGatyeni ngesizathu sokususa ikati eziko nokubanemizi eNorth Crest luluhlu lwezenzo ezingamkelekanga ziyenze iindlela abayikhethayo yokuzikhupha endlaleni ibegwenxa ngolo hlobo.√√ (2) [25] AMANQAKU ECANDELO C: 25 AMANQAKU EWONKE: 80 Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 26 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha ISIHLOMELO A: IRUBRIKI YOKUMAKISHA ISINCOKO SESIHOBE ICANDELO A: Irubriki yesincoko soncwadi: ISIHOBE [10 AMANQAKU] Imiqathango Egqwesileyo Esemagqabini Eyanelisayo Eyinxalenye Engaphumelelanga neqaqambileyo nefanelekileyo 5–6 4 3 2 0–1 UMXHOLO -Isihloko sitolikwe -Ibonisa ukuqonda -Isihloko sitolikwe -Ayanelisi indlela -Akanalwazi kwaphela ngokunzulu nokutolika kakuhle ngokwanelisayo ekutolikwe ngayo ngesihloko Ukuhlalutywa -Iingxoxo ezinomtsalane isihloko okanye umbuzo -Akho amanqaku axhasa isihloko/ umbuzo -Impendulo ayikho kwesihloko, ubunzulu ezixhaswe -Impendulo inazo isihloko kakuhle -Anqongophele kakhulu mxholweni wesihobe bengxoxo, indlela ngokuvokothekileyo iinkcukacha ezanelisayo -Ezinye iingxoxo amanqaku okuxhasa -Impendulo ibonisa azakuzela ngayo kusetyenziswa isihobe -Izimvo ezibambekayo zixhasiwe nangona isihloko ukulambatha kulwazi ingxoxo, -Impendulo ibonisa zinikiwe nangona ingezizo zonke -Impendulo ibonisa lwesihobe nokuwulandela ulwazi olugqwesileyo ingezizo zonke nje ezixhaswe ukuqhwalela kulwazi kakuhle umhobe lwesihobe ezixhaswe njengoko ngokwanelisayo. lwesihobe kufanelekile -Impendulo ibonisa -Impendulo ibonisa ulwazi olusisiseko 6 AMANQAKU ulwazi lwesihobe lwesihobe -Isakhiwo siyathungelana -Isakhiwo sicacile kwaye -Bukho ubungqina -Isakhiwo sibonakalisa -Isakhiwo sife amanqe ISAKHIWO -Ingxoxo ixongxwe kuhle ingxoxo iyathungelana besakhiwo iziphene zoyilo -Iziphene zolwimi NOLWIMI kwaye izimvo zikhuliswe kakuhle -Isincoko sibonakalisa -Ingxoxo azamkelekanga konke- ngokugqwesileyo -Ukuthungelana ukusilela kukuthungelana ayicwangciswanga konke nesimbo nangokucacileyo kwengxoxo nokunamathelana ngokukuko asichanekanga 4 AMANQAKU -Ulwimi, ithoni nesimbo kuyalandeleka kwezimvo -Bukho ubungqina sokubhala zivuthiwe, -Ulwimi, ithoni nesimbo -Iziphene zolwimi beziphene zolwimi zinomtsalane, zichanekile sokubhala zichanekile zimbalwa, ithoni nesimbo -Ithoni nesimbo -Igrama upelo ubukhulu becala sokubhala zichanekile sokubhala neziphumlisi ikakhulu azichanekanga azinaziphene kwaphela AMANQAKU 4 3 2 1 0-1 QAPHELA: Ukuba umviwa uwutyeshele ngokupheleleyo umxholo, suka wabhala isincoko esiya sephepha lesithathu, mnike u-0 kumxholo nakwisakhiwo nolwimi. Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 27 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha ISIHLOMELO B: AMACANDELO B NO C: IRUBRIKI YOKUHLOLA ISINCOKO SONCWADI – INOVELI NEDRAMA [25 AMANQAKU] Imiqathango Egqwesileyo Esemagqabini Eyanelisayo Eyinxalenye Engaphumelelanga neqaqambileyo nefanelekileyo UMXHOLO 13–15 10–12 7–9 4–6 0–3 -Impendulo igqwesile -Ubonisa ukuqonda -Impendulo iphakathi, -Buncinane ubungqina -Buncinci kakhulu 14-15 nokutolika kakuhle asiyiyo yonke imiba obubonakalisa ukusazi ubungqina obububo -Impendulo ebalaseleyo isihloko okanye umbuzo ekungenwe kuyo nzulu isihloko yaye kunqabile ukuqonda isihloko 15 AMANQAKU 12-13 -Impendulo inazo -Akho amanqaku ukungena nzulu kwimiba -Iimpendulo zisilele -Ukutolikwa okunzulu iinkcukacha ezanelisayo asixhasa ekubhalwa ngayo kakhulu ukuphendula kwesihloko - Izimvo ezibambekayo ngokufanelekileyo -Ambalwa amanqaku umbuzo -Iingxoxo ezinomtsalane zinikiwe nangona isihloko axhasa isihloko -Izimvo zibekwe ezixhaswe ingezizo zonke nje -Ezinye izimvo zixhasiwe -Iimpendulo ngendlela engacacanga ngokuvokothekileyo ezixhaswe njengoko kodwa ubungqina ezichanekileyo zimbalwa konke-konke kusetyenziswa uncwadi kufanelekile abusoloko busamkeleka kakhulu -Alukho kwaphela ulwazi -Ukuqonda -Impendulo ibonisa -Ulwazi lwejenre/netekisi -Luncinane ulwazi lwejenre netekisi okubalaseleyo kwejenre ulwazi lwejenre netekisi alugqibelelanga ngejenre netekisi netekisi ISAKHIWO NOLWIMI 9–10 7–8 5-6 3–4 0–2 -Isakhiwo siyathungelana -Isakhiwo sicacile kwaye -Bukho ubungqina -Isakhiwo sibonakalisa -Ukungabikho koyilo 10 AMANQAKU -Intshayelelo nesiphelo ingxoxo iyathungelana besakhiwo iziphene zoyilo kwenza ukuba esigqwesileyo kakuhle obungagqibelelanga -Izimvo azithungelelani kungabikho -Ingxoxo yakheke -Intshayelelo nesiphelo -Unamathelelwano kakuhle thungelelwano lwezimvo ngokufanelekileyo yaze kunye nemihlathi nothungelelwano -Iziphene zolwimi -Iimposiso zolwimi yakhuliswa zicwangciswe ngendlela lwezimvo lukho, kodwa ziyabonakala nesimbo sokubhala esife ngokucacileyo edala uthungelwano kukho iziphene -Ithoni nesimbo amanqe zenza -Ulwimi, ithoni nesimbo -Izimvo zithungelana -Zikho iziphene zolwimi sokubhala ukungavakali sokubhala sivuthiwe, ngokuchanekileyo ezithile, ithoni, nesimbo asichanekanga kokubhaliweyo sinomtsalane, -Ulwimi, ithoni nesimbo sokubhala sichanekile -Imihlathi ineziphene -Ayichanekanga ithoni sichanekile sokubhala sisetyenziswe ikakhulu nesimbo sokubhala ngokuchanekileyo -Imihlathi ichanekile -Ulwakhiwo lwemihlathi ikakhulu ikakhulu ludlakadlaka QAPHELA: Makungabikho kwahluka kudlula kwisibini samabakala phakathi kwamanqaku wesakhiwo nolwimi kunye nawomxholo. Ukuba umviwa ubhale isincoko sephepha lesithathu mnike u-0 kumxholo no-0 kulwimi nesakhiwo. Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha

Study this subject

More from Grade 12 isiXhosa HL

View all