Downloaded from hlayiso.com
GRAAD 12
NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
IBANGA 12
ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL)
IPHEPHA LESIBINI (P2)
NOVEMBA 2023
ISIKHOKELO SOKUMAKISHA
AMANQAKU: 80
Esi sikhokelo sokumakisha sinamaphepha angama-27.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Skip to contentAll 2023 papers 





View all




_hlayiso.com_--e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72/v1-682ba3c7e04fa8dc02db/card.webp)
isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2023 Memo
Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exam 2023, 27 pages. Read online or download the free PDF.
Isixhosa Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2023 · isixhosa. Memorandum. Read online or download the PDF.
- Subject
- isiXhosa HL
- Grade
- Grade 12
- Language
- Isixhosa
- Document type
- Memorandum
- Year
- 2023
- Exam period
- NSC November Exam
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 27
- File size
- 910.7 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 27
This exam
NSC November Exam 2023
- Paper 1Question paperMemo
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Question paperMemo
Questions in this paper
- Question 2Uncwadi / Literature (Set Works)18 marks
- Question 3Uncwadi / Literature (Set Works)18 marks
- Question 4Uncwadi / Literature (Set Works)18 marks
- Question 5Uncwadi / Literature (Set Works)25 marks
- Question 7Ukufunda nokubukela / Reading and Viewing (non-literary)50 marks
- Question 9Ukufunda nokubukela / Reading and Viewing (non-literary)25 marks
Show all 10 questions
- Question 11Ukufunda nokubukela / Reading and Viewing (non-literary)25 marks
- Question 13Ukufunda nokubukela / Reading and Viewing (non-literary)25 marks
- Question 15Ukufunda nokubukela / Reading and Viewing (non-literary)25 marks
- Question 17Ukufunda nokubukela / Reading and Viewing (non-literary)25 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 2 DBE/Novemba 2023
NSC – Isikhokelo sokumakisha
EMAKUQATSHELWE XA KUMAKISHWA
Esi sikhokelo sokumakisha silungiselelwe ukuba sibe sisikhokelo kubakorekishi.
Esi sikhokelo sokumakisha siza kuxoxwa nesigqeba sokukorekisha phambi
kokuba kuqalwe ukukorekishwa kumaziko okukorekisha.
Iimpendulo zabaviwa kufuneka zinikwe ingqwalasela ngokokufaneleka kwazo.
IZIKHOKELO ZOKUKOREKISHA
1. Xa umviwa ebhale iimpendulo ezingaphezulu kwezilindelekileyo, makisha
impendulo esekuqaleni kuphela. (Umviwa akavumelekanga ukuba
aphendule umbuzo omde nombuzo omfutshane kudidi olunye
loncwadi).
2. Xa umviwa ephendule yomine imibuzo ekwiCANDELO A, (imibongo
efundisiweyo), korekisha kuphela emibini yokuqala.
3. Xa umviwa ephendule imibuzo emibini emifutshane okanye imibuzo emibini
esisincoko kwiCandelo B nakwiCANDELO C, makisha umbuzo wokuqala
kuphela ungawuhoyi owesibini. Ukuba umviwa uphendule yomithandathu
imibuzo (kwiNoveli) okanye yomine imibuzo (kwiDrama), korekisha kuphela
impendulo yokuqala kwiCANDELO ngalinye, xa kwenzekile ukuba uphendule
umbuzo omnye omfutshane nomnye osisincoko.
4. Xa umviwa enike iimpendulo ezimbini ibe eyokuqala ingachanekanga,
elandelayo ichanekile, korekisha eyokuqala ungayihoyi elandelayo.
5. Xa iimpendulo zinonjolwe ngokungachanekanga, korekisha ngokwendlela
ekunonjolwe ngayo kwisikhokelo sokumakisha.
6. Xa upelo olugwenxa luguqula intsingiselo, yihlabe loo mpendulo.
Xa intsingiselo ingaguqukanga ngenxa yopelo olugwenxa, yimakishe loo
mpendulo.
7. Imibuzo esisincoko.
Xa impendulo yombuzo osisincoko imfutshane kunoko kulindelekileyo
ngokwenani lamagama, musa ukumohlwaya umviwa kuba sele ezohlwaye
ngokwakhe. Xa impendulo yombuzo osisincoko inde kakhulu, phicotha
ngokwempendulo ayibhalileyo wandule ukuyigqithisela kumkorekishi
ophezulu.
8. Imibuzo emifutshane.
Musa ukumohlwaya umviwa ongasebenzisanga iimpawu zocaphulo xa
ecaphula.
Kwimibuzo evulelekileyo, musa ukunika amanqaku ngoHAYI/EWE okanye
ngoNDIYANGQINELANA/ANDINGQINELANI. Korekisha impendulo
exhasayo ehambelana nokhetho olo.
Akukho manqaku abelwa uYINYANI/BUBUXOKI okanye LULUVO/YINYANI.
Makisha impendulo exhasayo ehambelana nokhetho olo.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 3 DBE/Novemba 2023
NSC – Isikhokelo sokumakisha
ICANDELO A: ISIHOBE
IMIHOBE YESIXHOSA – B Ngombane
IMIBONGO EFUNDISIWEYO
UMBUZO 1: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
'UKUBETHWA NGEMVABA' – JJR Jolobe
Sebenzisa la manqaku alandelayo, njengesikhokelo sokukorekisha lo mbuzo.
Iimpendulo zinokwahluka ngokuxhomekeka kwindlela umfundi awuve ngayo umbongo.
Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-25 ukuhlola lo mbuzo.
Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:
Umbongo obalisayo ubalisa ibali ngesiganeko esakhe senzeka. Esi sincoko sityhila
ukuba lo mbongo uyabalisa ngokusebenzisa ezi zixhobo; isakhiwo, umxholo, ulwimi
nomongo.
Isakhiwo
Isakhiwo sombongo obalisayo, njengakwibali, siqulatha ingabula zigcawu, ukujiya
kwezinto, uvuthondaba, ukwetha kwezehlo, isisombululo nesiphelo.
Kumbongo obalisayo, njengakwibali elifutshane awasoloko efumaneka onke
amanqanaba esakhiwo kodwa zombini, umbongo nebali zigxila kwiploti.
Kumbongo obalisayo, njengakwibali ibakho ingabulazigcawu ize kwingabula
zigcawu sifumane unobangela oyingxabano edale zonke iziganeko. Kulo mbongo
isizathu esifumanekayo kwingabula zigcawu sesokuba utata athi ngomsindo,
athathe imvaba atyundyuthe ngayo umfazi. Isiphumo siba kukuzekelela kobisi
kuze kube kanti sisiqalo sokufunyanwa kwebhotolo.
Ziyajiya izinto, indoda iqhwaya ingxabano ukuze ityundyuthe umfazi ngemvaba
ukuze kuphume ibhotolo. Iyaphindaphindwa le meko ade nomfazi athandabuzele
ngasekuyithandeni ngenxa yesiphumo sayo esiyibhotolo eyonwabisa ikhaya.
Kuvuthondaba, ubumnandi besiphumo sokubethwa ngemvaba, kuqatywa ibhotolo
esonkeni, kumnandi ekhaya. Konwatyelwa ibhotolo, akubuyeki ngamva kodwa
kuyacingisiswa ngentsusa yokufumaneka kwebhotolo. Kukhula ukuxakwa kuba
wonke umntu akakonwabelanga ukubethwa komfazi ukuze kuzuzwe ibhotolo,
nomfazi akakonwabelanga ukubethwa kodwa uyayifuna ibhotolo. Akukho kubuya
ngamva ekufumaneni ibhotolo.
Isisombululo nesiphelo, kubethwa umthi ngemvaba, iyafumaneka ibhotolo,
iyaphumla inkosikazi.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 4 DBE/Novemba 2023
NSC – Isikhokelo sokumakisha
Umxholo
Imibongo engemvelaphi ibanomxholo wendlela efumaneke ngayo into esele
isetyenziswa namhlanje. Lo umbongo ungemvelaphi yebhotolo.
Omnye umxholo ngowokuba ukungaboni ngasonye kubanesiphumo esihle/into
embi iyayizala into entle. Lowo ngumxholo oqulethwe kwangulo mbongo.
Ulwimi
Lo mbongo usebenzise ulwimi lokubalisa oluphawuleka ngesi sigama silandelayo:
Ngamaxesha andulo, Ubisi lusagcinwa, Mnumzana othile
Ulwimi olubonakalisa ukulandelelana kweziganeko
Wasuka wabambana…, wathabatha imvaba…, wayityundyutha …, ngexa
langokuhlwa …, wathulula …, lwazekelela. wabuya nent'emnandi, wasa
emlonyeni.
Olubonakalisa isimanga esehlayo
Aphange emvabeni atyundyuthe umfazi.
Ukufuna komfazi ukubethwa kodwa kubuhlungu ngenxa yokufuna ibhotolo.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) [10]
UMBUZO 2: UMBUZO OMFUTSHANE
'OKUHLE' – ZS Qangule
2.1 Sesokubheka esikolweni.√/Sesokuthanda iincwadi.√/Sesokusingcutha
isiLungu.√/Sesokuwadlakaza amanani.√ (Kwamkelekile ukucaphula umqolo).
(Nasiphi na isibini kwezi) (2)
2.2 Ngenkwenkwe enconywayo kulo mbongo.√/kuthethwa ngenkwenkwe√/
kuthethwa ngomfundi√/ngomfundi ogqwesileyo.√ (1)
2.3 'Kwancipha ubuhlanti kwasala zambini.'√ 'Waphela umzi yavungama ilali.'√ (2)
2.4 Imvanosiphelo.√ (1)
2.5 Olokonwaba√/ olovuyo√/olwemincili√/olokuzingca√ kuba ukuxway'emhlana
kudala imibono yomntu oyifumene lula iBA√/owoyise emva kokungafumani
bunzima.√/kuba ibangathi iBA yinto ephatheka ngesandla/ekhaphukhaphu.√ (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 5 DBE/Novemba 2023
NSC – Isikhokelo sokumakisha
2.6 Uphumelele kuba ngokombongo ukuzinikela kwenkwenkwe kuyenze
yasingcutha isiLungu, yawadlakaza amanani.√√/Uphumelele kuba ukuzinikela
kwenkwenkwe kuvezwe kwakwisitanza sokuqala ngelithi impumelelo yayo
yenziwe kukuba ibingabinalo nexesha lokudlala nabanye abantwana.√√/kuba
ukuzinikela kwabazali nokungalahli ithemba ngokombongo kuyenze
yaphumelela inkwenkwe kwizifundo zayo.√√/ Uphumelele kuba ngokombongo
inkwenkwe ithe ngokuzimisela isebenze nzima yaphumelela.√√/ kuba
kwinkwenkwe othetha ngayo umbongo kuye kwamnyama phambi kokuba
kuse ide ifumane iqondo leBA.√√
Okanye
Awuphumelelanga kuba kwawona umbongo kumqolo we-12 umana ukuthi
inkwenkwe yayiphumelela ngenxa yemfuzo√√/kuba umbongo ucacise
kakhulu ukuzinikela kwabazali benkwenkwe ngaphezu kokuzinikela
kwenkwenkwe.√√
(Nayiphi echanekileyo.) (2)
[10]
UMBUZO 3: UMBUZO OMFUTSHANE
'UWG BENNIE' – SEK Mqhayi
3.1 Sesokusungula ukufundiswa kokubhalwa kwesiXhosa wade wabizwa
ngokuba nguyise wentetho kaXhosa.√/ Sesokunqunq' amabatha
namakhwiniba kubhalo lwesiXhosa.√/Sesokugunyazisa ukusetyenziswa
kweOrthografi yakhe yesiXhosa ezikolweni.√/ Ukuvelela iimbombo
zomhlaba.√
(Nasiphi isibini kwezi) (2)
3.2 NgoW.G. Bennie.√/NgoBennie.√ (1)
3.3 'Umagwaza ngemfund' eluhlangeni,'√ 'Avike ngengweletshetshe yevangeli.'√ (2)
3.4 Yimvanosiphelo.√ (1)
3.5 Olokuthuthuzeleka,√/olokwamkela ukufa,√/ olobuhlungu√ /olokulahlekelwa
ngenxa yokufa√ kuba ukubuyela kwethambo kwithambo kuthetha ukusweleka
komntu okufuneka kwamkelwe.√ (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 6 DBE/Novemba 2023
NSC – Isikhokelo sokumakisha
3.6 Uphumelele kuba ukuqaqambisa kwawo ukuba uBennie nguyise wentetho
yesiXhosa kumenza iqhawe lesiXhosa√√/kuba umbongo umbonakalisa
njengomntu obelwela ukufundwa nokubhalwa kwesiXhosa kumagama athi,
'umagwaza, avike.'√√
Okanye
Awuphumelelanga kuba umbongo uthetha ngezangotshe ezintsonkothileyo
ekungelula ukuziqonda kuba azisingiselanga kwisiXhosa√√/kuba ngumntu
onembali kaBennie kuphela onokuqonda xa kuthiwa, 'Lusingasinga,
lujong'owophayo okanye umathunga waseGiliyadi'.√√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2)
[10]
UMBUZO 4: UMBUZO OMFUTSHANE
'WATSHA UMZI' – Nontsizi Mgqwetho
4.1 Sesokubulala umntakwabo uAbheli ngenxa yomona√/ sesokubulala√/
ngokwakumbongo sisenzo sabantu sokungcatsha ilizwe kuba bejonge inzuzo
eza kubo.√/ sesabantu abayeka izinto ezingalunganga zisenzeka
bangakhalazi, bangakhalimi√ / sesabantu abangayikhathalelanga i-Afrika√/
sesabantu abaNtsundu ababulalana bodwa√/ sokuthengisana kwabaNtsundu
bebodwa/sisenzo sabamnyama sokuthengisa ngomhlaba wabamnyama
kwabokuhambela.√ (2)
4.2 Ngeentombi zakwaMshweshwe/zakwaLangalibalele.√/ Neentombi zabeSotho
nezamaHlubi.√/Isizwe sabeSuthu nesamaHlubi√ /Iintombi zesizwe
esimnyama√/ Iintombi zesizwe seAfrika. √ (1)
4.3 'Kwahluthw' amakhaya kunye nobukhosi.'√/'Namhla ooNozala bahamba
ngePasi.'√ (2)
4.4 Yimvanosiphelo.√ (1)
4.5 Olwenkxalabo√ uvakalelo lonxunguphalo√/ lokuzohlwaya√/ lwesazela√- kuba
umbuzo buciko usisixhobo sokuvusa isazela uhambelana nomxholo walo
mbongo.√/ usisixhobo sokubethelela uluvo oluthile√/sokugxininisa
okuthile√/sokuvula amehlo ngemeko ethile/sokuhlaba ikhwelo ngenxa
yokungahoyi ngokufanelekileyo okumele ukuthathelwa ingqalelo kwizinto
esilumkiswa kuzo isizwe. √ (2)
4.6 Uphumelele kuba imibuzo buciko esetyenzisiweyo iyasixhokonxa isazela/
Uphumelele kuba ngokusebenzisa isigama esitsala amava abafundi
bombongo ngabangcatshi abaziwayo abafana noKhayeni itsho ivuke
ingqondo yomntu obengaqondi. √√/ Uphumelele kuba ukumemelela
umanyano okuzingileyo kubonisa injongo yokuvusa abantu√/ uphindaphindo
lubonakala lunenjongo yokuvusa. √/ ukukhankanya ukulahlwa kwenkolo
zabantu nako kuyalomeleza uluvo lokuxhokonxa. √
Okanye
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 7 DBE/Novemba 2023
NSC – Isikhokelo sokumakisha
Awuphumelelanga kuba abanye abantu abangcamla iziqhamo zemikhwa
engalunganga abaphulaphuli nalinye kwaye abanye abawazi namabali
aseDekapolis abavuswa ngawo.√√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2)
[10]
KUNYE
UMBONGO ONGAFUNDISWANGA (UNYANZELEKILE UKUBA UPHENDULWE)
UMBUZO 5: UMBUZO OMFUTSHANE
'AMATSHIVELA' – John Solilo
5.1 'Kwimizi ngemizi'.√/amatshivela ... elizweni√/mathathu elizweni. √ (1)
5.2 Ayabhoxa,√/ona izinto zabantu,√/agqiba izinto zabantu,√/ona izimilo,√/ona
imizimba emihle.√
(Nasiphi isibini kwezi.) (2)
5.3 Sikubonisa ngokukhankanya ukuba indlela yawo isinga ekufeni.√/
Ngokukhankanya ukuba batsala amashwa.√/imbongi kwesiya sitanza
iyawoyikisela amatshivela.√
(Nayiphi na kwezi.) (1)
5.4 Lelokuncedisa ukuhlanganisa iingcinga zokuwenza ukuba abonwe ukuba
yinto amatshivela ayithetha ngokwawo.√/ Zisondeza amatshivela
kwiimvakalelo zabantu abafundayo ngokuwenza athethe ngokwawo.√/
ukubonisa ukuba yintetho yawo ngqo.√/ Lifuthe lokuphuhlisa ukuba intetho
yeyamatshivela. √/Lifuthe lokuba umfundi wombongo eve amatshivela indlela
athetha ngayo ngezenzo zawo.√/ lifuthe lokubonakalisa ukuba ngamatshivela
la athetha le nto asimbongi. √/ lokuvisa intetho yamatshivela xa exhoma ityala
kwabanye abantu ezikhupha wona.√
(Nayiphi na kwezi.) (1)
5.5 Impoxo ekumqolo wama-23 ithetha ukuba la matshijolo awafuni kuthatha
xanduva lwayo nayiphi na into embi ayenzayo.√/ ithetha ukuba yonke into
bayalatha komnye umntu ngalo lonke ixesha bona abakhe bone. √/ ithetha
ukuba amatshivela asoloko ezenza msulwa√/azenza ngcono ngokungathi
awazenzi izinto ezimbi√/ithetha ukuba amatshivela awaboni mposiso
kwizenzo zawo.√
(Nayiphi na kwezi.) (1)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 8 DBE/Novemba 2023
NSC – Isikhokelo sokumakisha
5.6 Yeyokuba abazange bona nto yamntu.√√/Abazange babanasono nakubani.√√
(Nayiphi na kwezi.) (2)
5.7 Ndiyangqina kuba isitanza sesixhenxe sithi akukho themba lokuba
amatshivela angaguquka kwaye aza kutshabalala.√√ (2)
[10]
AMANQAKU ECANDELO A: 30
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 9 DBE/Novemba 2023
NSC – Isikhokelo sokumakisha
ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
INKAWU IDLIW'ILILA – S Kula
UMBUZO 6: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
njengesikhokelo kuphela.
Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabaviwa.
Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-26 ukuhlola lo mbuzo.
Umfundi angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:
Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo ukungqina ukungahambi lula
kukaMfezeko kuphando alwenzayo ngokubulawa kukaMsindisi. Esi sincoko siveza
amatiletile awenzayo uMfuneko ukuphazamisa uphando lukaMfezeko ukuze
lungabikho lula.
La ngamazwi kaMfuneko aqinisekisa uThantaswa ukuba uzimisele ukusebenzisa
amava asele enawo okuphazamisa ingalo yomthetho njengepolisa elaphula
umthetho.
UMfuneko usebenzisa uthanda oluphakathi kwakhe noMfezeko ngoHlengiwe amazi
ethandana naye engayamkeli into yokuba uthandana noMfezeko. Iyamnceda le
ngxabano kuba usithela ngayo kwiinjongo zakhe zokuphazamisa uMfezeko kolu
phando.
Kwiinzame zikaMfuneko zokwenza nzima uphando lukaMfezeko uzixhobisa
ngoNqoza amazi eyinkubabulongwe ade ambize imfene yakhe ukusezela umoya
kwinkqubela phambili yophando.
Ulwenza nzima uphando ngokutyisa uMfezeko ityhefu esebenzisa uNqoza. Umenza
uNqoza akholelwe ukuba uMfezeko yimpimpi esenzela ukuba abenetyheneba.
UNqoza rhoqo unika ingxelo malunga nophando lwakhe lkunye noMfezeko.
UMfuneko wenza iyelenqe lokugalelela uMfezeko ityhefu esingcwabeni sikaHlomlani
ukuze uphando luhambe ngesantya esiphantsi. Uyasinda uMfezeko.
Uzama ukunqumamisa uphando akusinda uMfezeko ekubulaweni yityhefu,
esebenzisa uNqoza ngokuthi makalukuhle uMfezeko azimele esibhedlele ukuze
amtshisele kwaSiphongo, azokuyeka ukuphanda.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 10 DBE/Novemba 2023
NSC – Isikhokelo sokumakisha
Ngalo lonke eli xesha uMfezeko ajongene nemingeni kwimpilo yakhe uMfuneko
usebenzela ukuba makafe uMfezeko ukuze eli tyala liphandwe nguye yena
Mfuneko.
Iinzame zikaMfuneko zezokufihla ubungqina obukhomba kuThantaswa
njengombulali kaMsindisi ngokufihla ababulali bakaMsindisi abangooSixaki
nangokutyhafisa uMfezeko ekwenzeni udliwanondlebe noThantaswa.Ulwenza
nzima uphando lukaMfezeko ngokuzama icebo anokwenza ngalo ukuba abengathi
uzidubule uMfezeko. Baqulunqa iyelenqe lokusebenzisa ooSixaki ukuba
bayokugqogqa umpu kaMfezeko kowabo khon'ukuze abulawe ngawo ukuze
kubengathi uzidubule.
Uphando lukaMfezeko ngenene alubangalula ngokukaMfuneko kuba lubeke ubomi
bukaMfezeko esichengeni kodwa ekugqibeleni ufumana ubungqina obayamanisa
uMfuneko nobuphazamisana nengalo yomthetho watsho wanqunyanyiswa
ngaphandle kwentlawulo emsebenzini uMfuneko kunye noNqoza.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) [25]
UMBUZO 7: UMBUZO OMFUTSHANE
INKAWU IDLIW'ILILA – S Kula
7.1 Kukusebenzisa kwabo isigama esibabandakanya bobabini kwiintetho zabo
njengoosimlwe, njengoonathi.√√/kukuqulunqa kwabo kunye indlela
yokuhlasela uMfezeko.√√/ Ukusetyenziswa kwentetho ethi,“
masingamngxameli ngowethu.”
(Nayiphi na kwezi) (2)
7.2 Sesokumpimpa uZalala ukuba nguye obe imipu esitoreni ekugcinwa kuso
imipu.√√/ Isenzo sokumpimpa uNqoza sokufika emva kwexesha. √√ (2)
7.3 Batyise uMfezeko ityhefu.√/Bakhuphe uMfezeko esibhedlele egula ngelithi
bayamnceda.√/Baqulunqe ukutshisa uMfezeko ngovutha.√/Basebenzisa
uNqoza ukuba aphazamise uphando lwetyala likaMsindisi.√/ Ukugqogqwa
kuloMfezeko befuna umpu wakhe. √/ Ukuthetha ngoMfezeko kakubi yena
engekho. √
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) (3)
7.4 Zange abelula kuba bamtyisa ityhefu akafa.√/Bamtshisa ngovutha akatsha.√/
Bagqogqa umpu wakhe kowabo abawufumana.√/Bazama ukumgxothisa
emsebenzini kwagxothwa bona.√/ Akafumanekanga kowabo xa
beyogqogqa.√ (4)
(Nayiphi na impendulo echanekileyo)
7.5 Ewe kuyalomeleza uluvo lokuba umthetho unamandla kunolwaphulomthetho
kuba amapolisa anjengooNqoza, noMfuneko abesaphula umthetho
anqunyanyiswa emsebenzini ngaphandle komvuzo ngenxa yepolisa elinye
elinguMapheza, √/amapolisa amaninzi agwetyelwa ulwaphulo mthetho√ kanti
uMapheza omele umthetho yena uphanda abafumane ababulali bagwetywe.√ (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 11 DBE/Novemba 2023
NSC – Isikhokelo sokumakisha
7.6 Ukubakho kwamaxhwele √kuphembelele kwenze ukuba kubelula ukufunelwa
kwabantu amayeza okubabulala √njengoko uMfuneko wafunela uMfezeko
iyeza likaVutha kuSiphongo/ Isolotya lendawo etiphini√ apho uSiphongo
wayokulahla uthuthu khona ngeenjongo zokugquka umkhondo wokubulala.√ /
Isolotya lexesha esele kusetyenziwa imfonomfono ukunxibelelana√
esetyenziswa nguMfuneko ukunika ingxelo kuSiphongo ngokuphanza
kwecebo labo lokubulala uMapheza. √
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2)
7.7 Zezokuba unike uMfuneko ityhefu yokubulala uMfezeko ayambulala.√/ Uthe
umbulele uMfezeko ngovutha kanti usaphila.√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2)
7.8 Le ngxabano kaSiphongo noMfuneko iyonyusele kwinqanaba elingentla
impixano ngokuthi zixhwithane kwazodwa izaphulimthetho zifuna inyani
ebezikade ziyityeshela kuze ngolo hlobo umthetho ulwaphule amandla
ulwaphulomthetho.√√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2)
7.9 Ndiyangqina kuba uSiphongo umema uMfuneko ukuba azokuzibonela
indawo amtshisele kuyo uMapheza.√√/ Ndiyangqina, kuba uSiphongo ude
abuze, engqinisisa kuMfuneko ukuba umbonile na uMapheza. √√/ Uyabuza
ukuba umbone ngawakhe na amehlo ukuba uyaphila√√/ Ufuna ukuboniswa
uMapheza lo kuthiwa uyaphila. √√ (2)
(Nayiphi na kwezi.)
7.10 Thantaswa ngoku sowuhamba ude ungalali ekhaya kodwa ukuhlangana
kwethu wawukhangeleka umsulwa.√√/Thantaswa ungumbulali? Ndanceda
ndingakubhali nakwilifa lam ndibhale uPhumlani.√√/ Thantaswa ubakhohlisile
abazali bam, bakuthanda kanti uza kundibulala.√√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2)
7.11 Yimfundiso yokuba ungabokumthemba umntu ngenxa yobuhle bezenzo
zakhe kuba kungathi kanti intliziyo yakhe icinga inkohlakalo ngawe.√√/
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2)
[25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 12 DBE/Novemba 2023
NSC – Isikhokelo sokumakisha
UMBUZO 8: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa
Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
njengesikhokelo kuphela.
Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-25 ukuhlola lo mbuzo.
Umviwa angacangcatha kwezi ngongoma zilandelayo kwisincoko esingqina amatiletile
awenzileyo uThole ukuqinisekisa ukuba ufezekisa amazwi, athi “Nam ndakubamdala
ndiya kubanje ngalo mntu.”
UThole uwathetha la mazwi ebuntwaneni bakhe ondele umfundisi onqanda
abantwana besikolo besilwa etsalwa sisinxibo nendlela eveza uxolo awayethetha
ngayo.
UThole indlela yakhe abafundi bencwadi baqala ukumbona elukuhlwa ngabahlobo
bakhe uThemba noSonwabo ngokumseza utywala azibone sele eseBhayi
engaqondanga. Ubuya athi swii nguNomsa kunye nomsebenzi kwaIrvin &
Johnson. Zonke ezi zibakala zaseBhayi zilibazisa indlela yakhe eya phambili
kubufundisi. Sikho isingqala, ukubhomboloza, uvalo nokubethwa nguJoe
okugqibela kumenza asivuselele esi sibhambathiso engekabi mdala kakhulu.
Ukuthatha kwakhe isigqibo sokugoduka, indlela eya kwesi sifungo iphazanyiswa
kukuhlangana kwakhona noThemba omqweqwedisela kwinqwelo-mafutha
emqhatha esithi iyagoduka. Idinditha ndawonye indlela akuvaleleka eKnysna emva
kohlaselo olwenziwe ziingonyama kuye nabahlobo bakhe.
Kufika intwanana yentshukumo eya phambilli ngokusuke athi indlela yakhe
imnyama engaboni ngaphambili kuvele iphupha nencwadana ebonakala
njengeyona imsindisileyo. Ngesi sihlandlo ubuya asihlaziye esi sibhambathiso
sakhe sokusebenzela inkosi.
Ushixi oya phambili kule ndlela yakhe uvezwa kukuhlangana kwakhe
namakhwenkwana akhangela inkonyana. Oko kumenza azibone sele ezenza
igqirha kuba ebeyibonile le nkonyana ifunwa ngamakhwenkwe kodwa ibuye imfune
into awayeyifungele ngamaphupha neentshumayelo sele esisinhanha apho
eKnysna. Iba likhwelo elithi makathengise ngemfuyo yakhe abuyele ekhaya.
Intshumayelo inga ibhekisa kuye xa isithi '… goduka ubhek'ekhaya, thengisa
ngemfuyo yakho.' Imkhumbuza ukuba ukuzenza igqirha kunxamnye
nezibhambathiso azenza neNkosi yakhe, kwangoko uthatha isigqibo sokugoduka
ayokuqhubeka nemfundo.
Iya phambili indlela xa eqina kwisigqibo sokuphindela esikolweni sele uFikizolo
ecwangcisele ukuba azeke umfazi endaweni yokuya esikolweni.
Iyatyenenezeka indlela akuzimanya nezinto ezinxulumene nenkonzo apho
iintshumayelo zakhe zikhatshwa ngamabali kuguquke abantu, akhuthazeke naye
ezibona usesifungweni.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 13 DBE/Novemba 2023
NSC – Isikhokelo sokumakisha
Inkxaso ayifumana kumfundisi uMaqoma noShepherd iyamkhuthaza imse
phambili imenze abengumfundisi ophume izandla ngezenzo neentshumayelo.
UMangaliso ufunda ngokuzimisela de ayityekeze abenezidanga zeM.A. NePhD.
Ubuyela ekhaya engumagrazula womfundisi. Oko ukubonakalisa
ngokuphumelela ukuvusa ibandla elalisele lincanyiwe iGeorge Goch. Wakha
ibandla laseSpes Bona elalisele lincanyiwe.
Oku kuphumelela kwakhe kufezekisa amazwi awawathetha ebuntwaneni bakhe.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) [25]
UMBUZO 9: UMBUZO OMFUTSHANE
NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa
9.1 Kukubhunga bobathathu.√√/ Kukudana bobathathu.√√/ Kukufa namthanyana
kwabo bobathathu ngokuphindela kukaThole esikolweni.√√
(Nayiphi na kwezi) (2)
9.2 Kukuthi ebesiqale selemdala kakade isikolo waze wasiyeka phakathi kodwa
abe esafuna ukubuyela kuso.√√/Kukuba sele evela kusebenza
eRhawutini.√√/Kukuba ngokwenkolo kaFikizolo uThole engasafanelanga kuya
sikolweni efanelwe ngumtshato.√√
(Nayiphi na kwezi) (2)
9.3 Uzibona eseBhayi engaziqondanga ukuba uya khona engazi nendlela aye
ngayo.√/ Ubethwa nguJoe kwakweli Bhayi ngenxa yokuthandana noNomsa
abesele ezilahlele kuye emva kokuzifumana eseBhayi engaqondanga.√/
Ukuzibona esemngciphekweni wokuntywiliselwa emlanjeni ephila ngooJoe.√/
Uzibona esemngciphekweni wokuqwengwa ziingonyama kwihlathi
laseKnysna.√
(Nasiphi isithathu esichanekileyo) (3)
9.4 Ufunde into eyiyo xa efunde ngempumelelo, waphumelela imatriki.√/
Wazibalula ezingxoxweni eDikeni.√/wanguSihlalo weSCA.√/Wamela
uNokholeji kwingxoxo mpikiswano eKapa√/waba ngomnye kubafundi
abanyuliweyo ukuya kwingqungquthela eNgilani.√/Wafunda iB.A
kwaNokholeji.√/Wenza izifundo e-Oxford wabuya sele enguGqirha. √
(Nasiphi isine esichanekileyo) (4)
9.5 Kulomelezile kuba uthe akuzithathela esakhe isigqibo wasilandela
waphumelela emva kokuba zonke eza zigqibo ukusukela kwezikaThemba,
Nomsa, esokuphangela kwaIrvin & Johnson, zingamsanga kubufundisi
awayebujongile suka ezinye zazo zamkhupha esiporweni.√√ (2)
9.6 Ukuncipha kobugebenga nokukhula kweemvuselelo zokonwabisana
eziqhutywa yinkonzo ezikwesi sicatshulwa zingumqondiso wokuzalisekiswa
kobizo lukaMangaliso.√√ (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 14 DBE/Novemba 2023
NSC – Isikhokelo sokumakisha
9.7 Ingqineka ngesizathu sokuba ngexesha awayengekafiki abaxaxekise abantu
baseGeorge Goch babengootsotsi.√/Babezizigebenga.√/Babesela utywala.√/
Babechitha ixesha elininzi kulonwabo olungakhiyo.√/ Lwancipha uselo tywala
nobugebenga/ baguquka ootsotsi.
(Nasiphi na isibini) (2)
9.8 Le ntsebenziswano kaThozama noMangaliso iyinyusele kwinqanaba
elingentla impixano engokungahambelani kobutshijolo nobizo ngokuthi
yaphule amandla obutshijolo ngokunika uMangaliso izixhobo zakwaMoya
ezivela kuThozama nezitsho zamsindisa kwiingxaki zehlabathi ebekuzo
eKnysna.√√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2)
9.9 Ndiyangqina kuba abawuvali umlomo emva kweemvuselelo zikaThole.√√/
Ndiyangqina kuba bashunyayezwa nguThole baguquke.√√/Ndiyangqina kuba
luyanda uManyano lwamadoda namakhosikazi.√√/ Ndiyangqina kuba elo
bhotwe lase Spes Bona lalizala lime ngeembambo kubuye nophi umntu
besiya kwimvuselelo elapho.
(Nasiphi isibini.) (2)
9.10 Thole! SowunguMangaliso ngoku? Yhini sakushiya ujongwe ziingonyama
ngenxa yethu emva kokuba sasivela kukulahla eBhayi, sikuseza notywala
ungabufuni.√/Sicela uxolo ngokukhwelisa itaxi eya eKnysna ngexesha
ubufuna ngalo ukugoduka.√/Siyasibona isizathu sokungaqwengwa kwakho
ziingonyama kuba bekufuneka uguqule abantu.√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2)
9.11 Yeyokuba kuyimpazamo ukutshintshatshintsha iinjongo zobomi ngokwemeko
okuyo kuba uThole zange kumonwabise ukuba ligqirha naloo mali
yayingamakhipha zange imnike kuphumla emphefumlweni.√√
(Nayi phi na impendulo echanekileyo.) (2)
[25]
UMBUZO 10: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule
Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
njengesikhokelo kuphela.
Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-25 ukuhlola lo mbuzo.
Umviwa angacangcatha kwezi ngongoma zilandelayo ukungqina ubukhulu bukaThixo
kaMfazwe esebenzisa amatyeli asinde cebetshu ngawo kwindlela yakhe
yokuzabalazela inkululeko yelizwe lakhe.
UMfazwe uyabanjwa agityiselwe kwimoto yamapolisa enenja efuna ukumqwenga
kodwa uyasinda.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 15 DBE/Novemba 2023
NSC – Isikhokelo sokumakisha
Usinda ekufeni apho abantwana ebebafundisa nabo ebengabafundisi befuna
ukumtshisela emotweni ehamba noSiqithi.
Emngcwabeni kaMachule usindiswa nguSiphiwo noSiphiwo bambalekisela
kwamfundisi uHlathi.
Ngelixa ahlala kwamalume wakhe iinqwelo zamapolisa ziyamlandela kodwa izinja
ziyawagragramela amapolisa de ajike abuyele apho avela khona.
Entlanganisweni yasekuhlaleni usinda ekufeni ekuhlaselwa ngabantu
basekuhlaleni bambetha ngamanqindi, bayamkhaba bamfaka iimpama
bamgibisela nangeembokodo.
Emotweni alele kuyo kuba umzi wakokwabo utshisiwe, uyasinda kubahlaseli
abalande ekhondweni lakhe befuna ukumbulala.
Endleleni eya kwamalume wakhe, ugagana nenyoka ifuna ukumhlasela, ihlaselwa
yinja, uyasinda.
Kwindlela esingise kwisikhululo sikaloliwe eNkwankca uhamba noNdima bafika
amapolisa evale yonke indawo, usindiswa kukuba alibala kukuhleka ubufutshane
bukaNdima alibala tu ngomsebenzi wawo, bayagqitha apho kuwo.
Kwisikhululo sebhasi eNgxingwa uMfazwe uqaphela ukuba uyakhangelwa
ngamapolisa uthi hlasi idyasi nomthwalo kwindoda enxilileyo. Kubanjwa le ndoda
kanti ayinapasi amapolisa akayiboni nale iphothe iinwele ayifunayo indoda
Xa asukayo uloliwe amapolisa aza kweli cala linoMfazwe aphazanyiswa yingxolo
yentombazana ehamba nomntwana eleqa uloliwe, alibala yiloo ntombazana.
UMfazwe ufumana ithuba lokuphuma endaweni agoxe kuyo apha esitishini.
Xa akude kufuphi nesikhululo saseThongo umisa ngesiquphe uloliwe, uMfazwe
ugqiba kwelokuba ehle kanti yindlela azisindisa ngayo leyo, bayabanjwa abaninzi.
Ubukhulu bukaThixo kaMfazwe bumncede ukuba ahlangane nomzingeli omnike
umqulwana osongelwe ngesikhumba senyamakazi, unamafutha, umqwayito
wenyamakazi, izintana ezinyhijwe ngamafuthana namagqatyana omthwazi.
Zizixhobo ezo ezimncede ukuba angahlaselwa ngamarhamncwa ehlathi
nezimncede ekufumaneni amandla okuya phambili.
Kwezo ntaba ubona ityholo elihambayo kanti yiveni yamapolisa uyabanjwa. Uphela
ithemba uMfazwe kodwa uyathandaza ucela neminyanya yakhe yaseMacirheni
ukuba imncede. Iyamisa iveni kuthiwa makaphele emehlweni.
Ukhweliswa yimoto eya eMgazi ethi ibhukuqe itshe nabantu yena uyasinda.
Ngengomso xa aya kujonga loo ngozi ubanjwa ngamajoni.
Kuhlaselo olujolise kuye eThongo ubethwa ngamajoni amnyathela ngeenyatawuri
zamaquza asemkhosini entloko, uyancama, umphathi wamajoni udubula phezulu
athi xhonkxosholo amajoni abe uyasinda njalo.
Unikezelwa kuSikhotsholo nomfo omfutshane ukuba baye kumbulala suka
kudutyulwe bona bathunywa yimpi yabavukeli, uyasinda uMfazwe.
Uyakhululwa eThongo ukuba aye eMgazi unikwa umpu kaSikhotsholo. Endleleni
uva izithongakazi zikrazula isibhakabhaka kanti uchanwa yimbumbulu uve
ngokonyela komlenze, uyasinda akafi.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 16 DBE/Novemba 2023
NSC – Isikhokelo sokumakisha
Imozulu inegalelo ekumkhuseleni kuhlaselo lwezilwanyana zasendle kuba
kunetha, zonke zithe nca emingxunyeni yazo. Uthuku lwakhe lumbonisa qho
ngengozi anokuba kuyo, atshintshe iindlela zakhe. Uyazicezela iindawo
ezibonakala izizigqubu zeemfazwe, asinde.
Usinda ekuhlaselweni nguNdoyisile isilwanyana esifuna ukumqwenga esemthini.
Kwizigcayiseli ezisetyenziswa ngabavukeli bakarhulumente namanye amaqela
ahambisana norhulumente njengoko esilwa utshaba uyasinda.
Kusoloko kukho abantu abamncedayo, mhla ehamba eThongo unikwa umpu
kaSikhotsholo.
Uphaphama sele eseMthontsi kwiqela lentsimbi ebomvu. Akululanga eMthontsi
kuba bakhe bahlaselwe. Inqwelo-ntaka yaseMzafrika iphefumla iintolo zomlilo,
ubalekela emqolombeni kuloo mbubhiso engazange ibe nangxwelerha iluthuli
eluthulini, uyasinda.
Ngenene mkhulu uThixo kaMfazwe, umsindisile kubo bonke ubungozi adibene nabo.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) [25]
UMBUZO 11: UMBUZO OMFUTSHANE
UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule
11.1 Bobokuba ngokwesicatshulwa isahluko esasiza kugqityezelwa
sasingokulwelwa kwenkululeko ngamazwe ase-Afrika.√√ (2)
11.2 Kukuthengisa ngelizwe ngokunika amapolisa ulwazi olumalunga
neentshukumo zabantu bomzabalazo.√√/Kukuthengisa ngabantu
abamnyama ngokuthi anikezele kumapolisa ngamagama abantu abathatha
inxaxheba emzabalazweni.√√
(Nayiphi kwezi) (2)
11.3 Kukubamba kwawo abantu abangenatyala abafana noMfazwe.√/Ukudubula
babulale abantu abavakalisa imvakalelo yabo ngokucinezeleka.√/Ukubulala
abantu ejele.√ (3)
11.4 Akuzange kubemnandi kuba zaye zatshintsha izinto kwakho inkululeko aze
amapolisa awayephila ngokungcikiva yena afa namthanyana.√/Uthe akubuya
elubhacweni sele eyijaji kwafuneka ambuse okanye athathe imiyalelo kuye.√/
Ubudenge awayemtyhola ngabo waboyisa kuba akazange ade
abeyimpimpi.√/Amapolisa ayengasenamntu wokumxhaphaza kuba abantu
babesele bekhululekile.√
(Nayiphi impendulo echanekileyo) (4)
11.5 Kulomelezile kuba uMfazwe walikhulula ilizwe ngempumelelo kanti
abasemagunyeni oxuthwa amagunya abo, ababulala abantu babanjwa
bagwetywa kwangaba babebacinezela.√√
(Nayiphi impendulo echanekileyo) (2)
11.6 Imontlalo yexesha lengcinezelo iquka ukutshiswa kwezikolo, ukutyholana
ngobumpimpi ize ikhulise amatshantliziyo afana nooMfazwe.√√/Ukubanjwa
nokuvalelwa ejele kwabantu abalwela amalungelo abo kuphembelele ukuba
abantu babengamatshantliziyo kule noveli.√√
(Nayiphi na kwezi) (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 17 DBE/Novemba 2023
NSC – Isikhokelo sokumakisha
11.7 Kungokuba uNtshebe noNyama bamhloniphile uMfazwe bambona
njengetshantliziyo ngenxa yamagingxigingxi adlule kuwo endleleni eya
elubhacweni.√/Kungokuba uNtshebe noNyama bamnika iwonga uMfazwe
lokukhankathela amakhwenkwe afikayo elubhacweni.√
(Nayiphi impendulo echanekileyo) (2)
11.8 Le ngxabano ibonyusele kwinqanaba elingentla ubutshantliziyo ngokwaphula
amandla okungcikiva kuba kutsho kwacaca ukuba uMfazwe akayiyo impimpi
abebecinga ukuba uyiyo.√√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2)
11.9 Ndiyangqina kuba uKhonjwayo akade awukhuphe umyalelo wokuba
kuyokuthintelwa abavukelimbuso.√√ (2)
11.10 'Mfazwe ndiyavuyisana nawe ngokubhaca kuba kukhululeke abantu
abamnyama into endandingayiqondi.'√√ /'Ndiyakubulela ngokubhaca kwakho
kuba nomntwana wethu uza kuphila ubomi obungcono benkululeko.'
(Nayiphi impendulo echanekileyo) (2)
11.11 Yeyokuba akulunganga ukungamthembi umntu kuba uMfazwe zange
amthembe uNokuzola kanti uzikhathaza ngento engeyonyani wade wabe
uziphosanisa nokuzazi ukuba unomntwana kuNokuzola.√√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2)
[25]
OKANYE
UNCWADI LWEMVELI
UMBUZO 12: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye
Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
njengesikhokelo kuphela.
Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-25 ukuhlola lo mbuzo.
Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo xa etyhila ukuba mkhulu
ngokugqithisileyo kukaMvundla nokususwa kwedyokhwe yobukhoboka emntwini
ngokwesibongo; NguRhulumente wethu lo:
UMvundla uzibonisa ubukhulu kule ntsomi ngezenzo zakhe zobulumko ukogqitha
izilwanyana zasendle ezaziwa ngamandla azo.
UMvundla ukubonisa ukubamkhulu ngokugqithisileyo ngokukwazi ukuthi
abenamehlo angaphambili achola-chole izinto ekuthe kanti ziza kuba luncedo
endleleni yakhe. Ezo zinto ibe ngumpu, ingxawa neentsiba zencanda.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 18 DBE/Novemba 2023
NSC – Isikhokelo sokumakisha
Ubukhulu obugqithisileyo buvela ekwilizwe angalaziyo ngecebo angathi ulilungisile
lokufuna ukukhatshwa, luFudo elwazi ukuba luyacotha xa luhamba kwaye ingekho
into olunokumnceda ngayo mhla ngengxaki. Ude aluthembise ukulubophelela
ngomnxeba alurhuqe.
Ubukhulu bakhe buvela ngexesha avalelwe ziingonyama emngxunyeni sele zifuna
ukuva ubungakanani belizwi lakhe, azoyikise ngelizwi elidokodoko ezibiza
'ntwanandini' iingonyama.
Iingonyama xa zifuna ukubona ubukhulu boMvundla zicela axhwithe uboya bawo
asuke arhole iintsiba zeencanda zitsho zoyike iingonyama kuba zingazange
zibubone uboya obude nobungqindilili njengobukaMvundla.
Ubukhulu bukaMvundla bubonakala xa ekhupha uFudo esithi lithole leentakumba
zakhe. Oku kuyazothusa iingonyama ziqonde mhlophe ukuba xa enethole
lentakumba enkulu kangaka inokuba mkhulu ngokugqithisileyo.
Ubukhulu bukaMvundla kwakhona buvela xa ecela ukuba iingonyama zenze
umgqumo wazo nawubize ngokutswina. Ngelakhe ithuba lokwenza umgqumo
ugragramisa izulu lezandla ngompu. Ubonakala njengomntu omkhulu
ngokugqithisileyo xa zibaleka iingonyama ezinye zingxwelerheke, ezisindileyo
zikhuze ziqonde ukuba mkhulu nyhani uMvundla kuba zange zasibona isilwanyana
esigquma kude kufe ezinye izilwanyana.
Amazwi athi 'Ndimkhulu ngokugqithisileyo' kule ntsomi ayinyani akwabonisa
ukuzithemba kunokungoyiki ngokoyikiswa kukaMvundla nto leyo eluphawu
lobukhulu.
Isibongo nguRhulumente wethu lo!
Isibongo nguRhulumente wethu lo! sikwazile ukubonisa ubungqina bokususwa
kwedyokhwe yobukhoboka emntwini. Ibibonakala kwingcinezelo yabantu
abantsundu becinezelwa ngabaMhlophe.
Idyokhwe yobukhoboka ibibatyhalela elubhacweni abantu abantsundu beshiya
iintsapho zabo ngasemva, ukuzuza inkululeko kwabenza babuyela eMzantsi
Afrika.
Idyokhwe yobukhoboka yasuswa emntwini omnyama ngokukhululwa
kwababegwetywe iminyaka entolongweni bengawaboneli ntweni amashumi
eminyaka abagwetywe wona kunamawakawaka eminyaka engcinezelo.
Ukususwa kwedyokhwe yobukhoboka kuqinise umanyano phakathi kwabantu
abamnyama ngokuza nesisombululo kwabo babengcatsha abanye abantu
abamnyama batsho bayeka ukubulalana bamanyana.
Emva kokususwa kwedyokhwe yobukhoboka ababeye elubhacweni babuya
bezixhobise ngemfundo komaFort Hare nakwaNokholeji.
Ukususwa kwedyokhwe yobukhoboka kutsho kwanika abantu abantsundu ilungelo
lokovota, bakhethe uRhulumente abamthandayo, nto leyo ibingekho ngaphambili.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) [25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 19 DBE/Novemba 2023
NSC – Isikhokelo sokumakisha
UMBUZO 13: UMBUZO OMFUTSHANE
UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye
13.1 UDeli akafuni kumkhapha uDeliwe kuba uthi kulihlazo ukuhamba naye.√√/
Wayesoloko uDeli ehleka uDeliwe esithi akufanelanga abe ngowakowabo. (2)
13.2 Usoloko ehamba yedwa.√√/Abantu baselalini nazalwa nabo abafuni
ukubasendaweni enaye.√√
(Nayiphi kwezi) (2)
13.3 Sesokungamthandi besithi mbi kuba enesifombo.√/Sesokungafuni ukuba
uDeli amkhaphe umntakwabo.√/ Sesokumthuma endaweni ekude yedwa.√ (3)
13.4 Ucwezela kude ebantwini xa eyokutheza.√/Uvuka ngomsobomvu xa esiya
emlanjeni ehamba yedwa.√/Uya ngokuhlwa emlanjeni ehamba yedwa.√/
Ubabhontebhonte zizilonda ngenxa yokusolwa ngumlambo aya kuwo
sekuhlwile.√ (4)
13.5 Kulomelezile kuba ukudibana kukaDeliwe nomthandazo wexhegokazi
woluleka umqolo baze ababemngcikiva bacela uxolo, sebembungezelela.√√ (2)
13.6 Ulwele amalungelo oluntu lwaseMzantsi Afrika.√√ / Kukunceda
abangenamandla okuzinceda. (2)
13.7 Kukuba enze ukuba imfundo ingakhethe bani.√/ Kukuba imizabalazo yakhe
ibe nesiphumo esizizikolo ezingakhethe bani.√/Umbongo uthi usindise
abahlolokazi ngokufundiswa kwabantwana babo.√/Usindise iinkedama
ngokulwela ukuba zifundiswe.√
(Nasiphi na isibini) (2)
13.8 USteve Biko unyusela kwinqanaba elingentla impixano engobuthandazwe
nengcinezelo ekwesi sibongo ngokuthi azise isisombululo sengcinezelo
ekhoyo bude ubuthandazwe buwaphule amandla engcinezelo.√√ (2)
13.9 Isikhahlelo, A! Steve Biko.√/Ukungalingani kwezitanza.√/Imvano siqalo.√
ukubongwa nokunconywa komntu ngemisebenzi yakhe.√/ Kubongwa iqhawe.
Isikhahlelo esivula sivale umbongo A! Mzantsi- Afrika!/ Impinda A! Mzantsi
Afrika!/ ufunwa ukufundwa ngemvakalozwi ephezulu.
(Nasiphi na isibini kwezi) (2)
13.10 Lutsha lwanamhlanje ilizwe ndilibuyisele kuni thathani uxanduva nihambe
kwikhondo lam kuba indlela ndiyihlahlile.√√/Lutsha lwanamhlanje hlukanani
nokuyifuna ukuyifumana sele ibekwe esosini imfundo, fundelani ukukhusela
uMzantsi Afrika ngayo.√√
(Nayiphi impendulo echanekileyo) (2)
13.11 Kukuba umfundi wombongo azifake ezihlangwini zaso.√√/Usondeza umfundi
wombongo ngeemvakalelo kumyalezo wakhe.√√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2)
[25]
AMANQAKU ECANDELO B: 25
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 20 DBE/Novemba 2023
NSC – Isikhokelo sokumakisha
UMBUZO 14: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa
Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
njengesikhokelo kuphela.
Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-26 ukuhlola lo mbuzo.
Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo xa engqina ukuba umnqweno
ongenelelweyo womlinganiswa uyafadalala ade achitheke xa umnikazi engenamandla
wokuwukhusela. Ngqina olu luvo ngomlinganiswa onguGugulethu.
UGugulethu unomnqweno wokutshata intombi ayithandayo. Ikhaya lakhe
linomnqweno lona wokufumana umfazi othandwa likhaya, ikhaya lizathuza ngezalo
iimpawu zomfazi elimfunayo noGugulethu ezathuza ngezakhe iimpawu.
Umnqweno ukhula ngakumbi asakuvunywa nguNomaMpondomise ngexa ebesele
exelelwe ukuba usexabisweni lokuthatha umfazi. Umnqweno kayise nonina
wahlukile kowakhe malunga negama lentombi amakayitshate.
Umnqweno wakhe womelezwa kukukhutshwa kweenkomo zikaMcunukelwa
ngeenjongo zokwamkela isicelo sakhe somtshato.
Uthezeka amandla ebewafumene kwileta kaNomaMpondomise kusakuqhekeka
aMaHlubi, ezalela endle uyise emisa ngesiko alilandelayo. Ukukhalala kwamaHlubi
kukona kumtheza amandla atsho angaqiniseki ngaMaHlubi. NoZwilakhe umisa
ngamazwi amakhulu angumqobo kwiminqweno yakhe athi akanakuze ajike
nokuba angachasa ade alale ngomhlana.
Uyafadalala sele evuselelwe amandla akhe lungenelelo lukaMzamo omxhasayo
athezeke amandla kwakhona kuba uyise akalingene elikaMzamo aqalise abone
iindudumo zasemoyeni. Ude unesikhalo sokuba uNomaMpondomise sele
zikhuphile iinkomo zikaMcunukelwa.
Ukuzama kwakhe ukukhusela umnqweno wakhe uvuka necebo lokungasayini
ecaweni xa etshatiswa noThobeka. Uyawungenelela lo mnqweno uZwilakhe
ngenjongo yokuphumeza owakhe umnqweno emsayinela ecinga ukuba uyalungisa
kanti uyamphephetha umntwana.
Uthezeka amandla ngakumbi xa nomfundisi esoyisakala kungenelelo
olumthethelelayo ngokuvumela ukuba kude kusayine uZwilakhe kube kutshata
uGugulethu yena.
Ngenxa yokungabinamandla okukhusela umnqweno wakhe elinye icebo avuka
nalo lelokushiya ikhaya iminyaka elishumi elinesibini ehleli eMthatha eshiya
uThobeka ngasemva. Neli lifadalaliswa kukungenelela kukayise ethubeni emva
kweminyaka eli-12 ngokuthumela uThobeka eMthatha aguquke umntwana
abengumbulali.
Uthezeka amandla lityala lokwaphula isithembiso somtshato ngokumangalelwa
nguNomaMpondomise, angabinamandla okukhusela umnqweno wakhe
ngokusindisa uNomaMpondomise de abe uzintywilisela emlanjeni ufadalale
umnqweno wokuba ngumfazi wakhe. Uyaguquka uGugulethu abe ngumzili
weminyaka.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 21 DBE/Novemba 2023
NSC – Isikhokelo sokumakisha
Ubomi bakhe buchitheka xa liphanza necebo lokunxiba iimpahla ezimnyama esithi
unyusa amandla akholelwa ukuba ukuzila kummanyanisa nomfazi wakhe
uNomaMpondomise. UZwilakhe ungenelela ngokuthumela uThobeka nabantwana
bakhe kuGugulethu eMthatha.
Uhlala iminyaka eMthatha ezikhwebula kubantu abangenelela ngeminqweno yabo
kowakhe, enenkolo yokuba ukunye nomfazi womnqweno wakhe
uNomaMpondomise ngokomoya.
Ukufika kukaThobeka okungumnqweno kayise wokumdibanisa naye kumtheza
amandla wokukhusela umanyano lwakhe noNomaMpondomise.
Ayaphela tu amandla wakhe ebemana ewaqweba, uyafadalala, achitheke
ngokujika abengumbulali, abulale uThobeka nabantwana bakhe, aze agwetywe
intambo.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) [25]
UMBUZO 15 (UMBUZO OMFUTSHANE)
BUZANI KUBAWO – WT Tamsanqa
15.1 NguZwilakhe.√/NguMaGaba.√/NguMcothama.√/NguLangeni.√/NguManyawuza.√/
nguMadongwe.√
(Nasiphi isibini kwezi.) (2)
15.2 Luluvo lokwahluka kweembono zabatsha nabadala ngesithethe
sokubonela.√√/ luluvo olungesiko lokubonela nesenzo sokuzikhethela intombi
ethandwa nguye. √√// luluvo lokutshintsha/ lokwahluka kwamaxesha olwenza
ungquzulwano phakathi kolutsha nabantu abadala ngenxa yesiko
lokubonelwa nokuzibonela. √√/ (2)
15.3 '... ngokurhawula igqaza'√, sinefuthe lokunonga intetho√/nokufihla okanye
ukubiyela intetho ukuba ihlale phakathi kwabo bengabahlobo.√/Lokutyhila
ukuba esi sibini sinolwimi olulolwabo bodwa nanjengoko bengabahlobo.√
(Nayiphi kwezi) (2)
15.4 Isimo sentlalo esikukwahlulelana kwamaxesha√ sidala iyantlukwano
ngokweembono zabadala nabatsha malunga nokukhethelwa
nokungakhethelwa undofanaye.√ /Siyiphembelela ngokuthi sifukame
iyantlukwano √malunga nokukhetha umfazi ngothando ngeli xesha abadala
bemkhetha ngekhaya azalwa kulo.√ / Ukwahlukana ngokukhetha umfazi √
ngembonakalo nangemvakalelo bengasebenzisi uthando kwenza ukuba
kudaleke ukungavisisani. √
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2)
15.5 Uvakalelo lokonwaba,√/ Uvakalelo lokwendela kothando analo./uvakalelo
lothando olungapheliyo√/ kuba ukuphindaphindwa kwegama ndamthanda
nale thoni ifundeka ngayo kubethelela ubunzulu bothando esasinalo
isithethi.√ (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 22 DBE/Novemba 2023
NSC – Isikhokelo sokumakisha
15.6 Umxholwana wothando olubonakaliswe nguGugulethu kuNomaMpondomise
lubengunobangela wokuba angabathobeli abazali bakhe aze azibone sele
engumbulali.√/Uthando lukaNomaMpondomise kuGugulethu lumbangela
ukuba akhuphe iinkomo zikaMcunukelwa.√/Uthando lwabazali bakaGugulethu
kuThobeka bemthandela uGugulethu lubangela ukuba uThobeka abulawe
nabantwana bakhe nguGugulethu.√/Zombini ezi meko ziphelela kwindyikityha
yokufa kwabalinganiswa abanguGugulethu, Thobeka, noNomaMpondomise
kule drama.√/ Uthando lukaMcunukelwa kuNomampondomise lukhokelele
kwisabatha esibangele ukuba uNomaMpondomise azeyelisele emlanjeni.
(Nayiphi impendulo echanekileyo) (3)
15.7 UZwilakhe akamvumeli uGugulethu ukuba atshate intombi ayithandayo
nokuba sele ecengwa ecetyiswa kuba ufuna atshate intombi ethandwa
nguye.√/UZwilakhe akalithathi ilizwi lamaHlubi ngoku sele ebona ukuba aza
kumkhalala.√/Uyamtshatisa uGugulethu sele ezibophe isandla ezikhusela
ekutshatisweni nguye ngenxa yokufuna ilizwi lakhe lime.√/Uthumela
uThobeka eMthatha esazi ukuba uGugulethu akamamkelanga njengomfazi
wakhe.√/ UZwilakhe usengela phantsi izimvo zikaMfundisi ecaweni xa
emcebisa ukuba amyeke umfana azikhethele intombi afuna ukuyitshata√/
Iingcebiso zikaMzamo uzibona njengendelelo. √/ Sele ecetyiswa ngumfundisi
uqhubeka neenkani zakhe/noMzamo azamkelwa iingcebiso zakhe. √
(Nasiphi isibini esichanekileyo) (2)
15.8 Lilubethelela ngamandla okuqweqwedisa elibanawo kwakuphindaphindwa
kujikwajikwe isiqu salo/Lilubethelela ngokuthi lakusetyenziswa likwiimo
ezahlukeneyo livakale likrokrisa entlanganisweni ukuba uZwilakhe unenjongo
yokunganyaniseki kwimpendulo yakhe.√√/ Kubethelelwa ukunganyaniseki
kwakhe. √√ (2)
15.9 Sesokunyanzela ukuba uGugulethu atshate uThobeka ngoku ezibonakalisa
ukuba akamfuni.√/ Sesokuthumela uThobeka kuGugulethu lo uzile ikhaya
ngenxa kaThobeka.√/ Sisenzo sokuthumela amaHlubi ukuba aye kulobola
uThobeka ngoku esazi ukuba uGugulethu akavumanga. √/ Uthi umfundisi
emnqanda athi makaqhube√/Uyamsayinela emtshatweni xa ebophe
isandla esithi wonzakele. √.
(Nasiphi isibini esichanekileyo) (2)
15.10 Ndiyaxhasa kuba uZwilakhe ebelandela umyalelo kaMaGaba nesigqibo
sakhe noMaGaba oko kungqina ukuba ebesele ezimanyile ngoku
kuthethwayo.√√ (2)
15.11 Akalandelanga ndlela isemthethweni kuba ukubulala akukho mthethweni
konke konke.√√ (2)
15.12 Isiganeko sokufa kukaNomaMpondomise ibesisiphumo sokusetyenziswa
gwenxa kwesiko lokubonela kuba uzibulele akuva ukuba utshatile uGugulethu
ebemkhuphele iinkomo zikaMcunukelwa.√√/Isiganeko sokufa kukaThobeka
nabantwana bakhe ibesisiphumo sokunyanzeliswa ukutshata uGugulethu
angamthandiyo.√√/ Ukutshintsha kwesimilo kuGugulethu de axhomane
noyise ngemibuzo okokuqala ebomini bakhe ngenxa yeli siko/Ukunyanzelwa
kwesiko kwenze uGugulethu wabangumbulali.
(Nayiphi impendulo echanekileyo) (2)
[25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 23 DBE/Novemba 2023
NSC – Isikhokelo sokumakisha
UMBUZO 16: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
INDLAL'INAMANYALA – M Lamati
Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
njengesikhokelo kuphela.
Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-26 ukuhlola lo mbuzo.
Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo xa engqina ukuba umnqweno
womlinganiswa ongenelelweyo uyafadalala ade achitheke yena xa umnikazi
engenamandla wokuwukhusela. Ngqina olu luvo ngomlinganiswa onguMamQhinebe.
UMamQhinebe unomnqweno wokwahlukana nendlala nentlupheko emthwaxayo,
ngelishwa umnqweno wakhe uyafadalala ngenxa yongenelelo lweminqweno
yabanye abalinganiswa abafana noDlezinye, uMagrazula, uMaqhikizane
noSiqhiwu.
Umnqweno wakhe wokuqala wokuphuhlisa ikhaya uyaphumelela ngokufundisa
uSiqhiwu aphumelele.
Umnqweno wakhe ufadalala xa athi akugqiba ukufundisa uSiqhiwu nzima
angafumani msebenzi ngenxa yongenelelo lomnqweno kaMaqhikizane
wokunyobisa.
Uthezeka amandla ngumnqweno kaSiqhiwu wokufumana umsebenzi ngendlela
esemthethweni.
UDlezinye uyangenelela ngowakhe umnqweno wokwenza imali
ngolwaphulomthetho atsho amnike icebo elikhawulezileyo lokwenza imali
nelimenze wanomnqweno woyokuhlala eNorth Crest.
UMamQhinebe akabinamandla okuzikhusela kwindlela obuza ngayo ubutyebi,
atshintshe ade ayokufakwa isibindi ngokuqiniswa ukuze awulungele umsebenzi
wokuba iintsana.
Ukhulisa amandla wakhe kulo msebenzi ngokulukuhla uMaGatyeni kulo msebenzi
atsho abenehlakani.
Ulahlekelwa yintembeko kuSiqhiwu ngokusuka abenesimilo esitsha
nesingaqondakaliyo sokusoloko elahleka abuye enemali.
Umnqweno wakhe umenza azibone esenza izinto ezimasikizi ezifana nokugqebha
abantu entloko ngehamile, ukuba iintsana zabantu, kude kubhalwe
kwiphephandaba elifikele ezandleni zikaSiqhiwu nasigxeke ngokungenalusini esi
senzo engazi ukuba nguMamQhinebe oba iintsana.
Umnqweno wokuphuma kwintlupheko umenza angakwazi nokukhusela isidima
sakhe alibale nemiqathango yomanyano loomama lwasenkonzweni
ebinokumkhusela kulwaphulomthetho.
Ukungabinamandla okukhusela umnqweno wakhe kuwenza ufadalale
ngokuzibandakanya kulwaphulomthetho lokuba iintsana noluthe lwamchitha
akafumana nobo butyebi atsho abanjwe.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) [25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 24 DBE/Novemba 2023
NSC – Isikhokelo sokumakisha
UMBUZO 17 (UMBUZO OMFUTSHANE)
INDLAL'INAMANYALA – M Lamati
17.1 NguSiqhiwu.√/NguSiphokazi.√/Kumahlwempu.√ (2)
17.2 Zezokuba uMaqhikizane efuna ukuhoya amahlwempu ngokwahlukileyo
kwizinhanha abe yena uSiqhiwu enoluvo lokuba abantu bahoywe
ngokufanayo.√√/Zizimvo zokuba kuMaqhikizane ukuhleleleka kusisizathu
sokungahoywa kwamahlwempu ngeli xesha ngokoluvo lukaSiqhiwu i-ofisi
ibekelwe ukuba ihoye abantu ngokufanayo.√√ (2)
17.3 'Kulungile ke kumkani,'√ inefuthe lokumjongela phantsi nokumbeka endaweni
yakhe yentlupheko.√/Lokumenza azive engabalulekanga.√
(Nayiphi kwezi zizathu) (2)
17.4 Isimo sentlalo sentlupheko√ siyiphembelela ngokuthi abantu abahluphekayo
babengamaxhoba wabantu abanyolukileyo nabarhwaphilizi abafanele
ukubakhupha endlaleni.√/Siyiphembelela ngokuthi sifukame iyantlukwano
phakathi kwabantu abahluphekayo nabangahluphekiyo. √
(Nayiphi impendulo echanekileyo) (2)
17.5 Uvakalelo lokucaphuka√ kuba isigama esithi akukhathaliseki nokuba
ungubani, nokulanda isizathu sokuqeshwa kukaThembinkosi lulwimi
lokuvakalisa umsindo.√ (2)
17.6 Umxholwana wobuqhophololo bukaMaqhikizane√ bokuthengisa imisebenzi√
bubangele ukuba abanjwe.√/Umxholwana wobuqhophololo obukuMagrazula
namahlakani akhe√ ubangele ukugawulwa kweentsana ziphila.√/Umxholwana
wobuqhophololo obukuMaqhikizane√ ubangele ukutyhafa kolutsha
olungafumani misebenzi.√/Owobuqhophololo bokubiwa kweentsana
nguMaGatyeni noMamQhinebe√ bushiya iindwane kumakhaya abehleli
esokola√ kakade xa abazali bebanjwa ngenxa yobuqhophololo.√
(Nasiphi isithathu kwezi) (3)
17.7 Ulilandele uDlezinye ngokukhukhulisela uMamQhinebe kumsebenzi ombi
wokuba iintsana yena athathe ngokuzuza engenzanga nto.√/UDlezinye
ufumana intlawulo ngomsebenzi kaMamQhinebe noMaGatyeni akugqiba
angabanjwa.√ (2)
17.8 Ngokuthi ukulibiza rhoqo igama 'ixhego' kukrokrise ekubeni kunento
okuyibethelelayo ngoDlezinye okanye oluyisosayo angathi kanti uyiyo
uDlezinye√√/Angathi kanti uDlezinye ulibiza rhoqo kuba efuna ukuba
kukholelwe ukuba ulilo ixhego.√√/ Ukunokoza igama elithi xhego kuyakrokrisa
ukuba akanyanisekanga. √√ (2)
17.9 Lilizwi aza kulenza ukuba libelelexhego√ nobuso obenziwe nguMalunyawana
ukuba bubebobexhego.√ (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 25 DBE/Novemba 2023
NSC – Isikhokelo sokumakisha
17.10 Ndiyachasa ukuba akuzalisekanga okuthethwa nguDlezinye kuba ubanjwe
uMamQhinebe engekazikhuphi kwimbandezelo yentlupheko/akathunywanga
nguThixo, uthunywe nguMagrazula ngokwebali/uthunywe yeyakhe indlala.√√ (2)
17.11 Akalandelanga ndlela esemthethweni yokuzikhupha kwindlala uMamQhinebe
kuba ukuthengisa iintsana sisenzo esingekho mthethweni.√√ (2)
17.12 Isiganeko sokubiwa kosana lukaNoziphongo nguMamQhinebe noMaGatyeni
ngesizathu sokususa ikati eziko nokubanemizi eNorth Crest luluhlu lwezenzo
ezingamkelekanga ziyenze iindlela abayikhethayo yokuzikhupha endlaleni
ibegwenxa ngolo hlobo.√√ (2)
[25]
AMANQAKU ECANDELO C: 25
AMANQAKU EWONKE: 80
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 26 DBE/Novemba 2023
NSC – Isikhokelo sokumakisha
ISIHLOMELO A: IRUBRIKI YOKUMAKISHA ISINCOKO SESIHOBE
ICANDELO A: Irubriki yesincoko soncwadi: ISIHOBE [10 AMANQAKU]
Imiqathango Egqwesileyo Esemagqabini Eyanelisayo Eyinxalenye Engaphumelelanga
neqaqambileyo nefanelekileyo
5–6 4 3 2 0–1
UMXHOLO -Isihloko sitolikwe -Ibonisa ukuqonda -Isihloko sitolikwe -Ayanelisi indlela -Akanalwazi kwaphela
ngokunzulu nokutolika kakuhle ngokwanelisayo ekutolikwe ngayo ngesihloko
Ukuhlalutywa -Iingxoxo ezinomtsalane isihloko okanye umbuzo -Akho amanqaku axhasa isihloko/ umbuzo -Impendulo ayikho
kwesihloko, ubunzulu ezixhaswe -Impendulo inazo isihloko kakuhle -Anqongophele kakhulu mxholweni wesihobe
bengxoxo, indlela ngokuvokothekileyo iinkcukacha ezanelisayo -Ezinye iingxoxo amanqaku okuxhasa -Impendulo ibonisa
azakuzela ngayo kusetyenziswa isihobe -Izimvo ezibambekayo zixhasiwe nangona isihloko ukulambatha kulwazi
ingxoxo, -Impendulo ibonisa zinikiwe nangona ingezizo zonke -Impendulo ibonisa lwesihobe
nokuwulandela ulwazi olugqwesileyo ingezizo zonke nje ezixhaswe ukuqhwalela kulwazi
kakuhle umhobe lwesihobe ezixhaswe njengoko ngokwanelisayo. lwesihobe
kufanelekile -Impendulo ibonisa
-Impendulo ibonisa ulwazi olusisiseko
6 AMANQAKU ulwazi lwesihobe lwesihobe
-Isakhiwo siyathungelana -Isakhiwo sicacile kwaye -Bukho ubungqina -Isakhiwo sibonakalisa -Isakhiwo sife amanqe
ISAKHIWO -Ingxoxo ixongxwe kuhle ingxoxo iyathungelana besakhiwo iziphene zoyilo -Iziphene zolwimi
NOLWIMI kwaye izimvo zikhuliswe kakuhle -Isincoko sibonakalisa -Ingxoxo azamkelekanga konke-
ngokugqwesileyo -Ukuthungelana ukusilela kukuthungelana ayicwangciswanga konke nesimbo
nangokucacileyo kwengxoxo nokunamathelana ngokukuko asichanekanga
4 AMANQAKU -Ulwimi, ithoni nesimbo kuyalandeleka kwezimvo -Bukho ubungqina
sokubhala zivuthiwe, -Ulwimi, ithoni nesimbo -Iziphene zolwimi beziphene zolwimi
zinomtsalane, zichanekile sokubhala zichanekile zimbalwa, ithoni nesimbo -Ithoni nesimbo
-Igrama upelo ubukhulu becala sokubhala zichanekile sokubhala
neziphumlisi ikakhulu azichanekanga
azinaziphene kwaphela
AMANQAKU 4 3 2 1 0-1
QAPHELA: Ukuba umviwa uwutyeshele ngokupheleleyo umxholo, suka wabhala isincoko esiya sephepha lesithathu, mnike u-0 kumxholo
nakwisakhiwo nolwimi.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 27 DBE/Novemba 2023
NSC – Isikhokelo sokumakisha
ISIHLOMELO B: AMACANDELO B NO C: IRUBRIKI YOKUHLOLA ISINCOKO SONCWADI – INOVELI NEDRAMA [25 AMANQAKU]
Imiqathango Egqwesileyo Esemagqabini Eyanelisayo Eyinxalenye Engaphumelelanga
neqaqambileyo nefanelekileyo
UMXHOLO 13–15 10–12 7–9 4–6 0–3
-Impendulo igqwesile -Ubonisa ukuqonda -Impendulo iphakathi, -Buncinane ubungqina -Buncinci kakhulu
14-15 nokutolika kakuhle asiyiyo yonke imiba obubonakalisa ukusazi ubungqina obububo
-Impendulo ebalaseleyo isihloko okanye umbuzo ekungenwe kuyo nzulu isihloko yaye kunqabile ukuqonda isihloko
15 AMANQAKU 12-13 -Impendulo inazo -Akho amanqaku ukungena nzulu kwimiba -Iimpendulo zisilele
-Ukutolikwa okunzulu iinkcukacha ezanelisayo asixhasa ekubhalwa ngayo kakhulu ukuphendula
kwesihloko - Izimvo ezibambekayo ngokufanelekileyo -Ambalwa amanqaku umbuzo
-Iingxoxo ezinomtsalane zinikiwe nangona isihloko axhasa isihloko -Izimvo zibekwe
ezixhaswe ingezizo zonke nje -Ezinye izimvo zixhasiwe -Iimpendulo ngendlela engacacanga
ngokuvokothekileyo ezixhaswe njengoko kodwa ubungqina ezichanekileyo zimbalwa konke-konke
kusetyenziswa uncwadi kufanelekile abusoloko busamkeleka kakhulu -Alukho kwaphela ulwazi
-Ukuqonda -Impendulo ibonisa -Ulwazi lwejenre/netekisi -Luncinane ulwazi lwejenre netekisi
okubalaseleyo kwejenre ulwazi lwejenre netekisi alugqibelelanga ngejenre netekisi
netekisi
ISAKHIWO NOLWIMI 9–10 7–8 5-6 3–4 0–2
-Isakhiwo siyathungelana
-Isakhiwo sicacile kwaye -Bukho ubungqina -Isakhiwo sibonakalisa -Ukungabikho koyilo
10 AMANQAKU -Intshayelelo nesiphelo
ingxoxo iyathungelana besakhiwo iziphene zoyilo kwenza ukuba
esigqwesileyo kakuhle obungagqibelelanga -Izimvo azithungelelani kungabikho
-Ingxoxo yakheke -Intshayelelo nesiphelo -Unamathelelwano kakuhle thungelelwano lwezimvo
ngokufanelekileyo yaze
kunye nemihlathi nothungelelwano -Iziphene zolwimi -Iimposiso zolwimi
yakhuliswa zicwangciswe ngendlela lwezimvo lukho, kodwa ziyabonakala nesimbo sokubhala esife
ngokucacileyo edala uthungelwano kukho iziphene -Ithoni nesimbo amanqe zenza
-Ulwimi, ithoni nesimbo
-Izimvo zithungelana -Zikho iziphene zolwimi sokubhala ukungavakali
sokubhala sivuthiwe, ngokuchanekileyo ezithile, ithoni, nesimbo asichanekanga kokubhaliweyo
sinomtsalane, -Ulwimi, ithoni nesimbo sokubhala sichanekile -Imihlathi ineziphene -Ayichanekanga ithoni
sichanekile sokubhala sisetyenziswe ikakhulu nesimbo sokubhala
ngokuchanekileyo -Imihlathi ichanekile -Ulwakhiwo lwemihlathi
ikakhulu ikakhulu ludlakadlaka
QAPHELA: Makungabikho kwahluka kudlula kwisibini samabakala phakathi kwamanqaku wesakhiwo nolwimi kunye nawomxholo.
Ukuba umviwa ubhale isincoko sephepha lesithathu mnike u-0 kumxholo no-0 kulwimi nesakhiwo.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha
Study this subject
Recommended for this subject

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P1 NSC November 2023 Question Paper

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P3 NSC November 2023 Question Paper

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P2 NSC November 2020 Question Paper

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 P2 2021 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC June Exams 2018 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC November Exams 2018 Memo
More from Grade 12 isiXhosa HL

Annual teaching plan
Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023 24

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P1 Eastern Cape Mock 2025 QP

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2025 Question Paper

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2025 Question Paper

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P3 NSC November 2025 Question Paper
_hlayiso.com_--e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72/v1-682ba3c7e04fa8dc02db/card.webp)
Errata