You're offline
Skip to content
Question paper

IsiXhosa HL P3 Nov 2023 MG_hlayiso.com_.pdf

Subject: Isixhosa HlGrade 12202317 pages
Download

Loading document…

Loading document…

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE IBANGA 12 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL) IPHEPHA LESITHATHU (P3) NOVEMBA 2023 ISIKHOKELO SOKUMAKISHA AMANQAKU: 100 Esi sikhokelo sokumakisha sinamaphepha ali-17. Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P3 2 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha IINKCUKACHA EZIYA KUBAMAKISHI Ekuhloleni umsebenzi wabaviwa, le miba ilandelayo, eminye yayo icatshulwe kwirubrikhi yokuhlola, mayithathelwe ingqalelo:  Makubekho ubungqina bokucwangcisa, bokuhlaziya, bokuhlela nobokulungisa iziphene kumsebenzi aza kuwunikezela.  Makayazi injongo, abantu ajolise kubo nomxholo – kwakunye nerejista, isimbo sokubhala nethoni.  Ukusetyenziwa kolwimi, upelo neempawu zobhalo.  Izakhi zolwimi zibandakanya ulwazi olunzulu ngolwimi.  Ukhetho magama nokusetyenziswa kwezafobe.  Ukubunjwa kwezivakalisi.  Ukubhalwa kwemihlathi.  Ukutolikwa kwesihloko esiza kuvezwa kumxholo ngokupheleleyo: Intshayelelo, ukukhuliswa kwezimvo nesiphelo.  Nangona umviwa ekhuthazwa ukuba abhale inombolo nesihloko sombuzo kuyacetyiswa ukuba othe waphazama akasibhala isihloko enombole ngokuchanekileyo anganyityelwa manqaku.  Xa umviwa edlulisile kwinani lamagama amiselweyo kwimpendulo yakhe makanganyityelwa manqaku kuba irubrikhi sele iziqingqile izohlwayo. Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P3 3 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha IINGCEBISO NGENDLELA YOKUMAKISHA ICANDELO A: ISINCOKO Jonga kwiCANDELO A: Irubrikhi yokuhlola isincoko ifumaneka kwiphepha le-15 ukuya kwele-16 lesi sikhokelo sokumakisha. IMIQATHANGO ESETYENZISELWA UVAVANYO IMIQATHANGO AMANQAKU UMXHOLO NOCWANGCISO 30 ULWIMI, ISIMBO SOKUBHALA NOKUHLELA 15 ISAKHIWO 5 AMANQAKU EWONKE 50 ICANDELO B: IMIHLATHI Jonga kwiCANDELO B: Irubrikhi yokuhlola imihlathi efumaneka kwiphepha le-17 lesi sikhokelo sokumakisha. IMIQATHANGO ESETYENZISELWA UVAVANYO IMIQATHANGO AMANQAKU UMXHOLO, UCWANGCISO NEFOMATHI 15 ULWIMI, ISIMBO SOKUBHALA NOKUHLELA 10 AMANQAKU EWONKE 25 1. Funda umhlathi wonke uze ugqibe ngenqanaba loMXHOLO, UCWANGCISO neFOMATHI. 2. Funda umhlathi kwakhona uze ukhethe inqanaba elichanekileyo loLWIMI, ISIMBO SOKUBHALA nokuHLELA. QAPHELA:  Iifomathi ezahlukileyo zemihlathi/ezifundisiweyo ziyasetyenziswa. Oku kufuneka kuthatyathelwe ingqalelo xa kuhlolwa ifomathi.  Nika amanqaku ngefomathi echanekileyo.  Jonga uthungelwano lwezimvo kuko konke okubhaliweyo. QAPHELA:  Amanqaku anikwe ngezantsi kwisihloko ngasinye kwesi sikhokelo sokumakisha asetyenziswa kuphela njengesikhokelo kubamakishi.  Makwamkelwe indlela umviwa ngamnye asitolike ngayo isihloko, nokuba iyohluka kumanqaku anikiweyo, okanye kwiimbono okanye iindlela asitolika ngayo ummakishi. Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P3 4 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha ICANDELO A: IZINCOKO Kulindeleke ukuba umviwa abhale isincoko esiNYE esinomthamo wamagama angama-340–390 ngesiNYE sezihloko ezinikiweyo. Umviwa angabhala naluphi na udidi lwesincoko: esibalisayo, esichazayo, esixoxayo, esivelela amacala amabini, esicamngcayo, okanye naziphi na ezidityanisiweyo kwezi ngesihloko asikhethileyo. IIMPAWU ZESINCOKO Isincoko esibalisayo: - Makasebenzise ixesha eladlulayo/elidlulileyo/elimiyo. - Sibhalwa kumntu wokuqala okanye owesithathu - Makabonise ulwazi ngesihloko asikhethileyo. - Abalinganiswa, isimo sentlalo, izizathu zokuhla kwezehlo ukuya kwisiphelo mazibonakale. - Iziganeko zichazwe/zibaliswe ngokulandelelana kwazo okanye zicace ezingunobangela wezinye, kungenjalo angasebenzisa izixhobo ezifana nophuphelo okanye ukuqala ngesenzo esingekehli/ sokugqibela. - Sisebenzisa amagama abonisa ixesha afana noo-emva, phambi, ngeli xesha. - Sisebenzisa intetho yababini/ukuzithethela kwabalinganiswa. - Ulwimi olusetyenzisiweyo malube lolokudala ifuthe noluchukumisayo kofunda isincoko, lungekrwada phofu. Isincoko esichazayo: - Sinokubhalwa ngokwexesha elidlulileyo okanye elangoku. - Sichaza into/umntu/indawo/imeko, njalo njalo. - Sisebenzisa amagama okudala umfanekiso. - Sisebenzisa izixhobo zokuchaza ezifana nezichazi, imifanekiso-ntelekelelo, izihlomelo, neziphuhlisayo ezifana nezifanekisozwi. - Sisebenzisa imifanekiso-ntelekelelo nezafobe zentetho. - Sivakalisa iimvakalelo zombhali. Isincoko esicamngcayo: - Siveza uvakalelo lombhali ngesigama esibonakalisa amava akhe. - Siveza uchukumiseko ngomba ekubhalwa ngawo. - Uvakalelo olungundoqo ludlala indima enkulu. - Ubukhulu becala esi sincoko siyachaza. (Sisebenzisa izixhobo zokuchaza ezifana nezichazi, imifanekiso – ntelekelelo, izihlomelo, neziphuhlisayo ezifana nezifanekisozwi kwakunye nezafobe zentetho.) - Uvakalelo lombhali maluveze ukunyaniseka kunye nokubandakanyeka. Isincoko esixoxayo: - Umviwa uthatha icala ngomba othile. - Uthotho lweengxoxo – oludla ngokuba kwimo engengcaciso ngeengongoma ezithile. - Ukubethelela – isishwankathelo nokuphindelela kwinkcazelo engoluvo oluthile lokuvula. Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P3 5 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha - Kwingxoxo yakhe unika ubungqina obuxhasayo obusenokuba ngamanani okanye ukucaphula kumava anawo ayinyani. - Usenokuxoxela okuthile echasa enika ubungqina obuxhasayo. - Isiphelo sisenokuba sisishwankathelo neengcebiso. Kwisincoko esivelela amacala omabini: - Inkcazelo engomba inokuba ngengxoxo ephambili. - Umviwa uwaphatha omabini amacala engxoxo. - Uxoxela okuthile enika ubungqina obuxhasayo. - Unokulandela isakhiwo esithi umhlathi umela uluvo oluvumayo, kolandelayo, luchase, kungenjalo avume ekuqaleni komhlathi aze achase ekupheleni, kodwa makalunike olwakhe uluvo xa evala. - Unokuxoxela okuthile echasa/evuma nokunika ubungqina obuyinyani obuxhasayo. - Isiphelo – isishwankathelo neengcebiso. - Makabonise ulwazi ngesihloko nangomba axoxa ngawo. UMBUZO 1 1.1 Ndabhaqa imfihlelo yekhaya, batshintsha ubomi bam Isincoko singabalisa/chaza/camngca/xoxela amacala omabini/xoxela icala elinye. Isincoko masicwangciswe ngokukuko. Impendulo isenokuba kwinqanaba lentsingiselo yentsusa/efihlakeleyo/ lomxube weentsingiselo zempendulo. Imo mayifaneleke: intshayelelo, isiqu nesiphelo. Umxholo: - Umviwa angabhala ngesiganeko nokuba sihle okanye sibi nesenze kwavela le mfihlelo kwatshintsha ubomi bakhe. - Angabhala ngabantu abachaphazelekayo kule mfihlelo ayibhaqileyo. - Umviwa anganika impendulo eveza ubomi bakhe butshintsha ngendlela ebekukudala eyinqwenela okanye ebengayilindelanga. - Umviwa anganika impendulo eveza ubomi bakhe butshintsha bufana nencindi yobusi/yekhala emva kokubhaqa le mfihlelo. - Angabhala ngeemvakalelo zamanye amalungu osapho ngenxa yokuvela kwale mfihlelo. - Umviwa angabhala ngendima edlalwe yile mfihlo kusapho lonke. [Nawuphi na umxholo ohambelana nesihloko uya kwamkelwa.] Ulwimi: - Ulwimi maluhambelane nenjongo yokubhala, uhlobo lomhlathi oluhambelana nesincoko esikhethiweyo, isigama sihambelane nesihloko, isakhiwo sezivakalisi kunye nezixhobo zokunonga ezifanelekileyo. [50] Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P3 6 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha 1.2 Akalibaleki. Isatsho nangoku ezindlebeni eyokugqibela kwezakhe iingoma Isincoko singabalisa/chaza/camngca/xoxela amacala omabini/xoxela icala elinye. Isincoko masicwangciswe ngokukuko. Impendulo isenokuba kwinqanaba lentsingiselo yentsusa/efihlakeleyo/azixube iintsingiselo zempendulo. Imo efanelekileyo: intshayelelo, isiqu nesiphelo. Umxholo: - Angabhala ngeenkumbulo ngemvumi nengoma yayo yokugqibela. - Angabhala ngemvumi engasaphiliyo kodwa ibe iingoma yayo isaphila ngathi nemvumi isaphila. - Kungangemvumi engasaculiyo kodwa ingoma yayo yokugqibela isavutha. [Nawuphi na umxholo ohambelana nesihloko uya kwamkelwa.] Ulwimi: Ulwimi maluhambelane nenjongo yokubhala, uhlobo lomhlathi oluhambelana nesincoko esikhethiweyo, isigama sihambelane nesihloko, isakhiwo sezivakalisi kunye nezixhobo zokunonga ezifanelekileyo. [50] 1.3 Waphela nyakandini kaz' ba omtsha uphethe ntoni Isincoko singabalisa/chaza/camngca/xoxela amacala omabini/xoxela icala elinye. Isincoko masicwangciswe ngokukuko. Impendulo isenokuba kwinqanaba lentsingiselo yentsusa/efihlakeleyo/azixube iintsingiselo zempendulo. Imo efanelekileyo: intshayelelo, isiqu nesiphelo. Umxholo: - Angabhala ngeziganeko zonyaka ophelayo nethemba/nkxalabo yonyaka olandelayo. - Kungangesiganeko esingalibalekiyo esehle kulo nyaka nakujongileyo ngolandelayo unyaka. - Angabhala ngokudlulisa konke okwenzeke kulo nyaka ngethemba lokuza konyaka olandelayo [Nawuphi na umxholo ohambelana nesihloko uya kwamkelwa.] Ulwimi: Ulwimi maluhambelane nenjongo yokubhala, uhlobo lomhlathi oluhambelana nesincoko esikhethiweyo, isigama sihambelane nesihloko, isakhiwo sezivakalisi kunye nezixhobo zokunonga ezifanelekileyo. [50] Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P3 7 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha 1.4 Imbila yaswel' umsila ngokuyalezela Isincoko singabalisa/chaza/camngca/xoxela amacala omabini/xoxela icala elinye. Isincoko masicwangciswe ngokukuko. Impendulo isenokuba kwinqanaba lentsingiselo yentsusa/efihlakeleyo/azixube iintsingiselo zempendulo. Imo efanelekileyo: intshayelelo, isiqu nesiphelo. Umxholo: - Ingalibali lemini enye/leemini eziliqela/isiganeko/iziganeko/imeko yokuphulukana nento ongowuyifumene ngenxa yokuthumela abantu ukuba bakwenzele/bakuphathele ze bangayenzi. - Angabhala ngeziphumo zokwenqena uthembele komnye umntu ngengxaki yakho ze ingaphumeleli. - Kungangemeko yokuthembela komnye umntu ngengxaki yakho ze uphoxeke. [Nawuphi na umxholo ohambelana nesihloko uya kwamkelwa] Ulwimi: Ulwimi maluhambelane nenjongo yokubhala, uhlobo lomhlathi oluhambelana nesincoko esikhethiweyo, isigama sihambelane nesihloko, isakhiwo sezivakalisi kunye nezixhobo zokunonga ezifanelekileyo. [50] 1.5 Ukuzityand' igila kumhlobo kuluncedo kodwa ... Isincoko singabalisa/chaza/camngca/xoxela amacala omabini/xoxela icala elinye. Isincoko masicwangciswe ngokukuko. Impendulo isenokuba kwinqanaba lentsingiselo yentsusa/efihlakeleyo/azixube iintsingiselo zempendulo. Imo efanelekileyo: intshayelelo, isiqu nesiphelo. Umxholo: - Angabhala ngokuba ukuthetha ngeengxaki zakho kungakunceda kunako nokukongezela iingxaki - Angabhala ngokulungileyo okuza nokuthetha iingxaki yakho kwanokungalunganga. - Angabhala ngemingeni neengcebiso ngokwaziwa kwemeko yakho. - Uluvo/iingcebiso ngokukhupha imbilini. [Nawuphi na umxholo ohambelana nesihloko uya kwamkelwa.] Ulwimi: Ulwimi maluhambelane nenjongo yokubhala, uhlobo lomhlathi oluhambelana nesincoko esikhethiweyo, isigama sihambelane nesihloko, isakhiwo sezivakalisi kunye nezixhobo zokunonga ezifanelekileyo. [50] Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P3 8 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha 1.6 Ukupheliswa kweeholide zesikolo kungalunga Isincoko singabalisa/chaza/camngca/xoxela amacala omabini/xoxela icala elinye. Isincoko masicwangciswe ngokukuko. Impendulo isenokuba kwinqanaba lentsingiselo yentsusa/efihlakeleyo/ azixube iintsingiselo zempendulo. Imo efanelekileyo: intshayelelo, isiqu nesiphelo. Umxholo: - Angabhala ngoncedo olunokuza nokupheliswa kweeholide zesikolo. - Angabhala ngeengxaki eziza nokupheliswa kweeholide nezisombululo. - Angabhala ngeziphumo zokupheliswa kweeholide zesikolo. [Nawuphi na umxholo ohambelana nesihloko uya kwamkelwa.] Ulwimi: Ulwimi maluhambelane nenjongo yokubhala, uhlobo lomhlathi oluhambelana nesincoko esikhethiweyo, isigama sihambelane nesihloko, isakhiwo sezivakalisi kunye nezixhobo zokunonga ezifanelekileyo. [50] 1.7 Umviwa makanike isihloko esifanelekileyo. Isincoko singabalisa/chaza/camngca/xoxela amacala omabini/ xoxela icala elinye. Isincoko masicwangciswe ngokukuko. Impendulo isenokuba kwinqanaba lentsingiselo yentsusa/efihlakeleyo/ azixube iintsingiselo zempendulo. Imo efanelekileyo: intshayelelo, isiqu nesiphelo. Umxholo: - Angabhala ngokubaluleka kokulima. - Angabhala ngokonyuka koqoqosho oluza nokulima. - Ungangamanqanaba okukhula komntu. - Angabhala ngamathuba emisebenzi eza nolimo. - Ungangokutshintshatshintsha kweemeko zobomi. [Nawuphi na umxholo ohambelana nesihloko uya kwamkelwa.] Ulwimi: Ulwimi maluhambelane nenjongo yokubhala, uhlobo lomhlathi oluhambelana nesincoko esikhethiweyo, isigama sihambelane nesihloko, isakhiwo sezivakalisi kunye nezixhobo zokunonga ezifanelekileyo. [50] 1.8 Umviwa makanike isihloko esifanelekileyo. Isincoko singabalisa/chaza/camngca/xoxela amacala omabini/ xoxela icala elinye. Isincoko masicwangciswe ngokukuko. Impendulo isenokuba kwinqanaba lentsingiselo yentsusa/efihlakeleyo/azixube iintsingiselo zempendulo. Imo efanelekileyo: intshayelelo, isiqu nesiphelo. Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P3 9 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha Umxholo: - Angabhala ngexesha leKrisimesi. - Angabalisa ngamava akhe ngexesha leKrisimesi. - Angabhala ngezipho awazifumanayo/azipha abanye abantu ngexesha leKrisimesi - Kungangemvelaphi yeKrisimesi/kaTata weKrisimesi neenkolelo ngaye. - Angabhala ngethemba nokhanyo aza nalo uTata weKrisimesi. [Nawuphi na umxholo ohambelana nesihloko uya kwamkelwa.] Ulwimi: Ulwimi maluhambelane nenjongo yokubhala, uhlobo lomhlathi oluhambelana nesincoko esikhethiweyo, isigama sihambelane nesihloko, isakhiwo sezivakalisi kunye nezixhobo zokunonga ezifanelekileyo. [50] AMANQAKU ECANDELO A: 50 Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P3 10 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha ICANDELO B: IMIHLATHI UMBUZO 2 Kulindeleke ukuba umviwa abhale imihlathi emiBINI kule ibuziweyo. Ubude beempendulo mabube li-100-120 amagama umxholo kuphela. Ulwimi, irejista, isimbo sokubhala nethoni mayifanelane nenjongo yobhalo. 2.1 ILETA YOBUHLOBO Ifomathi, ucwangciso nomxholo [15] - Idilesi inye ibhalwa ngendlela eyamkelekileyo iqalwe kwisiqingatha sephepha, ime, ingaxwesi. Umhla, inyanga nonyaka ebhalwe ngawo mawubhalwe ngasezantsi kwedilesi (inyanga mayibhalwe ngokwamagama ingengawo amanani umz. 12 Matshi 2023) - Kuvumelekile ukuboleka igama lesiNgesi xa ubhala inyanga kodwa ulibhale ngesiXhosa (umz. Matshi) okanye usebenzise amagama entsusa (umzekelo: Kwindla). - Emva kwedilesi makulandele isibuliso (umz. Sisipho endimthandayo). - Makushiywe umgca phakathi kwedilesi nesibuliso (isibuliso sibhalwa ngesiXhosa). - Makungabhalwa ziphumlisi nezingxi kwidilesi, kwisibuliso nakwisiphelo. - Mayahlulwe imihlathi yesiqu ngokweengcamango ezahlukileyo - Umxholo mawubemalunga nokubulela umhlobo ngokutyala umoya wenkqubelaphambili kumntu abazimanye naye. - Mayiqukunjelwe ileta ngeminqweno emihle. - Kwisiphelo seleta yobuhlobo kubhalwe: “umhlobo wakho, kunye negama elingenafani. (Akuvumelekanga ukuba afake intsayinogama.) Ulwimi isimbo sokubhala nokuhlela:[10] Ulwimi. - Kusetyenziswa ulwimi olungandilisekanga, irejista engekho sesikweni nefanele abahlobo. - Isigama sibesesokubalisa. [25] 2.2 ILETA ESESIKWENI Ifomathi, ucwangciso nomxholo [15] - Iidilesi zimbini enye ibhalwa kwicala lasekunene, eyombhali weleta ilandelwe yeyomntu obhalelwayo ekwicala langasekhohlo. - Igama lesitalato, ilokishi nedolophu zibhalwa ngokupheleleyo. (azisetyenziswa izifinyezi). - Mazingasetyenziswa izingxi kwidilesi, isibuliso nesiphelo. - Kulandela umcimbi. - Isibuliso – akunyanzelekanga ukuba abizwe ngegama ombhalelayo kwamkelekile ukusebenzisa uMhlekazi/Nkosazana/Nkosikazi. - Isakhiwo siquka intshayelelo, isiqu nesiphelo. Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P3 11 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha - Umxholo weleta mawubemalunga nokuncoma ikomiti yethala leencwadi ngamalinge ewenzileyo abenesiphumo sokuba ithala leencwadi liphuphume ngabafundi, kubuyiselwe iincwadi de kuncumise neziphumo zekota yokugqibela - Umhlathi wokuqala mawunike intsusa nezizathu zokubhala. - Umhlathi olandelayo ukhulisa umxholo. - Umhlathi wokugqibela unamazwi okuqukumbela neengcebiso kwiingxaki. - Isiphelo sibeseseleta esesikweni size silandelwe yifani noonobumba- magama ombhali. Ulwimi isimbo sokubhala nokuhlela:[10] - Ithoni nerejista isesikweni. - Ulwimi malube lolusesikweni, luvakale, lusulungeke. Ubhalo maluvakale, luyondelelane, lucace lubesemxholweni. [25] 2.3 I-OBHITSHUWARI Ifomathi, ucwangciso nomxholo [15] Mayibhalwe kumntu wesithathu hayi kumntu wokuqala (NDI-). Injongo yayo kukukhumbula lowo ungasekhoyo. Umhlathi woku-1 - Mawube namagama omfi, umhla wokuzalwa indawo azalelwe kuyo, umnombo (abazali), umhla wokubhubha, indawo abhubhele kuyo, (unobangela wokubhubha angafakwa). (Isaziso ngobhubhileyo) Umhlathi wesi-2 - Imfundo yakhe: kumabanga asezantsi kunye naphakamileyo. - Amava akhe ngokomsebenzi. (Ukuba nguSomashishini). - Igalelo lakhe ekuhlaleni; izinto ebekholelwa kuzo; ebezibalule ngazo nezinto aya kukhunjulwa ngazo. Umhlathi wesi-3 - Amabalana ngaye. Iinkumbulo anazo amalungu osapho, izihlobo nezalamane zakhe ngaye, amazwi okukhapha lo ungasekhoyo (umfi). - Kufuneka konke oku kuzobe umfanekiso ocace gca ngaye, ukuba ebengumntu onjani. (IYULOJI) Umhlathi wesi-4 - Amazwi ovelwano kusapho lomfi nezalamane. Ulwimi/isimbo sokubhala nokuhlela [10] - Kusetyenziswa ulwimi olundilisekileyo kodwa lungantsonkothi. - Isigama singqamana nomxholo we-obhitshuwari. - Khetha isigama esichanayo nesikwazi ukuyithetha yonke into ofuna ukuyithetha. [25] Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P3 12 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha 2.4 UDLIWANONDLEBE Ifomathi, ucwangciso nomxholo: [15] - Udliwanondlebe malubhalwe njengoko lusenzeka. - Kwintshayelelo makunikwe iinkcukacha malunga nenjongo yodliwanondlebe, indima yabadlali, nendawo oluqhubeka kuyo udliwanondlebe. - Amagama ezithethi makabhalwe kwicala lasekhohlo. - Makungabhalwa nto phantsi kwamagama ezithethi. - Makushiywe umgca phakathi kwezithethi. - Imibuzo mayicace ingqale kwaye ibuzelwe iinjongo ezisekelwe ekufezeni iinjongo zokuqhutywa kodliwanondlebe. - Umxholo mawube nenjongo yokufumana ulwazi kuSiya ngeeteki azithengisayo. - Ophendulayo makanike iimpendulo ezingqale kokubuzwayo angawanqi. - Imibuzo mayibe yengathathi cala, engacaluliyo. - Imibuzo mayibeluhlobo lwemibuzo evulelekileyo. - Iimpendulo mazibonise ulwazi oluphangaleleyo nolunzulu malunga nesihloko eso, kwaye zinike inkcaza nengcaciso kangangoko. - Makungasetyenziswa zimpawu zocaphulo. - Obuzayo nophendulayo banakho ukuthetha kumntu wokuqala (Basebenzise u-'ndi-'). Ulwimi olusetyenziswayo kudliwanondlebe:  Kusetyenziswa ulwimi olundilisekileyo kodwa lungantsonkothi.  Isigama singqamana nomxholo wodliwanondlebe.  Khetha isigama esichanayo nesikwazi ukuyithetha yonke into ofuna ukuyithetha ngamagama ambalwa/ngokufutshane, uzekelisa. [25] 2.5 INQAKU LEMAGAZINI Ifomathi, ucwangciso nomxholo [15] Isakhiwo - Isakhiwo masahlulwe ngokwemihlathi: - Amagama alowo ubhala inqaku makavele ezantsi kwesihloko, ixesha nendawo. - Umhlathi otshayelelayo, isiqu nomhlathi ophethayo. - Le mihlathi ingabhalwa ngemo yeekholamu. - Isihloko masibe sifutshane sitsale umdla wabantu. - Isihloko masiqulathe owona ndoqo wenqaku. - Amagama alowo ubhale inqaku makavele ezantsi kwesihloko - Makubhalwe okuyinyani hayi uluvo. - Malahlulwe ngokweekholamu ukuze kubelula kofundayo ukulilandela ngokukhawuleza inqaku. - Umxholo mawubengowokucebisa ngendlela yokukhetha abahlobo. - Malikhankanywe igama lomthombo ekuzuzwe kulo ulwazi, ukuba ngumntu makakhankanywe. Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P3 13 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha - Isihloko, ithoni kunye nesimbo sokubhala sixhomekeka kuhlobo lwenqaku, isimo sombhali wenqaku kunye nababhalelwa. Ulwimi/isimbo sokubhala nokuhlela [10] - Makusetyenziswe amagama achukumisayo. - Inqaku malibhalwe kumntu wesithathu. - Amagama abantu mawabandakanywe ukuze kubonakale ubunyani benqaku elo ibe lelikholelekayo. - Makusetyenziswe intetho-ngqo efakwe kwiimpawu zocaphulo xa kucatshulwa iintetho zabantu, oku kunikisa umdla nogxininiso kumba ekuthethwa ngawo. - Izenzi ezikwixesha langoku nexesha eladlulayo zakusoloko zifumaneka kweli nqaku. - Linokusebenzisa umxube wolwimi olusesikweni nolungekho sesikweni ngakumbi oluquka iintetho zemihla ngemihla. - Ulwimi olucengayo. - Ukusebenzisa imifanekiso ngqondweni nenkcazelo. [25] 2.6 INGXELO ESESIKWENI Ifomathi, ucwangciso nomxholo [15] - Imiba mayibhalwe ngokweengongoma. - Isihloko sengxelo masibesifutshane, sibebanzi kwaye sisebenze njengesishwankathelo sokuqulathwe yingxelo. Ingxelo inokuba yephandwayo okanye eboniweyo. - Mayibenombhali wayo onegama aze ayisayine kunye nomhla ebhalwe ngawo. - Isihloko sengxelo masingabhekiseli mntwini kodwa kufuneka igama lesikolo lixeliwe. Isakhiwo sengxelo Intshayelelo - Makusetyenziswe amazwi ambalwa nakhethekileyo. - Kwintshayelelo makuchazwe oku kulandelayo: Ngubani oyaleleyo ukuba kubhalwe ingxelo? (Makachaze igama nesikhundla sakhe). - Nini? (Umhla afumene ngawo imiyalelo kunye nomhla ekufuneka kugqitywe ngayo ingxelo). - Wenze ntoni? (Xela isimo sophando lwakhe). Isiqu - Mawucace gca umba ekuthethwa ngawo kwaphaya kwisihloko. Yahlulwahlulwe ngokwemihlathi, mihlathi leyo equlathe iingcamango ezahlukileyo. - Umxholo mawubemalunga nokubaluleka kolimo nemfuyo njengezixhobo kwiphulo lokukhulisa ezoqoqosho. - Okufunyanisweyo – kufuneka kuchazwe ngokungaqhutywa luluvo okanye kungathathwa izigqibo. - Makubekho uthungelwano, uyondelelwano nonxibelelwano lwezimvo okanye iziganeko. Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P3 14 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha Isiphelo - Umbhali uye aveze iziphakamiso, izivumelwano kunye neengcebiso. Makabhale igama lalowo uqulunqe le ngxelo. Ulwimi/isimbo sokubhala nokuhlela[10] - Ulwimi nethoni ngokodidi lwengxelo leyo yenziwayo. - Kusetyenziswa ulwimi olusesikweni, izibizo gabalala, umntu wesithathu - Amagama namabinza abhekise kwimeko (enjengobugcisa), izindululo, izalathisi nezihlomelelo. - Qaphela ithoni, irejista, isimbo sokubhala, isigama esifanelene nenjongo okanye isimo sentlalo. - Kusetyenziswa ingxelo-ntetho. - Iingcebiso- kukho ulwalamano phakathi kwezigqibo neengcebiso. - Ngoko iingcebiso zakho kufuneka zisekelwe kwizigqibo. [25] AMANQAKU ECANDELO B: 50 AMANQAKU EWONKE: 100 Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P3 15 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha ICANDELO A: IZINCOKO – AMANQAKU o Sebenzisa le rubrikhi rhoqo xa umakisha izincoko (Zephepha lesi-3, Icandelo A) o Amanqaku ukusukela kweli-0 ukuya kwangama-50 ahlula-hlulwe ngokwamanqanaba amahlanu. o Imigangatho yomxholo, ulwimi nesimbo, inqanaba ngalinye kula mahlanu lahlula-hlulwe kubini, kwakho amanqaku abelwe abo banezincoko ezikwinqwanqwa eliphakamileyo nezo zikwinqwanqwa elingezantsi kwinqanaba ngalinye. o Isakhiwo asichatshazelwa kukwahlulwa ngokwenqwanqwa eliphezulu nelisezantsi. Imiqathango Egqwesileyo Esemagqabini Eyanelisayo Eyinxalenye Engaphumelelanga neqaqambileyo nefanelekileyo UMXHOLO 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6 NOCWANGCISO -Impendulo igqwesile/ -Impendulo ixongxwe -Impendulo iyanelisa. -Impendulo -Impendulo ayihambelani inomtsalane, ngaphezu ngobugcisa. -Izimvo ziyathungelana ayinaluthungelwano nomxholo kwaphela. Inqwanqwa (Impendulo koko bekulindelekile. -Izimvo zihambelana noko ziyaqinisekisa Lungqinelanayo. -Izimvo ziyabhidisa nezimvo) -Izimvo eziqiqisisiweyo, gingci nomxholo kwaye ngokusemxholweni. -Izimvo azicacanga kwaye azingqamananga Uyondelelwaniso ezixhokonxa iingcinga zinomdla zinobungqina -Ilungelelanisiwe noko kwaye ayizizo kwaphela nomxholo. nezivuthiweyo. bokuvuthwa. kwaye iyathungelana ezomfundi. -Azicacanga kwaye lwezimvo eliphakamileyo -Impendulo elungelelaniswe -Ilungelelaniswe kakuhle kuquka intshayelelo, -Buncinci ubungqina ziphindaphindiwe. ngokucwangcisa kakuhle ngokugqwesileyo kakhulu kwaye isiqu ukuqukumbela/ bolungelelwaniso -Azilungelelaniswanga Ukuqonda injongo, enothungelwano iyathungelana nesiphelo. nothungelwano kwaye azithungelani. abantu ekujoliswe (enonamathelwano) (inonamathelwano) lweengcamango. kubo kunye nesimo ukuquka intshayelelo, isiqu, kuquka intshayelelo, isiqu sentlalo ukuqukumbela/nesiphelo. ukuqukumbela/nesiphelo. 25–27 19–21 13–15 7–9 0–3 30 AMANQAKU -Impendulo egqwesileyo -Impendulo ixongxwe -Impendulo eyanelisayo -Ubukhulu becala -Akukho linge Inqwanqwa elingezantsi kodwa ineendawana esilela kakuhle. nangona kumana impendulo lokuphendula isihloko. kuzo ukuba neempawu -Izimvo ziyahambelana kubakho izikhewu ayihambelani -Ayihambelani kwaphela ezinomtsalane ogqwesileyo zinomdla. kwingcaciso. nomxholo. nomxholo kwaye wesincoko esinkqenkqeza -Ilungelelaniswe kakuhle -Izimvo -Izimvo zibonakalisa ayifanelekanga. phambili. iyathungelana ziyanamathelana ukungahlangani -Ayingqamananga -Izimvo ezivuthiweyo (inonamathelwano) ngokwanelisayo kwaye nokubhidisa. nomxholo kwaphela neziqiqisisiweyo. kuquka intshayelelo, isiqu ziyaqinisekisa. -Phantse bungabikho kwaye -Izimvo zilungelelaniswe nesiphelo. -Kukho ulungelelwaniso ubungqina inobubhutyubhutyu. ngobugcisa. olufumanekayo bolungelelwaniso zinothungelwano nothungelwano nothungelwano. (zinonamathelwano) kwintshayelelo, isiqu kuquka intshayelelo, isiqu nesiphelo. kunye nesiphelo. Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P3 16 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha ULWIMI, ISIMBO 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3 SOKUBHALA -Ithoni, irejista, isimbo -Ithoni, irejista, isimbo -Ithoni, irejista, isimbo -Ithoni, irejista, isimbo -Ulwimi alunantsingiselo. NOKUHLELA sokubhala, isigama sokubhala kunye sokubhala nesigama sokubhala nesigama -Ithoni, irejista, isimbo Ithoni, irejista, zifaneleke kakhulu nesigama ziqaqambe zifanelekile kwinjongo, azihambelani sokubhala nesigama Inqwanqwa eliphakamileyo isimbo sokubhala kwinjongo, abantu kakhulu kwinjongo, abantu abantu ekujoliswe kubo nenjongo, abantu azihambelani mpela ekujoliswe kubo nakwisimo ekujoliswe kubo nesimo nesimo sentlalo. ekujoliswe kubo nenjongo, abantu nesigama sentlalo. sentlalo. -Ulwimi lusetyenziswe nesimo sentlalo. ekujoliswe kubo nesimo esifanelene -Ulwimi lusetyenziswe -Ulwimi luchanekile kwaye ngokufanelekileyo -Ulwimi lusetyenziswa sentlalo. nenjongo/nesimo ngokuzithemba, ithoni isetyenzisiwe ukudlulisa umyalezo. ngendlela -Ukusetyenziswa sentlalo. luyachukumisa ngokufanelekileyo -Ithoni ifanelekile. ebuthathaka. kwesigama Uchongo magama, ngokugqwesileyo. nangokuzinzileyo -Izixhobo zolwimi -Ithoni nochongo kunqongophele ukusetyenziswa -Ithoni edlwengula umxhelo kwisincoko siphela. zisetyenzisiwe magama ngokubaxekileyo de kolwimi nemigaqo, nenobuciko. -Ubukhulu becala akukho ukuphuhlisa azifanelekanga. ungakwazi ukuqonda Iimpawu -Phantse kungabikho ziphene kwigrama nopelo. nokuphucula umxholo. -Isigama okubhaliweyo. zokubhala, igrama, nasinye isiphene segrama -Sixongxwe kakuhle sinqongophele nopelo. kakhulu. kakhulu. nopelo. -Sixongxwe ngobugcisa obukhulu. 15 AMANQAKU 13 10 7 4 -Ulwimi lugqwesile kwaye -Ulwimi luyakuthimba -Ukusetyenziswa -Ukusetyenziswa kusetyenziswe izixhobo kwaye ubukhulu becala kolwimi ngokwanelisayo kolwimi Inqwanqwa zolwimi ezibonakalisa luchanekile. kodwa kusekho ngokungafanelekanga. ubuciko ngokufanelekileyo. -Ithoni iqaqambile kwaye ukungangqinelani apha -Kuncinci okanye akukho ukohluka – elingezantsi -Phantse kungabikho ichanekile. naphaya. nasinye isiphene segrama -Zimbalwa iziphene -Ubukhulu becala ithoni hlukana kwezivakalisi. nopelo. zegrama nopelo. ifanelekile kodwa -Isigama -Sixongxwe ngobugcisa. -Sixongxwe kakuhle. usetyenziso zixhobo sinqongophele zolwimi lunqongophele. ngokugqithisileyo. ISAKHIWO 5 4 3 2 0–1 Iimpawu zodidi -Isihloko sikhuliswe -Iinkcukacha zakhiwe -Ukuphuhliswa -Kukho amanqaku -Amanqaku lwesincoko, ngokugqwesileyo. ngokulandelelana kweenkcukacha asemxholweni. asemxholweni awakho. ukuphuhliswa -Iinkcukacha ezigqwesileyo. nangokuqiqisisiweyo. ngokusemxholweni. -Izivakalisi nemihlathi -Ulwakhiwo lwezivakalisi kwemihlathi -Izivakalisi, imihlathi -Ziyathungelana. -Izivakalisi, imihlathi zineemposiso. nemihlathi nokubunjwa zakhiwe ngokugqwesileyo. -Ukwakhiwa kwezivakalisi zakhiwe kakuhle. -Isincoko lunobubhutyubhutyu. nemihlathi -Isincoko sisesemxholweni -Isincoko siphume kwezivakalisi. kuyahambelana, sisesemxholweni. nangona zisekhona kwaphela emxholweni. 5 AMANQAKU kwahluka-hlukene. iziphene. Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P3 17 DBE/Novemba 2023 NSC – Isikhokelo sokumakisha ISIHLOMELELO B: IRUBRIKHI YOKUHLOLA IMIHLATHI ULWIMI LWASEKHAYA [25 AMANQAKU] Imiqathango Egqwesileyo Esemagqabini Eyanelisayo Eyinxalenye Engaphumelelanga neqaqambileyo nefanelekileyo UMXHOLO, 13–15 10–12 7–9 4–6 0–3 UCWANGCISO -Impendulo igqwesile -Impendulo esemagqabini -Impendulo eyanelisayo -Kubonakala ubunzima -Impendulo ibonakalisa NEFOMATHI ngaphezu koko ebonisa ulwazi olululo ebonisa ulwazi malunga nolwazi ukunqongophala kolwazi bekulindelekile. ngeempawu zodidi ngeempawu zodidi lweempawu zolu didi ngeempawu zodidi -Impendulo nezimvo. -Izimvo eziqiqisisiweyo lomhlathi. lomhlathi. lwetekisi. lomhlathi. -Ulungelelwaniso nezivuthiweyo. -Ubhalo lusemxholweni. -Ayikho mxholweni -Kukho ukungqamana -Intsingiselo ilahlekile -Ulwazi olunzulu ngeempawu -Ukuthungelana komxholo Ngokupheleleyo. okungephi okusemxholweni kwaye akakho mxholweni lwezimvo. zohlobo lomhlathi obhaliweyo. nezimvo, kucaciswe -Kukho ukuphambuka kodwa kukho ukuphambuka kwaphela. nokucwangcisa -Ubhalo lusemxholweni kakuhle okungephi emxholweni. kubhalo. -Ayithungelani kumxholo -Injongo, abantu ncakasana. kakhulu kwaye -Ubukhulu becala -Akusoloko kukho nezimvo. ekujoliswe kubo, -Ukuthungelana komxholo neenkcukacha uyathungelana uthungelwano phakathi -Zimbalwa kakhulu iimpawu/imigaqo nezimvo. zixhasa isihloko. umxholo nezimvo. komxholo nezimvo. iinkcukacha ezixhasa nesimo sentlalo. -Icaciswe nzulu kwaye zonke -Ifomathi efanelekileyo -Ezinye iinkcukacha -Zimbalwa iinkcukacha isihloko. iinkcukacha ziyasixhasa eneziphene ezingephi. ziyasixhasa isihloko. ezixhasa isihloko. -Ayisetyenziswanga isihloko. -Ubukhulu becala -Imigaqo eyimfuneko imigaqo eyimfuneko -Ifomathi yamkelekile kwaye ifomathi ifanelekile yefomathi isetyenziswe yefomathi. ichanekile. kodwa kukho iziphene ngokungacacanga. ezingephi. -Imigaqo engundoqo yefomathi yetekisi 15 AMANQAKU ityeshelwe. ULWIMI, ISIMBO 9–10 7–8 5–6 3–4 0–2 SOKUBHALA -Ithoni, irejista, isimbo -Ithoni, irejista, isimbo -Ithoni, irejista, isimbo -Ithoni, irejista, isimbo -Ithoni, irejista, isimbo NOKUHLELA sokubhala, isigama zifaneleke sokubhala, isigama sokubhala, isigama sokubhala, isigama sokubhala, isigama Ithoni, irejista, isimbo ngokukodwa kwinjongo, zifaneleke kakhulu zifanelekile kwinjongo, asifanelekanga asihambelani nenjongo, sokubhala, injongo/ abantu ekujoliswe kubo kwinjongo, abantu abantu ekujoliswe kubo ngokupheleleyo kwinjongo, abantu ekujoliswe kubo imeko, abantu nakwisimo sentlalo. ekujoliswe kubo kunye kunye nesimo sentlalo. abantu ekujoliswe kubo kunye nesimo sentlalo. ekujoliswe kubo nesimo -Ulwimi lusetyenziswe nakwisimo sentlalo. -Kukho iziphene nesimo sentlalo. -Izele ziziphene yaye ngokuchanekileyo kwaye -Ubukhulu becala ulwimi ezimbalwa zolwimi. -Ukusetyenziswa kolwimi iyabhidisa. sentlalo. lwakhiwe ngokukuko. lusetyenziswe ngokukuko -kukho isigama ngokungachanekanga -Isigama asihambelani Ukusetyenziswa -Phantse kungabikho nasinye nangokuchanekileyo esaneleyo. kubangela iziphene nenjongo. kolwimi nemigaqo yalo. isiphene segrama nopelo. -Isigama sichaneke -Iziphene ezibaxekileyo. -Intsingiselo Uchongo magama. kakuhle. aziyichaphazeli -Intsingiselo ilahlekile. ichaphazeleke Iimpawu zokubhala -Ubukhulu becala akukho intsingiselo. ngokukodwa. nopelo. ziphene. 10 AMANQAKU Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha

Published documents with matching subject and grade metadata.

Matched using subject, grade, language, document type and exam metadata.

More from Grade 12 Isixhosa Hl

Explore more published documents in this catalogue.

View all