Skip to content

Setswana HL Grade 12 Paper 3 NSC November 2019 Memo

MemorandumSetswana HLGrade 12201915 pages

Grade 12 Setswana HL Paper 3 memorandum from the NSC November Exam 2019, 15 pages. Read online or download the free PDF.

Free to read online, no sign-up needed

Answer online

Loading document…

Loading document…

Questions in this paper

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE MOPHATO 12 SETSWANA PUO YA GAE (HL) PAMPIRI YA BORARO (P3) NGWANAITSEELE 2019 KAEDI YA GO TSHWAYA MADUO: 100 Kaedi e ya go tshwaya e na le ditsebe di le 15. Kwalololo e ileditswe Phetla
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 2 DBE/Ngwanaitseele 2019 NSC – Kaedi ya go tshwaya KAROLO YA A: RUBORIKI YA GO TSHWAYA TLHAMO – PUO YA GAE [50 MADUO] ELA TLHOKO:  Dirisa ruboriki ka gale fa o tshwaya tlhamo ya boitlhamedi (Pampiri 3 KAROLO YA A).  Maduo a go tloga go 0–50 a arogantswe ka maemo a le 5 a ditlhaloso.  Mo ditlhokegong tsa Diteng, Puo le Setaele, maemo mangwe le mangwe a tlhaloso a arogantswe ka dikarolwana tsa maemo a a kwa godimo le a a kwa tlase ka seelo sa maduo se se tsamaelanang le ditlhaloso.  Kagego ga e angwe ke karologantsho ya maemo a a kwa godimo le maemo a a kwa tlase. Ditlhokego Phitlhelelo ka dinaledi Phitlhelelo ka Phitlhelelo ka tekano Phitlhelelo e e Ga a fitlhelela matsetseleko tlhaelang DITENG LE 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6 IPAAKANYO -Tsibogelo ya maemo a a -Tsibogelo e e -Tsibogelo e e -Tsibogelo ya tomagano -Tsibogelo e e seng Maemo a a kwa godimo kwa godimo go gaisa a a tlhamilweng ka itumedisang e e sa tlhomamang maleba gotlhelele (Tsibogelo le tlwaelegileng matsetseleko -Dikakanyo di lomagane -Dikakanyo tse di sa -Dikakanyo tse di dikakanyo) -Dikakanyo tse di -Dikakanyo tse di mo go tlhaloganyegang e tlhapang e bile di se na tlhakatlhakaneng le go -Thulaganyo ya botlhale, tse di gwetlhang maleba tota gape di bile go kgotsofatsa boitlhamedi tlhoka tsepamo dikakanyo tsa mogopolo le go supa kgatlhisa le bosupi jwa -E rulagane le go -Bosupi jo bonnye jwa -Di gasagane le go ipaakanyo kgolo kgolo lomagana mo go thulaganyo le tomagano boelediwa -Temogo ya -E rulagantswe le go -E rulagantswe bontle tlhaloganyegang go -Ga e a rulagana e bile ga maitlhomo, lomagana ka maemo a thata le go lomagana go tsenyeletsa matseno, e a lomagana baamogedi,le dinaledi go tsenyeletsa tsenyeletsa matseno, mmele le bokhutlo bokao matseno, mmele le mmele le bokhutlo bokhutlo 30 MADUO 25–27 19–21 13–15 7–9 0–3 -Tsibogelo e e -Tsibogelo e e -Tsibogelo e e -Bogolo jwa tsibogelo -Ga go na maiteko a go Maemo a a kwa tlase manontlhotlho mme e tlhamilweng ka itumedisang mme e ga bo maleba tsibogela setlhogo tlhaela ditlhokego tse di matsetseleko latlhegelwa ke go -Dikakanyo tse di sa -Dikakanyo tse di seng tsibosang tsa tlhamo ya -Dikakanyo tse di tlhaloganyesega lomaganeng e bile di maleba e bile di sa siama maemo a dinaledi maleba gape di -Dikakanyo di lomagane tlhakatlhakane gotlhelele -Dikakanyo tse di botlhale kgatlhisa le go itumedisa -Ga go na bosupi jwa -Ipaakanyo e e sa e bile di supa kgolo -E rulagantswe bontle le -Maemo a a rileng a thulaganyo le tomagano tsepamang e bile e -E rulagantswe ka go lomagana go thulaganyo le tomagano tlhakatlhakane matsetseleko le ka tsenyeletsa matseno, go tsenyeletsa matseno, tomagano go tsenyeletsa mmele le bokhutlo mmele le bokhutlo matseno, mmele le bokhutlo Kwalololo e ileditswe Phetla
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 3 DBE/Ngwanaitseele 2019 NSC – Kaedi ya go tshwaya Ditlhokego Phitlhelelo ka dinaledi Phitlhelelo ka Phitlhelelo ka tekano Phitlhelelo e e Ga a fitlhelela matsetseleko tlhaelang PUO, SETAELE LE 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3 GO TSELEGANYA/ -Segalo, rejisetara, setaele le -Segalo, rejisetara, -Segalo, rejisetara, -Segalo, rejisetara, -Segalo, rejisetara, RUNA tlotlofoko di maleba le setaele le tlotlofoko di setaele le tlotlofoko di setaele le tlotlofoko setaele le tlotlofoko ga Maemo a a kwa godimo maikaelelo, baamogedi le bokao maleba thata le maleba le maikaelelo, bomaleba jwa tsona di maleba le -Segalo, rejisetara, ka maemo a a kwa godimo maikaelelo, baamogedi baamogedi le bokao bo kwa tlase ga maikaelelo, setaele, tlotlofoko tse -Puo e e tlhololo, e itumedisa ka le bokao -Tiriso e e maleba ya maikaelelo, baamogedi le bokao di maleba go maemo a a tlhaolegileng -Puo e nonofile le tiriso puo go tlhagisa bokao baamogedi le bokao -Puo ga e maikaelelo/ -Segalo se se nang le ya segalo e maleba -Segalo se maleba -Tiriso ya puo ke ya tlhaloganyesege ditlamorago le bokao maikaelelo a a tlhotlheletsang -Bogolo jwa yona ga bo -Tiriso ya malepa a a maemo a motheo -Tlotlofoko e nnye -Tlhopho ya mafoko -Ga go na diphoso tsa thutapuo na diphoso tsa thutapuo tlhotlheletsang ya go thata thata mme e dira gore -Tiriso ya puo le le tsa mopeleto ka gotlhe le mopeleto tlhagisa diteng -Segalo, tlhopho le go nne thata go melawana, tiriso ya -Puo e e manontlhotlho ya -Puo e tlhamilwe ka tiriso ya mafoko e e tlhaloganya matshwao a puiso, maemo a a kwa godimo matsetseleko seng maleba thutapuo le mopeleto -Tlotlofoko e lekanyeditswe thata 15 MADUO 13 10 7 4 Maemo a a kwa tlase -Puo e e matsetseleko ya -Puo e e ngokang e bile -Tiriso ya puo e e mo -Tiriso e e bokoa ya tlhotlheletso e e nonofileng mo e nonofile ka kakaretso magareng, ka go puo segalong -Segalo se se siameng tlhoka tsepamo -Mefuta ya dipolelo e -Ga e na diphoso tsa thutapuo se nonofile -Segalo se siame ka mennye kgotsa ga e le tsa mopeleto ka gotlhe -Diphoso tse di mmalwa kakaretso le tiriso e e teng gotlhelele -E tlhamilwe ka manontlhotlho tsa thutapuo le mopeleto lekanyeditsweng ya -Tlotlofoko e e -E tlhamilwe bontle malepa a tlhotlheletso lekanyeditsweng tota KAGEGO 5 4 3 2 0–1 -Kago e e manontlhotlho ya -Kago e e latelanang ya -Kago ya dintlhana tse -Go na le dintlha -Dintlha tse di -Diponagalo tsa setlhogo dintlhana di maleba dingwe tse di botlhokwa di a tlhaela setlhangwa -Dintlhana tse di tlhaolegileng -E Lomagane -Dipolelo, ditemana tse amogelesegang -Dipolelo le ditemana -Kago ya ditemana le -Dipolelo, ditemana di bopilwe -Dipolelo, ditemana, di di bopilweng sentle -Dipolelo le ditemana di fosagetse go tlhangwa ga bontlentle latelana, di a farologana -Tlhamo e sa ntse e na di fosagetse -Tlhamo e tlhoka dipolelo le tlhaloganyo -Tlhamo e sa ntse e na tlhaloganyo 5 MADUO le tlhaloganyo Kwalololo e ileditswe Phetla
Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 4 DBE/Ngwanaitseele 2019 NSC – Kaedi ya go tshwaya KAROLO YA B: RUBORIKI YA TLHATLHOBO YA SETLHANGWA SA TIRISANO [Maduo a le 25] Ditlhokego Phitlhelelo ka dinaledi Phitlhelelo ka Phitlhelelo ka tekano Phitlhelelo e e tlhaelang Ga a fitlhelela matsetseleko DITENG, 13–15 10–12 7–9 4–6 0–3 THULAGANYO LE -Tsibogelo ya maemo a a -Tsibogelo e ntle tota e e -Tsibogelo e e lekaneng -Tsibogelo e e kwa tlase e -Tsibogelo e senola go SEBOPEGO kwa godimo go gaisa se bontshang kitso e ntle ya e e bontshang kitso ya e supang kitso ya tlhoka kitso ya diponagalo se lebeletsweng ka gale diponagalo tsa mofuta wa diponagalo tsa mofuta diponagalo tsa mofuta wa tsa mofuta wa setlhangwa -Tsibogelo le dikakanyo -Dikakanyo tse di botlhale, setlhangwa wa setlhangwa setlhangwa -Bokao jo bo -Kokoanyo ya dikakanyo tse di gamogileng -E tsepame – ga e a -Go na le tsepamo e e -Ga e a tsepama mme kgoreletsegileng ka go gore go rulaganngwe -Kitso e e tseneletseng ya fapoga setlhogo rileng mme e eta e kwalo e fapogile setlhogo fapoga setlhogo go go -Maitlhomo, baamogedi, diponagalo tsa mofuta wa -Diteng le dikakanyo di fapoga mo setlhogo -Diteng le dikakanyo ga di feteletseng diponagalo/melawana le setlhangwa lomagane, dintlha tse di -Diteng le dikakanyo di lomagane ka gale. Ke -Ga go na tomagano ya tiriso -Kwalo e e tsepameng thadisitsweng sentle gape lomagane mo go dintlha tse di mmalwa tse diteng le dikakanyo -Diteng le dikakanyo di di tshegetsa setlhogo utlwalang di tshegetsang setlhogo -Ke dintlha di le mmalwa MADUO 15 lomagane -Sebopego se se -Dintlha dingwe di -Tiriso e e phatlhaletseng fela tse di tshegetsang -Tlhaloso ya maemo a a lolameng ka diphoso tse tshegetsa setlhogo ya melawana ya setlhogo kwa godimo e bile dintlha dinnye -Sebopego se se sebopego -Ga go a dirisiwa melawana tsotlhe di tshegetsa maleba ka kakaretso -Go tlodisiwa ga matlho ya sebopego setlhogo fela go na le go sa go go tseneletseng -Sebopego se se maleba nepagale go go rileng gape se nepagetse PUO, SETAELE LE GO 9–10 7–8 5–6 3–4 0–2 TSELEGANYA/RUNA -Segalo, rejisetara, setaele -Segalo, rejisetara, -Segalo, rejisetara, -Segalo, rejisetara, -Segalo, rejisetara, setaele, -Segalo, rejisetara, le tlotlofoko tse di maleba setaele le tlotlofoko tse di setaele le tlotlofoko di setaele le tlotlofoko di tlotlofoko ga di tsamaisane setaele, maitlhomo, thatathata le maitlhomo, maleba thata le maleba le maitlhomo, fosagetse go le gonnye le maitlhomo, baamogedi le baamogedi le tiriso baamogedi le tiriso maitlhomo, baamogedi le baamogedi le tiriso go maitlhomo, baamogedi tiriso -Tiriso ya puo le -Thutapuo e nepagetse e tiriso -Go diphoso dingwe tsa le tiriso -E phephetha ka diphoso melawana bile e agegile sentle -Thutapuo e nepagetse ka thutapuo -Thutapuo e e sa gape e tlhakatlhakane -Tlhopho ya mafoko -E e se nang diphoso kakaretso e bile e agegile -Tlotlofoko e e lekaneng lolamang ka diphoso tse -Tlotlofoko ga e maleba go -Matshwao a puiso le gotlhelele sentle -Diphoso ga di dintsi maitlhomo mopeleto -Tlotlofoko e e siameng kgoreletse bokao -Tlotlofoko e e -Bokao bo kgoreletsegile MADUO 10 tota lekanyeditsweng tota -Bogolo ga go na diphoso -Bokao bo kgoreletsegile Kwalololo e ileditswe Phetla
Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 5 DBE/Ngwanaitseele 2019 NSC – Kaedi ya go tshwaya KAROLO YA A: TLHAMO POTSO 1 1.1 Tlhamo ya kanelo Mofuta o wa tlhamo, o anela ka ga sengwe kgotsa tiragalo e e fetileng. E ka kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng. Sekao sa setlhogo: Ruri tselakgopo ga e latse nageng … Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya kanelo.  Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele gore di diragetse.  Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.  Matseno e nne a a ngokang.  Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.  Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa tshimologong go fitlha kwa bofelong.  Setaele, puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.  Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo jaaka pono, modumo, lonko/monkgo le tiriso ya ditemosi tse dingwe.  Go tshwanetswe ga elwa tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a anela.  Bokhutlo e nne jo bo kgodisang. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Setlhogo se a itlhophetseng sona.  Tlhaloso ya setlhogo ka boripana  Matseno e nne a a ngokang.  Tlhagiso ya ditiragalo tse di mo tseisitseng tselakgopo.  Tlhaloso ya ditiragalo tse di tidisitseng/ tse bakileng go lala nageng.  Tlhagiso ya ditlamorago tsa tselakgopo e e sa latseng nageng.  Tshobokanyo ya dintlha. [50] 1.2 Tlhamo ya tlhaloso Mofuta o wa tlhamo, o tlhalosa ka ga sengwe kgotsa tiragalo e e fetileng. E ka kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng. Sekao sa setlhogo: Dipula tsa merwalela. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya tlhaloso.  Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa tlhamo ka setlhogo se a se filweng.  Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko mme a a dirise go bontsha maikutlo go utlwatsa molaetsa.  Go dirisiwe mafoko go bopa le go utlwatsa pono, modumo le kutlo go tlhalosa mofuta o wa tlhamo.  Puo ya botshwantshi e dirisiwe go tiisa kgang/tiragalo.  Motlhatlhojwa a bontshe fa a tlhaloganya setlhogo se. Kwalololo e ileditswe
Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 6 DBE/Ngwanaitseele 2019 NSC – Kaedi ya go tshwaya Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Setlhogo se a itlhophetseng sona.  Tlhaloso ya setlhogo ka boripana.  Matseno e nne a a ngokang.  A tlhagise letlha le ngwaga wa letsatsi la merwalela.  A tlhagise ditiragalo tsa letsatsi leo ka botlalo.  A supe mafelo a a amegileng.  A tlhagise ditlamorago tsa merwalela.  Bokhutlo e nne jo bo kgodisang. [50] 1.3 Tlhamo ya maitlhomo Mo mofuteng o wa tlhamo motlhatlhojwa o leba kakanyo, a bo a tlhagisa maikutlo/tsibogo ya gagwe. Motlhatlhojwa a ka leba ditoro kgotsa se a eletsang go se fitlhelela mo botshelong jwa gagwe, mme a kwale maitlhomo a gagwe. Sekao sa setlhogo: Fa nka ipona ke fetotse seemo sa kwa lapeng … Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya maitlhomo:  Tlhamo ya maitlhomo e tseye letlhakore.  Maikutlo a nne le seabe sa botlhokwa.  Karolo e kgolo mo tlhamong e e ka tlhalosa. Ditlhaloso di tshwanetse go bonala, maikaelelo e le go tlhagisa gape maikutlo a motlhatlhojwa a nako e e fetileng.  Dikakanyo/Megopolo/Maikutlo di tshwanetse go senola boammaaruri le maitemogelo. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Setlhogo se a itlhophetseng sona.  Tlhaloso ya setlhogo ka boripana.  Matseno e nne a a ngokang.  A tlhagise seemo sa kwa lapeng.  A tlhagise tse a tlaa di dirang le ka moo a tlaa di dirang ka teng go fetola seemo sa kwa lapeng. [50]  A tlhagise ditlamorago tsa go fetola maemo a kwa lapeng.  Bokhutlo jo bo maleba. Kwalololo e ileditswe
Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 7 DBE/Ngwanaitseele 2019 NSC – Kaedi ya go tshwaya 1.4 Tlhamo ya kanelo Mofuta o wa tlhamo, o anela ka sengwe kgotsa tiragalo e e fetileng. E ka kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng. Sekao sa setlhogo: Kgomo mogobeng e wetswa ke namane. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya kanelo.  Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele gore di diragetse.  Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.  Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.  Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa tshimologong go fitlha kwa bofelong.  Setaele, puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.  Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo jaaka pono, modumo, lonko/monkgo le tiriso ya ditemosi tse dingwe  Go tshwanetse ga elwa tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a anela.  Bokhutlo e nne jo bo kgodisang. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Setlhogo se a itlhophetseng sona.  Tlhaloso ya setlhogo ka boripama  Matseno e nne a a ngokang.  Tlhagiso ya ditiragalo tse di senolang se se kaiwang ke setlhogo ka go wetswa mogobeng ke namane  Tlhagiso ya ditlamorago tsa go wetswa mogobeng ke namane.  Tshobokanyo ya dintlha. [50] 1.5 Tlhamo e e sa tseyeng letlhakore Mofuta o wa tlhamo o tlhagisa ngangisano e e lekalekanang go emela kgotsa go nna kgatlhanong le sengwe se setlhogo se buang ka ga sona, kemo ya mokwadi e tlhagisiwa fela kwa bokhutlong. Sekao sa setlhogo: A tiriso ya thekenoloji e nolofatsa dithuto? Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo e e sa tseyeng letlhakore.  Tlhamo e itshupe ka go lekalekana, e se tseye letlhakore.  E tlhagise matlhakore a mabedi a a farologaneng a ngangisano e e rileng.  E lebelele kemo ya botlhe, fela mokwadi a itebelele ka dinako dingwe.  Puo e nne e e tsosang maikutlo.  Ngangisano e nne le tlhaloganyo e e utlwalang.  Bokhutlo bo supe kemo ya mokwadi. Kwalololo e ileditswe
Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 8 DBE/Ngwanaitseele 2019 NSC – Kaedi ya go tshwaya Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Setlhogo se a itlhophetseng sona.  Tlhaloso ya setlhogo ka boripana.  A tlhagise mefuta e e farologaneng ya didiriswa tsa thekenoloji tse di dirisiwang mo dithutong.  A tlhagise makoa le mesola ya go dirisa thekenoloji mo dithutong.  Tlhagiso ya ditiragalo tse di amang tiriso ya thekenoloji mo dithutong.  Tlhagiso ya ditlamorago tsa tiriso ya thekenoloji mo dithutong.  Bokhutlo bo supe maikutlo le ntlhakemo ya gagwe. [50] 1.6 Tlhamo ya ngangisano Mo tlhamong e, motlhatlhojwa o tlhagisa kakanyo, ntlhakemo, mme a nganga ka maitlhomo a go dibela kemo ya gagwe. Kakanyo ya motlhatlhojwa e tshwanetse go totobala go simolola kwa ntlheng go fitlha kwa bofelong. Tlhamo e, e tshwanetse go tlhagisa letlhakore le le lengwe, mme motlhatlhojwa a leke go pateletsa mmuisi go leba ditiragalo ka leitlho la gagwe. Sekao sa setlhogo: Tshireletsego le pabalesego ya barutwana le barutabana mo dikolong ke tlhobaboroko. Dumela kgotsa o ganetse. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya ngangisano:  Motlhatlhojwa a simolole ka go tlhagisa ntlhakemo ya gagwe go bontsha boitshimololedi.  A neye mefutafuta ya dingangisano go tshegetsa ntlhakemo ya gagwe, mme a tlhalose se.  Tlhamo e tlhagisa letlhakore le le lengwe, mme dikakanyo di tlhagisiwa ka kgatelelo e kgolo.  Go dirisiwe mefuta e e farologaneng ya didiriswa tsa puo le dithekeniki tsa tiriso ya puo.  Puo e dirisiwe ka maikutlo, mme motlhatlhojwa a se ka a tlhoka maitseo.  Bokhutlo bo tshwanetse go tlhagisa kakanyo e e tlhomameng, e e tlhaloganyegang, mme e pateletse mmuisi go dumelana le tse di tlhagisitsweng.  Tlhamo ya mofuta o, e kwalwe ka pakajaanong. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Setlhogo se a itlhophetseng sona.  Tlhamo e tseye letlhakore.  Tlhagiso ya ditiragalo tsa go sirelediwa le go sa sirelediwe mo dikolong.  A tlhagise botlhokwa le matsapa a a ka itemogelwang ka go sirelediwa le go sa sirelediwe mo dikolong.  A tlhagise ditlamorago tsa go nna le tshireletsego le go e tlhoka mo dikolong.  A tlhagise kgakololo go ba ba tlhomang le ba ba sa tlhomeng matsholotshireletso kwa dikolong.  Tlhagiso ya ntlhakemo ya motlhatlhojwa ka setlhogo.  Tshobokanyo e tlhagise ntlhakemo ya motlhatlhojwa. [50] Kwalololo e ileditswe
Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 9 DBE/Ngwanaitseele 2019 NSC – Kaedi ya go tshwaya 1.7 1.7.1 Tlhamo ya kanelo Mofuta o wa tlhamo, o anela ka sengwe kgotsa tiragalo e e fetileng. E ka kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng. Dikao tsa ditlhogo: ditshwantsho. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya kanelo.  Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele gore di diragetse.  Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.  Matseno e nne a a ngokang.  Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.  Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa tshimologong go fitlha kwa bofelong.  Setaele, puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.  Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo jaaka pono, modumo, lonko/monkgo le tiriso ya ditemosi tse dingwe.  Go tshwanetswe ga elwa tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a anela.  Bokhutlo e nne jo bo kgodisang. Tlhamo ya tlhaloso Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi a tlaa itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya tlhaloso:  Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa tlhamo ka setshwantsho se a se filweng.  Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko mme a a dirise go bontsha maikutlo go utlwatsa molaetsa.  Go dirisiwe mafoko go bopa le go utlwatsa pono, modumo le kutlo go tlhalosa mofuta o wa tlhamo.  Puo ya botshwantshi e dirisiwe go tiisa kgang/tiragalo.  Motlhatlhojwa a bontshe fa a tlhaloganya setshwantsho se. Se se lebeletsweng go tswa mo motlhatlhojweng:  Setlhogo se se nyalanang le setshwantsho se a itlhopetseng sona.  Tlhaloso ya setlhogo ka boripana.  A tlhalose se se ka tswang se tlisitse tiragalo e e mo setshwantshong. Kwalololo e ileditswe
Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 10 DBE/Ngwanaitseele 2019 NSC – Kaedi ya go tshwaya  A tlhagise mabaka a a amanang le se se tlhagelelang mo setshwantshong.  A tlhagise mosola le ditlamorago tsa se se diragalang mo setshwantshong.  A tlhagise se se ka diriwang go rotloetsa, tokafatsa kgotsa go efoga maemo a a senolwang ke setshwantsho.  Bokhutlo bo supe maikutlo a gagwe. [50] 1.7.2 Tlhamo ya kanelo Mofuta o wa tlhamo, o anela ka sengwe kgotsa tiragalo e e fetileng. E ka kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng. Dikao tsa ditlhogo: ditshwantsho. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya kanelo.  Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele gore di diragetse.  Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng.  Matseno e nne a a ngokang.  Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng.  Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa tshimologong go fitlha kwa bofelong.  Setaele, puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi.  Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo jaaka pono, modumo, lonko/monkgo le tiriso ya ditemosi tse dingwe.  Go tshwanetswe ga elwa tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a anela.  Bokhutlo e nne jo bo kgodisang. Tlhamo ya tlhaloso Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi a tlaa itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya tlhaloso:  Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa tlhamo ka setshwantsho se a se filweng.  Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko mme a a dirise go bontsha maikutlo go utlwatsa molaetsa.  Go dirisiwe mafoko go bopa le go utlwatsa pono, modumo le kutlo go tlhalosa mofuta o wa tlhamo.  Puo ya botshwantshi e dirisiwe go tiisa kgang/tiragalo.  Motlhatlhojwa a bontshe fa a tlhaloganya setshwantsho se. Kwalololo e ileditswe
Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 11 DBE/Ngwanaitseele 2019 NSC – Kaedi ya go tshwaya Se se lebeletsweng go tswa mo motlhatlhojweng:  Setlhogo se se nyalanang le setshwantsho se a itlhophetseng sona.  Tlhaloso ya setlhogo ka boripana.  A tlhagise mabaka a a amanang le se se tlhagelelang mo setshwantshong.  A tlhagise mosola le ditlamorago tsa se se diragalang mo setshwantshong.  A tlhagise se se ka diriwang go rotloetsa, tokafatsa kgotsa go efoga maemo a a senolwang ke setshwantsho.  Bokhutlo bo supe maikutlo a gagwe. [50] PALOGOTLHE YA KAROLO YA A: 50 Kwalololo e ileditswe
Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 12 DBE/Ngwanaitseele 2019 NSC – Kaedi ya go tshwaya KAROLO YA B: DITLHANGWA TSA TIRISANO POTSO 2 2.1 LEKWALO LA BOTSALANO Lekwalo la botsalano ke le le kwalelwang motho mongwe yo o rileng e ka nna wa losika kgotsa tsala go tlhaeletsana jaaka go leboga, itsise, kopa, keleletsomasego jalojalo. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa lekwalo la botsalano:  Lekwalo le, le le leele, ka lona motlhatlhojwa o buisana le balosika, ditsala le bangwe fela ba a ka neng a itsane nabo.  Go se ka ga nna le diphoso tsa mofuta ofe mo lekwalong le.  Motlhatlhojwa a ka ya lolololo ka dikgang tse a batlang go di tlotla.  Kelelo ya dikakanyo e ngoke mmuisi go buisetsa pele go tloga kwa tshimologong go ya kwa bokhutlong.  Motlhatlhojwa a kwale aterese ya mokwadi fela.  Palo ya mafoko a lona e nne 180–200 diteng fela. Se se lebeletsweng go tswa mo motlhatlhojweng:  Aterese e le nngwe (ya mokwadi).  A tlhagise maikutlo a gagwe ka thuso/kemonokeng e a e boneng go tswa mo go morutabana.  A tlhagise ka moo thuso ya morutabana e mo tswetseng mosola ka teng le maikaelelo a gagwe ka isago.  A tlhagise ditebogo tsa gagwe ka botlalo.  Bokhutlo e nne jo bo maleba. [25] 2.2 LEKWALO LA SEMMUSO Lekwalo la semmuso ke le le kwalelwang modiredi wa setheo sengwe se se rileng. Mokwadi o kopa sengwe e ka nna phatlhatiro kgotsa thuso ya mokgwa mongwe: a ka ngongorega, a akgola kgotsa a gomotsa mo maemong a mangwe. Palo ya mafoko a lona e nne 180–200 diteng fela. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa lekwalo la semmuso:  Lekwalo le, le lekhutshwane, le na le dintlhakgolo ka ga se se batliwang kgotsa se se kopiwang.  Ditlhokego tse di farologaneng tsa lekwalo la semmuso di tlhagisiwe ka tlhomamo.  Diaterese di nne pedi, ya mokwadi le ya moamogedi.  Leba kgankgolo e e leng maitlhomo a gago.  Puo e tlhamalale.  Le supe bokhutlo jo bo tlhamaletseng bo latelwe ke sefane le ditlhakaina tsa mokwadi. Kwalololo e ileditswe
Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 13 DBE/Ngwanaitseele 2019 NSC – Kaedi ya go tshwaya Se se lebeletsweng go tswa mo motlhatlhojweng:  Diaterese tse pedi (ya mokwadi le moamogedi).  Setlhogo sa lekwalo le ditumediso di kwalwe.  Tlhagiso ya maitlhomo a go kwala lekwalo la tebogo.  A leboge mokhuduthamaga ka tiro e e manontlhotlho ya go thankgolola leano la tshireletso mo dikolong a bo a mo itumelele.  Bokhutlo e nne jo bo maleba ka se se solofetsweng.  Tlhagiso ya leina/ditlhakaina, sefane le dinomoro tsa mogala. [25] 2.3 LENANEOTEMA LE METSOTSO YA KOPANO Lenaneotema le metsotso ke karolo ya botlhokwa ya go tlhaeletsana. Ke kitsiso le kgobokanyo ya dintlhakgolo tse go tlileng go buiwa ka ga tsona mo kopanong e e rileng. E thusa batlapitsong go itse se ba se bilediwang le gore ba tle ba ipaakantse. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa lenaneotema le metsotso ya kopano:  Taletso ya kopano e e nang le tshedimosetso ka ga letlha, lefelo, nako e tshwanetse go kwalwa.  Letlha le lenaneotema le tswang ka lona le se ka la atamelana le letlha la kopano.  Dintlha tsa kopano di ka nna teng gore lenaneotema le se ka la fetolwa ka nako ya kopano.  Metsotso e tlhagise ka boripana ditshwetso tse di tshotsweng ka ga dintlha tse di tlotlilweng.  Dintlha tsa metsotso di nyalane le lenaneotema.  Kwala metsotso ka pakapheti.  Palo ya mafoko a lenaneotema le metsotso e nne 180–200 diteng fela. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Tlhagisa leina la setlamo/setheo kwa godimo ga lenaneotema.  Kwala letlha le lenaneotema le tswang ka lona.  Dintlha tsa se se tlaa buiwang kwa kopanong, di rulaganngwe ka botlhokwa jwa tsona.  Nako, letlha le lefelo la kopano di tlhagisiwe mo lenaneotemeng.  Metsotso e nne le setlhogo se se tllhagisang leina la setlamo/setheo.  Tlhagisa letlha, nako le lefelo le kopano e tshwerweng ka lona.  Tlhagisa dintlha tse di tšhotlhilweng kwa kopanong.  Tlhagisa tshobokanyo ya se se tshikintsweng le se go dumalanweng ka sona.  Letlha la kopano e e latelang le tlhagisiwe.  Motseketletso ka modulasetulo, mokwaledi le letlha [25] Kwalololo e ileditswe
Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 14 DBE/Ngwanaitseele 2019 NSC – Kaedi ya go tshwaya 2.4 MMUISANO Mmuisano ke mokgwa wa tlhaeletsano o o dirisiwang ke batho ba le babedi kgotsa go feta; ba buisana ka ga dikakanyo kgotsa setlhogo sengwe se se rileng. Sebopego sa ona ke sa dipotsotherisano fela ona o dirisiwa gongwe le gongwe ke mongwe le mongwe. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa mmuisano:  Mmuisano o kwalwa ka mokgwa o moterama a kwalang ka ona.  Go nna le dibui di le pedi kana go feta.  Dipolelo tsa dibui di nne dikhutshwane ka dikakanyo tse di bonolo.  Maina, maemo a tiro kana maikarabelo a loago le a dibui, a tlhagelele sentle.  Puo le moono di tsamaelane le ditiragalo.  Puo e nne e e tlhamaletseng kgotsa e e loileng go tsamaelana le se se buiwang.  Matshwao a puiso a tsamaelane le puisano.  Diteng di supe boitlhamedi, kelelo ya dintlha le go tsamelana ga ditiragalo.  Matseno, mmele le bokhutlo di dirisiwe sentle.  Palo ya mafoko a e nne 180–200 diteng fela Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Mmuisano o tote botlhokwa jwa tekanyetsokabo le mekgwa ya go boloka madi.  Dikgang tsa modiredi wa banka di tlhagise maitlhomo a go dira tekanyetsokabo le go boloka madi.  Ditsibogelo le dipotso tsa moeteledipele wa barutwana le modiredi wa banka di tote se go buiwang ka ga sona.  Modiredi wa banka a rotloetse moeteledipele wa barutwana go ba thusa go dira tekanyetsokabo le go boloka madi.  Mmuisano e nne o o tlhamaletseng ka dikakanyo tse di bonolo.  Bokhutlo e nne jo bo lebeletsweng. [25] 2.5 THADISO Thadiso ga se gantsi e latela mokgwa o o rileng wa go kwala. Thadiso e leka go nna le nnete le go se gobelele; e e sa siamang e tlhagelela go le gantsi fa mokwadi a thuba pelo, a dira ditshwaelo tsa bokgopo/tšhakgalo. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa thadiso:  Setlhogo se tlhagise leina la buka.  Tsibogo ya mong ka tiro ya bokwadi.  Go neelana ka tshedimosetso e e maleba tebang le diteng tsa buka mme o tsose mowa wa kgatlhegelo, sk: o Leina la mokwadi, motlhagisi, motaki, setlhogo sa lokwalo, leina la mophasalatsi, setlamo se se tlhagisang mmogo le tlhotlhwa (fa go le maleba). o Maikaelelo a go neela tshedimosetso kgotsa go tsosa kgatlhegelo ka ga buka e e buisitsweng Kwalololo e ileditswe
Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 15 DBE/Ngwanaitseele 2019 NSC – Kaedi ya go tshwaya  Ga go na popego e e tshwanetseng go salwa morago.  Palo ya mafoko a yona e nne 180-200 diteng fela. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Tlhagiso ya mofutakwalo wa lokwalo lo lo thadisiwang.  Tlhagiso ya setlhogo sa buka, mokwadi, baphasalatsi, tshikinyo ya gore e buisiwe ke bana ba dingwaga dife, tlhotlhwa le gore e bonwa kae.  Tlhagiso ya morero le ditiragalokgolo.  Thadiso e nne nnete e bile e se gobelele.  Mothadisi a tseye tshwetso le go naya maikutlo a gagwe.  Thadiso e nne le kgogedi. [25] 2.6 TSA BOTSHELO JWA MOSWI Tsa botshelo jwa moswi ke tshedimosetso e e botlalo fela e le khutshwane ka ga botshelo jwa yo motho yo o tlhokafetseng. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tsa botshelo jwa moswi:  Neelana ka tshedimosetso e ntsi ka mo o ka kgonang ka teng fela e nne maleba.  Tlhagisa tshedimosetso e e tletseng ka dintlha tse di latelang: leina la moswi (o ka tlhagisa leina le moswi a tlwaelegileng ka lona), letlha la botsalo, boemo jwa tsalo, batsadi, boagi, dithutego, tiro, seabe mo setšhabeng (fa go tlhokega), kemo ya nyalo (fa a nyetswe), bana fa ba le teng, sebakwa sa loso, ba a ba tlogelang kwa morago, kgannyana e badiri le ba lelapa ba tlaa ikgopotsang moswi ka yona, leboko la thoriso la gaabo le mafoko a go robatsa moswi.  Palo ya mafoko e nne 180–200 diteng fela. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng:  Setlhogo se nne le maina a moswi ka botlalo.  Tiriso ya phefofatso.  Leina la moswi le batsadi ba gagwe.  Maemo a tsalo.  O tshotswe leng kwa kae?  Dikolo tse a di tseneng.  Lefelo le a neng a dira kwa go lona (fa go tlhokega).  Maemo a nyalo le bana.  Tlhagisa se se bakileng loso le letlha le a tlhokafetseng ka lona.  Tlhagisa ka boripana ka ditiro tse ba neng ba mo itse ka tsona kgotsa ba ba ka mo ikgopotsang ka tsona.  Mafoko a go robatsa moswi ka kagiso.  Leboko la kgotla ya moswi le ka tsenngwa fa go tlhokega. ELA TLHOKO: Morutwana a kwale ka ga moswi e seng motshedi. [25] PALOGOTLHE YA KAROLO YA B: 50 PALOGOTLHE YA TLHATLHOBO: 100 Kwalololo e ileditswe

Study this subject

More from Grade 12 Setswana HL

View all