Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 Feb March 2011 Question Paper

Downloaded from hlayiso.com GRADE 12 NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL) BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2) LUHUHI/¹HAFAMUHWE 2011 MARAGA: 80 TSHIFHINGA: awara 2½ Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 20. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 2 DBE/Luhuhi – ¹hafamuhwe 2011 NSC PFESESANI Vhalani ndaela dzi tevhelaho nga vhuronwane ni sa athu u thoma u fhindula mbudziso: 1. Ni humbelwa uri ni vhale sia¾ari i¼i nga vhuronwane ni sa athu u fhindula mbudziso. 2. Ni songo »idina nga u vhala bammbiri ¼o¾he. ¹olani sia¾ari ¼a Zwi re Ngomu ni swaye nomboro dza mbudziso dzo »isendekaho kha bugu dze na guda ¿waha uno. 3. Bammbiri he¼i ¼i na KHETHEKANYO THARU: KHETHEKANYO YA A: Vhurendi (30) KHETHEKANYO YA B: Nganea (25) KHETHEKANYO YA C: ¶irama (25) 4. Fhindulani mbudziso ¹HANU dzo fhelela: tharu kha KHETHEKANYO YA A, nthihi kha KHETHEKANYO YA B na nthihi kha KHETHEKANYO YA C nga n»ila i tevhelaho: • KHETHEKANYO YA A: VHURENDI ZWIRENDO ZWO RANDELWAHO: Fhindulani mbudziso MBILI. TSHIRENDO TSHI SONGO RANDELWAHO: Fhindulani mbudziso NTHIHI. • KHETHEKANYO YA B: NGANEA Fhindulani mbudziso NTHIHI. • KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso NTHIHI. 5. KUNANGELE KWA PHINDULO KHA KHETHEKANYO YA B (NGANEA) NA YA C (¶IRAMA) • Fhindulani mbudziso idzi ndapfu na pfufhi u bva kha nganea na μirama zwe na funzwa. • Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI. Arali na fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA B, ni fanela u fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA C. Arali na fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA C, ni fanela u fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA B. Mutevhe wa u sedzulusa u μo ni thusa. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 3 DBE/Luhuhi – ¹hafamuhwe 2011 NSC 6. VHULAPFU HA PHINDULO • Vhulapfu ha phindulo ya mbudziso ndapfu kha vhurendi ndi maipfi a u bva kha 250 u ya kha 300. • Vhulapfu ha phindulo ya mbudziso ndapfu kha nganea na kha μirama ndi maipfi a u bva kha 400 u ya kha 450. • Vhulapfu ha phindulo ya mbudziso pfufhi kha vhu tshimbilelane na na maraga dzo ½ekedzwaho. 7. Tevhedzani ndaela dzo ½ekedzwaho mathomoni a khethekanyo i¿we na i¿we nga vhuronwane. 8. Nomborani phindulo dza½u kokotolo sa zwe mbudziso dza nomboriswa zwone kha bammbiri ¼a mbudziso. 9. Thomani khethekanyo IºWE na IºWE kha sia¾ari ·ISWA. 10. ºwalani nga vhudele, nahone zwi vhaleaho. 11. Ndangatshifhinga yo anganywaho: • KHETHEKANYO YA A: minetse ya 40 • KHETHEKANYO YA B: minetse ya 55 • KHETHEKANYO YA C: minetse ya 55 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 4 DBE/Luhuhi – ¹hafamuhwe 2011 NSC ZWI RE NGOMU KHETHEKANYO YA A: VHURENDI Vhurendi ho randelwaho: Fhindulani mbudziso MBILI DZIºWE NA DZIºWE. NOMBORO MBUDZISO MARAGA 1. Vhungoho Mbudziso ndapfu 10 KANA 2. Ho ½engiwa Mbudziso pfufhi 10 KANA 3. Demokirasi Mbudziso pfufhi 10 KANA 4. Vhu¾udzi ho μifha maanμa Mbudziso pfufhi 10 NA Vhurendi vhu songo randelwaho: Fhindulani mbudziso NTHIHI 5. Tshifhinga tsho tambiseaho Mbudziso ndapfu 10 KANA 6. Tshifhinga tsho tambiseaho Mbudziso pfufhi 10 KHETHEKANYO YA B: NGANEA Fhindulani mbudziso NTHIHI.* 7. Tshi »o lilwa Mbudziso ndapfu 25 KANA 8. Tshi »o lilwa Mbudziso pfufhi 25 KANA 9. Bulayo ¼o ¾alifhaho Mbudziso ndapfu 25 KANA 10. Bulayo ¼o ¾alifhaho Mbudziso pfufhi 25 KANA 11. Mafeladambwa Mbudziso ndapfu 25 KANA 12. Mafeladambwa Mbudziso pfufhi 25 KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso NTHIHI.* 13. Ha u tsa ndi ha u gonya Mbudziso ndapfu 25 KANA 14. Ha u tsa ndi ha u gonya Mbudziso pfufhi 25 KANA 15. Milomo ya ½ukala Mbudziso ndapfu 25 KANA 16. Milomo ya ½ukala Mbudziso pfufhi 25 *PFESESANI: Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 5 DBE/Luhuhi – ¹hafamuhwe 2011 NSC MUTEVHE WA U SEDZULUSA Ivhani na vhu¾anzi ha uri no fhindula mbudziso dzo¾he nga u vhea luswayo kha uyu mutevhe wa u sedzulusa: KHETHEKANYO MBUDZISO TSHIVHALO TSHA MBUDZISO TSHO X TEAHO A: Vhurendi 1–4 2 (Tshirendo tsho randelwaho) A: Vhurendi 5–6 1 (Tshirendo tshi songo gudelwaho) B: Nganea 7 – 12 1 (Mbudziso ndapfu kana mbudziso pfufhi) C: ¶irama 13 – 16 1 (Mbudziso ndapfu kana mbudziso pfufhi) *PFESESANI: Kha KHETHEKANYO YA B na ya C, fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 6 DBE/Luhuhi – ¹hafamuhwe 2011 NSC KHETHEKANYO YA A: VHURENDI Fhindulani mbudziso MBILI kha N¸A dzo vhudziswaho. VHURENDI HO RANDELWAHO/GUDELWAHO MBUDZISO 1 (Mbudziso ndapfu) Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane ni kone u fhindula mbudziso yo vhudziswaho. VHUNGOHO – TA Ravhanga 1 Vhungoho ndi bako mukuvhatedzi 2 Ndi nguvho ya phila 3 I dzumbetshedzaho vhuthu ya vhu serisa 4 Fhasi ha magovha matswu ha dadamala 5 Vhuthu ha ima he dzi! 6 Vhungoho ndi murunzi wa tshina»a 7 Murunzi u sa fhisi u sa rotholi 8 Ndi dzhavhelo ¼a ho¾he vhuthu 9 Ho xedza yo¾he ngelekanyo vhutshiloni 10 Vhuthu ho farwaho nga n»a»o. 11 Vhungoho ndi dzhavhelo ¼i sa wi 12 Naho mu»alo u wa Noaxe 13 Ndi tombo ¼i sa tseki 14 Nge mudzi wa¼o wa shanduka munanga 15 Pharani dza dzithombo dza sunguvhela. 16 Vhungoho ndi tshiguru tshi sandwaho 17 Nga wa mbilu yo furaho tshimbevha 18 Nga u ha½wani ha dzulela u ¾hakha 19 Sa khali ya tshisese. 20 Vhungoho ndi musevhe u pfulaho zwihulu 21 U kundaho na diabolo u ima 22 Nga vhutulu ha sia ¼a bulayo 23 Kha we n»ilani a ima 24 A tshi lingedza u thivha mulambo nga tshan»a. Sengulusani zwishumiswa zwa mibvumo zwi tevhelaho ni tshi sumbedza uri zwi ¾u¾uwedza hani ¾halutshedzo ya tshirendo itshi: • Asonentsi Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 7 DBE/Luhuhi – ¹hafamuhwe 2011 NSC • A¼itharesheni • Pfanapheledzo • Onomatopia (maipfi a bviselaho khagala miungo ya zwithu na kuitele). [10] KANA MBUDZISO 2 (Mbudziso pfufhi) Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. HO ¸ENGIWA – WMR Sigwavhulimu 1 Madida mbilu, madida mbilu 2 Muri wa murunzi wo sikuwa 3 Venμa ¼o ala¿wa nga gole ¼itswu 4 ¶uvha ¼o kovhela hu masiari. 5 Ri vhidzelela nnyi wee, 6 Ri pfiwa nga nnyi wee 7 Kha vhu¾ungu vhungafha 8 Ho tsikaho shango ¼a Venμa. 9 Inwi zwi½oni ni fhufhafhufhaho 10 Inwi miri na dzithavha 11 Na inwi milambo ni elelaho 12 No vhona mini, no pfa mini. 13 Ni a zwi μivha na zwo waho 14 A no ngo zwi pfa naa zwa u xa ha mativha 15 Yawee, ro ¾angulwa 16 Khosikhulu muphuresidennde Vho PR Mphephu 17 Vho dzama. 18 Iwe μuvha u ½engeledzaho u tshi bva vhubvaμuvha. 19 Wo vha u hone muhali washu a tshi bva 20 Nazwino u hone wo mu vhona a tshi kovhela 21 A suvhela maswiswini a vhuhwi. 22 Zwa Mudzimu a zwi fhedzwi nga muthu 23 Ndi thai i si na mubuli 24 Lufu ndi ¼amidza ¼a ndozwo 25 Lu godimisa vhahali na magoswi. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 8 DBE/Luhuhi – ¹hafamuhwe 2011 NSC 26 Ri na afhio maano? 27 Vhu¾ali hashu ndi vhufhio? 28 Dzinzambo dzashu dzi ngafhi? 29 Ri fhufhe nzarara ri pfuke mulavhu 30 Kha ri rudze mbilu ri zwi ¾anganedze 31 Muhali vho ya vhuaweloni ha mirafho 32 Zwe vha shuma vho shuma 33 Ndi ¼one ifa ¼ashu. 2.1 Topolani vese/mutaladzi une wa sumbedza uri zwivhuya zwe vhathu vha vha vha tshi μiphi½a ngazwo zwo fhela. (1) 2.2 ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane wo faredzwaho nga vese 5 – 8 . (2) 2.3 Ndi figara-μe ya muambo ye murendi a i shumisa kha vese 24? (1) 2.4 Murendi u vhona u dzama ha Vho PR Mphephu nga nμila-μe? (2) 2.5 Vhuμipfi ha murendi ndi vhufhio tshirendoni itshi? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 2.6 Ndi tshiga-μe tsha vhurendi tshe murendi a tshi shumisa kha vese 12 na 15? Dovhani ni sumbedze mushumo watsho kha dzenedzo vese? (2) [10] KANA MBUDZISO 3 (Mbudziso pfufhi) Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. DEMOKIRASI – TZ Ramaliba 1 Iwe demokirasi 2 Wo μisa mulalo kha vhatshena na kha maindia 3 Wa μisa pfiriri kha Vhavenμa 4 Nge vha si u μivhe 5 Vhe iwe u hulisa vhana na vhasadzi 6 Khotsi a shanduka ¿wana 7 Hone zwi songo fanela 8 Iwe u muvhuya kha vho¾he 9 Vha tou sa u μivha Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 9 DBE/Luhuhi – ¹hafamuhwe 2011 NSC 10 Iwe demokirasi 11 Vhanzhi ngoho a vha u μi 12 Nge vha u eμanyisa sa munna na musadzi 13 Musadzi a vha munna 14 Ayo ndi mazwifhi magagagaga 15 Munna hu uri u μo μi dzula e munna 16 Musadzi a dzula e musadzi 17 Iwe demokirasi 18 Tsinde ¼i μi dzula ¼i tsinde 19 Tavhi ¼a μi dzula ¼i tavhi 20 Tsinde a ¼i tikiwi nga tavhi 21 Tavhi ¼i bva tsindeni 22 Musadzi na ¿wana ndi matavhi 23 Zwi¼iwa matavhini zwi bva kha tsinde 24 Tsinde ndi ¼one tshisima tsha zwi¼iwa 25 Demokirasi ndi u ita zwo fanelaho u itwa nga muthu. 26 Demokirasi a si u ita zwine muthu a funa nga tshifhinga tshine a funa ngatsho 27 Pfanelo ya mu¿we i wanala n¾ha ha ya mu¿we 28 Mu¿we na mu¿we u na pfanelo dzawe 29 Henefho hune a vha hone 30 Khosi i μo dzula i khosi 31 Khotsi na ene u μo dzula e khotsi 32 Musadzi a dzula e musadzi 33 Musadzi na ene a vha musadzi 34 Khotsi u tea u dzula e kha ndinganyelo. 3.1 Topolani vese/mutaladzi une wa amba uri munna ndi ene ane a ita uri zwi¼iwa zwi vhe hone muμini. (1) 3.2 ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane wo faredzwaho nga vese/mutaladzi 17 – 21. (2) 3.3 Ndi figara-μe ya muambo yo shumiswaho kha vese/mutaladzi 12? (1) 3.4 No sedza tshirendo itshi, ni vhona murendi a tshi dzhia demokirasi nga nμila-μe? (2) 3.5 Vhuμipfi ha murendi ndi vhufhio tshirendoni itshi? Khwa¾hisedzani. (2) 3.6 Ndi ¾humano/ndungekanyo-μe yo shumiswaho kha mitaladzi/vese 32 – 33? Mu¿wali o i shumisela u bveledza muhumbulo ufhio? (2) [10] KANA Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 10 DBE/Luhuhi – ¹hafamuhwe 2011 NSC MBUDZISO 4 (Mbudziso pfufhi) Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. VHU¹UDZI HO ¶IFHA MAAN¶A – NA Milubi 1 Yawee! Vhu¾udzi ha u rengisa mivhili 2 Vhana vha¼a vhashu vhavhuμivhuμi 3 Vha¼a vhe vha vha vhe na mapfura nμevheni 4 Vha vho ima fha¼a badani na zwibadwanani 5 Hone ¹hohoyanμou na hu¿we-vho 6 Vha bvula vha ¾ana mivhili yavho vha si tsha shona 7 Nga nμala fhedzi-fhedzi 8 Zwe mulovha fhano muno zwa vha zwi siho. 9 Vhoinwi vhana vhashu vha fhano muno 10 No bebwaho na mvumbo 11 Mvumbo yo ¾okaho midzi fhasi 12 Midzi ya½u yo tupulwa lini nahone nga nnyi? 13 Na sala ni tshi vho nga makengevheμa 14 A sa fariho tshithu 15 A sa bikiho tshithu 16 Vhoinwi vhuhulwane na vhahuluhulu 17 Tshelede asiyo, i khou mona-mona phanμa ha½u 18 Takutshedzani 19 Ni tshimbile nμilani na zwiμilanani 20 Sa gandakanda ¼i no khura zwo¾he zwi re nμilani ya¼o 21 Na vhoinwi ni ralo ni tshi khurela kule 22 Hovhu vhusula ho shandukaho tshe½e 23 Tshe½e i vayaho, tshe½e ya tshi¾havhamisisi. 24 I no μo ni vaya matshelo 25 Na vho μo balelwa na u takusa u re wa½u mulenzhe. 4.1 Topolani mutaladzi u sumbedzaho uri vhana avha vha itaho vhu¾udzi kale vho vha vha tshi pfesesa. (1) 4.2 ¹alutshedzani zwine mitaladzi/vese 1 – 8 dza amba zwone. (2) 4.3 Ndi figara-μe ya muambo yo shumiswaho kha vese/mutaladzi 20. (1) 4.4 Murendi u vhona avha vhana vha rengisaho mivhili nga nμila-μe? (2) 4.5 Vhuμipfi ha murendi ndi vhufhio kha tshirendo itshi? (2) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 11 DBE/Luhuhi – ¹hafamuhwe 2011 NSC 4.6 Ndi tshiga-μe tsha vhurendi tsho shumiswaho kha mitaladzi/vese 23, nahone murendi o tshi shumisa hu u itela u bveledza muhumbulo ufhio? (2) [10] NA VHURENDI VHU SONGO GUDELWAHO/RANDELWAHO MBUDZISO 5 (Mbudziso ndapfu) Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. TSHIFHINGA TSHO TAMBISEAHO – TR Ratshi¾anga 1 Tshifhinga tsho tambiseaho tshi nga tsimu ya shubi 2 Yo ladzwaho nga mu½e wayo. 3 Tshi nga ½otshi yo hwalaho tshinda, i re ½alani dza buvhi, 4 Ine u μivhofholola afho a vha maanμa ayo. 5 A zwo ngo fhambana na musadzi wa lunako, 6 O μodzaho tshifha¾uwo tshawe midziru. 7 Zwa μi nga lurere lwavhuμi nga tshifhinga tsha tshifhango, 8 Kana mu¾ali a khoμaho matsilu. 9 Zwi kha μi vha lu¼a lwenzhe lwo fungwaho, 10 Lwe mu½e walwo a tiba nga tshirundu. 11 Vha loshaho izwi ndi vha¼a vho fhurwaho, 12 Ngeno mbiluni dzavho vha tshi μiita zwifhungu. 13 Swina ¼a tshifhinga ndi muμifho na hana, 14 Vhunga zwenezwo zwi tshi thivha buμo ¼au. 15 Ro¾he ri swika na mushumo u thoma zwi¼a ri vhana. 16 Tshikundisi ndi u sa ¾okonya muhumbulo wau. 17 Muthu shangoni ha ngo μela muμifho, 18 Vhunga na Khotsi a songo mu sikela wone. 19 Tshawe o μela u sia yawe nμivho, 20 Nga he Mu½e wawe a tama nga hone. Sengulusani kushumiselwe kwa zwifanyiso zwa muhumbulo ni tshi sumbedza uri zwi ¾u¾uwedza hani ¾halutshedzo ya tshirendo itshi. [10] KANA Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 12 DBE/Luhuhi – ¹hafamuhwe 2011 NSC MBUDZISO 6 (Mbudziso pfufhi) Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni μo kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. TSHIFHINGA TSHO TAMBISEAHO – TR Ratshi¾anga 1 Tshifhinga tsho tambiseaho tshi nga tsimu ya shubi 2 Yo ladzwaho nga mu½e wayo. 3 Tshi nga ½otshi yo hwalaho tshinda, i re ½alani dza buvhi, 4 Ine u μivhofholola afho a vha maanμa ayo. 5 A zwo ngo fhambana na musadzi wa lunako, 6 O μodzaho tshifha¾uwo tshawe midziru. 7 Zwa μi nga lurere lwavhuμi nga tshifhinga tsha tshifhango, 8 Kana mu¾ali a khoμaho matsilu. 9 Zwi kha μi vha lu¼a lwenzhe lwo fungwaho, 10 Lwe mu½e walwo a tiba nga tshirundu. 11 Vha loshaho izwi ndi vha¼a vho fhurwaho, 12 Ngeno mbiluni dzavho vha tshi μiita zwifhungu. 13 Swina ¼a tshifhinga ndi muμifho na hana, 14 Vhunga zwenezwo zwi tshi thivha buμo ¼au. 15 Ro¾he ri swika na mushumo u thoma zwi¼a ri vhana. 16 Tshikundisi ndi u sa ¾okonya muhumbulo wau. 17 Muthu shangoni ha ngo μela muμifho, 18 Vhunga na Khotsi a songo mu sikela wone. 19 Tshawe o μela u sia yawe nμivho, 20 Nga he Mu½e wawe a tama nga hone. 6.1 Topolani vese/mutaladzi une wa amba uri zwithu zwi lwaho na tshifhinga ndi u funesa miμifho ya shango na u sa aluwa. (1) 6.2 Bulani tshithu TSHITHIHI tshine murendi a tshi vhambedza na u tambisea ha tshifhinga. (1) 6.3 Ni guda mini nga tshirendo itshi? (2) 6.4 Ipfi 'shubi' kha mutaladzi/vese 1 ¼i bveledza muhumbulo ufhio? (2) 6.5 Vhuμipfi ha murendi ndi vhufhio tshirendoni itshi? (2) 6.6 Ndi figara-μe ya muambo yo shumiswaho kha mutaladzi/vese 3, nahone murendi o i shumisela u bveledza muhumbulo ufhio? (2) [10] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 13 DBE/Luhuhi – ¹hafamuhwe 2011 NSC KHETHEKANYO YA B: NGANEA Fhindulani mbudziso NTHIHI kha khethekanyo iyi. MBUDZISO 7 (Mbudziso ndapfu) TSHI ¶O LILWA – NE PHASWANA Sengulusani ni tshi sumbedza nμila ye mu¿wali a bveledza ngayo khuμano nganeani iyi. [25] KANA MBUDZISO 8 (Mbudziso pfufhi) TSHI ¶O LILWA – NE PHASWANA Vhalani tshipi»a tsha mafhungo tshi bvaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela. Vho-Eme¼i vho zwi vhona zwauri a si miloro ndi ngoho yo fhelelaho; 1 Dzhalagoma ndi ¿wana wa Mudzimu; o rembuluwa; nahone u khou ya 2 u ½ea vhu¾anzi matshelo kerekeni. Zwiphiri zwi khou ya u bvela 3 khagala. Ndi ngoho, tshi μo lilwa!! Dzhalagoma u μo ambulula a sa tati 4 na u ofha tshithu; saizwi Murena a tshi μo ima nae khakhathini na u 5 mu pilela kha zwo¾he zwi μaho. 6 He vha¾hannga havha vha dzhena ngaho, a hu na ane a nga hu ¾alusa. 7 Fhedzi saizwi mulindi wavho wo no μala nga maμi, vha μo bva vha tshi 8 ima bogisini vho lavhelesana na madzhisi¾ira¾a na ene mutshutshisi 9 ngeno a re Dzhalagoma a tshi μo vha o no vha ¾hanzi ya muvhuso. 10 8.1 Ndi tshiwo-μe tsho itaho uri hu vhe na aya mafhungo ane a khou ambiwa afha? (2) 8.2 Vha¾hannga vhane vha khou ambiwa afha mafhungoni aya ndi vhafhio nahone vha wela kha lushaka-μe lwa vhaanewa? (2) 8.3 Ndi zwifhio zwine na guda nga vhutshilo ha Dzhalagoma? (2) 8.4 Mafhungo aya e na vhala one a vhumba tshipiμa tshifhio tsha puloto? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 8.5 Zwiphiri zwine Dzhalagoma a pfi u μo bululula ndi zwifhio, nahone zwo ¾u¾uwedza hani khuμano ya buguni iyi? (3) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 14 DBE/Luhuhi – ¹hafamuhwe 2011 NSC 8.6 Hone tshipiμa itshi tshe na vhala tshi ni sumbedza bugu yo ¿walwa nga muanetsheli muthu wa vhungana? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 8.7 Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga Ee kana Hai, ni dovhe ni tikedze phindulo ya½u: 8.7.1 Mafhungo a bugu iyi a khou bvelela Venμa ¼a mulovha. (2) 8.7.2 U rembuluwa ha Dzhalagoma kerekeni ho bvisela khagala lu¿we lushaka lwa ¼ishandafhungo. (2) 8.8 Mitaladzi 6 – 9 i ri sumbedza uri magevhenga aya zwo vha zwi tshi konμa uri vha farwe. Tikedzani vhungoho ha fhungo i¼i nga zwi bvaho buguni. (2) 8.9 Ndi siangane-μe yo itaho uri Vho-Eme¼i vha tshile nga nμila ye vha tshila ngayo? Sedzulusani. (3) 8.10 Bviselani khagala vhuμipfi ha½u nga ha mafhungo e na vhala. (2) [25] KANA MBUDZISO 9 (Mbudziso ndapfu) BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – AW Magau Sengulusani ni tshi sumbedza nμila ye mu¿wali a bveledza ngayo khuμano nganeani iyi. [25] KANA MBUDZISO 10 (Mbudziso pfufhi) BULAYO ·O ¹ALIFHAHO – AW Magau Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi no tshi tevhela. Vhukati ha vhusiku nga Mugivhela wa vhege yeneyo Vho-Mukhotho vha gonya thavhani Mphegane u yo suma tshipfumelo. Vho-Mphaga itsho tshipfumelo vha tshi tenda tshiloi. Vha μadzisa ngauri tshipfumelo tsho ita zwone tsha vha kholomo. Dzi¿we dzadzo vha ri vha μo dzi ¾havha μuvha hu na vhaeni nga Gudufuraidei. 'Mafhungo manzhi ndi μo amba na vhoinwi nga murahu ha Gudufuraidei.' Ndi Vho- Mphaga honoho vhusiku vhe na Vho-Mukhotho ngomu thondwanani ine vha μi dzula hone na vhaeni vhahulwane. Vha tshi isa phanμa vha ri, 'U shavhisa ma¾o a vhathu vhoinwi imani ri μo amba nga murahu ha Gudufuraidei magaraba o no balangana. Tenda ni sa vhe na mulomoni. Ndi uri nga hetshi tshifhinga hu μo vha hu na vhaeni vha bvaho kule. Zwino vhuraru ha½u ndi ni humbela u thusa nga u phalala vhueni siani ¼a zwi¼iwa nga Mugivhela u tevhelaho Gudufuraidei.' Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 15 DBE/Luhuhi – ¹hafamuhwe 2011 NSC 'Ndau ya nduna muhali, izwo ri μo ita hafhu i¾eli u wone mushumo washu.' Ho no vha vhukati ha vhusiku vhuhulu vho no μi amba mafhungo manzhi afho thondwanani, Vho-Mukhotho vha luvha vha ¾uwa. 10.1 Ndi tshiwo-μe tsho itaho uri hu vhe na aya mafhungo ane a khou ambiwa afha? (2) 10.2 Musi vhamusanda vha tshi amba na Vho-Mukhotho vha ri 'vhoinwi', vho vha vha tshi khou vha baμekanya na vhonnyi? Vhathu vhenevha vha wela kha lushaka lufhio lwa vhaanewa? (2) 10.3 Ndi zwifhio zwine na guda nga vhutshilo ha Vho-Mukhotho? (2) 10.4 Mafhungo aya a wela kha tshipi»a tshifhio tsha puloto? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 10.5 Mafhungo ane Vho-Mukhotho vha khou pfumelwa khao o ¾u¾uwedza hani khuμano buguni iyi? (3) 10.6 Mafhungo e na vhala a a ri thusa u vhona uri bugu yo ¿walwa nga muanetsheli muthu wa vhungana? Inwi mu buleni ni dovhe ni tikedze phindulo ya½u. (3) 10.7 Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga Ee kana Hai, ni dovhe ni tikedze phindulo ya½u. 10.7.1 Mafhungo a bugu iyi a khou bvelela Venμa ¼a mulovha. (2) 10.7.2 Fhungo i¼i ¼a Vho-Mphaga ho vha na ¼ishandafhungo kha¼o: 'U shavhisa ma¾o a vhathu vhoinwi imani ri μo amba nga murahu ha Gudufuraidei magaraba o no balangana.' (2) 10.8 Ndi ngani mu¿wali a tshi ri Vho-Mphaga 'tshipfumelo vho tshi tenda tshiloi'? (2) 10.9 Ndi siangane-μe yo itaho uri tshikwekwe tsha Vho-Mukhotho na ¾hama dzavho tshi shume kha Vho-Lugisani? ¹alutshedzani. (3) 10.10 Bviselani khagala vhuμipfi ha½u nga ha mafhungo e na vhala. (2) [25] KANA Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 16 DBE/Luhuhi – ¹hafamuhwe 2011 NSC MBUDZISO 11 (Mbudziso ndapfu) MAFELADAMBWA – NE Sigogo Sengulusani ni tshi sumbedza nμila ye mu¿wali a bveledza ngayo khuμano nganeani iyi. [25] KANA MBUDZISO 12 (Mbudziso pfufhi) MAFELADAMBWA – NE Sigogo Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khao. 'Uyu mu¾hannga vha a mu μivha naa?' 1 'Ee, ndi a mu μivha, ndi Mawela.' 2 'Vha mu μivhela ngafhi?' 3 'Ndi a mu μivha ngauri ndi ¿wana wanga.' 4 'Hoo! Arali e ¿wana wavho, vho vha vha sa zwi μivhi kana vha sa zwi vhoni uri 5 haho nμuni vhone vho eμela?' 6 'Mu½e wanga,' Vho-Ramasunzi vha ita vha tshi fhelelwa na nga mare musi vha 7 tshi amba. 8 'N½e ndo ri ndi tshi eμela nda pfa mme awe a tshi ri o onesa uri u khou ya u 9 dzedza ha khonani yawe. Ndi μivha zwenezwo.' 10 'Ndi zwone, itshi tshi re afha ndi mini?' 11 'Ndi tshigubu tshi re na zwikadzwi zwa pi¾irolo nga ngomu hatsho.' 12 'Mathina mukalaha vha kha μi kona u vhona zwavhuμi. Zwino afha tshanμani 13 tshawe o fara mini?' 14 'Mu½e wanga, ndi mentshisi.' 15 'Ndi zwavhuμi mukalaha, kha ri tshimbile na i¼a nnμu.' Musi vho no fhedza, vho 16 mbo μi dzhenisa u¼a muswuhana venini vha ¾uwa nae. Vha re Vho-·ialama na 17 vhone Vho-Ramasunzi vho pfi vha tevhele nga ¼a matshelo nga matsheloni. 18 12.1 Ndi tshiwo-μe tshe tsha rumeledza avha vhathu u swika kha mufhindulano uyu? (2) 12.2 'Mukalaha' vha no khou ambiwa afha ndi vhonnyi nahone vha wela kha lushaka-μe lwa vhaanewa? (2) 12.3 Ndi zwifhio zwine na guda nga vhutshilo ha Mawela? (2) 12.4 Mafhungo aya e na vhala hone a vhumba tshipiμa tshifhio tsha puloto? Tikedzani phindulo ya½u. (2) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 17 DBE/Luhuhi – ¹hafamuhwe 2011 NSC 12.5 Kutshilele kwa Mawela kwo ¾u¾uwedza hani khuμano buguni iyi? (3) 12.6 Mitaladzi 16 – 18 i a ri thusa u vhona uri bugu yo ¿walwa nga muanetsheli muthu wa vhungana. Inwi mu buleni ni dovhe ni tikedze phindulo ya½u. (3) 12.7 Fhindulani mbudziso dzi tevhelaho nga Ee kana Hai, ni dovhe ni tikedze phindulo ya½u: 12.7.1 Mafhungo a bugu iyi a khou bvelela Venμa ¼a mulovha. (2) 12.7.2 Ho vha na ¼ishandafhungo ¼i kwamaho vhutshilo ha Mawela na zwe a vha a tshi ¾olou laiwa nga mme awe. (2) 12.8 Vho-Ramasunzi vho μo tshuwiswa vhukuma nga vhu¾anzi ho ½ewaho nga Mawela mapholisani. Sumbedzani vhungoho ha fhungo i¼i nga zwi bvaho buguni. (2) 12.9 Ndi siangane-μe yo itaho uri Mawela a tshile nga nμila ye a tshila ngayo? Sedzulusani. (3) 12.10 Bviselani khagala vhuμipfi ha½u nga ha mafhungo e na vhala na nga zwo iteaho nga murahu. (2) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 25 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 18 DBE/Luhuhi – ¹hafamuhwe 2011 NSC KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA Fhindulani mbudziso NTHIHI kha khethekanyo iyi. MBUDZISO 13 (Mbudziso ndapfu) HA U TSA NDI HA U GONYA – LL Mafenya na NA Milubi RALUTANDA – NA Milubi Sengulusani kubveledzelwe kwa μirama iyi no μisendeka kha: • U wana ¿wongo/muhumbulo muhulwane • Tshivhumbeo • Kudzudzanyele kwa tshiteidzhi. [25] KANA MBUDZISO 14 (Mbudziso pfufhi) HA U TSA NDI HA U GONYA – LL Mafenya na NA Milubi NA ZWONE ZWI A DINA – LL Mafenya Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. Marubini: U sa μivha Musandiwa wanga, nda thusea hu hone ndo ya kha zwihulu. Ndi hune nda μo vhona vhana vha tshi bebiwa μuvha ¼i¿we na ¼i¿we nda μo zwi kona. Ngoho ndo μi½ea tshigwevho tsha vhutshilo hanga ho¾he. Hou¼a ¿wana we nda vhulaha ndi μo mu humbula. Khavhe ndi iswe zwanga vhutea-mi¾a, ndo vha ndi tshi μo thusa nga maanμa vhasidzana havha vhane nda khou vhona vha tshi khou ½ula thumbu sa khovhe. Zwi a dina hezwi zwithu, u zwi lifha vhutshilo hau ho¾he. Zwino a si zwenezwi, ndi hune Musumbuluwo n½e nda μo ri ndi tshi amba nda ri mini? Areμi ndi μo vhona ¼i tshi swika, tshe ndi sokou vha ndi tshi khou shuma. (A bva). 14.1 Muambi wa mafhungo aya u khou amba e ngafhi? (1) 14.2 Ndi mini tsho itisaho uri muambi a pfe a si tsha μifhelwa? ¹alutshedzani. (2) 14.3 Ndi zwifhio zwine na zwi vhenga kha vhutshilo ha Murubini? (2) 14.4 Tshivhangi tsha khu»ano kha ¼itambwa i¼i iyi ndi tshifhio? (2) 14.5 Mu¿wali o kona u ri sia muyani kha ¼itambwa i¼i. Tikedzani phindulo ya½u. (2) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 19 DBE/Luhuhi – ¹hafamuhwe 2011 NSC 14.6 Ndi zwifhio zwe na guda nga ¼itambwa i¼i? (2) 14.7 Kuambele ukwu kwa Marubini ku mu bvisela khagala sa muthu-μe? (2) 14.8 Mu¿wali o zwi kona u gumafhi u shumisa luambo kha mafhungo e na vhala? (3) 14.9 Tshikolo tshi a thusa kha u ½ea vhagudi ngeletshedzo dza vhutshilo, vha¿we vha μi tou nanga u sa pfa. Tikedzani. (2) 14.10 Kuvhonele kwa mu¿wali siani ¼a vhasidzana vha bvisaho dzithumbu inwi ni vhona ku kwone na? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 14.11 Arali ho vha hu inwi Marubini ni tshi khou haniwa nga mu¾hannga we a ni tshinya no vha ni tshi μo ita mini? (2) 14.12 Ni a pfela vhu¾ungu Marubini kha zwe a ¾angana nazwo? Tikedzani phindulo ya½u. (2) [25] KANA MBUDZISO 15 (Mbudziso ndapfu) MILOMO YA ¸UKALA – MP ¸efefe Sengulasni kubveledzelwe kwa μirama iyi no μisendeka kha: • U wana ¿wongo/muhumbulo muhulwane • Tshivhumbeo • Kudzudzanyele kwa tshiteidzhi. [25] KANA MBUDZISO 16 (Mbudziso pfufhi) MILOMO YA ¸UKALA – MP ¸efefe Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. Vho-Buku¾a: (Vha tshi sala vha tshi amba vhe vho¾he) U ya penga hoyu musadzi. Hoyu mutukana ndi fanela u dzula ndi tshi khou mu kadzinga. Ha faneli u wana tshifhinga tsha u μiphina, vhunga a tshi nga wana tshifhinga tsha u vha tsini na Ntshengedzeni. Zwa ralo tshipihiri tshanga tshi nga vho μo bvela khagala. O tea u mbona sa ndau mutukana. A re Ntshengedzeni i¾ali o no μi tou vha lufarathonga lwanga. Litshani ndi μiphi½e nga maanμa anga. Khokhonya i¾ali i tshi ¼a maanμa ayo. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 20 DBE/Luhuhi – ¹hafamuhwe 2011 NSC 16.1 Musadzi ane a khou pfi u a penga nga muambi ndi nnyi? (1) 16.2 Ndi mini zwo itisaho uri muambi a ambe nga nμila iyi ye a amba ngayo? (2) 16.3 No sedza tshipiμa itshi tshe na vhala na mafhungo a μirama yo¾he ni vhona ndivho ya μirama iyi i ifhio? (2) 16.4 Tshivhangi tsha khuμano μiramani iyi ndi mini? (2) 16.5 Mafhungo aya e na vhala a wela kha tshipiμa tshifhio tsha puloto? (2) 16.6 Kuambele ukwu kwa Vho-Buku¾a ku vha bvisela khagala sa muthu-μe? (2) 16.7 Ndi zwifhio zwine na sanda kha vhutshilo ha Vho-Buku¾a. Dodombedzani. (3) 16.8 Mu¿wali o zwi kona u gumafhi u shumisa luambo kha mafhungo e na vhala? (2) 16.9 Tshikolo mathina tshi a thusa kha thasululo ya thaidzo dza vhagudi. Tikedzani fhungo i¼i nga zwi bvaho buguni iyi. (2) 16.10 Kuvhonele kwa mu¿wali siani ¼a vhanna vha tambudzaho vhana lwa vhudzekani ni vhona ku kwone na? Tikedzani phindulo ya½u. (3) 16.11 Arali ho vha hu inwi Ntshengedzeni ni tshi khou tambudzwa nga khotsi a½u no vha ni tshi μo ita mini? (2) 16.12 Ni a pfela vhu¾ungu Vho-Buku¾a kha zwe vha ¾angana nazwo mafheloni a iyi bugu? Tikedzani phindulo ya½u. (2) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 25 MARAGAGU¹E: 80 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa