Tshivenda HL Grade 12 Paper 1 Feb March 2011 Question Paper

Downloaded from hlayiso.com GRADE 12 NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL) BAMMBIRI ·A U THOMA (P1) LUHUHI/¹HAFAMUHWE 2011 MARAGA: 70 TSHIFHINGA: awara 2 Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 10. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1 2 DBE/Luhuhi –¹hafamuhwe 2011 NSC PFESESANI 1. Bammbiri i¼i ¼i na KHETHEKANYO THARU: KHETHEKANYO YA A: Tholokanyonμivho (30) KHETHEKANYO YA B: Manweledzo/Samari (10) KHETHEKANYO YA C: Phenμa na kushumiselwe kwa luambo (30) 2. Vhalani ndaela DZO¹HE nga vhuronwane. 3. Fhindulani mbudziso DZO¹HE kha hedzi khethekanyo. 4. Thomani khethekanyo IºWE na IºWE kha sia¾ari ·ISWA. 5. Hune khethekanyo i¿we na i¿we ya fhelela hone ni talele. 6. Nomborani phindulo dza½u zwi tshi anana na kunomborelwe kwa mbudziso. 7. Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso ni pfuke mutala ni kone u ya kha i tevhelaho. 8. ºwalani zwi no vhalea, nahone nga vhudele. 9. Ni dzhiele nzhele zwiga zwa u vhala, mupele¾o, tswayo na khethekanyo ya maipfi. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1 3 DBE/Luhuhi –¹hafamuhwe 2011 NSC KHETHEKANYO YA A: THOLOKANYON¶IVHO MBUDZISO 1 Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzi a tevhelaho. Mu¾ani wa Tshikwashule zwo dzhia mi¿waha mi¾anu hu sa wanali ¿wana. Vhakalaha na vhakegulu vha thoma u gungula. Mme a Vho-Tshikwashule vho »a na muhumbulo wa uri hu yiwe ha khaladzi avho Vho-Mamidze uri hu ambiswe Tshikomba uri a vhe mufumakadzi wa vhuvhili ane a »o vha bebela ku»uhulu. Mukegulu vho ri Tshikomba ndi phindulo ya thaidzo ya hafha mu»ini. Muhumbulo uyo Vho-Tshikwashule a vho ngo ima nawo. Vho-Maria vho »o gonya miri. Vho »o vha na ¿wana wa mutukana we a rinwa/irwa ¼a Mu¼aifa. Mu¼aifa o »o vha tanzhe na phedzi mu¾ani uyu. Vhabebi vhawe vha tou mu fara sa gumba sa izwi vho vha vhe na zwavho. Vho vha vha sa ¾o»i a tshi paliwa, kana vho vha vha tshi vhona unga a muthihi u »o bva vhavhili. Mu¼aifa o »o vha nde¿wa i si na vhukono. Musi a tshi ¾o»a tshithu tshi¿we na tshi¿we afho hayani vha tshi mu ½ea. E kha gireidi 5, a thoma u tou vha tetshela uri u ¾o»a vhugai ya u ¼a tshikoloni. Vha sa mu fha ine a khou i ¾o»a o vha a sa yi tshikoloni. ·i¿we »uvha Mu¼aifa a levhela Vhugala muhura wawe, a mu vhudza nga ha vhushai ha mu¾ani wa hawe. Vhugala a rwa Mu¼aifa, a gidimela hayani a tshi khou lila. A wana mme awe vha sa athu u ya mushumoni ngei sibadela tsha ¶ivhambele. A ¾avha gosi ¼ihulu. Vha tshi mu vhudzisa uri u khou lilela mini, a amba uri o rwiwa nga Vhugala. Vho »o bva nga luvhilo vho livha ha Vhugala. Vhugala o ri u vha vhona a shavha. Vho mu vhidzelela vha ri a songo vha vhulahela ¿wana wavho muthihi fhedzi, a rwe vha mme awe vho »adzaho mu»i. Mu¼aifa o ri u phasa phuraimari a ya sekondari ya Zwi»ivhevho. Henefho ndi he a thoma u »idzhenisa kha tshigwada tsha vhaswa vha sa ¾honifhi vhagudisi. A tshi ralo u kolela vha¿we vhagudisi nga zwiambaro zwine vha ambara kana mimo»oro ine vha tshimbila ngayo. Ho »o ri ¼i¿we »uvha mugudisi Vho-Thiba vha tshi khou ¾o»a tshu¿wahaya vha wana Mu¼aifa a songo ¿wala. Vha tshi mu vhudzisa uri mulandu a songo ¿wala a amba uri o vha o neta nga u tamba. Vha ri kha bvele nn»a, ene a hana. Vha ya khae uri vha mu bvisele nn»a. A vha vhudza uri vha songo fara hemmbe yawe ya u »ura sa izwi vha si nayo. O ralo a takuwa a bvela nn»a. Tsimbi i tshi lila a vhuyelela ki¼asini a tshi khou »irwa khana a tshi ri: ''A thi shavhi muthu na muthihi.'' Mugudisi Vho-Gwambe vho mbo »i dzhena, Mu¼aifa a ya a dzula fhasi. Vho vhudza vhagudi uri vha bvise tshu¿wahaya. Vha tshi swika kha Mu¼aifa vha wana a songo ¿wala. Vha tshi mu vhudzisa a ri o vha o neta. Vha tshi ri kha bvele nn»a a doba mukhwama wawe a ¿u¿una, a tshi khou bammba o panga zwan»a tshikwamani. A tshi tou mu½angoni khithi, a ¾angana na Vho-Thiba vha tshi khou »a u mu vhidza. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1 4 DBE/Luhuhi –¹hafamuhwe 2011 NSC Vho-Thiba vha tshi swika nae ofisini, Vho-Gwambe vha vha vha tshi khou dzhena. Vha wana Vho-Thiba vha tshi khou mu sengisela zwe a vha a tshi khou amba ki¼asini, a si fhindule. Vho-Gwambe na vhone vho vha vha tshi khou »a u mu kaidzela zwe a vha a tshi khou ita ki¼asini. Vha tshi amba nae a sokou tulu nga n»ila ya u sumbedza swili. ¹hohoyatshikolo vhe tutu, vha ri: ''Naa hu khou bvelela mini?'' Vhagudisi vha ¾alutshedza uri Mu¼aifa ho ngo ¿wala tshi¿wahaya, vha tshi amba nae u ita swili.¹hohoyatshikolo vho mbo »i ri kha fhiwe tshigwevho, fhedzi ene a hana. Ndi hone ¾hohoyatshikolo vha tshi ri kha ye hayani u vhidza mubebi. A bva a swika a ima nn»a a sa ye. Bureki ya swika, Mu¼aifa a μi ya hune a ¼a hone nga ma»uvha. A tshi swika a bvisa tshikhafuthini tshawe tshi re na KFC a thoma u ¾ongela Lusani we a vha a tshi khou sevha nga atsha. Lusani o bva na u kon»elela a vhuya a fhindula a ri, ''Ni khou ¾ongisa mini ni tshi tou vha ¿wana muthihi sa wa gwitha?'' Mu¼aifa a tshi pfa izwo a takuwa a ima sa o »iimiselaho u lwa na Lusani. A tshi ri a pose vili kha Lusani ¼a mbo humpa. Lusani a posa vili ¼awe ¼a tou dzula zwavhu»i kha i¾o ¼a Mu¼aifa. A tshi ndo gobagoba mavili a vho tou mu nela sa mvula ya tshirulu. Ndi hone Mu¼aifa a tshi vhona uri uvha o lu ritha lutanda lu na mabu, a rembuluwa a shavhela ofisini ya ¾hohoyatshikolo, fhedzi a wana vha siho. Lusani ene e murahu. Mu¼aifa a livha he Vho-Thiba na Vho- Gwambe vha vha vhe hone a tshi khou lila a tshi ri: ''Lusani u a mmbulaha.'' Vha tshi lavhelesa vha wana ndi Mu¼aifa. Milomo yo rutshuluwa i vho nga thavha ya Tswime. Vha tshi sengiswa ha wanala uri o levhaho ndi Mu¼aifa. Vho-Thiba vha sokou ri: ''Ntsa ya mulomo mathina a i na nguvho.'' Lusani o mbo »i vha o lafha vhu¼a vhunde¿wa. A tshi ndo kola vhagudi vho vha tshi mbo »i ri, ''Ri vhidze Lusani?'' Muthada i mbo »i ri hwete. Zwo itwaho kha Mu¼aifa yo vha ngudo na kha vha¿we. 1.1 Musidzana we a vha a tshi vho ¾o»ou malelwa Vho-Tshikwashule ndi nnyi? U na vhushaka-»e navho? (2) 1.2 Ndi mini tshe tsha ita uri muhumbulo uyo wa u mala u si tsha bvela phan»a? (2) 1.3 Mufumakadzi wa Vho-Tshikwashule o vha a tshi pfi nnyi, nahone o vha a tshi shuma ngafhi? (2) 1.4 Bulani dzina ¼a ¿wana wa Vho-Tshikwashule ni dovhe ni sumbedze uri ndi ngani vho vha vha sa funi a tshi paliwa nga muthu. (2) 1.5 Ndi mini tsho fhambanyaho ¿wana wa Vho-Tshikwashule na Vhugala? (2) 1.6 Mu¾a wa Vho-Tshikwashule na wa ha Vhugala i fhambana hani? (2) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1 5 DBE/Luhuhi –¹hafamuhwe 2011 NSC 1.7 ¹alutshedzani muhumbulo muhulwane wa mafhungo aya. (2) 1.8 Zwe ¿wana wa Vho-Tshikwashule a itela Lusani zwi tshi kwama zwi¼iwa zwi bvukulula hani mvumbo yawe? (2) 1.9 Ndi afhio masiandaitwa e a bvelela kha ¿wana wa Vho-Tshisikule nga zwe a itela Lusani? (2) 1.10 Fhindulani nga Ee kana Hai, ni dovhe ni tikedze. 1.10.1 Vho-Tshikwashule vha funa mufumakadzi wavho nga maan»a. (2) 1.10.2 Mu¼aifa ndi ¿wana e e¾he kha vhabebi vhawe. (2) 1.11 Ni pfesesa mini nga murero wo talelwaho zwi tshi elana na mafhungo e na vhala? (2) 1.12 Zwe Mu¼aifa a vha a tshi tshilisa zwone zwi a tendisea? Tikedzani (2) 1.13 Mme a Vho-Tshisikule vha sumbedza u dzhia sia. Bviselani khagala he vha sumbedza hone u dzhia sia, ni dovhe ni tikedze phindulo ya½u. (2) 1.14 Ni a pfela vhu¾ungu ¿wana wa Vho-Tshikwashule kha zwe a itwa nga Lusani? Tikedzani. (2) ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1 6 DBE/Luhuhi –¹hafamuhwe 2011 NSC KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO/SAMARI MBUDZISO 2 Vhalani mafhungo a tevhelaho uri ni »o kona u a nweledza nga phara i re na mbuno dzi sa fhiri SUMBE, ni tshi sumbedza malwadze ane a khou tambudza vhathu vhutshiloni havho. Maipfi a samari ya½u a vhe a u bva kha 80 u swika 90. Ni ¿wale tshivhalo tsha maipfi a kha zwitange mafhedziseloni a phindulo ya½u. MALWADZE Vhathu vhutshiloni vha tshila vha tshi ¾angana na khaedu dzo fhambanaho. Dzi¿we dza dzikhaedu dzenedzi ndi malwadze a dziedzaho vhutshilo. Vhulwadze ha u tshuwa vhu nga vha ita uri vha pfe vho hanganea vhukuma. Zwifhinga zwinzhi zwi a sokou itea hu si na zwiitisi ngomu. Dzialwa ene ndi mugudi sekondari ya Tsharivhone a dinwaho nga u sokou tshuwa (u ofha). O »o topolwa uri a ite dibeithi. Nga »uvha ¼a hone nda wana mbilu yawe i tshi divhithela n¾ha. Mabiko o vha a tshi tou phopha thovhela. Muhulwane i tshi amba yo vha i tshi ita i tshi fhelelwa nga muya. O »o ri a tshi swika hayani nga u sa fhulufhela zwe a vha a khou amba dibeithini, a sokou funa u sedzulusa zwe a vha a khou amba u dovha na u dovha. Iyi yo vho »o vha n»owelo i sa langulei khae ya u humbula nga ha tshithu tshithihi tshifhinga tsho¾he, zwo vhangwa nga dzone nyofho. Vho-A¼idzulwi mme awe ngei mushumoni zwo vha zwi sa tsha vha nakela vha tshi ¾o»ou fhungudzwa. Vha tshi vhuya hayani vha wana Dzialwa a kha ¼ene¼i ga»a ¼awe. Vho ri u zwi vhona zwa ½a½a u vha engedzela mutsiko vhunga na mushumoni vha khou ¾angana na zwi kon»aho. Thiathu nga u sa pfuka zwikete, o »o wana i¿we khomba i bvaho Swazini a vho »o tswea mbilu naho a sa i »ivhi. Ma»uvha a si mangana o »o wanala e na »orobo a sa tsha zwi kona. U vhudza khonani dzawe zwe vhutoto. Vho-Thiba vho ri vha tshi tou vhuya thavhani u rema basha, vha mbo »i thoma u sokou ho¾ola vha tshi bvisa na zwilangwa zwi re na malofha. Musi vha tshi ya u ¾olwa vha wanala vhe na lufhia lwo no go»ombela. A vho ngo vhuya vha dzula lungana vha songo fhandekana na¼o. Musiwalo o vha a tshi ri o e»ela a sokou bva mabiko na u dzulela u sokou pfa »ora tshifhinga tsho¾he. Khonani yawe o mu eletshedza uri a ye u ¾olwa sibadela a vho fhedza o wanala e na swigiri. U vho tou tshila nga u i langula. Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1 7 DBE/Luhuhi –¹hafamuhwe 2011 NSC Vho-Tshigwili vho vha vha tshi sokou dzula vha tshi vhilahela nga vhana vhavho vha no khou shashata na shango. Vho mbo »i farwa nga vhulwadze ha mbilu na vhone vha fhedza vho sia vhathu. ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 10 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1 8 DBE/Luhuhi –¹hafamuhwe 2011 NSC KHETHEKANYO YA C: PHEN¶A NA KUSHUMISELWE KWA LUAMBO MBUDZISO 3 3.1 ¹alelani zwifanyiso zwi tevhelaho ni dovhe ni vhale na mafhungo o ½ekedzwaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khazwo. A Vhannani! Ndo vha ndi tshi ri zwino-vho hu »o WADINI YA »a mutukana. MATHENITHI B Ndo »iwanela gombakomba ¼anga hafhu. Madukana na one ha iti. 3.1.1 Topolani ¼i»iiti ¼o shumiswaho ni dovhe ni ¼i shumise fhungoni ¼i pfalaho. (2) 3.1.2 Topolani ¼ibulafhethu ni dovhe ni ¼i shumise fhungoni ¼i pfalaho. (2) 3.1.3 Vhambedzani vhu»ipfi ha muthu wa tshifanyiso A na wa tshifanyiso B. (2) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1 9 DBE/Luhuhi –¹hafamuhwe 2011 NSC 3.1.4 Mafhungoni aya hu na ¼iaravhi, inwi ¼i topoleni ni ¼i shumise fhungoni ¼i pfalaho. (2) 3.1.5 Topolani luvhengelambiluni lu re khagala mafhungoni aya ni dovhe ni tikedze phindulo ya½u. (2) 3.2 Vhalani tshibveledzwa tshi tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khatsho. Maambiwa a mu¾angano wa vhadzulapo vha Tshaluvhengo wo farwaho nga dzi 15 Phando 2011. 1. Vhafunzi Vho-Tshibode vho ranga vhathu phan»a kha u imbiwa ha Luimbo lwa Lushaka. 2. Mudzulatshidulo wa Siviki Vho-Baphathi vho ¾anganedza vhathu na u bula ndivho ya mu¾angano. 3. Vhathu vho¾he vho »a nga nn»a ha Vho-Nyadenga Dzegere vhe vha pfi vha a lwala. 4. Maambiwa a mu¾angano wo fhiraho o vhalwa a ¾anganedzwa o ralo. 5. Fhungo ¼a »uvha 5.1 Vhathu vho sumbedza u sa fushea nga mvelelo dza gireidi 12 dza 2010 he vhunzhi ha vhagudi vha bva nga ¼itswu. Ha khwa¾hiswa ¼a uri hu fanela u itwa tshithu. 5.2 Vho-Langanani vho ri vhagudi vha tea u kuvhangana kerekeni vha vhala hone hu na vhulavhelesi. Nn»u yo ima na fhungo i¼i. 3.2.1 Mafhungo a tshibveledzwa itshi a kha ¼ikhathi/tshifhinga tshifhio? (1) 3.2.2 Bulani tshite¿wa TSHITHIHI tsho siedzwaho kha tshibveledzwa itshi. (1) 3.2.3 ¸eani ¼ifhanbanyi ¼a ipfi ¼o talelwaho ni dovhe ni ¼i shumise fhungoni ¼i pfalaho. (2) 3.2.4 Topolani dzina ¼i re na thangi i buletshedzaho mbeu ya tshisadzini ni dovhe ni ¼i shumise fhungoni ¼i pfalaho. (2) 3.2.5 Isani fhungo ¼i tevhelaho kha luambo lwo livhaho/lwa dairekhiti: Vho-Langanani vho ri vhagudi vha tea u kuvhangana kerekeni vha vhala hone hu na vhulavhelesi. (2) 3.2.6 Topolani ¼iidioma ¼o shumiswaho afho mafhungoni ni ¼i shumise fhungoni ¼i pfalaho. (2) Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1 10 DBE/Luhuhi –¹hafamuhwe 2011 NSC 3.3 ¹alelani khungedzelo i tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khayo: FHETHU HA U AWELA HA SHOTHODZO HONE VHUKIMVI KHA ·ISANANGA Vha e»ela vha »o tou Vha tama u iswa Ma¾o avho anga si fure. »a vha vuswa. ngafhi? Mitengo yashu ndi dzhiawolala R500,00 fhedzi vhusiku vhuthihi. Shothodzo Shothodzo Shothodzo Shothodzo 3.3.1 Khephusheni ya khungedzelo iyi ndi ifhio? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 3.3.2 Kha khungedzelo iyi hu na ipfi ¼i songo pele¾waho nga n»ila yone. ·i topoleni ni ¼i shumise fhungoni no ¼i khakhulula. (2) 3.3.3 Ni pfesesa mini nga ipfi vhukimvi? ¹alutshedzani. (2) 3.3.4 Topolani he mukungedzeli a shumisa luambo lwa u fhuredzela. Tikedzani phindulo ya½u. (2) 3.3.5 Bulani zwa ndeme zwo siedzwaho kha khungedzelo iyi. (2) ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 30 MARAGAGU¹E: 70 Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa