Gr 12 Economics P2 (Afrikaans) 2024 Possible Answers hlayiso.com

Downloaded from hlayiso.com VOORBEREIDENDE EKSAMEN 2024 NASIENRIGLYNE EKONOMIE (VRAESTEL 2) (10732) 23 bladsye

Downloaded from hlayiso.com 10732/24 VERDELING A (VERPLIGTEND) VRAAG 1 1.1 MEERVOUDIGEKEUSE-VRAE 1.1.1 C – ʼn prysoorlog  1.1.2 A – vaste  1.1.3 D – tribunaal  1.1.4 A – subsidie  1.1.5 B – verbandlenings  1.1.6 C – uitgaande  1.1.7 D – deflasie  1.1.8 B – besoedeling  (8 x 2) (16) 1.2 PASITEMS 1.2.1 F wanneer GI tussen die afsluitpunt en gelykbreekpunt is 1.2.2 A gemiddelde koste (GK) is groter as die markprys 1.2.3 E verskille kan denkbeeldig wees, net die handelsname wissel 1.2.4 D aanpassing vir die uitwerking van inflasie, lewenskoste of insetpryse oor tyd 1.2.5 H die hoogste bedrag waarteen goedere en dienste verkoop kan word. 1.2.6 I✓ die kombinasie van hoë verbruikers prysstygings en lae ekonomiese groei 1.2.7 B reisigers wat wil leer oor terreine van groot argeologiese betekenis 1.2.8 C koste vasgestel of beheer deur die regering (8 x 1) (8) 2

Downloaded from hlayiso.com 10723/24 1.3 GEE DIE TERM 1.3.1 Geknikte vraagkurwe  1.3.2 Ewewig prys  1.3.3 Minimum lone  1.3.4 Openbare-private vennootskappe  1.3.5 Produsenteprysindeks/Produksieprysindeks  1.3.6 Omgewing subsidies  / Subsidies  (6 x 1) (6) • TOTAAL AFDELING A: 30 3

Downloaded from hlayiso.com 10723/24 AFDELING B Beantwoord TWEE van die drie vrae in hierdie afdeling in die ANTWOORDBOEK. VRAAG 2: MIKRO-EKONOMIE 2.1 Beantwoord die volgende vrae. 2.1.1 Noem TWEE kenmerke van die vraagkurwe van 'n volmaakte mark. Individueel • Vraagkurwe se helling is horisontaal/volmaak elasties • Vraagkurwe se prys bly konstant • Prys, gemiddelde inkomste en marginale inkomste is gelyk OF Mark • Die vraagkurwe se helling is negatief. (skuins afwaarts).  • Pryse styg/daal wanneer die vraag toeneem/daal.  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2 x 1) (2) 2.1.2 Waarom verkies produsente/besighede ander markstrukture bo volmaakte mededinging? Maatskappye hou nie van suiwer mededinging nie omdat hulle op grond van prys met ander maatskappye moet meeding. Daarom weet maatskappye dat as daar suiwer mededinging in die mark is, hulle nie op die lang termyn positiewe ekonomiese winste kan verwag nie, omdat die verkoopprys deur die mark bepaal word.  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (1 x 2) (2) 2.2 DATARESPONS 2.2.1 Identifiseer die oorsaak van werksverliese by platinummyne, volgens die artikel. Die platinumprys het gedaal/myne het verliese gely.  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (1) 2.2.2 Noem die tipe koste wat gebruik word om die sluitingspunt van ʼn onderneming onder volmaakte mededinging te bepaal. Gemiddelde veranderlike koste / Veranderlike koste  (1) 2.2.3 Beskryf kortliks die term korttermyn aanbodkurwe. Die firma se korttermyn aanbodkurwe is die gedeelte van sy marginale kostekurwe wat bo sy gemiddelde veranderlike kostekurwe lê.  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 4

Downloaded from hlayiso.com 10723/24 2.2.4 Hoe beïnvloed die platinumprys die afsluitingspunt besluit van platinummyne? Positief Bestaande myne wat op die brink van sluiting was mag nou dalk oop bly as gevolg van beter winsgewendheid. ✓ Myne kan hulle bedrywighede uitbrei en kapitaliseer op hoë pryse, wat na groter uitset sal lei. ✓ Negatief Wanneer platinum pryse daal, kan dit moeilik wees om bedryfsuitgawes te dek, wat die besluit om tydelik of permanent te sluit, kan beïnvloed. ✓ Myne wat alreeds finansieel swaar trek sal dalk vroeêr moet sluit as gevolg van dalende pryse.✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 2.2.5 Hoe kan die Sibanye-myne verseker dat hul bedrywighede voortgaan tydens ʼn platinumprysineenstorting? • Vaartbelyn bedrywighede om produksiekoste te verminder, wat die heronderhandeling van kontrakte en die besnoeiing van onnodige uitgawes kan behels. ✓ • Maak gebruik van doeltreffender produksietegnieke en outomatisering om doeltreffendheid te verhoog en winsgewendheid teen laer pryse te handhaaf. ✓ • Pas arbeidsmag aan deur tydelike of kontrakwerkers tydens spitstye te gebruik en terug te skaal tydens afswaaie. ✓ • Belê in eksplorasie en tegnologiese innovasie om nuwe ertse te identifiseer, minerale herstelkoerse te verhoog en ontginningskoste te verlaag. ✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2 x 2) (4) 2.3 DATARESPONS 2.3.1 Identifiseer die produksie ondoeltreffende punt op die grafiek hierbo. A (1) 2.3.2 Noem EEN oorsaak van produksie ondoeltreffendheid. • Onvoldoende of infrastruktuur wat swak onderhou is  • Arbeidsmag met laer vaardighede en produktiwiteit  • Beperkte toegang tot finansiering en kapitaal  • Burokrasie en buitensporige regeringsregulasies  • Korrupsie in die regering en die sakewêreld  • Politieke onstabiliteit en konflikte  • Swak toegang tot tegnologie en innovasie  • Swak gesondheidsorg en hoë siektevlakke  • Onbuigsame arbeidsmarkte  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (1) 5

Downloaded from hlayiso.com 10723/24 2.3.3 Beskryf kortliks die term pareto doeltreffendheid. ʼn Situasie waar hulpbronne op so ʼn manier toegewys word dat dit onmoontlik is om enige individu beter af te maak, sonder om iemand anders slegter daaraan toe te maak.  (2) 2.3.4 Verduidelik waarom allokasie ondoeltreffendheid lei tot die vermindering in die welsyn van verbruikers. • Allokasie ondoeltreffendheid sal lei tot die produksie van hoeveelhede en soorte goedere of dienste wat nie die beste vir verbruikers is nie. ✓✓ • Allokasie ondoeltreffendheid kan lei tot ʼn vermindering in verbruikersurplus/oorskot, wat die ekstra waarde is wat verbruikers ontvang wanneer hulle ʼn goed of diens kan koop teen ʼn prys laer as wat hulle bereid is om te betaal. ✓✓ • Allokasie ondoeltreffendheid veroorsaak dat produsente goedere produseer wat nie die verbruiker se behoefte weerspieël nie. (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 2.3.5 Wat is die impak van produksie ondoeltreffendheid op die koste en mededingendheid van ʼn besigheid? • Produktiewe ondoeltreffendheid beteken dat ʼn firma nie teen sy maksimum produksievermoë of teen die laagste moontlike koste werk nie.  • Ondoeltreffendheid sal daartoe lei dat ʼn onderneming hoër produksiekoste het, wat tot hoër verkooppryse en laer mededingenheid kan lei.  • Ondoeltreffende ondernemings sal nie voordeel trek uit skaalvoordele wanneer hulle hul produksie-uitset verhoog nie.  • As gevolg hiervan sal hulle nie laer pryse kan bied en ʼn groter markaandeel kan kry nie.  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2 x 2) (4) 6

Downloaded from hlayiso.com 10723/24 2.4 Verduidelik, met behulp van ʼn grafiek, die afleiding van die vraagkurwe vir ʼn individuele onderneming in die volmaakte mark. AFLEIDING VAN DIE VRAAGKURWE VIR INDIVIDUELE BESIGHEID IN ’N VOLMAAKTE MARK INDIVIDUELE BESIGHEID Mark/Nywerheid Individuele PRYS PRYS Besigheid A E V = GI= P Pe Pe V 0 0 Hoeveelheid Hoeveelheid Puntetoekenning 1. Korrekte tekening/etikettering van vraag- en aanbodkrommes van die mark = 1 punt 2. Aanduiding van ewewigspunt van die mark = 1 punt 3. Korrekte posisionering/etikettering en afleiding van die individuele besigheidsvraagkurwe vanaf die markewewigspunt by punt P (Geen punte vir slegs die individuele besigheid nie) = 2 punte Maks. = 4 punte • Die markprys word bepaal deur die vraag en aanbod van die bedryf (grafiek links) Pe.  • In ʼn volmaakte mark verkoop alle ondernemings homogene produkte. Verbruikers het geen voorkeur vir een firma se produk bo ʼn ander nie, aangesien hulle identies in kwaliteit en eienskappe is.  • Daar is ʼn groot aantal kopers en verkopers in ʼn volmaakte mark wat tot gevolg het dat geen van die individuele ondernemings die markprys kan beïnvloed nie.  • Elke firma is ʼn prysnemer, wat beteken dat hy die heersende markprys vir sy produk moet aanvaar.  • Enige besigheid kan soveel verkoop as wat hy wil teen die markprys, dit is nie nodig om die prys te verlaag om meer te verkoop nie.  • Die vraagkurwe vir ʼn individuele onderneming is dus perfek elasties en horisontaal teenoor die markprys Pe. (Grafiek aan die regterkant)  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (Maks. 4) (8) 7

Downloaded from hlayiso.com 10723/24 2.5 Hoe kan nie-markkoste, soos omgewingskoste of sosiale impakte, ingesluit word wanneer ʼn KVA uitgevoer word? • Omgewings- of sosiale impakte speel ʼn belangrike rol in projekbesluitneming.  • Om dit in die KVA-raamwerk te integreer, is noodsaaklik vir ʼn meer holistiese evaluering van projekte of beleide.  • ʼn Mens moet eers die omgewings- of sosiale impakte wat met die projek verband hou identifiseer en beskryf.  • Dit kan omgewingsfaktore soos lug- en watergehalte, biodiversiteit en sosiale faktore soos gemeenskapskohesie, kulturele erfenis of openbare gesondheid insluit.  • Deur die kundiges en belanghebbendes te vra om hul insigte te gee, sal ʼn omvattende begrip van die omgewings- of sosiale impak verseker word.  • Sosiale impakte, opnames, fokusgroepe en deelnemende metodes kan waardevolle kwantitatiewe en kwalitatiewe data verskaf.  • ʼn Ekologiese voetspoorstudie kan gebruik word om die omgewingsimpak van ʼn projek te bepaal.  • Bereken die geleentheidskoste van koste-items wat in die projek gebruik word.  Byvoorbeeld, as grond vir omgewingsbewaring gebruik word, skat die geleentheidskoste deur die potensiële alternatiewe gebruike, soos landbou of ontwikkeling, in ag te neem.  • Die akkurate beoordeling en integrasie van omgewings- of sosiale impakte in die koste-voordeel-analise (KVA) raamwerk is ʼn komplekse, maar noodsaaklikheidstaak.  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (Ken ʼn maksimum van 2 punte toe vir blote lys van feite/voorbeelde) (4 x 2) (8) [40] VRAAG 3: KONTEMPORÊRE EKONOMIESE SAKE 3.1 Beantwoord die volgende vrae. 3.1.1 Noem enige TWEE internasionale protokolle, oor die omgewing, tussen 1990 en 2016. • Rio de Janeiro Aardberaad (1992)  • Kyoto-protokol vir Klimaatsverandering (1997)  • Johannesburgse Beraad (2002)  • Millenium-ontwikkelingsdoelwitte (2015)  (2 x 1) (2) (Aanvaar enge ander korrekte relevante antwoord) 3.1.2 Hoe dra toerisme by tot klimaatsverandering? Toerisme is verantwoordelik vir ongeveer 8% van die wêreld se koolstofvrystellings. Van vliegtuigvlugte en bootritte tot aandenkings en verblyf, verskeie aktiwiteite dra by tot toerisme se koolstofvoetspoor.  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (1 x 2) (2) 8

Downloaded from hlayiso.com 10723/24 3.2 DATARESPONS 3.2.1 Identifiseer EEN geleentheid wat toerisme geskep het om entrepreneurskap in Suid-Afrika te ontwikkel. • B & B-gastehuise  • Die opening van restaurante  • Verkoop kuns en handewerk aan toeriste  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (1) 3.2.2 Noem EEN loopbaan wat verband hou met toerisme. • Toer begeleiding  • Natuurbewaarder  • Natuurbewaring  • Ontwikkel en verbeter klein ondernemings  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (1) 3.2.3 Beskryf kortliks die term transito-toeris. ʼn Transito-toeris is ʼn reisiger wat ʼn aansluitingsvlug of ander vorm van vervoer op ʼn spesifieke plek het, en wat minder as 24 uur op daardie plek bly voordat hy na hul eindbestemming gaan.  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 3.2.4 Hoe word toerisme internasionaal deur Suid-Afrika bemark? • Suid-Afrikaanse toerisme (SAT) se bemarkingstrategie is gefokus op die bevordering van Suid-Afrika se unieke diversiteit, insluitend sy pragtige natuurskoon, ryk natuurlewe, lewendige kultuur en heerlike kookkuns.  • SAT werk ook saam met sy vennote in die toerismebedryf om Suid- Afrika internasionaal te bevorder. SAT werk byvoorbeeld saam met lugrederye, toeroperateurs en reisagente om spesiale pakkette en potensiële toeriste aan te bied.  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 3.2.5 Hoe kan toerisme geslagsongelykheid in Suid-Afrika verminder? • Skep gelyke geleenthede vir vroue wat in toerisme werk.  • Inspireer vrouetoerisme-entrepreneurskap.  • Bevorder vroue deur toerisme-onderwys en -opleiding.  • Moedig vroue aan om in toerisme te lei.  • Ondersteun vroue in die gemeenskap en tuisgebaseerde toerisme- onderneming.  • Toerisme kan vroue op verskeie maniere bemagtig, veral deur die voorsiening van werksgeleenthede en deur inkomstegenererende geleenthede  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2 x 2) (4) 9

Downloaded from hlayiso.com 10723/24 3.3 DATARESPONS 3.3.1 Identifiseer die oorsaak van inflasie in die grafiek hierbo Kostedruk/afname in aanbod / ‘n Toename in produksiekoste  (Aanvaar enige faktor wat ‘n verskuiwing in aanbod sal veroorsaak) (1) 3.3.2 Noem die tipe inflasie wat hoogs wisselvallige pryse uitsluit. Kerninflasie  3.3.3 Beskryf kortliks die term allesomvattende inflasie. Allesomvattende inflasie is ʼn maatstaf van inflasie wat die pryse van alle goedere en dienste wat in ʼn ekonomie geproduseer word, in ag neem. Dit word bereken met behulp van die Implisiete BBP-deflator, wat die verhouding van BBP teen huidige pryse tot BBP teen konstante pryse is.  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 3.3.4 Beskryf die effek van inflasie op arbeidsonrus. Wanneer pryse vinnig styg, sal werkers waarskynlik hoër lone eis om tred te hou met die stygende lewenskoste en dit kan tot stakings en ander vorme van arbeidsonrus lei.  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 3.3.5 Verduidelik die effek van inflasionêre verwagtinge op produsente. Hoë inflasionêre verwagtinge kan ʼn beduidende impak op die ekonomie hê, wat moontlik tot die volgende lei: • Besighede kan sukkel om vir die toekoms te beplan en beleggingsbesluite te neem weens onsekerheid oor toekomstige prysvlakke.  • As produsente verwag dat verkooppryse in die toekoms sal styg, kan hulle aangespoor word om produksie nou te verhoog om munt te slaan uit hoër toekomstige winste. Dit kan lei tot hoër ekonomiese uitset en belegging in produksievermoë.  • Erosie van koopkrag: As insetkoste vinniger styg as verkooppryse, kan produsente se winste daal, selfs al verhoog dit pryse. Dit kan hulle dwing om koste te besnoei of produksie te verminder, wat werkgeleenthede en ekonomiese aktiwiteit beïnvloed.  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2 x 2) (4) 10

Downloaded from hlayiso.com 10723/24 3.4 Onderskei tussen fiskale maatreëls en monetêre maatreëls om inflasie te bekamp. • Fiskale maatreëls is gerig op staatsinkomste en -uitgawes, terwyl monetêre maatreëls hoofsaaklik te doen het met rentekoerse en die geldvoorraad.  • Fiskale beleid word deur die regering beheer, terwyl monetêre beleid deur die sentrale bank bestuur word.  • Monetêre maatreëls, veral rentekoersveranderings, kan dikwels vinniger geïmplementeer word as fiskale beleide, wat wetgewende goedkeuring mag vereis en vertraagde uitwerking kan hê.  • Fiskale maatreëls is geneig om verbruikers en besighede direk te beïnvloed deur belasting en staatsbesteding, terwyl monetêre maatreëls inflasie indirek beïnvloed deur finansiële markte en kredietbeskikbaarheid.  • Beide fiskale en monetêre maatreëls het ten doel om inflasie te verminder, maar werk deur verskillende meganismes en op verskillende vlakke van die ekonomie.  Fiskale maatreëls • Dit is maatreëls wat deur die regering (tesourie) toegepas word om inflasie te bekamp  • Verhoging van direkte belasting om besteebare inkomste te verminder en buitensporige vraag te bekamp  • Verhoging van indirekte belasting soos BTW, aksyns en doeanebelasting om spesifieke pryse te verhoog en vraag te beperk  • Vermindering van staatsbesteding om besteebare inkomste te verminder en sodoende die vraag te beperk  • Implementering van maatreëls om produktiwiteit soos belastingkortings te verbeter, om die aanbodposisie te verbeter  (Maks. 4) Monetêre maatreëls • Dit is maatreëls wat deur die sentrale bank (SARB) toegepas word om inflasie te bekamp  • Verhoog die repokoers aan banke om die beskikbaarheid van krediet aan verbruikers te verminder  • Verhoog die rentekoerse om dit duurder te maak om te leen en sodoende die vraag te verminder  • Verminder die geldvoorraad deur middel van oopmarktransaksies deur staatseffekte te verkoop  • Verhoog banke se kontantreserwevereistes om hul geld wat beskikbaar is vir uitleen aan kliënte te verminder  • Stel valuta- en kredietbeheer in  (Maks. 4) (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2 x 4) (8) 3.5 Wat is die impak van wisselkoerse op toerisme? • Wisselkoerse beïnvloed die vraag na toerisme deur die relatiewe koste en voordele van reis na verskillende bestemmings te beïnvloed.  • Wanneer ʼn geldeenheid waardeer, of in waarde toeneem, word dit goedkoper vir die houers van daardie geldeenheid om goedere en dienste in die buiteland te koop.  11

Downloaded from hlayiso.com 10723/24 • Dit maak buitelandse reise aantrekliker en bekostigbaarder en stimuleer uitgaande toerisme.  • Omgekeerd, wanneer ʼn geldeenheid depresieer of in waarde daal, word dit duurder vir die houers van daardie geldeenheid om goedere en dienste in die buiteland te koop.  • Dit maak buitelandse reise minder aantreklik en bekostigbaar en ontmoedig uitgaande toerisme.  • As die Amerikaanse dollar byvoorbeeld teen die Rand waardeer, sal Amerikaners dit goedkoper vind om na Suid-Afrika te reis, terwyl Suid- Afrikaners dit duurder sal vind om na die VSA te reis.  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoorde) (Ken ʼn maksimum van 2 punte toe vir blote lys van feite/voorbeelde) (4 x 2) (8) [40] 12

Downloaded from hlayiso.com 10723/24 VRAAG 4: MIKRO-EKONOMIE EN KONTEMPORÊRE EKONOMIESE SAKE 4.1 Beantwoord die volgende vrae. 4.1.1 Noem enige TWEE wêrelderfenisgebiede. • Richtersveld Kulturele en Botaniese Landskap  • iSimangaliso Vleilandpark  • Kaapse Blommestreek  • Wieg van die mensdom  • Mapungubwe Kulturele Landskap  • Robbeneiland  • Ukhahlamba/Maloti Drakensbergpark  • Vredefort Koepel  • Khomani Kulturele Landskap  • Barberton Makhonjwa-berge  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord) (2 x 1) (2) 4.1.2 Hoe dra die onvolmaakte verdeling van inkomste en welvaart by tot markmislukkings? • Ongelyke verdeling van inkomste en rykdom kan toegang tot hulpbronne beperk, wat individue se vermoë om ten volle aan markte deel te neem, belemmer. ✓✓ • Laer-inkomste individue het beperkte toegang tot onderwys, wat lei tot ʼn minder geskoolde arbeidsmag, wat doeltreffendheid in die arbeidsmark beïnvloed. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (1 x 2) (2) 4.2 DATARESPONS 4.2.1 Identifiseer die instelling in die tekenprent wat met ʼn volmaakte mark ooreenstem. • Die JSE /Johannesburgse Effektebeurs/Johannesburgse Sekuriteitebeurs  (1) 4.2.2 Noem EEN tipe belasting wat op dagga-verwante produkte gehef kan word. • Verkoopsbelasting  • BTW  • Sonde belasting/Aksynsbelasting  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (1) 4.2.3 Beskryf kortliks die term markregulasies. • Reëls wat deur owerhede ingestel is om te verseker dat markte regverdig en doeltreffend funksioneer.  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 13

Downloaded from hlayiso.com 10723/24 4.2.4 Verduidelik waarom ʼn belasting op dagga kan help om oorverbruik/ misbruik te voorkom indien dit sonder enige wettige beperkings gewettig word. • Belasting verhoog die prys van dagga produkte, wat dit minder bekostigbaar maak, veral vir pryssensitiewe verbruikers soos die jeug.  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 4.2.5 Evalueer die eksternaliteite van die wettiging van dagga op die Suid- Afrikaanse ekonomie. Positiewe impak • Toename in inkomste vir die regering deur belasting (aksynsbelasting).  • Toenemende aantal kommersiële plase wat dagga verbou en moontlik ʼn groter aantal werksgeleenthede.  • Dagga-wettiging bied boere die geleentheid om hul gewasse te diversifiseer.  • Verminderde besteding aan gekriminaliseerde aktiwiteite soos polisiëring en moontlike hof inmenging, waardeur die regering se besteding aan vervolging van daggagebruikers verminder word.  • Sosiale voordele medikasie op mense wat aan epilepsie ly.  Negatiewe impak • ʼn Verhoogde gebruik van dagga, veral jongmense wat ernstige verslawing en skadelike newe-effekte soos breinskade en longkanker het.  • Toename in uitgawes vir openbare gesondheid om newe-effekte te behandel.  • Verhoogde koolstofdioksied van boerdery wat klimaatsverandering kan beïnvloed.  • ʼn Verhoging in aksynsbelasting op cannabis kan die vraag na wettige daggaprodukte laat daal.  • Tans is die verbouing beperk tot privaat gebruik en mediese gebruik, ooreenstemmende regulasies fokus op die beperking van die aanbodkant eerder as die vraagkant.  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2 x 2) (4) 14

Downloaded from hlayiso.com 10723/24 4.3 DATARESPONS 4.3.1 Identifiseer EEN negatiewe impak van inflasie op toerisme uit die uittreksel hierbo. • Toename in reisverwante koste ✓ • Afname in die koopkrag van toeriste ✓ (1) 4.3.2 Noem EEN ander oorsaak vir die afname in toerisme anders as inflasie. • Corona-virus inperking/COVID-19  • Ekonomiese impak van Rusland-Oekraïne oorlog op wêreldmarkte  • Styging in energie- en voedselkoste.  • Beurtkrag  (1) (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) 4.3.3 Beskryf kortliks die term kulturele diversiteit. • Kulturele diversiteit verwys na die bestaan van ʼn verskeidenheid kulture binne ʼn samelewing en dit omvat die verskillende gebruike, tradisies, oortuigings, waardes en tale waaruit die menslike ervaring bestaan.  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 4.3.4 Beskryf die effek van toerisme op infrastruktuurontwikkeling. Toerisme lei dikwels tot die ontwikkeling van infrastruktuur, soos paaie, lughawens en openbare vervoer, wat beide toeriste en inwoners bevoordeel.  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 4.3.5 Hoe kan inheemse kennisstelsels bydra tot die bevordering van toerisme? • IKS kan insig gee in plaaslike kulture, tradisies en praktyke, waardeur toeriste ʼn dieper begrip en waardering vir die bestemming kan kry, en dit kan lei tot meer outentieke en verrykende toerisme-ervarings.  • IKS kan ʼn magdom inligting verskaf oor plaaslike flora en fauna, tradisionele handwerk, unieke kulturele praktyke en hierdie inligting kan gebruik word om nuwe en diverse toerismeprodukte en ervarings te ontwikkel wat ʼn groter verskeidenheid besoekers lok.  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2 x 2) (4) 15

Downloaded from hlayiso.com 10723/24 4.4 Verduidelik hoe prys en uitset op kort termyn onder monopolistiese mededinging bepaal word. • Monopolistiese mededinging is ʼn markstruktuur waar ʼn groot aantal firmas soortgelyke, maar nie uitruilbare, produkte produseer.  • Maatskappye in monopolistiese mededinging tree op as prysmakers en stel pryse vir goedere en dienste vas.  • Ondernemings in monopolistiese mededinging kan pryse verhoog of verlaag sonder om ʼn prysoorlog aan te wakker, wat dikwels in oligopolieë voorkom.  • Die monopolistiese mededinger sal die winsmaksimerende uitsetvlak kies waar MI = MK, en dan die prys hef vir daardie hoeveelheid uitset soos bepaal deur die markvraagkurwe.  • As daardie prys bogemiddelde koste is, verdien die monopolis positiewe winste.  • Omdat die individuele firma se vraagkurwe afwaarts skuins is, wat markkrag weerspieël, sal die prys wat hierdie firmas sal hef, hul marginale koste oorskry.  • ʼn Monopolisties mededingende firma is nie doeltreffend nie omdat dit nie teen die minimum van sy gemiddelde kostekurwe produseer of produseer waar P = MK is nie.  • Dus, ʼn monopolisties mededingende firma sal geneig wees om ʼn laer hoeveelheid teen ʼn hoër koste te produseer en ʼn hoër prys te hef as ʼn perfek mededingende firma.  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (4 x 2) (8) 4.5 Hoe word plaaslike mense in gewilde toeristegebiede gemarginaliseer? • Pryse van benodigdhede in hierdie gebiede is geneig om hoër te wees as êrens anders.  • Besigheidsaktiwiteite is beperk vir plaaslike inwoners aangesien dit gereguleer word om sekere produkte en dienste te lewer.  • Beskerming en sekuriteit is hoogs sigbaar in hierdie gebiede, terwyl baie min hulpbronne in plaaslike gemeenskappe beskikbaar is.  • Die fasiliteite (in oorde) is dikwels slegs tot besoekers beperk. Plaaslike mense kan nie hierdie fasiliteite geniet nie.  • Plaaslike mense moet hervestig word om die ontwikkeling van nuwe toeriste fasiliteite te akkommodeer. • Plaaslike werkers ontvang slegs laer-loon werk en kan nie bekostig om plaaslike toerisme fasiliteite te ervaar nie. (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (ʼn Maksimum van 2 punte kan toegeken word vir blote lys van feite/voorbeelde) (8) [40] TOTAAL AFDELING B: 80 16

Downloaded from hlayiso.com 10723/24 AFDELING C Beantwoord EEN van die twee vrae uit hierdie afdeling in die ANTWOORDBOEK Jou antwoord sal soos volg geassesseer word: PUNTE STRUKTUUR VAN OPSTEL TOEKENNING Inleiding Die inleiding is ʼn laer-orde reaksie. • ʼn Goeie beginpunt sou wees om die hoofkonsep wat met die vraagonderwerp verband hou te definieer. • MOENIE enige deel van die vraag in die inleiding insluit NIE. Maks. 2 • MOENIE enige deel van die inleiding in die liggaam herhaal NIE. • Vermy dit om in die inleiding te noem wat jy in die liggaam gaan bespreek. Liggaam Hoofdeel: Bespreek in detail/In-diepte bespreking/Ondersoek/ Krities bespreek/Ontleed/Vergelyk/Evalueer/Onderskei/ Differensieer/Verduidelik/Teken ʼn grafiek en verduidelik/Gebruik Maks. 26 die grafiek wat gegee is en verduidelik/Voltooi die gegewe grafiek/ Assesseer/Debateer ʼn Maksimum van 8 punte mag toegeken word vir opskrifte/ voorbeelde. Bykomende deel: Krities bespreek/evalueer/krities evalueer/ debatteer/lei af Vergelyk/onderskei/interpreteer/hoe?/Stel voor Maks. 10 ʼn Maksimum van 2 punte mag toegeken word vir blote lys van feite. Gevolgtrekking Enige gevolgtrekking van hoër orde moet insluit: • ʼn Kort opsomming van wat bespreek is sonder om feite wat reeds genoem is, te herhaal • Enige mening of waardeoordeel oor die feite wat bespreek is Maks. 2 • Bykomende ondersteuningsinligting om die bespreking/ analise te versterk • ʼn Teenstrydige standpunt met motivering, indien nodig • Aanbevelings TOTAAL 40 17

Downloaded from hlayiso.com 10723/24 VRAAG 5: MIKRO-EKONOMIE • Bespreek die verskillende kort-termyn wins- en verliesmoontlikhede van die monopolie in detail met behulp van grafieke. Verduidelik kortliks die langtermyn-ewewig sonder die gebruik van grafieke. (26) • Waarom lei die monopolie markstruktuur dikwels tot ondoeltreffende markte. (10) [40] INLEIDING ʼn Monopolie bestaan wanneer ʼn enkele firma die hele mark vir ʼn bepaalde goed of diens oorheers.  (Aanvaar enige ander relevante inleiding.) (Maks. 2) HOOFDEEL Ewewigsposisies op kort termyn Ekonomiese winste Puntetoekenning KorrKorrekte posisionering en etikettering van kostekrommes 1. 1 punt KorrKorrekte posisionering en etikettering van inkomstekrommes 2. 1 punt KorrKorrekte aanduiding van winsmaksimeringspunt 3. 1 punt 4. Korrekte aanduiding van ekonomiese wins 2 punte Maks. 4 punte • Die monopolis is onderhewig aan dieselfde tegnologiese en kostebeperkinge as ander markstrukture  18

Downloaded from hlayiso.com 10723/24 • Die kostestruktuur van die monopolie is dieselfde as dié van mededingende besighede waar die monopolis sal probeeer om beide kort- en langtermynwins te maksimeer  • Die ligging van die KGK in verhouding tot die markprys bepaal die wins of verlies • Die MI-kromme lê onder die GI-kromme, halfpad tussen die GI en die oorsprong • Die MK-kromme sny die GK-kromme op sy minimumpunt  • Bepaal die punt waar KMK = MI – punty waar produksiekoste van die laaste eenheid gelyk is aan die inkomste wat dit verdien (punt e) – winsmaksimering, produksie hoeveelheid van Q op die horisontale as  • Die monopolis sal produseer teen 'n uitset (Q[10]) waar MI = MK, omdat wins by hierdie vlak maksimeer Punt a verteenwoordig die gemiddelde inkomste teen 'n verkoopprys van P[10] terwyl punt b die gemiddelde koste teen kosprys (C[6]) verteenwoordig  • Die gemiddelde inkomste meer is as die gemiddelde koste en lei tot 'n ekonomiese wins vir die besigheid / as die totale inkomste meer is as die totale koste lei did tot ‘n ekonomiese wins vir die besigheid  • Die monopolie maak ekonomiese wins as die GK-kromme onder die markprys (GI) lê  • Die monopolie blokkeer enige nuwe deelnemers sodat moontlike mededingers nie die korttermyn ekonomiese wins kan verminder nie  • Totale inkome = Prys x Hoeveelheid = OP(10) x OQ(10) = OPaQ (100) • Totale koste = Koste x Hoeveelheid = Oc(6) x OQ(10) = OCbQ (60) • Ekonomiese wins = Inkome – Koste = 100 – 60 = Cpab(40)  (Maks 6) 19

Downloaded from hlayiso.com 10723/24 • Die minimumpunt van die KGK is hoër as die markprys  • 'n Monopolie ly 'n ekonomiese verlies as sy inkomste minder as sy koste is  • Die monopolis sal produseer teen 'n uitsetvlak waar MI = MK, omdat dit verliese minimeer by hierdie vlak  • Punt g verteenwoordig die gemiddelde inkomste teen 'n verkoopprys van P[7] terwyl punt f die gemiddelde koste teen 'n kosprys van C[10] verteenwoordig  • Die gemiddelde koste is dus meer is as die gemiddelde inkomste wat lei tot 'n verlies vir die besigheid / as die totale koste meer is as die totale inkomste lei dit tot ‘n verlies vir die besigheid  • Die gearseerde gedeelte PCef toon die ekonomiese verlies  • Die monopolie ly 'n ekonomiese verlies oor die korttermyn as die GK-kromme bo die markprys (g) lê  • Totale inkome = Prys x Hoeveelheid = OP(7) x OQ(5) = OPgQ (35) • Totale koste = Koste x Hoeveelheid = Oc(10) x OQ(5) = OCfQ (50) • Ekonomiese verlies = Inkome – Koste = PCfg (15)  (Maks 6) 20

Downloaded from hlayiso.com 10723/24 Langtermyn ewewig • Op die lang termyn bereik 'n monopolie ewewig op die punt waar dit wins maksimeer. • Aangesien dit die enigste produsent in die mark is, kan dit voortgaan om ekonomiese winste te verdien omdat daar hindernisse tot toetrede is (bv. patente, skaalvoordele, of regeringsregulasies) wat ander firmas verhoed om die mark te betree en winste af te dryf .  • Die monopolie ondervind nie mededinging nie, so anders as in mededingende markte, ervaar dit nie druk om sy prys tot die vlak van sy gemiddelde koste te verlaag nie.  • 'n Monopolie is nie noodwendig produktief doeltreffend nie, want dit produseer nie by die minimum punt van die gemiddelde totale koste (ATC) kurwe nie.  • Die langtermyn-ewewig van 'n monopolie word gekenmerk deur winsmaksimering waar MC = MR, die vermoë om ekonomiese winste te handhaaf as gevolg van toegangshindernisse, en ondoeltreffendheid in terme van beide allokatiewe en produktiewe doeltreffendheid. (Maks. 6) 21

Downloaded from hlayiso.com 10723/24 BYKOMENDE DEEL • Monopolieë, hoewel potensieel doeltreffend in sekere aspekte, word dikwels gekritiseer vir hul potensiaal om tot ondoeltreffendheid in hulpbrontoewysing te lei.  • Monopolieë het die mag om pryse hoër te stel as die marginale produksiekoste.  • Aangesien hulle die enigste verskaffer in die mark is, het verbruikers beperkte keuses en kan hulle gedwing word om hoër pryse te aanvaar.  • Dit kan lei tot ʼn wanadministrasie van hulpbronne aangesien verbruikers dalk nie die produk teen die monopolis se prys kan bekostig nie, wat lei tot ʼn vermindering in verbruikersurplus.  • Monopolieë kan minder produseer as die sosiaal optimale hoeveelheid goedere of dienste.  • In ʼn monopolie word die geproduseerde hoeveelheid bepaal waar marginale inkomste gelyk is aan marginale koste, en dit kan laer wees as die vlak wat maatskaplike welsyn maksimeer.  • Aangesien hulle beperkte mededinging ondervind, is daar minder druk om te innoveer, koste te besnoei of prosesse te verbeter.  • Dit kan lei tot ʼn minder doeltreffende gebruik van hulpbronne en hoër produksiekoste as wat in ʼn mededingende mark die geval kan wees.  • Met min mededinging kan monopolieë minder motivering hê om in navorsing en ontwikkeling te belê of te innoveer.  • In ʼn mededingende mark soek ondernemings voortdurend maniere om hulself te onderskei en ʼn mededingende voordeel te kry, wat lei tot ʼn gebrek aan innovasie en tegnologiese vooruitgang.  (5 x 2) (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (ʼn Maksimum van 2 punte kan toegeken word vir blote lys van feite/voorbeelde) Gevolgtrekking • Ten slotte, hoewel ʼn monopolie op kort en lang termyn ekonomiese winste kan genereer, wek dit ook kommer oor markkrag, ondoeltreffendheid en potensiële skade aan verbruikers.  • Regeringsinmenging kan nodig wees om monopolieë te reguleer en te monitor om regverdige mededinging te verseker en die belange van verbruikers te beskerm.  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) Maks. 2 [40] 22

Downloaded from hlayiso.com 10723/24 VRAAG 6: KONTEMPORÊRE EKONOMIESE KWESSIES • Bespreek, in detail, die volgende probleme en die internasionale maatreëls wat getref is om volhoubare ontwikkeling te verseker: • Biodiversiteit (8 punte) • Chemiese afval (6 punte) • Klimaatsverandering (6 punte) • Inheemse kennis (6 punte) (26) • Bespreek krities waarom die mark nie daarin slaag om omgewingsvolhoubaarheid te verseker nie. (10) INLEIDING Omgewingsvolhoubaarheid is die vermoë van die omgewing om die gebruik daarvan vir ekonomiese aktiwiteite te oorleef/Omgewingskwessies is wêreldwye kwessies, aangesien die volgende omgewingsprobleme kommerwekkend is.  (Aanvaar enige ander relevante inleiding.) (Maks. 2) HOOFDEEL Verlies aan biodiversiteit • Biodiversiteit is die verskeidenheid spesies plante en diere in ʼn spesifieke gebied.  • Dit is gemoeid met die genetiese verskeidenheid onder individue binne dieselfde spesie en die aantal spesies binne ʼn gemeenskap van organismes.  • Die diversiteit van spesies in die wêreld neem vinnig af as gevolg van uitsterwing en uitsterwing is ʼn onomkeerbare proses.  • Moderne tegnieke soos geenoorplanting kan help om die verlies aan spesies te beperk.  • Die Verenigde Nasies se Konvensie oor Internasionale Handel in Bedreigde Spesies (CITES) verbied handel in bedreigde plant- en dierspesies.  • Monitering en regulering van handel in bedreigde spesies word uitgevoer met behulp van permitte en kwotas.  • In Suid-Afrika is ʼn permit nodig vir een om plante en diere in te voer.  (Maks. 8) Chemiese afval • Chemiese afval is giftig en die effek daarvan op ʼn organisme kan die dood of onvrugbaarheid wees.  • Chemiese afval moet versigtig bestuur word om te verseker dat dit nie in die grondwater lek nie.  • Die Stockholm-protokol verbied die twaalf van die dodelikste vervaardigde chemikalieë.  • Die Rotterdam-konvensie beskerm lande wat nie voldoende infrastruktuur het om die invoer en uitvoer van gevaarlike chemikalieë te monitor.  (Maks. 6) 23

Downloaded from hlayiso.com 10723/24 Klimaatsverandering • Klimaatsverandering is die verandering in die samestelling van die atmosfeer wat verband hou met menslike aktiwiteit.  • ʼn Opbou van sekere gasse soos koolstofdioksied in die atmosfeer veroorsaak dat die hitte in die atmosfeer vasgevang word, wat lei tot aardverwarming.  • Gevolge van klimaatsverandering sluit in verandering in temperatuur en weerpatrone.  • Die Verenigde Nasies se Raamwerkkonvensie oor Klimaatsverandering (UNFCCC) stel doelwit om kweekhuisgasse te verminder.  • Kyoto-protokol is onderteken as ʼn ooreenkoms waarin die vrystellingsvlak van kweekhuisgasse vir ontwikkelde lande ooreengekom is.  • Die doelwitte van die ooreenkoms is nie bereik nie.  • Die Parys-ooreenkoms is 'n landmerk internasionale verdrag wat daarop gemik is om klimaatsverandering aan te spreek deur kweekhuisgasvrystellings te verminder en aardverwarming te beperk.  (Maks. 6) Verlies aan inheemse kennis • Inheemse mense het kennis oor die natuurlike omgewing, wat hulle dikwels gebruik om ʼn bestaan te maak.  • Inheemse mense gebruik organiese metodes en natuurlike prosesse in die hantering van die omgewing.  • Plaaslike kapasiteitsbou is belangrik, aangesien dit inheemse mense kan help om meer van die omgewing te leer buite hul tradisionele lewenstyl en ervarings.  • UNESCO se program vir die bestuur van sosiale transformasie (MOST) is ʼn wêreldwye poging om plaaslike/inheemse kennis te dokumenteer voordat dit vir ewig verlore gaan.  Maks. 6) (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (Maks. 6) (Ken ʼn maksimum van 8 punte toe vir blote lys van feite/voorbeelde) (Ten minste TWEE punte moet toegeken word vir die internasionale maatreël wat gebruik word om elke probleem op te los) (Maks. 26) BYKOMENDE DEEL Bespreek krities waarom die mark nie daarin slaag om omgewingsvolhoubaarheid te verseker nie. • Wanneer maatskappye of individue betrokke raak by aktiwiteite wat die omgewing benadeel (besoedeling, habitatvernietiging, ens.), word daardie koste nie weerspieël in die prys van hul goedere of dienste nie.  • Dit beteken dat die samelewing, nie die besoedelaar nie, die ware koste dra, wat lei tot oorproduksie van skadelike aktiwiteite en ʼn ondervoorsiening van omgewingsbeskerming.  • Besighede fokus dikwels op die maksimalisering van korttermynwinste, en verwaarloos langtermyn-omgewingsgevolge. Volhoubare praktyke kan voorafbeleggings of verminderde onmiddellike winste behels, wat hulle minder aantreklik maak in ʼn suiwer markgedrewe stelsel.  • Verbruikers het dikwels nie volledige inligting oor die omgewingsimpak van hul keuses nie. Dit kan lei tot besluite wat onwetend bydra tot omgewingskade.  • Baie omgewingshulpbronne, soos skoon lug en gesonde woude, is openbare goedere. Dit is nie-uitsluitbaar (almal het toegang daartoe) en nie-wedywerend (een persoon se gebruik verminder nie ʼn ander sin nie).  24

Downloaded from hlayiso.com 10723/24 • Markte sukkel om openbare goedere doeltreffend te bestuur omdat gratis ruiters dit kan verbruik sonder om by te dra tot die instandhouding daarvan.  • Wanneer die ware koste van hulpbrongebruik nie in pryse weerspieël word nie, is mense geneig om meer te verbruik as wat volhoubaar is.  • Besighede onderbestee in volhoubare praktyke as gevolg van korttermynisme/fokus op korttermyn winste  • Ondoeltreffende toewysing van hulpbronne, hulpbronne vloei na aktiwiteite wat onmiddellike wins lewer, ongeag hul omgewingsimpak.  • Onverskilligheid, mense gaan voort met skadelike praktyke en laat toekomstige geslagte bekommerd wees oor die gevolge • Alhoewel markte doeltreffend is om hulpbronne vir sommige goedere en dienste toe te ken, is dit nie geskik om omgewingsvolhoubaarheid te verseker nie.  • Beleidsintervensies, soos regulasies, koolstofpryse en subsidies vir volhoubare praktyke, is dikwels nodig om hierdie markmislukkings aan te spreek en omgewingsverantwoordelike gedrag aan te moedig.  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (Maks. 10) (ʼn Maksimum van 2 punte kan toegeken word vir blote lys van feite/voorbeelde) GEVOLGTREKKING Lande moet verskeie strategieë implementeer om markmislukkings aan te spreek om omgewingsvolhoubaarheid te verseker. Dit sluit in beleidsingrypings, belegging in infrastruktuur, bemagtiging van gemeenskappe en individue en internasionale samewerking.  (Aanvaar enige korrekte relevante antwoord.) (Maks. 2) [40] TOTAAL AFDELING C: 40 TOTAAL: 150 25