Economics Grade 12 P1 Gauteng Prelim 2024 Memo (Afrikaans)

Downloaded from hlayiso.com VOORBEREIDENDE EKSAMEN 2024 NASIENRIGLYNE EKONOMIE (VRAESTEL 1) (10731) 21 bladsye

Downloaded from hlayiso.com 10731/24 AFDELING A (VERPLIGTEND) VRAAG 1 1.1 MEERVOUDIGEKEUSE-VRAE 1.1.1 A – Dit stel aandeelhouers in staat om hul aandele te verkoop  1.1.2 D – sloerende  1.1.3 C – 60  1.1.4 C – balanserende item  1.1.5 B – ʼn embargo  1.1.6 A – arbeids  1.1.7 D – ontwikkeling-van-onder  1.1.8 B – Lewensverwagting by geboorte en verwagte jare van skoolopleiding  (8 x 2) (16) 1.2 PASITEMS 1.2.1 F – namate besteebare inkomste toeneem, neem persoonlike verbruikersbesteding toe  1.2.2 G – veroorsaak deur veranderinge in die bou- en konstruksiebedryf  1.2.3 A – die huidige persentasie wat op goedere en dienste gehef word, is 15% per gekoopte item  1.2.4 I– die vermoë van ʼn land om goedere doeltreffender as ʼn ander land te produseer  1.2.5 C – vereis beskerming en ondersteuning om mededingend in die mark te word  1.2.6 H – SARB konsulteer met banke om op ʼn verantwoordelike wyse op grond van ekonomiese toestande op te tree  1.2.7 D – deur die regering op die been gebring om ekonomiese groei en nywerhede in Suid-Afrika te bevorder  1.2.8 E – dit word uitgebeeld in die Lorenz -kromme en toon die verdeling van inkomste  (8 x 1) (8) 2

Downloaded from hlayiso.com 10731/24 1.3 GEE DIE TERM 1.3.1 Vermenigvuldiger-effek  1.3.2 Voorspelling /Vooruitskatting  1.3.3 Sosiale onstabiliteit/sosiale onrus /politieke onrus 1.3.4 Mercosur  1.3.5 Ekonomiese groei  1.3.6 Verbruikersprysindeks  (6 x 1) (6) TOTAAL AFDELING A: 30 3

Downloaded from hlayiso.com 10731/24 AFDELING B Beantwoord enige TWEE van die drie vrae in hierdie afdeling in die ANTWOORDBOEK. VRAAG 2: MAKRO-EKONOMIE 40 PUNTE – 30 MINUTE 2.1 Beantwoord die volgende vrae. 2.1.1 Noem TWEE voorbeelde van kapitaalgoedere wat in die produkmark verkoop word. • Gebou • Masjinerie  • Voertuie  • Gereedskap (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2 x 1) (2) 2.1.2 Waarom veroorsaak die probleem van die Vry-ryer dat die regering openbare goedere en dienste lewer? • Die vryryer probleem dwing die regering om openbare goedere te verskaf omdat private besighede dit nie kan produseer soos private kommoditeite in die mark te koop aan te bied nie.  • Sodra die regering openbare goedere produseer, kan mense dit verbruik sonder om geen rede hê om te betaal nie, en sodoende die aansporing vir private besigheid om hierdie goedere te verskaf, uitskakel.  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (1 x 2) (2) 2.2 Bestudeer die tekenprent hieronder en beantwoord die vrae wat volg. 2.2.1 Identifiseer die fase in die sakesiklus wat in die tekenprent hierbo uitgebeeld word. • Inkrimpende (afswaai)  • Resessie / Depressie  (1) 2.2.2 Noem die fiskale beleidsinstrument uit die inligting wat in die tekenprent verskaf word. • Regeringsbesteding  (1) • Openbare / staat skuld 2.2.3 Beskryf kortliks die term regeringsbeleid • Regeringsbeleid verwys na ʼn regering se optrede, besluite en maatreëls wat getref is om spesifieke kwessies aan te spreek, gewenste uitkomste te bereik en ʼn land se sosio-ekonomiese en politieke landskap te vorm.  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 4

Downloaded from hlayiso.com 10731/24 2.2.4 Wat is die verband tussen werkloosheid en sloerende aanwysers? • Die verband is positief omdat werkloosheid statistieke /inligting volg nadat werkloosheid in die ekonomie toegeneem het.  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 2.2.5 Hoe kan die SARB die Phillips-kurwe gebruik om inflasie te voorspel? • Die SARB gebruik verskeie modelleringsinstrumente om oor die inflasiekoers te spekuleer en sal monetêre beleid toepas om inflasie te bekamp.  • Tydens ʼn uitbreiding van die ekonomie neem die vraag na werkers toe, wat lei tot ʼn hoër invloei van geld in omloop.  • Dit sal lei tot ʼn toename in die vraag na goedere en dienste.  • Daarbenewens neem die vraag na krediet ook toe, mense wat in diens is, kan krediet makliker kry as werklose mense.  • Dit verhoog die totale vraag na goedere en dienste nog meer.  • Totale vraag sal totale aanbod oorskry en sal lei tot ʼn styging in pryse (inflasie).  • Die SARB kan ʼn projeksie van inflasie maak op grond van die beskikbaarheid van indiensnemingsdata.  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2 x 2) (4) 2.3 Bestudeer die uittreksel hieronder en beantwoord die vrae wat volg. 2.3.1 Noem EEN rede vir die mislukking in die openbare sektor wat met werkers verband hou. • Onbevoegde bestuur  • Gebrek aan vaardighede  • Gebrek aan motivering • Apatie (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (1) 2.3.2 Gee EEN staatsbeheerde onderneming (SOE) in Suid-Afrika. • SAA/SAL  • ESKOM  • PRASA  • SABC/SAUK  • ACSA  • Development Bank of Southern Africa (DBSA)  • GEMS  • GEPF/RWPF  • SABS  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (1) 5

Downloaded from hlayiso.com 10731/24 2.3.3 Beskryf kortliks die term staatsdiensvoorsiening. • Staatsdiens beteken die aktiwiteite en dienste wat in enige regeringshoedanigheid in belang van die openbare domein gedoen word.  • ʼn Staatsdiens is ʼn hulpbron wat aangebied word deur ʼn organisasie, gewoonlik ʼn regeringsagentskap of private onderneming, wat bedoel is om lede van ʼn gemeenskap te ondersteun. Openbare dienste sluit gesondheidsorg, afvalverwydering en vervoer in, en is stelsels en oplossings wat verskillende groepe individue kan bevoordeel.  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 2.3.4 Wat is die voordele daarvan dat SOE’s in ʼn enkele eenheid opgeneem word? • Dit kan die duplisering van funksies uitskakel en bedrywighede meer vaartbelyn maak.  • ʼn Enkele entiteit kan skaal- en omvangvoordele bereik, wat tot verbeterde finansiële prestasie lei.  • ʼn Enkele entiteit kan aanspreeklikheid en deursigtigheid verbeter in vergelyking met ʼn gefragmenteerde SBO-landskap.  • ʼn Enkele entiteit kan ʼn duideliker strategiese fokus en rigting vir die SBO’s hê. Dit stel die regering in staat om die doelwitte van die SBO’s in lyn te bring met nasionale prioriteite en ekonomiese doelwitte.  • Die konsolidering van SBO’s kan tot beter finansiële prestasies lei. Deur hulpbronne saam te voeg, batebenutting te optimaliseer en gestandaardiseerde finansiële bestuurspraktyke te implementeer, kan die enkele entiteit skaalvoordele bereik.  • Dit kan lei tot verbeterde winsgewendheid, verbeterde kredietwaardigheid en verminderde afhanklikheid van staatsubsidies of reddingsboeie.  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 2.3.5 Hoe beïnvloed die gebrek aan fondse in die private sektor die voorsiening van infrastruktuur in Suid-Afrika? • Die gebrek aan fondse in die private sektor kan bydra tot bestaande agterstande in die infrastruktuur in Suid-Afrika.  • Die land staar beduidende infrastruktuur uitdagings in die gesig, insluitend onvoldoende vervoernetwerke, energietekorte, waterskaarste en beperkte toegang tot basiese dienste in sommige gebiede.  • Die regering sal dalk ʼn groter deel van sy hulpbronne moet toewys om infrastruktuur projekte te finansier, wat openbare finansies kan belemmer.  • Die gebrek aan moderne en betroubare infrastruktuur kan direkte buitelandse beleggings afskrik en beleggersvertroue in die land se ekonomiese vooruitsigte negatief beïnvloed.  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2 x 2) (4) 6

Downloaded from hlayiso.com 10731/24 2.4 Bespreek kortliks basiese pryse deur gebruik te maak van die produksiemetode. • Die produksiemetode staan ook bekend as die bruto toegevoegde waarde metode.  • Die formule is: BTW = Bruto Binnelandse Produk + Subsidies op produkte – Belasting op produkte.  • Bruto toegevoegde waarde teen basiese pryse word afgelei as die som van die toegevoegde waarde in die landbou-, sekondêre en dienstesektore.  • Basiese pryse is ook faktorkoste wat aangepas is vir belasting en subsidies wat met produksie verband hou.  • By die berekening van basiese pryse word subsidies op produkte by markpryse gevoeg om die effek daarvan te verwyder en die waarde van goedere of dienste sonder die subsidies te weerspieël.  • Belasting op produkte word van markpryse afgetrek om die effek daarvan te verwyder en te besin oor die waarde van goedere en dienste met die belasting.  • Deur markpryse vir belasting op produkte en subsidies op produkte aan te pas, bied die basiese prys ʼn meer akkurate voorstelling van die toegevoegde waarde in die produksiefase.  • Dit help om die bydraes van verskillende bedrywe of sektore tot die algehele ekonomie te verstaan en vergemaklik vergelykings tussen nywerhede sonder die verdraaiing van belasting en subsidies.  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (4 x 2) (8) 2.5 Evalueer die rol van die openbare sektor in die ekonomie met spesiale verwysing na sy ekonomiese verantwoordelikheid in die Suid-Afrikaanse konteks. Positiewe rol van die openbare sektor: • Die SA ekonomie is die mees geïndustrialiseerde, tegnologies gevorderde en gediversifiseerde ekonomie in Afrika.  • Bestendige vordering na die dienstesektor lei na ʼn gediversifiseerde ekonomie.  • SA net ʼn goed gevestigde finansiële sektor in vergelyking met ander Afrika- lande. • Die Suid-Afrikaanse regering het die basiese inkomste toelaag geïmplementeer om die armoedesyfer aan te spreek.  • Hierdie dienste verseker basiese regte, bevorder sosiale insluiting en dra by tot menslike ontwikkeling.  • Die SARB slaag daarin om die inflasie teiken koers binne 3 – 6% te hou.  7

Downloaded from hlayiso.com 10731/24 • Regulatoriese raamwerke help om billike mededinging, verbruikersbeskerming en omgewingsvolhoubaarheid te verseker.  • Die Nasionale Ontwikkelingsplan is geïmplementeer om armoede uit te skakel en ongelykheid teen 2030 te verminder.  Negatiewe aspekte van die openbare sektor: • Die regering het misluk in sy mandaat om bevredigende vlakke van indiensneming in die ekonomie te verskaf. Werkloosheid was die afgelope paar jaar deurgaans bokant 30%.  • Die ekonomie groei marginaal teen ʼn koers laer as 3% die afgelope paar jaar.  • Die Suid-Afrikaanse regering (openbare sektor) het gebuk gegaan onder ondoeltreffendheid, burokrasie en korrupsie.  • Ondoeltreffende lewering van openbare dienste, wanbestuur van hulpbronne en korrupte praktyke het sosio-ekonomiese ontwikkeling belemmer, openbare vertroue geknou en hulpbronne van hul beoogde doeleindes afgelei.  • Oormatige openbare besteding, fiskale tekorte en hoë vlakke van staatskuld het die ekonomie onder druk geplaas, wat gelei het tot verminderde belegging, verhoogde leenkoste en beperkte fiskale buigsaamheid.  • Inkonsekwentheid en onsekerheid in beleidsformulering en -implementering het vertroue en belegging in die private sektor belemmer, wat ʼn onstabiele sake-omgewing veroorsaak het en langtermyn sosio-ekonomiese ontwikkeling belemmer het.  • Begrotingstekort is tans 6%, internasionale maatstaf is 3%.  • BBP-skuldverhouding is 73,9% van die nominale BBP, die internasionale maatstaf is 60%.  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (ʼn Maksimum van 2 punte sal toegeken word vir die blote lys van feite) (8) [40] VRAAG 3: EKONOMIESE STREWES 40 PUNTE – 30 MINUTE 3.1 Beantwoord die volgende vrae. 3.1.1 Noem TWEE maatstawwe van sosiale aanwysers wat verband hou met verstedeliking. • Natuurlike groei in bevolking  • Migrasie  • Stigting van nuwe dorpe  (2 x 1) (2) 3.1.2 Hoe beïnvloed ʼn toename in die rentekoers op bankdeposito’s spaargeld? • ʼn Verhoging in die rentekoers kan lei tot ʼn toename in die algehele spaarkoers in die ekonomie, wat voordelig is vir langtermyn ekonomiese stabiliteit en belegging.  • Individue kan kies om hul geld te spaar eerder as om dit te spandeer omdat die hoër rentekoerse ʼn beter opbrengs op belegging bied in vergelyking met die potensiële voordele van onmiddellike verbruik.  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (1 x 2) (2) 8

Downloaded from hlayiso.com 10731/24 3.2 Bestudeer die onderstaande uittreksel en beantwoord die vrae wat volg. 3.2.1 Noem die handelsprotokol waarvan Suid-Afrika en China lede is. • BRICS / BRICS + (1) 3.2.2 Gee enige EEN argument ten gunste van vrye handel. • Innovering/beste praktyk • Verbeterde internasionale betrekkinge  • Verhoogde welsyn/keuse  • Skaalvoordele  • Spesialisasie  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (1) 3.2.3 Beskryf kortliks die term bilaterale handel. • Bilaterale handel verwys na die uitruil van goedere, dienste of beleggings tussen twee lande.  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 3.2.4 Waarna verwys ʼn “sterk handelsurplus” vir Suid-Afrika, in die Japan Suid-Afrikaanse Besigheidsvorm? • Suid-Afrika se uitvoerwaarde oorskry die koste van sy invoere uit Japan.  • Invloei van buitelandse valuta in die ekonomie.  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 3.2.5 Hoe dra groen nywerhede by tot uitvoerbevordering? • Daar is ʼn toenemende wêreldwye vraag na omgewingsvriendelike produkte en dienste.  • Deur aan hierdie vraag te voldoen, kan groen nywerhede hul uitvoere verhoog en nuwe markte betree.  • Lande met streng omgewingsregulasies kan vereis dat invoere aan sekere omgewingstandaarde voldoen, wat nuwe markte vir groen nywerhede oopmaak.  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2 x 2) (4) 3.3 Bestudeer die diagram hieronder en beantwoord die vrae wat volg. 3.3.1 Noem EEN voorbeeld van verbrokkelende infrastruktuur in Suid- Afrika wat ontwikkeling in die land beïnvloed. • Eskom  • SAAs/SAL  • Paaie  • Treinspoor network  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (1) 9

Downloaded from hlayiso.com 10731/24 3.3.2 Verskaf EEN voordeel in natura (voordeel in natura) wat deur die sentrale regering verskaf word. • Gesondheidsorg  • Onderwys  • Skool etes  • Beskerming  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (1) 3.3.3 Beskryf kortliks die term ekonomiese ontwikkeling. • Toename in ʼn land se reële bruto binnelandse produk per capita oor tyd.  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 3.3.4 Waarom is ʼn ongelyke staatsdiens ʼn uitdaging vir die Suid-Afrikaanse ekonomie? • Aanhoudende ongelykheid kan sosiale mobiliteit belemmer en geleenthede vir benadeelde individue en gemeenskappe beperk.  • Gebrek aan infrastruktuur, soos betroubare vervoernetwerke of toegang tot elektrisiteit, kan besigheidsgroei en belegging belemmer.  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 3.3.5 Hoe beïnvloed korrupsie armoede en ongelykheid? • Regeringsamptenare kan hul mag vir private gewin gebruik in plaas daarvan om dienste aan armes te lewer, wat die regering se rol in die toewysing van hulpbronne verdraai.  • Minder geld is beskikbaar vir geteikende sosiale programme.  • Die voordeel van korrupsie bevoordeel meestal mense met konneksies wat meestal aan hoër-inkomstegroepe behoort.  • Korrupsie raak nie net beleggings en groei nie, maar ook inkomsteverspreiding.  • Korrupsie verhoog armoede deur beleggings in kapitaalintensiewe projekte (om hoër winste te verkry) in plaas van kapitaalintensiewe projekte wat die armes van werksgeleenthede sal ontneem.  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2 x 2) (4) 10

Downloaded from hlayiso.com 10731/24 3.4 Bespreek kortliks die belangrikheid daarvan om die prestasie van die ekonomie te meet. • Deur die prestasie van die ekonomie te meet, kan ekonomiese groei oor tyd dopgehou word.  • BBP-groei gee byvoorbeeld ʼn aanduiding van die algehele uitbreiding of inkrimping van die ekonomie.  • Ekonomiese prestasiemetings bied insig in die welstand en lewenstandaarde van individue binne ʼn ekonomie.  • Deur sektorale bydraes tot BBP, indiensneming, produktiwiteit en handel te ontleed, kan beleidmakers gebiede van sterkte of swakheid identifiseer.  • Deur inflasionêre druk te evalueer, kan beleidmakers toepaslike monetêre en fiskale beleide implementeer om inflasie te beheer en die negatiewe impak daarvan op besighede en verbruikers te versag.  • Prysstabiliteit is van kardinale belang vir die handhawing van die koopkrag van individue en die versekering van die doeltreffende toewysing van hulpbronne.  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (4 x 2) (8) 3.5 Waarom word ad valorem-tariewe gebruik as ʼn beskermingsmaatreël? • Ad-valorem word gewoonlik ingestel wanneer masse goedere ingevoer word, deur ‘n persentasie van die waarde van die goed daarop te hef. • Ad valorem-tariewe bied beskerming aan binnelandse nywerhede deur ingevoerde goedere duurder te maak in verhouding tot binnelands vervaardigde goedere.  • Hierdie beskermende maatreël het ten doel om ʼn mededingende voordeel vir binnelandse nywerhede te skep, wat hulle in staat stel om produksie uit te brei en ʼn groter deel van die plaaslike mark te verower.  • Die doel van ad valorem is om afhanklikheid van buitelandse goedere te verminder en ʼn selfversorgende binnelandse produksiebasis te ontwikkel.  • Ad valorem-tariewe kan help om handelstekorte aan te spreek deur invoere te verminder en binnelandse produksie te verhoog.  (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoorde.) (ʼn Maksimum van 2 punte sal toegeken word vir ʼn blote lys van feite.) (8) [40] 11

Downloaded from hlayiso.com 10731/24 VRAAG 4: MAKRO-EKONOMIE EN EKONOMIESE STREWES 40 PUNTE – 30 MINUTE 4.1 Beantwoord die volgende vrae. 4.1.1 Noem die TWEE draaipunte in die sakesiklus. • Piek  • Trog  (2 x 1) (2) 4.1.2 Waarom is handelsversperrings nodig vir die beskerming van natuurlike hulpbronne? • Handelsversperrings kan help om die oorbenutting en uitputting van natuurlike hulpbronne te voorkom deur die ontginning, produksie en handel daarvan te beperk.  • Handelshindernisse kan binnelandse produksie en verbruik van natuurlike hulpbronne aanmoedig, selfvoorsiening bevorder en afhanklikheid van invoere verminder  (Aanvaar enige ander relevante korrekte antwoord.) (1 x 2) (2) 4.2 Bestudeer die diagram hieronder en beantwoord die vrae wat volg. 4.2.1 Noem die deelnemer wat inkomste verdien deur persoonlike inkomstebelasting. • Regering/Staat  (1) 4.2.2 Identifiseer EEN monetêre vloei wat deur die faktormark beweeg. • Rente  • Huur  • Winste  • Lone en salarisse  • Betaling vir produksiefaktore  (Aanvaar enige ander relevante korrekte antwoord.) (1) 4.2.3 Beskryf kortliks die term produksiefaktore. • Produksiefaktore verwys na die hulpbronne of insette wat gebruik word in die produksie van goedere en dienste.  (Aanvaar enige ander relevante korrekte antwoord.) (2) 4.2.4 Watter effek het lae besteding in die goederemark? • Verminderde verbruikersbesteding kan lei tot verminderde inkomste vir besighede en werkers, wat algehele besteding verder kan verminder en ʼn siklus van verminderde ekonomiese aktiwiteit kan skep.  • Dit kan lei tot laer groei in die bruto binnelandse produk (BBP), verminderde kleinhandelsverkope, verminderde industriële produksie en moontlik hoër werkloosheidsyfers.  (Aanvaar enige ander relevante korrekte antwoord.) (2) 12

Downloaded from hlayiso.com 10731/24 4.2.5 Hoe beïnvloed ʼn negatiewe vermenigvuldiger inkomste in die kringloopmodel? • Die negatiewe vermenigvuldiger-effek vind plaas wanneer ʼn aanvanklike onttrekking of lekkasie van besteding uit die sirkelvloei lei tot uitkringeffekte en ʼn groter daling in reële BBP.  • ʼn Negatiewe vermenigvuldiger dui op ʼn afname in besteding, wat tot ʼn verminderde vraag na goedere en dienste kan lei.  • Besighede kan laer verkope en inkomste ervaar, wat lei tot ʼn afname in hul inkomste. Hierdie vermindering in besigheid inkomste kan dan lei tot laer lone, salarisse en winste, wat die inkomste van huishoudings beïnvloed.  • Wanneer besighede verminderde vraag ervaar, moet hulle dalk koste besnoei, wat die vermindering van hul arbeidsmag kan insluit  • Regerings kan verhoogde besteding aan werkloosheidsvoordele en ander sosiale veiligheidsnetprogramme ervaar as gevolg van die negatiewe vermenigvuldiger se impak op inkomste en indiensneming.  (Aanvaar enige ander relevante korrekte antwoord.) (2 x 2) (4) 4.3 Bestudeer die onderstaande grafiek en beantwoord die vrae wat volg. 4.3.1 Identifiseer die tydperk met die laagste arbeidsproduktiwiteit in die grafiek hierbo. Jan 2023/Jan – Maart 2023/eerste kwartaal 1 2023  (1) 4.3.2 Noem EEN aanwyser wat gebruik word om indiensneming te meet. • Ekonomies aktiewe bevolking (EAP)  • Indiensnemingskoers  • Werkloosheidsyfer  (1) 4.3.3 Beskryf kortliks die term produktiwiteit • Produktiwiteit is ʼn maatstaf van ekonomiese prestasie wat die hoeveelheid goedere en dienste wat geproduseer word (uitset) vergelyk met die aantal insette wat gebruik word om daardie goedere en dienste te produseer.  (Aanvaar enige ander relevante korrekte antwoord.) (2) 4.3.4 Verduidelik die redes vir die afname in arbeidsproduktiwiteit tussen Julie 2021 en Januarie 2023. • Julie-onrus in KZN en Gauteng  • Uitdagings in vervoer, byvoorbeeld taxi-stakings; busbestuurderstaking; spoorwegnetwerk in die land vernietig.  • Gemeenskapsbetogings wat paaie versper en onbegaanbaar maak – mense kon nie toegang tot hulle werkplekke kry nie.  • Swak ekonomiese groei en ʼn gebrek aan beleggings het veroorsaak dat baie ondernemings gesluit het – produksieverlies.  13

Downloaded from hlayiso.com 10731/24 • Gebrekkige elektrisiteitsopwekking het die grootste knelpunt vir produksie geword.  • Vaardigheidstekorte bly ʼn beperking in verskeie sektore van die ekonomie.  • Besighede kon nie toegang tot toepaslike vaardighede kry nie.  • Besighede kon nie toegang tot markte kry nie – vervoeruitdagings, onderbrekings in die voorsieningsketting.  (Aanvaar enige ander relevante korrekte antwoord.) (2) 4.3.5 Waarom moet ʼn land die effektiwiteit en doeltreffendheid van sy arbeidsmag evalueer? • Deur die doeltreffendheid en effektiwiteit van die arbeidsmag te evalueer, kan ʼn land gebiede identifiseer waar verbeterings aangebring kan word.  • Deur die arbeidsmag te evalueer, kan lande gebiede identifiseer waar vaardigheidsgapings bestaan en belê in onderwys, opleiding, navorsing en ontwikkeling om innovasie te bevorder.  • ʼn Mededingende arbeidsmag wat aanpasbaar is by nuwe tegnologieë en innovasie kan dryf, speel ʼn belangrike rol in die bevordering van ekonomiese diversifikasie en volhoubare ontwikkeling.  • ʼn Mededingende en doeltreffende arbeidsmag kan sosiale welstand positief beïnvloed deur beter werksgeleenthede, hoër lone en verbeterde lewenstandaarde te bied.  (Aanvaar enige ander relevante korrekte antwoord.) (2 x 2) (4) 4.4 Bespreek kortliks die verbetering van die doeltreffendheid van insette en die verbetering van die doeltreffendheid van markte as beleid aan die aanbodkant om sakesiklusse glad te maak. Verbetering van die doeltreffendheid van insette • Belastingkoerse: lae belastingkoerse kan as aansporing vir werkers dien. Dit sal die produktiwiteit en uitsette verbeter.  • Kapitaalverbruik: die vervanging van kapitaalgoedere skep gereeld geleenthede vir ondernemings om tred te hou met tegnologiese ontwikkeling en beter uitsette.  • Menslike hulpbronontwikkeling: om die kwaliteit van mannekrag te verbeter deur gesondheidsorg, onderwys en opleiding te verbeter.  • Gratis adviesdiens: dit bevorder geleenthede om uit te voer.  (Aanvaar enige ander relevante korrekte antwoord.) Maks 2 x 2 Verbetering van die doeltreffendheid van markte • Deregulering: verwydering van wette, regulasies en verordeninge en ander vorme van regeringsbeheer maak die mark vry.  • Kompetisie: moedig die stigting van nuwe besighede aan.  • Gelykmaking van die speelveld: private ondernemings kan nie met openbare ondernemings meeding nie.  (Aanvaar enige ander relevante korrekte antwoord.) Maks 2 x 2 (8) 14

Downloaded from hlayiso.com 10731/24 4.5 Evalueer die impak van globalisering op internasionale handel. Voordele van globalisering op internasionale handel: • Internasionale handel kan ekonomiese groei stimuleer, werksgeleenthede skep en bydra tot die algehele ontwikkeling van lande.  • Dit stel lande in staat om te spesialiseer in gebiede van vergelykende voordeel, wat lei tot verhoogde produktiwiteit, innovasie en doeltreffendheid.  • Dit stel verbruikers in staat om toegang tot hoër gehalte en meer diverse produkte teen mededingende pryse te verkry, wat hul lewenstandaard verbeter.  • Dit moedig lande aan om vreedsame betrekkinge aan te gaan, handelsooreenkomste te onderhandel en saam te werk aan gemeenskaplike uitdagings, wat wêreldwye stabiliteit en vrede bevorder.  Nadele van globalisering op internasionale handel: • Handel kan lei tot ongelyke verspreiding van voordele, met sommige individue, nywerhede of streke wat meer baat vind as ander. Dit kan inkomsteverskille vererger en sekere sektore of gemeenskappe marginaliseer.  • Handel liberalisering kan lei tot werksverplasing, veral in nywerhede wat mededinging van buitelandse markte ondervind. Werkers in geaffekteerde bedrywe kan sukkel om alternatiewe werk te kry of afwaartse druk op lone ervaar.  • Verhoogde handel kan lei tot omgewings uitdagings, soos oorbenutting van natuurlike hulpbronne, besoedeling en koolstofvrystellings.  • Ongereguleerde handelspraktyke kan omgewingsagteruitgang vererger en bydra tot globale uitdagings soos klimaatsverandering.  (Aanvaar enige ander relevante korrekte antwoord.) (ʼn Maksimum van 2 punte sal toegeken word vir ʼn blote lys van feite.) (8) [40] TOTAAL AFDELING B: 80 15

Downloaded from hlayiso.com 10731/24 AFDELING C Beantwoord EEN van die twee vrae in hierdie afdeling in die ANTWOORDBOEK Jou antwoord sal soos volg geassesseer word: PUNTE STRUKTUUR VAN OPSTEL TOEKENNING Inleiding Die inleiding is ʼn laer-orde reaksie. • ʼn Goeie beginpunt is om die hoofkonsep wat met die vraagonderwerp verband hou, te definieer. Maks. 2 • MOENIE enige deel van die vraag by die inleiding insluit NIE. • MOENIE enige deel van die inleiding by die liggaam herhaal NIE. • Vermy dit om in die inleiding te noem wat jy in die liggaam gaan bespreek. Liggaam Hoofdeel: Bespreek in detail/In-diepte bespreking/Ondersoek/ Bespreek krities/Ontleed/Vergelyk/Evalueer/Onderskei/ Differensieer/Verduidelik/Teken ʼn grafiek en verduidelik/Gebruik Maks. 26 die grafiek gegee en verduidelik/Voltooi die gegewe grafiek/ Assesseer/Debatteer ʼn Maksimum van 8 punte mag toegeken word vir opskrifte/ voorbeelde. Addisionele deel: Bespreek krities/Evalueer/Evalueer krities/ Debatteer/Lei af/Vergelyk/Onderskei/Interpreteer/Hoe?/Stel voor Maks. 10 ʼn Maksimum van 2 punte kan vir die blote noem van feite toegeken word. Gevolgtrekking Enige hoër-orde gevolgtrekking behoort die volgende in te sluit: • ʼn Kort opsomming van wat bespreek is, sonder die herhaling van enige feite wat reeds genoem is. Maks. 2 • Enige mening of waardeoordeel oor die feite wat bespreek is • Bykomende ondersteunende inligting wat die bespreking/ analise versterk • ʼn Teenstrydige standpunt met motivering, indien gevra • Aanbevelings TOTAAL 40 16

Downloaded from hlayiso.com 10731/24 VRAAG 5: MAKRO-EKONOMIE 40 PUNTE – 40 MINUTE • Bespreek, in detail, die vraagredes vir internasionale handel. (26 punte) • Hoe beïnvloed die manipulasie van die rand die valuta mark? (10 punte) [40] INLEIDING • Lande van die wêreld is interafhanklik en handel buite die grense van ʼn land moet ʼn belangrike element wees.  (Maks. 2) (Aanvaar enige relevante inleiding) Liggaam: Hoofdeel Veranderinge in die grootte van die bevolking  • ʼn Groter bevolking beteken dat daar meer verbruikers se behoeftes en begeertes is wat vervul moet word.  • Meer goedere en dienste sal dus plaaslik geproduseer moet word, maar die plaaslike aanbod sal moontlik nie deur die ooreenstemmende vraag bevredig word nie.  • Hierdie vraag kan dus bevredig word deur invoere uit ander lande.  Veranderinge in die vlak van inkomste  • Wanneer die totale inkomstevlakke toeneem, sal die totale vraag na goedere en dienste in die land ook toeneem.  • Toename in inkomste verhoog die besteebare inkomste vir besteding aan bykomende goedere en dienste.  • As die plaaslike aanbod onvoldoende is om aan die plaaslike vraag te voldoen, sal die platform vir internasionale handel ontstaan waardeur invoere genoodsaak sal word.  Veranderinge in die rykdom van die bevolking  • ʼn Toename in die rykdom van die bevolking sal daartoe lei dat verbruikers byvoorbeeld luukse goedere eis.  • As die vraag na luukse goedere nie plaaslik bevredig kan word nie, moet sulke goedere uit die buiteland ingevoer word.  • Die meeste luukse goedere is verkrygbaar uit ontwikkelde lande aangesien hulle in sulke goedere spesialiseer.  Smaak en voorkeure  • Japannese is bekend vir hul klein motors, terwyl die Amerikaners bekend is vir hul groot motors.  • Amerikaners sal waarskynlik uitvoer na diegene met smaak vir groot motors, terwyl Japannese invoer sal kry van diegene wat klein motors verkies.  • Smaak en voorkeure sal Suid-Afrikaners wat nie die vervaardigers van iPhone is nie, dwing om dit uit die Verenigde State van Amerika in te voer.  17

Downloaded from hlayiso.com 10731/24 Verskille in verbruikspatrone  • Verbruikspatrone word tot ʼn groot mate bepaal deur die vlak van ekonomiese ontwikkeling in die land.  • In lande waar die vlak van besteebare inkomste hoog is, sal die vraag na luukse goedere, veral uit ander lande, hoog wees.  • In lande waar die vlak van besteebare inkomste laag is, sal die vraag na basiese goedere, veral uit ander lande, hoog wees.  (Aanvaar enige ander relevante korrekte antwoord.) (Ken ʼn maksimum van 8 punte toe vir blote lys/opskrifte/en voorbeelde.) (Maks. 26) BYKOMENDE DEEL Hoe beïnvloed die manipulasie van die rand die valuta mark? • Wanneer owerhede of markdeelnemers aktief in die valuta mark ingryp om die rand se waarde te manipuleer, kan dit tot skielike en onvoorspelbare skommelinge in die wisselkoers lei.  • Hierdie wisselvalligheid kan dit uitdagend maak vir besighede en beleggers om te beplan en ingeligte besluite te neem.  • Die depresiasie van die rand deur manipulasie kan uitvoere meer mededingend in buitelandse markte maak, aangesien dit relatief goedkoper word.  • Hierdie skommelinge in die wisselkoers as gevolg van manipulasie kan ʼn land se handelsbalans en sy uitvoergerigte bedrywe beïnvloed.  • Manipulasie van die rand kan beleggersvertroue en buitelandse beleggingsvloei beïnvloed.  • Beleggers verkies oor die algemeen stabiele en voorspelbare wisselkoerse om langtermynbeleggingsbesluite te neem.  • Wanneer owerhede in die valuta mark ingryp om die geldeenheid te manipuleer, moet hulle dalk buitelandse valuta reserwes gebruik om die geldeenheid te koop of te verkoop.  • Gereelde ingryping en manipulasie kan ʼn land se valuta reserwes uitput, wat sy vermoë beperk om eksterne wanbalanse aan te spreek of op ekonomiese skokke te reageer.  (Aanvaar enige ander relevante korrekte antwoord.) (ʼn Maksimum van 2 punte sal toegeken word vir ʼn blote lys van feite.) (Maks. 10) GEVOLGTREKKING Namate lande geneig is om meer te spesialiseer, word hulle meer afhanklik van mekaar en word hulle toenemend geraak deur mekaar se ekonomiese suksesse en mislukkings.  Die begeerte om toegang tot ʼn breër reeks goedere en dienste te verkry, vergelykende voordele te benut, skaalvoordele te bereik, hulpbronbenutting te optimaliseer, aan seisoenale of nie-plaaslike vraag te voldoen, en voordeel te trek uit prys- en kosteverskille, dryf internasionale handel.  (Maks. 2) (Aanvaar enige relevante hoër-orde gevolgtrekking.) [40] 18

Downloaded from hlayiso.com 10731/24 VRAAG 6: EKONOMIESE STREWES 40 PUNTE – 40 MINUTE • Bespreek, in detail, Suid-Afrika se inisiatiewe (pogings) in streeksontwikkelings. (26 punte) • Hoe gebruik munisipaliteite goeie bestuur om nywerheidsontwikkeling in hul gemeenskappe te bevorder? (10 punte) INLEIDING • Streeksontwikkeling is die beleid wat daarop gemik is om ekonomiese aktiwiteit in geografiese gebiede wat minder ontwikkel is, te verhoog.  (Maks. 2) (Aanvaar enige ander relevante inleiding) HOOFDEEL Ruimtelike ontwikkelingsinisiatiewe  • Ruimtelike ontwikkelingsinisiatiewe (SDI) in Suid-Afrika met ʼn skakel na die privaat- openbare vennootskappe.  • Dit is ʼn beleid wat daarop gemik is om infrastruktuur en beleggings na gebiede met hoë werkloosheid en armoede te lok.  • Die hoofdoelwit is om werk te skep en ekonomiese groei in daardie streke te stimuleer.  • Hierdie inisiatief maak voorsiening vir private-openbare vennootskappe (PPP’s) om voordeel te trek uit die ekonomiese potensiaal van onderontwikkelde gebiede.  • Lubombo ROI is een van die voorbeelde van die 9 plaaslike ROI’s wat ons in Suid- Afrika het.  Die aansporings van die regering wat die ROI’s geniet, sluit in; • Belastingvrye aansporings – Die voordeel van die invoer van intermediêre goedere sonder die koste van invoertarief.  • Vaardigheidsondersteuningsprogram – Belastingvrye toelaes vir vaardigheidsontwikkeling.  Nywerheidsontwikkelingsones (NOS’s)  • IDZ’s is doelgebiede nywerheid landgoedere wat naby ʼn toegangspunt of uitgang na ʼn land soos hawens en lughawens geleë is.  • Die voordele van IDZ’s is ondersteuning aan beleggingsmaatskappye, veral vir groenveldontwikkelingsprojekte.  • Toegang tot vervoer vir uitvoerdoeleindes is een van die hoof doelwitte van die IDZ’s.  • Die ander doel is om afstand te doen van invoerbelasting vir produkte wat vir uitvoer geproduseer word.  • Die voorbeeld van die IDZ is Saldanhabaai wat op staal fokus.  Spesiale ekonomiese sones (SEZ’s)  • Dit is ʼn geografies afgebakende gebied waar spesifieke ekonomiese aktiwiteite geïdentifiseer is om ontwikkel te word.  19

Downloaded from hlayiso.com 10731/24 SEZ’s kan die ekonomie bevoordeel deur: • Nuwe ondernemings (belastingaansporings)/belegging te lok besighede by te staan wat nuwe produktelyne vestig en hul bedrywighede uitbrei  • Meer werk vir die mense in hul omgewing te skep  • Produktiwiteit en ekonomiese groei laat toeneem  • Die bevordering van meer effektiewe gebruik van hulpbronne • Op beide binnelandse produksie en uitvoere te fokus  • Hierdie gebiede aansporings soos belastingverligting en ondersteuningstelsels te laat geniet om industriële ontwikkeling te bevorder  • Die regering ekonomiese infrastruktuur aan hierdie gebiede en hulp met die vestiging van nywerheidsparke vir vervaardigers wat werk verbeter te verskaf  • Hierdie gebiede aansporings soos belastingverligting en ondersteuningstelsels te laat geniet om industriële ontwikkeling te bevorder  • Dit ʼn basis vir ʼn breër reeks nywerheidsparke te skep  • Dit bied ook ekonomiese infrastruktuur om die effektiewe groepering van waardetoevoegende en werkverbeterende vervaardigers moontlik te maak  Korridors  • ʼn Korridor is toegangsbaan wat ʼn deurgang vorm wat toegang van een gebied na ʼn ander moontlik maak.  • Die doel hiervan kan wees om twee nywerheidsgebiede te verbind of om nywerhede en die markte te verbind.  • Die Maputo-korridor is ʼn belangrike handelskorridor wat Limpopo, Mpumalanga en Gauteng met die stad Maputo in Mosambiek verbind. • Hierdie gang bestaan uit paaie, spoor- en grensgeriewe by Komatipoort.  (Aanvaar enige ander relevante korrekte antwoord.) (Ken ʼn maksimum van 8 punte toe vir blote lys/opskrifte/en voorbeelde.) (Maks. 26) ADDISIONELE DEEL Hoe gebruik munisipaliteite goeie bestuur om nywerheidsontwikkeling in hul gemeenskappe te bevorder? • Munisipaliteite kan verseker dat besluite rakende nywerheidsontwikkeling openlik geneem word, met behoorlike konsultasie en deelname van belanghebbendes.  • Hierdie deursigtigheid bou vertroue en waagmoed onder beleggers en besighede en moedig hulle aan om in die gemeenskap te belê.  • Munisipaliteite kan doeltreffende administratiewe prosedures implementeer om nywerheidsontwikkeling te vergemaklik. • Dit sluit in die vereenvoudiging van lisensiërings-, permitte- en regulatoriese prosesse, die vermindering van burokratiese rompslomp en die versekering van tydige en voorspelbare besluitneming.  • Munisipaliteite kan beleide aanvaar wat nywerheidsontwikkeling ondersteun, soos soneringsregulasies wat geskikte grond vir industriële aktiwiteite toeken, belastingaansporings om beleggings te lok, en infrastruktuur ontwikkelingsplanne wat in die behoeftes van nywerhede voorsien.  20

Downloaded from hlayiso.com 10731/24 • Goeie bestuur vereis dat munisipaliteite omgewings- en maatskaplike volhoubaarheid in nywerheidsontwikkeling prioritiseer. Hulle kan regulasies en standaarde afdwing wat verantwoordelike praktyke bevorder, soos omgewingsimpak bepalings, afval bestuursplanne en arbeids standaarde.  • Deur volhoubare en verantwoordelike nywerheidspraktyke te bevorder, kan munisipaliteite besighede lok wat met hierdie waardes ooreenstem en positief tot die gemeenskap bydra.  (Aanvaar enige ander relevante korrekte antwoord.) (ʼn Maksimum van 2 punte sal toegeken word vir ʼn blote lys van feite.) (Maks. 10) GEVOLGTREKKING Alhoewel die regering in sulke inisiatiewe belê het, was daar ʼn paar interne en eksterne faktore soos ʼn tekort aan vaardighede en in onstabiele wisselkoers wat die vordering van hierdie inisiatiewe belemmer het.  (Aanvaar enige relevante hoër-orde gevolgtrekking.) (Maks. 2) [40] TOTAAL AFDELING C: 40 TOTAAL: 150 21