Economics Grade 11 P2 Gauteng June 2016 Memo (Afrikaans)

Downloaded from hlayiso.com GAUTENGSE DEPARTEMENT VAN ONDERWYS PROVINSIALE EKSAMEN 2016 GRAAD 11 EKONOMIE (VRAESTEL 2) MEMORANDUM 16 bladsye 1

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE MEMORANDUM (VRAESTEL 2) GAUTENGSE DEPARTEMENT VAN ONDERWYS PROVINSIALE EKSAMEN EKONOMIE (VRAESTEL 2) MEMORANDUM AFDELING A (VERPLIGTEND) 30 PUNTE – 20 MINUTE VRAAG 1 1.1 MEERVOUDIGE KEUSE VRAE 1.1.1 B (volmaakte en monopolistiese markstrukture) 1.1.2 B (normale winste) 1.1.3 A, B, C (intermediêre goedere) 1.1.4 A, C (oligopolie) 1.1.5 A (marginale) 1.1.6 B(veranderlike koste) 1.1.7 C (rook benadeel die gesondheid van passiewe rokers) 1.1.8 A (geleentheidskoste) (8x2) (16) 1.2 PAS ITEMS 1.2.1 F- verkope maksimalisering 1.2.2 A - die verandering in die prys van een produk en die gevolglike verandering in die vraag vir ʼn ander produk 1.2.3 H - normale winste TI 1.2.4 G -  GI  H 1.2.5 B - TKK + TVK 1.2.6 D - verandering in prys het geen uitwerking op aanbod 1.2.7 C - prys 1.2.8 E - die enigste produseerder van die produk in die mark. (8x1) (8) 1.3 GEE EEN TERM 1.3.1 Die Lang termyn 1.3.2 Eksplisiete koste 1.3.3 Monopolie 1.3.4 Kartel 1.3.5 Monopolistiese mededinging 1.3.6 Volmaakte mark  (6x1) (6) TOTAAL AFDELING A: 30 2

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE MEMORANDUM (VRAESTEL 2) AFDELING B Beantwoord TWEE van die drie vrae in die afdeling in die ANTWOORDEBOEK. VRAAG 2 40 PUNTE – 30 MINUTE 2.1 2.1.1 Noem enige TWEE voorbeelde van monopolistiese markte.  Restaurante  Haarkappers  Petrol stasies (Aanvaar ander enige toepaslike voorbeeld) (2x1) (2) 2.1.2 Wat verstaan jy onder die wet van dalende opbrengs. * Wet van dalende opbrengs stel dit dat as meer van ʼn veranderlike inset by ʼn vaste inset gevoeg word, sal die opbrengs van die veranderlike inset afneem.  (Aanvaar enige relevante antwoord) (1x2) (2) 2.2 DATA RESPONS 2.2.1 Noem enige TWEE voordele van mededinging, soos uitgebeeld in die bogenoemde uittreksel.  Daar is ʼn groter keuse / opsies van goedere  Daar is vergelyking van pryse   Doeltreffende dienste  Verminder diefstal  (Aanvaar enige relevante antwoord) (2x2)(4)  2.2.2 Definieër ʼn monopolie.  ʼn Monopolie is ʼn enkele verkoper in die mark; dit is ʼn industrie op sy eie. (Aanvaar enige relevant karaktereienskap van die monopolie) (2) 2.2.3 Hoekom sal jy die taxi-industrie in Suid-Afrika as ʼn monopolie beskryf? Verduidelik.  Die taxi-industrie is die grootste vervoer organisasie in privaat besit.   Die taxi-industrie oorheers die privaat vervoer-industrie, en laat nie maklik ander vervoer toe nie, bv. busdienste.  (Aanvaar negatiewe response) (2x2) (4) 3

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE MEMORANDUM (VRAESTEL 2) 2.3 Data respons 2.3.1 Definieer komplementêre goedere. * Komplementêre produkte is verskillende produkte wat gelyktydig gebruik word om ʼn behoefte te bevredig. (1x2) (2) 2.3.2 Hoekom is dit belangrik vir die produsent om die verhouding tussen komplementêre goedere te verstaan?  Stel produsente in staat om te voorspel watter invloed ʼn prysverandering in komplementêre goedere op die vraag na hul produk sal hê.   Hulle sal dan maatreëls kan instel om die uitwerking van die prysverandering teen te staan in ʼn poging om te probeer om hulle wins te maksimeer.   Bv.koste-effektiewe maatreëls soos om meer uitsette te produseer met dieselfde aantal insette.  (2x2) (4) 2.3.3 Wat is die effek op Produk X indien die prys van Produk Y verminder?  Die aanbod sal afneem / daal as die aanbod kurwe na die linkerkant beweeg   Hoeveelheid van produk X gaan afneem van Q0 na Q1  Vraag vir produk X gaan toeneem / styg  Die prys van produk X sal toeneem van P0 na P1 (2x2) (4) 4

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE MEMORANDUM (VRAESTEL 2) 2.4 Bespreek kortliks die eienskappe van nut.  Bevrediging is abstrak omdat nut nie gemeet kan word nie.  – Daar is geen standaard manier om iemand se bevrediging of nut te meet nie, daarom ken ekonome soms eenvoudig net ʼn waarde toe en noem hierdie maateenheid “utils”.   Nut is subjektief want dit verskil van person tot person  – Omdat dit van person tot person verskil - die bevrediging wat twee mense verkry uit die verbruik van dieselfde produk verskil, afhangende van persoonlike voorkeure, bv.sommige mense sal voel dat roomys groot nut het, terwyl ander weer koeldrank sal verkies.   Nut verskil van een situasie tot ʼn ander (van tyd tot tyd)  – Warm klere verskaf bevrediging in die winter in teenstelling met somer.   Nut verskil van plek tot plek  – ʼn Swembroek sal bevrediging bied op ʼn strand, maar nie ʼn klaskamer nie.  Enige (4X2) (8) 2.5 Verduidelik hoe die prys meganisme werk onder toestande van volmaakte markte.  By die ewewigsprys is vraag en aanbod gelyk en daar is geen mark tekorte of surplusse nie.   As die prys styg, koop die verbruikers minder goedere en die hoeveelheid gevra sal afneem. (daal)   Wanneer aanbod vraag oorskry, veroorsaak dit ʼn surplus in die mark.   Produseerders sal dan hulle pryse verlaag en die pryse keer terug na die ewewig / markprys.  As die pryse laer daal as die markprys / ewewigsprys, sal vraag toeneem en daar sal ʼn tekort in die mark ontstaan as vraag aanbod oorskry.   Dit sal meebring dat die pryse weer styg en die prys keer terug na die oorspronklike ewewigsprys / markprys.   Die firma is die prysnemer in die volmaakte mark.  Geen individuele produseerder kan die markprys beinvloed nie.  Individuele produseerders kan nie bo of onder die markprys verkoop nie.  (4x2) (8) [40] 5

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE MEMORANDUM (VRAESTEL 2) VRAAG 3 40 PUNTE – 30 MINUTE 3.1 3.1.1 Noem TWEE doelwitte van sakeondernemings.  Om wins te maak  Oorlewing van die besigheid  Maksimeer inkome  Maksimeer verkope  Stel doelwitte vir groei  Effektiewe Produktiwiteit / produksie  Om markaandeel te verhoog  Verbeterde werkers bevrediging (2x1) (2) 3.1.2 Wat word bedoel met oortollige vraag?  Dis ʼn situasie waar die vraag na goedere in die mark groter is as aanbod, dit veroorsaak ʼn styging in die prys van die goedere.  (1x1) (2) 3.2 Bestudeer die onderstaande spotprent en beantwoord die vrae wat volg. 3.2.1 Noem die tipe markstruktuur wat in die spotprent uitgebeeld word.  Monopolistiese mededinging  (2) 3.2.2 Verduidelik die betekenis van die kettings soos uitgebeeld in die spotprent.  ʼn Kettingwinkel is een van ʼn reeks winkels wat deur een besigheid besit word wat dieselfde goedere verkoop. Die spotprent-tekenaar dui daarop aan dat die verbruikers gedwing word om die prys te aanvaar.  Die verbruikers is vasgeketting aan die groothandelaars deur die stelsel van markkapitalisme.  (Aanvaar enige aanvaarbare feit) (2) 3.2.3 Hoe beskerm die Mededingingswet die verbruiker?  Die Wet verbied verbode handelspraktyke soos prysvasstelling, uitsetbeheer of markdominering tussen produsente. (4) 3.2.4 Wat beïnvloed die verbruikers-tandense van die verbruiker?  Die marginale nut wat die verbruiker uit die produk verkry (bevrediging)  Die prys van die goedere.   Seisoensfaktore / Modes / Inkomste (Aanvaar enige ander relevante antwoord) (2x2)(4) 6

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE MEMORANDUM (VRAESTEL 2) 3.3 DATA RESPONS 3.3.1 Wat word bedoel met MK = MI?  Winsmaksimalisering vind hier plaas/gelykbreekpunt  (2)  Gelykbreekpunt  Firma se inkomste is gelyk aan koste. 3.3.2 Definieer die konsep marginale koste.  Addisionele koste vir die produsering van een addisionele eenheid (2) 3.3.3 Bereken die onderstaande waardes vanaf die tabel.  A=48   B=4  C=12 (6) 3.4 Onderskei tussen die begrippe absolute voordeel en vergelykende voordeel. Absolute voordeel - Verwys na die vermoë van ʼn land om meer van ʼn goed of diens te produseer as wat hul mededingers kan produseer deur dieselfde aantal hulpbronne te gebruik. - Ontwikkelde lande met hul groot kapitaal hulpbronne het absolute voordeel bo ontwikkelende lande. - Bv. SA ontgin goud teen ʼn absolute voordeel. (Maks. 4) (4) Vergelykende voordeel - Verwys na die vermoë van ʼn land om dieselfde uitset te produseer deur minder hulpbronne te gebruik. - Dit gebeur wanneer ʼn land spesialiseer in ʼn produk wat hulle meer doeltreffend kan maak in vergelyking met ander produkte. - Lande trek beter voordeel deur meer van die goedere te produseer en uit te voer wat hulle doeltreffend kan produseer. - Bv. beide SA en Brasilië kan mielies en koffie teen ʼn vergelykende voordeel produseer. (Maks. 4) (4) (8) 7

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE MEMORANDUM (VRAESTEL 2) 3.5 Vergelyk die eienskappe van monopolistiese mededinging met oligopolieë. ʼn Monopolistiese mededinging is ʼn markstruktuur waar baie produsente  elk ʼn spesifieke produk produseer maar dit verskil effens.  soos bv. rekenaar speletjies, sellulêre fone of motors.  Elke produseerder kan sy eie prys en hoeveelheid bepaal sonder om die markstruktuur te affekteer.  Die oligopolistiese mark het ʼn paar produsente wat die mark beheer en die pryse beïnvloed.  Hulle produkte is ook dieselfde of verskillend.  Elke produseerder beïnvloed die totale uitset en markprys.  Hulle werk saam en vorm soms ook ʼn kartel.bv die bankwese.  (Aanvaar enige relevante antwoord.) (2x4) (8) [40] VRAAG 4 40 PUNTE – 30 MINUTE 4.1 4.1.1 Noem TWEE soorte monopolieë.  Natuurlike  Kunsmatige  Plaaslike  Nabye  Tweeledige  Wetlike (2x1) (2) 4.1.2 Wat sal die produseerder doen as totale koste die totale winste oorskry?  Die produseerder sal produksie laat daal tot op ʼn punt waar totale inkomste totale kostes oorskry   Die punt waar marginale inkomste gelyk is aan marginale koste.  (1x2) (2) 8

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE MEMORANDUM (VRAESTEL 2) 4.2 Bestudeer die grafieke en beantwoord die vrae wat volg. 4.2.1 Definieer die konsep elastisiteit van vraag.  Die verandering in hoeveelheid gevra teenoor die verandering in prys  (2) 4.2.2 Hoekom is die pryselastisiteit van vraag belangrik vir produsente?  Deel ʼn produsent mee dat daar ʼn reaksie op elke aksie is.  Deur pryselastisiteit van vraag te bestudeer, kan ons voorspel wat die prysverandering vir produsente sal wees.   Pryselastisiteit van vraag is bruikbaar om besighede te help besluit hoe om hulle totale inkome te verhoog.   Om sy totale inkome te laat styg, kan die produsent die prys verhoog om hoër inkome per produk te ontvang en die prys verlaag om hoeveelheid verkoop te verhoog.   As die kopers sensitief is teenoor die prys (elastiese vraag), sal hulle meer koop as die prys daal, so die produsente behoort die prys te verlaag.   As die kopers nie sensitief is teenoor die prys nie (onelastiese vraag) sal hulle nie minder koop nie, selfs al styg die prys, so die produsente behoort pryse te verhoog.   Om verkope te verhoog, verhoog die prys wanneer die vraag onelasties is, of verlaag die prys wanneer die vraag elasties is.   Produsente wil weet hoe sensitief die markaanbod is tot prysverandering in die prys van die produk. (Enige 2x2) (4) 4.2.3 Onderskei tussen die TWEE tipes elastisiteit van vraag in die  grafieke. Grafiek A  ʼn % verandering in die prys lei tot ʼn groter % verandering in die hoeveelheid gevra.   Relatiewe elastisiteit Grafiek B (2)  ʼn % verandering in die prys lei tot ʼn kleiner % verandering in die hoeveelheid gevra.   Relatiewe onelastisiteit (2) 9

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE MEMORANDUM (VRAESTEL 2) 4.3 DATA RESPONS 4.3.1 Definieër marginale nut. Marginale nut is die ekstra bevrediging wat die verbruiker verkry uit die gebruik van die produk. (2) 4.3.2 Identifiseer die punt waar die verbruiker maksimale nut verkry  vierde eenheid  maksimum nut word bereik waar marginale (grensnut) zero is en totale nut 34 is. (2) 4.3.3 Wat gebeur met totale nut as marginale nut negatief raak? Totale nut daal (2) 4.3.4 Bereken die waardes vir A tot D. Skryf slegs die nommer langs die waarde neer. A = 15 B = 12 C = 0 D = 31 (4) 4.4 Verduidelik VIER skaalvoordele.  Indien die produksieproses uitgebrei word is dit moontlik om hulpbronne meer te gebruik vir spesialisasie.   Tegnologies gevorderde toerusting, soos rekenaars kan gebruik word en meer geskoolde arbeid kan benut word.  Uitbreiding kan ook verbeteringe in die organisasie meebring, bv. motor monteeraanlegte.  (produksie kapasiteit kan ook verhoog word)  Ondernemings kan ook n verlaging in produksie koste ervaar – groter winste.  (4x2) (8) 4.5 Bereken die kruiselingse elastisiteit van vraag vir die volgende voorbeeld en dui aan of die goedere komplementêre of substituut goedere is. (toon alle berekeninge. IED = % verandering in die hoeveelheid gevra van produk A % verandering in prys van produk B = 10% 20%  = 0.5  Substituut goedere (8) 10

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE MEMORANDUM (VRAESTEL 2) [40] TOTAAL AFDELING B: 80 11

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE MEMORANDUM (VRAESTEL 2) AFDELING C Beantwoord enige EEN van die twee vrae uit hierdie afdeling in die ANTWOORDEBOEK. STRUKTUUR VAN DIE OPSTEL PUNTETOEKENNING Inleiding Maks. 2 Liggaam: Hoofgedeelte: Bespreek in besonderhede / In-diepte Maks. 26 bespreking / Ondersoek / Bespreek krities / Ontleed (Analiseer) / Vergelyk / Evalueer / Onderskei / Verduidelik / Assesseer / Debatteer Addisionele gedeelte: Gee eie mening / Bespreek krities / Maks.10 Evalueer / Evalueer krities / Teken ʼn grafiek en verduidelik / Gebruik die gegewe grafiek en verduidelik / Voltooi die gegewe grafiek / Bereken / Lei af / Vergelyk / Verduidelik / Onderskei / Interpreteer / Debatteer kortliks Gevolgtrekking Maks. 2 Enige hoër-orde samevatting behoort die volgende te bevat:  ʼn Kort opsomming van wat bespreek is, sonder om enige genoemde feite te herhaal.  Enige opinie of waardeskatting omtrent die bespreekte feit.  Addisionele ondersteunende inligting om die bespreking / analise te versterk.  ʼn Weersprekende standpunt met motivering, indien vereis.  Aanbevelings / voorstelle. TOTAAL 40 12

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE MEMORANDUM (VRAESTEL 2) VRAAG 5 40 PUNTE – 40 MINUTE  Bespreek die eienskappe van volmaakte markte volledig. (26 Punte)  Analiseer en verduidelik enige twee tipes van winste. (10 Punte) INLEIDING Volmaakte markte is markte waar nóg die individuele produsent nóg die individuele verbruiker ʼn invloed op pryse het.  Daar is geen voorkeur waar iemand die produk koop of verkoop nie, want al die produkte is dieselfde. (Aanvaar enige toepaslike inleiding.) (Maks. 2) LIGGAAM HOOFDEEL  Groot aantal kopers en verkopers -Daar is baie kopers en verkopers in die mark in die sin dat elkeen ʼn prysnemer is. -Geen individuele koper of verkoper kan die prys beïnvloed / beheer nie.  Produkte is homogeen -Dit beteken produkte is identies / dieselfde soort, kwaliteit en voorkoms. -Die mark is onpartydig en onpersoonlik -Geen verkoper het ʼn voordeel bo ʼn ander nie -Kopers gee nie om van wie hulle koop nie.  Vryheid van toe- en uittrede -Die mark is totaal toeganklik, geen regs-, finansiële of tegnologiese hindernisse kan die vryheid van toe- en uittrede beperk nie.  Kopers en verkopers het volmaak/volledige kennis -Kopers het volledige kennis oor die prys, kwaliteit en beskikbaarheid van goedere en dienste. -As verkopers pryse verhoog, sal kopers weet en by ʼn ander verkoper koop wat nog laer pryse vra.  Daar is hoë uitset en wye keuses -As gevolg van baie verkopers kan verbruikers koop by wie hulle wil. -Daar is geen tekorte nie omdat daar baie verkopers is.  Ongereguleerde markte -ʼn Ongereguleerde mark beteken dat die regering nie inmeng in die mark nie. Besluite word oorgelaat aan individuele produsente en verskaffers asook kopers.  Geen samespanning -Samespanning gebeur wanneer verkopers saamwerk om mededinging te bepgebeur slegs in onvolmaakte markstrukture.  (Maks: 8 punte vir opskrifte / voorbeeld maks: 18 punte vir inhoud) (Maks. 26) 13

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE MEMORANDUM (VRAESTEL 2) ADDISIONELE GEDEELTE Onderskei tussen enige TWEE soorte wins. 1. Rekeningkundige wins Ook bekend as totale wins Is die verskil tussen totale inkome uit verkope en totale koste Rekeningkundige wins = inkome minus eksplisiete koste 2. Normale wins Is die minimum opbrengs vereis deur die eienaars om voort te gaan met die besigheid  Dit is die vergoeding van entrepreneurskap Dit is ingesluit in die totale produksiekoste Wanneer inkome gelyk is aan eksplisiete koste plus implisiete koste 3. Ekonomiese wins Dit is ekstra wins wat die onderneming maak  Dit is die wins wat die besigheid maak addisioneel tot die normale wins. Staan ook bekend as surplus of ekstra wins. Ekonomiese wins = inkome minus eksplisiete koste plus implisiete koste. (Enige 2x5) (10) SLOT (Maks. 10) Volmaakte markte is werklik skaars en daar is ʼn dun lyn tussen volmaakte markte en monopolistiese markte. (Aanvaar enige toepaslike slot.) (Maks. 2) [40] 14

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE MEMORANDUM (VRAESTEL 2) VRAAG 6 40 PUNTE – 40 MINUTE  Gebruik grafieke en verduidelik die volgende pryselastisiteit van aanbod. - Volmaakte onelastiese aanbod - Eenheidselastisiteit van aanbod - Volmaakte elastiese aanbod (26 punte)  Ontleed die faktore wat elastisiteit van aanbod bepaal. (10 punte) INLEIDING Prys elastisiteit van Aanbod is die verhouding tussen veranderinge in prys en die proporsionele veranderinge in die hoeveelheid aangebied. (Aanvaar enige ander toepaslike inleiding) (Maks.2) LIGGAAM / HOOFDEEL Volmaakte onelastiese aanbod  Waarde van PEA is 0  Ongeag wat met die prys gebeur, die aanbod bly dieselfde.  Namate die prys styg, is daar geen verandering in die hoeveelheid aangebied nie.  Bv. Toeskouers is bereid om meer vir ʼn kaartjie van die rock konsert te betaal, maar die aantal sitplekke is beperk en laat dit nie toe nie.  A O H1 Eenheidselastisiteit van aanbod  Die waarde van PEA is 1  Die verandering in hoeveelheid aangebied is presies gelyk aan die verandering in prys.  ʼn 10 % styging in prys sal lei tot ʼn 10 % toename in die hoeveelheid aangebied.  Bv. Die vraag vir vars lemoensap sal verander as die prys tot dieselfde vlak daal.  15

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE MEMORANDUM (VRAESTEL 2) O H1 H2 Volmaak elastiese aanbod  Ongeag wat gebeur met die prys, sal die hoeveelheid aangebied dieselfde bly.  Indien die prys enigsins styg of daal, sal daar niks meer van die produk aangebied word nie.  Bv. Die prys vir ʼn Van Gogh skildery is miljoene dollars werd maar daar is geen verandering in aanbod nie.  Die waarde van PEA is ∞ Puntetoekenning vir grafieke 1 punt: Prys en kwantiteit asse 1 punt: Benoeming van A-kurwe A 1 punt: Teken van A-kurwe 1 punt: Aanduiding van verandering in HA (Maks. 4 punte per grafiek) O H1 (Maks. 26) 16

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE MEMORANDUM (VRAESTEL 2) ADDISIONELE GEDEELTE FAKTORE WAT ELASTISITEIT VAN AANBOD BEPAAL  Die vlak van spaar kapasiteit -As ʼn nywerheid onder sy vermoë produseer, sal die aanbod elasties wees. -Die nywerheid kan meer produseer deur meer produksiefaktore in diens te neem. * Die vlak van werkverskaffing  -Onder volle indiensname sal aanbod onelasties wees.  -Aanbod kan verhoog word deur produktiwiteit te verhoog.  -Aanbod in die plaaslike mark sal elasties wees as invoere beskikbaar is.   Die vermoë om die produk te stoor -Aanbod sal elasties wees as die produk maklik gestoor kan word.  -As die produk maklik gestoor kan word, sal aanbod aangepas kan word by prysveranderinge.  * Die aard van die produk -Landbouprodukte sal onelasties wees oor die kort termyn.  -Aanbod van landbouprodukte hang af van verskeie faktore.  -Die aanbod van myn produkte sal ook onelasties wees -Dit neem ʼn lang tyd om die vermoë van myne te verhoog.  -Die aanbod van vervaardigde goedere sal meer elasties wees. -Dit is makliker vir vervaardigings nywerhede om die aanbod van goedere aan te pas.  * Tyd  -Tyd is ʼn belangrike faktor wat elastisiteit van aanbod beïnvloed.  -A.g.v. die tegniese aard van produksie, kan aanbod doeltreffend aangepas word oor die langtermyn.  (Maks. 10) SLOT Die sleutel tot die voorspelling van elastisiteit van aanbod is om te weet of produsente hulle produksie kan verhoog ʼn Produsent se vermoë om aan te pas by prysveranderinge hang af van kostes, beskikbaarheid en beweeglikheid van produksiefaktore.  (Aanvaar enige ander toepaslike slot.) (Maks. 2) [40] TOTAAL AFDELING C: 40 TOTAAL: 150 17