Downloaded from hlayiso.com
NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
IGREYIDI 12
ISINDEBELE ILIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA (FAL)
IPHEPHA LESITHATHU (P3)
NOVEMBA 2018
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA
IMITLOMELO: 100
Umhlahlandlela wokutshwaya lo unamakhasi ali-18.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Skip to contentAll 2018 papers 





View all





isiNdebele FAL Grade 12 Paper 3 NSC November 2018 Memo
Grade 12 isiNdebele FAL Paper 3 memorandum from the NSC November Exam 2018, 18 pages. Read online or download the free PDF.
Isindebele Fal · Grade 12 · NSC November Exam · 2018 · isindebele. Memorandum, 18 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- isiNdebele FAL
- Grade
- Grade 12
- Language
- Isindebele
- Document type
- Memorandum
- Year
- 2018
- Exam period
- NSC November Exam
- Paper
- 3
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 18
- File size
- 1.8 MB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 18
This exam
NSC November Exam 2018
- Paper 1Question paperMemo
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Question paperMemo
Questions in this paper
- Question 1.1Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting50 marks
- Question 1.2Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting50 marks
- Question 1.3Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting50 marks
- Question 1.4Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting50 marks
- Question 1.5Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting50 marks
- Question 1.6Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting50 marks
Show all 11 questions
- Question 1.7Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting200 marks
- Question 2.1Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting30 marks
- Question 2.2Ukulalela nokukhuluma / Listening and Speaking30 marks
- Question 2.3Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting30 marks
- Question 2.4Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting30 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 2 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA A: AMATHEKSTHI WOKUZITLAMELA (AMA-ESEYI)
UMBUZO 1
1.1 I-eseyi ecocako ('Narrative')
Ukusebenza ngokuzimisela kikho koke okwenzako kuyabhadela.
Le yi-eseyi lapho umtloli ademba ngesehlakalo esithileko esakhe senzeka
kuye, akhe wasibona senzeka komunye nofana acocelwa ngaso. Kuyenzeka
kokhunye umtloli atlole i-eseyi ayisusele ehloko. Kuqakathekile ukobana
nanyana umfundi ayisusela ehloko i-eseyakhe kube yi-eseyi ekholwekako.
Ngokuvamileko umtloli we-eseyi ecocako usebenzisa isikhathi esidlulileko.
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:
• Isigaba esisingeniso kufanele simdose/silulubeze umfundi we-eseyi.
• I-eseyi ecocako kufanele ikholwakale nanyana kungeyokuzitlamela.
• I-eseyi ecocako kufanele itlolwe ibe sesikhathini esidlulileko.
• Umuntu otshwaya i-eseyi le kufanele alangazelele ukuzwa okulandelako
bekube sekugcineni.
• Ukucoca okuyipumelelo kubonakalisa tjhatjhalazi imizwa efana
neyokubona, yokuzwa, yokunambitha, yokuthintana nephunga.
• I-eseyi enesiphetho esingakajayeleki yihle kunaleyo enesiphetho
esisepepeneneni begodu esilindelekileko.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Iinqabo endleleni.
- Ukubeka ingqondwakho entweni oyifunako.
- Ukuzinikela.
- Ukufuna isizo.
- Amaqhinga.
- Iimfundo.
Tjheja: Le eseyi ingaba ngehlathululako godu. [50]
1.2 I-eseyi Ecocako ('Narrative')
Ikhambo elimnandi engingekhe ngalilibala.
Le yi-eseyi lapho umtloli ademba ngesehlakalo esithileko esakhe senzeka
kuye, akhe wasibona senzeka komunye nofana acocelwa ngaso. Kuyenzeka
kokhunye umtloli atlole i-eseyi ayisusele ehloko. Kuqakathekile ukobana
nanyana umfundi ayisusela ehloko i-eseyakhe kube yi-eseyi ekholwekako.
Ngokuvamileko umtloli we-eseyi ecocako usebenzisa isikhathi esidlulileko.
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:
• Isigaba esisingeniso kufanele simdose/silulubeze umfundi we-eseyi.
• I-eseyi ecocako kufanele ikholwakale nanyana kungeyokuzitlamela.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 3 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
• I-eseyi ecocako kufanele itlolwe ibe sesikhathini esidlulileko.
• Umuntu otshwaya i-eseyi le kufanele alangazelela ukuzwa okulandelako
bekube sekugcineni.
• Ukucoca okuyipumelelo kubonakalisa tjhatjhalazi imizwa efana
neyokubona, yokuzwa, yokunambitha, yokuthintana nephunga.
• I-eseyi enesiphetho esingakajayeleki yihle kunaleyo enesiphetho
esisepepeneneni begodu esilindelekileko.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Amalungiselelo wekhambo.
- Ikhambo lakhe avakatjhela indawo ethileko.
- Izinto ebekazenza ekhambeni lakhe.
- Izinto azifundileko kilelo khambo.
- Abantu ebegade anabo kilelo khambo.
Tjheja: Le eseyi ingaba ngehlathululako godu. [50]
1.3 I-eseyi Ehlathululako ('Descriptive')
Ibizelo engifuna ukulilandela nangiqeda iimfundo zami.
Le yi-eseyi lapho umtloli afuze ahlathulule ubujamo obuthileko, umuntu
othileko nofana indawo ethileko. Njengombana nesihloko sitjho, kufanele
umtloli we-eseyi le asebenzise amagama ahlathululako khudlwana. Ngale
kwalokho, umtloli usebenzisa khulu ilimi elisesikhathini sanje.
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:
• Otlolako kufanele ayelele ekutheni akhethe isihloko asazi kuhle. Isizathu
kukobana kuba budisi ukuhlathulula into onganalwazi elipheleleko ngayo.
• Otlolako kufanele akhethe ngokuyelela amagama nobujamo
bokukhuluma.
• Amagama asetjenziswa ngotlolako kufanele akhe isithombe esikhanya
bha.
• Otlolako angasebenzisa iinthombe-ngqondo zokubona, zokurhogela,
zokuzwa, zobumnandi nezokuthinta ukuze zimsize ukwenza
akuhlathululako kukhanye bha.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Engifuna ukuba ngikho epilweni.
- Unobangela walokho.
- Amatjhuguluko angaba khona.
- Ikusasa elimanyazelako.
- Ibizelo engizolilandela.
Tjheja: Le eseyi ingaba ngecocako godu. [50]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 4 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
1.4 I-eseyi Evezako/Eveza Imizwa Yomtloli ('Reflective')
Epilweni ngifunde bona ukugijima kudlulwa kukhamba kabuthaka.
Le yi-eseyi lapho otlolako aba nombono bese unikela imizwakhe. I-eseyi le
itjhegeza ibuyele emva esehlakalweni esakhe senzeka. Otlolako-ke kulapho
abeka khona imibonwakhe ngokwenzakalako, abeke tjhatjhalazi okuhle
neemphoso bese uthatha iinqunto ngokuthi ubona kufanele kwenziweni
ukutjhugulula ubujamo balokho esikhathini esizako.
Umhlobo lo wendaba sivame ukuwubona emitlolweni ema-eseyi, la otlolako
abeka umbonwakhe ngesihloko esithileko. Akutjho bonyana akutjhoko
kuliqiniso kodwana ngilokho akucabangako ngabantu, ngesintu nofana
ngepilo nje. Lokho akubekako kuhle kusekelwe ngamaqiniso ukuze
kungamdondisi loyo ozokufunda i-eseyi leyo. I-eseyi enje ingaveza ukujiya
kwengqondo yaloyo otlolako begodu abanengi bayithatha njengeqiniso
lamambala.
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:
• I-eseyi evezako iveza imizwa yomtloli.
• Imizwa nokuthatheka kwehliziyo kudlala indima eqakatheke khulu
e-eseyini le.
• Ihlangothi elikhulu le-eseyi lingaba ngelihlathululako. Ukuhlathululokhu
kufanele kukhanye begodu kuveze imizwa nalokho okusengqondweni
yaloyo otlolako.
• Imibono/Imicabango/Imizwa eveziweko kufanele yembule iqiniso nendima
ethathwa ngotlolako.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Ukwenza into ungakacabangisisi.
- Ukuba marhamaru.
- Ukungalaleli.
- Ukungaqali ubuhle nobumbi balokho okwenzako.
- Isifundo owasitholako. [50]
1.5 I-eseyi Emahlangothimabili/Emadanisako ('Discursive')
Umbuso wentando yenengi ulethe ubuhle nobumbi enarheni yekhethu.
I-eseyi le ihlobene khulu ne-eseyi ephikisako. Okufanako kukobana kiyo
yomibili imihlobo le otlolako ubeka imibonwakhe. Umehluko okhona kukobana
e-eseyini emahlangothimabili otlolako kulindeleke kobana atlole ngemibono
yomibili. Silindele kobana asivezele ubuhle nobumbi bento acoca ngayo.
Umtloli angafikelela esiphethweni esithileko ekugcineni kwe-eseyakhe
kodwana imibono evumako nephikako kufanele yethulwe ngokulinganako
endabeni.
Umtlolo kumele uzwakale ungathathi hlangothi. Kumele kuvezwe iintatimende
ezizwakala kuhle. Lapha otlolako uveza ubuhle nobumbi bento ethileko
anikelwe yona esihlokweni, kufanele anikele amaphuzu avumelana nesihloko
nalawo aphikisana naso.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 5 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:
• Umtlolo kumele uzwakale begodu ungathathi ihlangothi.
• Kumele kuvezwe iintatimende ezizwakala kuhle.
• Kilomhlobo we-eseyi otlolako uveza ngobuhle nangobumbi bento ethileko
anikelwe yona esihlokweni.
• Unikela amaphuzu avumelana nesihloko nalawo aphikisana naso.
[Otlolako kufanele aveze kokubili, ubuhle nobumbi obulethwe mbuso
wentando yenengi enarheni yekhethu].
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
Ubuhle
- Ikululeko ekhona.
- Ifundo yasimahla.
- Ukulingana ngobulili.
- Amalungelo kawokewoke.
- Ukubuswa ngentando yenengi.
- Ukuzikhethela ibizelo olithandako.
Ubumbi
- Abentwana bazenzela umathanda.
- Imitjhoga ayisatholakali ngeembhedlela.
- Iincwadi ziyatlhayela eenkolweni.
- Abazali bamukwe amandla wokukhalima abentwababo.
- Amalungelo angakhambisani nokuziphendulela. [50]
1.6 I-eseyi Ephikisako/Ehlangothilinye ('Argumentative')
Abafundi besikolo kufanele bathole umsebenzi ngeenkhathi
zamaholideyi.
I-eseyi ephikisako ifuna otlolako athome ngokukhetha ihlangothi esihlokweni
atlola ngaso. Otlolako angakhetha ukuvumelana nesihloko nofana aphikisane
naso. Umbono womtloli kumele ukhanye kusukela ekuthomeni bekube
sekugcineni kwe-eseyakhe. I-eseyi le yethula lokho okusengqondweni
yomtloli.
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi:
• Otlolako kumele athome ngokuthi akhethe ihlangothi azokutlola ngalo.
• Otlolako kumele anikele amaphuzu amanengi anabe ukusekela
imibonwakhe.
• Otlolako kumele ahlale emaphuzwini NOFANA aphikise isitatimende.
• Lomhlobo we-eseyi uphethe imibono yomtloli kwaphela ngalokho kumele
uphakamise imibono eqinileko.
• Ilimi elinezwelomagama lingahle lithinte imizwa kodwana kumele libe
nehlonipho.
• Isiphetho kumele sibe sitatimende somtloli esinamandla, esikhanyako
nesanelisako.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 6 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
Abavumelana nesihloko.
- Ukuzijwayeza ukuzijamela.
- Ukuthola imadlana ekungeyakho.
- Ukuzakhela ubudlelwana obuhle nabosomabhizinisi bendawo.
- Ukuzifundisa umsebenzi.
- Ukuzijwayeza ukusebenza ngaphasi kobujamo obuthileko.
Abaphikisana nesihloko.
- Ukulahlekelwa lithando leencwadi zakho.
- Ukuthanda imali khulu.
- Ukutlhoga isikhathi sokuphumula.
- Ukulisa isikolo sewubona imali. [50]
1.7 1.7.1 Kilesisithombe umfundi angatlola i-eseyi ecocako nanyana
ehlathululako. Otshwayako uyeleliswa bona atjheje umhlobo we-
eseyi evezwa ngotlolako. Utshwaya ngokulandela amaphuzu
alindeleke ngaphasi kwalowo mhlobo we-eseyi ngokuqala kilo
mhlahlandlela.
Kilesisithombe kubonakala kulayitjhwe imithwalo ngekoloyini.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Ukuqakatheka kokuzikhupha uyokubetjhwa mumoya.
- Ukupakwa kwemithwalo ngekoloyini.
- Ukuthatha ikhambo elide.
- Ukubona iindawo ezihlukahlukeneko.
- Ikhambo lokuthiya iimfesi. [50]
1.7.2 Kilesisithombe umfundi angatlola i-eseyi ecocako nanyana
ehlathululako. Otshwayako uyeleliswa bona atjheje umhlobo we-
eseyi evezwa ngotlolako. Utshwaya ngokulandela amaphuzu
alindeleke ngaphasi kwalowo mhlobo we-eseyi ngokuqala kilo
mhlahlandlela.
Kilesisithombe kubonakala umuntu wengubo newembaji
bathabulula imizimba.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Ukuqakatheka kokuzithabulula.
- Ukuhlala uthabile.
- Ukuhlanganyela nommoya wokubumbana emphakathini.
- Ipilo ehle emzimbeni.
- Ukwehlisa amafutha nomzimba omkhulu.
- Ukuba nesitjhaba esiphilileko. [50]
IMITLOMELO YESIGABA A: 50
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 7 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA B: AMATHEKSTHI AMADE WOKUTHINTANA
UMBUZO 2
2.1 INCWADI YOBUNGANI
Umhlobo lo wencwadi utlolwa mumuntu otlolela isihlobo sakhe. Kungaba
mngani, umzala, ubaba, umalume, njll.
• Kumele incwadi iqaliswe kumngani.
• Kumele ihlukaniswe ngeengaba.
• Iphimbo nerejista yencwadi kumele ibe ngeyobuhlobo.
Ilwazi elilandelako kumele lifakwe encwadini yobungani:
• Kumele utlole isiphande esisodwa saloyo otlolako.
• Kumele ibe nesilotjhiso, isib. Mngani/Madzela/Bafunani, njll.
• Isigaba ngasinye asimumathe umqondo owodwa.
• Kumele amaphuzu alamane kuhle.
• Kumele ibe nesilayeliso.
• Incwadi yobungani inesiphetho, isib. Ngimi umnganakho, uZenzile.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Umhlobo werhwebo.
- Isizo irhwebo elizoliletha emphakathini.
- Ukudaleka kwamathuba womsebenzi.
- Inzuzo angayithola ngerhwebelo. [30]
2.2 IKULUMO EHLELIWEKO
Umfundi nangabe utlole ikulumo ehleliweko, kumele akhumbule bonyana
abantu abafani ngamasiko, ngeenkolelo, ngefundo, ngabakuthandako
nokhunye. Kumele umfundi acabange ukobana bazawathanda amaphuzu
azowakhuluma emnyanyeni loyo.
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa ikulumo ehleliweko:
• Ihloso yekulumo.
• Iinhlokwana ezilindeleke ngaphasi kwekulumo ehleliweko:
Isihloko > - Kuqakathekile ukobana sibe nokuthi ikulumo
izokwenzelwaphi, ngubani, ngaliphi ilanga begodu
sethule okumunyethwe yikulumo.
Isilotjhiso> - Kumele ococako alotjhise abakhona
ngokulandelana kwabo, abakhulu nabancani,
abalamanise kuhle ngokweenkhundla zabo
Isingeniso > emehlweni womphakathi.
- Kumele sidose kodwana sibe sifitjhani senze
kobana balalele.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 8 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
Ummongondaba > - Ikulumo ayitlolwe ngokucacileko, ibe nemitjho
emifitjhani enemiqondo elula, beyisebenzise
neembonelo ezijayelekileko. Ummongondaba
awube magama akhiwe kuhle kugegedwe
ukubuyelela amagama ngokudluleleko ngombana
kulahlekisa ihlathululo yamambala.
Isiphetho> - Siqakathekile begodu sirhunyezo salokho esele
kukhulunyiwe, asifake iselela.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Imvelaphi yelangeli.
- Ukuqakatheka kwelanga labatjha.
- Ukuqakatheka kokugidinga ilangeli.
- Indlela abantu abatjha ekufanele baziphathe ngayo. [30]
2.3 I-AJENDA NAMAMINITHI WOMHLANGANO
Amaminithi womhlangano asirhunyezo salokho okwakukhulunywa ngakho
ngomlomo emihlanganweni. Atlolwa abekwe ngehloso yokubulunga
okwakhulunywako kwavunyelanwa ngakho ekutheni kungakhohlweki,
kungalahleki, neenqunto zibulungeke.
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa i-ajenda namaminithi
womhlangano:
- Otlola amaminithi akangatloli koke okukhulunywa emihlanganweni
kodwana kutlolwa iimphakamiso neenqunto.
- Amagama walabo abathule iimphakamiso nalabo abasekelileko
kuyenzeka atlolwe.
- Akukafaneli loyo otlola amaminithi atlole ukuphaphalaza, ukuphikisana,
ukudelela nofana ukurarana.
- Nakukhulunywa nge-ajenda akwenzeki kungakhulunywa ngamaminithi
womhlangano ngokunjalo nalokha nakukhulunywa ngamaminithi
kuthinteka ne-ajenda yomhlangano. Ngakho-ke kuqakathekile ukobana
umfundisi atshwaye i-ajenda namaminithi womhlangano kanyekanye.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Ukubika lokha nawubona abantu abalelesako.
- Ukubambisana njengomphakathi.
- Ukusizana nawusahlelweko.
- Ukungathengi izinto zokwetjiwa.
- Ukuvulwa kwamathuba wemisebenzi. [30]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 9 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
2.4 UMBIKO OHLELEKILEKO
Umbiko ungaba ngento umuntu ayibonileko, ayizwileko kanye nento
ayenzileko. Imibiko ivamisa ukutlolwa eendaweni zemisebenzi. Kungaba
mbiko wemali, umbiko ngomphumela womdlalo, ngeembotjhwa ezeqe ejele.
Njengombana imibiko imayelana nezinto ezimihlobohlobo, ngokunjalo
nendlela imibiko etlolwa ngayo iyahlukana.
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaya umbiko ohlelekileko:
• Umnqopho wombiko kudlulisa ilwazi elithileko.
• Amaphuzu kumele abe liqiniso kungabi mbono.
• Amaphuzu kumele aphathelane nesihloko.
• Amaphuzu kumele atlolwe abe maphoyinti.
• Ilimi elisetjenziswako kufanele likhambisane naloyo nanyana labo umbiko
oqaliswe kibo.
• Ukuze umbiko uzwakale kuhle kumele utlolwe ngomuntu wesithathu,
okukhulunywa ngaye.
• Kumele umbiko ube nesihloko esitjhoko bona umbiko lowo umayelana
nani.
• Isihloko kumele sibe nebizo lomuntu nanyana abantu umbiko oqaliswe
kibo.
• Kumele kutlolwe lokho okutholakele ephenyweni.
• Kumele kube nesiphetho.
• Kumele kube neemphakamiso.
• Kumele ekugcineni umbiko utlikitlwe.
• Kumele godu umbiko ube nelanga otlolwe ngalo.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Isikhathi sesehlakalo.
- Ilanga nendawo.
- Iingebengu nendlela ebezembethe ngayo.
- Iinkhali ebeziphethwe.
- Ukudumuzana kwabantu.
- Izinto ezathathwako.
- Ukubaleka kweengebengu. [30]
IMITLOMELO YESIGABA B: 30
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 10 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA C: AMATHEKSTHI AMAFITJHANI WOKUTHINTANA
UMBUZO 3
3.1 IKARADA LESIMEMO
Lokha umuntu azokuba nomnyanya othileko kudingeka ukobana ameme
abantu, khulukhulu labo abatjhidelene naye nalabo abaqakatheke khulu
ekwenzeni umnyanyakhe ube yipumelelo. Singabala iminyanya efana
nemitjhado, ukuvula amatje wesikhumbuzo, ukukhulisa abentwana
babentazana, nokhunye.
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaya ikarada lesimemo:
• Otlolako utlola njengomuntu wesithathu.
• Amatshwayo wokutlola akasebenzi kangako.
• Umbiko kumele uphelele begodu uzwakale.
• Asisetjenziswa isilotjhiso nesiphetho.
• Umbiko uyanqopha, awuthemelezi.
• Umtloli akatlikitli ndawo.
• Iimpendulo nazo zilandela imigomo njengeememo. Zona zingaba mhlobo
wekarada nanyana kutlolwe nje ngesandla.
• Kumele lowo omenywako atjho ukobana uzokuphumelela nanyana
angeze ukuze lowo omemako azi ukobana zingaki iimenywa
angazilindela. Lokhu kuqakathekile, ukuze omemako azokulungisa kuhle.
• Isiphande somemako sitlolwa ekugcineni, ngenzasi.
• Nakuyokuba nomnyanya omkhulu iimemo zikhutjhwa kusasele iimveke
ezintathu, kanti nakungasiwo umnyanya omkhulu amalanga alitjhumi
kwaphela anele.
• Umnyanya nawumncani nanyana ususelwe phezulu, iimemo zingatlolwa
ngesandla nje.
• Nakumnyanya wesidlo nje kufanele ikarada libe nesikhathi sokobana
kuyokudliwa nini nokuthi umnyanya uyokuphela nini.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Ibizo lalowo omenywako.
- Indawo lapha umnyanya uzokubanjelwa khona.
- Isikhathi sokuthoma nokuphela komnyanya.
- IIanga lomnyanya.
- Ihlobo lomnyanya.
- Ivunulo yelanga lomnyanya.
- Imininingwana yokuthintana.
- Ibizo lomuntu omemako. [20]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 11 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
3.2 IPOSKARADA
Le ngenye indlela yokuthintana ngokutlola phasi ikulumo efitjhani.
Ngokuvamileko iposkarada lithunyelwa mumuntu alithumela emuntwini
amaziko. Iba nesiphande sinye saloyo othunyelwako, esitlolwa
ngakwesokudla phezulu lapha kutlolwa khona isiphande sotlola incwadi
yobungani. Ngemva kwesiphande, ngenzasana kutlolwa isilotjhiso esingaba
libizo lalowo otlolelwako bese kuthoma indaba efitjhani edluliselwa kiloyo
ethunyelwa kuye. Othumela iposkarada ulayelisa ngebizo lakhe elaziwako
ngaphandle kwesibongo.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Amagama wokumthokozisa.
- Amagama wokukhuthaza bona angenele namanye amaphaliswano. [20]
3.3 IMILAYELO
Imilayelo yikulumo etjela umuntu bona akenzeni, kuphi, nini, njani njalonjalo.
Lekulumo itlolwa phasi. Ukuze ifeze umnqopho kufanele izwisiseke, ingarari,
isebenzise ilimi elizwakalako begodu ingabi mide khulu ukuze lowo
olayelwako azokwazi ukuyilandela.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Abasele amanzi atjhisako njalo ekuseni nantambama.
- Bangarhuweleli.
- Bangadli ukudla okunamafutha amanengi njenge-atchaar.
- Bangadli ukudla okubabako.
- Bahlale bavumela phasi njalo ekuseni nantambama. [20]
IMITLOMELO YESIGAB C: 20
INANI LOKE: 100
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3
Downloaded from hlayiso.com 12 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA/YOKUHLOLA I-ESEYI YELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA [50 IMITLOMELO]
TJHEJA
• Sebenzisa irubhrikhi njalo nawutshwaya isigabesi.
• Amamaksi kusukela e-0–50 ahlukaniswe ngamazinga weentlhadlhuli ama-5.
• Okumunyethweko, iqhinga leIimi nesitayela, lelo nalelo kghono lesitlhadlhuli lihlukaniswe ngezinga eliphezulu neliphasi.
• Isakhiwo asithintwa lizinga eliphezulu namkha eliphasi.
IRUBHRIKHI YOKUHLOLA I-ESEYI YELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA [50 AMAMAKSI]
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 27–30 22–23 15–17 9–11 3–5
NOKUHLELA -Ukuphendula -Iimpendulo ezihleleke -Ukuphendula -Ukuphendula -Ukuphendula
okudluleleko. kuhle; ezikhambelana okwanelisako. okungakajami okuphume endleleni
Izinga eliphezulu
(Ukuphendula) -Imiqondo khulu begodu -Imiqondo ndawonye. khulu.
Ukuhleleka kwemiqondo ehlakaniphileko, evusa ezimnandi, ekhambelanako -Imiqondo engakacaci. -Imiqondo erarako
yokuhlela. imiqondo netjengisa kunobufakazi nokukhula nekholisako. -Ubufakazi obuncani nengakanqophi.
Ukulemuka umnqopho, ukukhula. okubonakalako. -Kunokuhleleka bokuhleleka -Imiqondo engakahleleki
abamukelilwazi -Ukuhleleka -Isingeniso, umzimba okulingeneko nokukhambelana. nengakhambelaniko.
nobujamo. okudluleleko nesiphetho okuhleleke nokukhambelana
nokukhambelana kuhle begodu nesihloko, umzimba
30 AMAMAKSI nesingeniso, umzimba okukhambelanako. nesiphetho.
nesiphetho.
24–26 18–21 12–14 6–8 0–2
-Ukuphendula -Ukuphendula -Ukuphendula -Ukuphendula -Ukuphendula isihloko
okudluleleko kodwana okuhlelwe kuhle. okwanelisako kodwana okungakhambelaniko akukalingwa
kutlhayela amatshwayo -Imiqondo ekarisako kunokungacaci. okukhulu. nokulingwa.
Izinga eliphasi
wendaba ehle nekhambelanako. -Iimiqondo -Imiqondo ayikahlangani -Imiqondo
ngokudluleleko. -Isingeniso, umzimba iyakhambelana begodu engakhambelaniko
-Imiqondo ekhulileko nesiphetho ezihleleke ngokulingeneko. ihlangahlangene. nengakafaneli.
nenokuhlakanipha. kuhle -Kunokuhleleka -Abukho ubufakazi -Imiqondo
-Isingeniso, umzimba nezikhambelanako. nokukhambelana bokuhlela. engakanqophi.
nesiphetho ezihlelwe okulingeneko
ngendlela edluleleko. kwesingeniso, umzimba
nesiphetho.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3
Downloaded from hlayiso.com 13 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
IRUBHRIKHI YOKUHLOLA I-ESEYI YELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA [50 AMAMAKSI] (IRAGELA PHAMBILI)
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
ILIMI, ISITAYELA 14–15 10–11 6–7 2–3 0
NOKU-EDITHA -Iphimbo, irejista, -Iphimbo, irejista, -Iphimbo, irejista, -Iphimbo, irejista, -Ilimi elingazwakaliko.
Iphimbo, irejista, isitayela, isitayela kanye isitayela kanye isitayela kanye isitayela kanye -Iphimbo, irejista,
ilwazimagama okufanele nelwazimagama nelwazimagama nelwazimagama nelwazimagama isitayela kanye
Izinga eliphezulu
umnqopho, nobujamo. elifanele ngokudluleleko elifanele khulu elifanele umnqopho, elingakafaneli nelwazimagama
Ukukhethwa umnqopho, umnqopho, abamukelilwazi umnqopho, elingakafaneli khulu
kwamagama. abamukelilwazi abamukelilwazi nobujamo. abamukelilwazi umnqopho,
Ukusetjenziswa kwelimi, nobujamo. nobujamo. -Ukusetjenziswa nobujamo. abamukelilwazi
imithetjhwana, -Ilimi lithokozisa khulu. -Ilimi liyanemba begodu kwelimi okwethula -Ukusetjenziswa nobujamo.
iimphumuzi, ihlelo, -Ihlelo nesipelinghi lisetjenziswe ihlathululo. kwelimi okusisekelo. -Ilwazimagama
nesipelinghi. esinganamphoso. ngokufaneleko. -Iphimbo elifaneleko. -Iphimbo elifaneleko. elitlhayela khulu lenza
-Itlanywe kuhle khulu. -Ihlelo nesipelinghi -Amaqhinga wokubuza -Ilwazimagama kube budisi ukuzwisisa
asinamphoso khulu. enzelwe ukuveza elitlhayela khulu. itheksthi.
15 AMAMAKSI -Itlanywe kuhle. ngokusobala
okumunyethweko.
12–13 8–9 4–5 0–1
-Ilimi elihle -Ilimi lihle. -Ukusetjenziswa -Ukusetjenziswa
ngokudluleleko begodu -Iphimbo elifaneleko. kwelimi okulingeneko okungakafaneli kwelimi.
Izinga eliphasi
linethonya. -Kuneemphoso okunokuhluka. -Ukungabi nomahluko
-Akunamphoso zehlelo ezimbalwa zehlelo -Iphimbo elifaneleko emitjhweni.
nesipelinghi nesipelinghi. ngokulinganako -Ilwazimagama elincani
ezibonakalako. -Ibunjwe kuhle. nokusetjenziswa ngokusisekelo.
-Yakhiwe ngekghono okutlhayelako
elikhulu. kwamaqhinga
wokubuza.
ISAKHIWO 5 4 3 2 0–1
-Ukusungulwa -Imininingwana -Imininingwana -Amaphuzu amanye -Amaphuzu afunekako
Amatshwayo wetheksthi okuqakathekileko isungulwe ekhambelanako anembako akhona. ayatlhayela.
Ukwakhiwa kwesigaba kwendaba. ngokukhambelanako. iveziwe. -Imitjho neengaba -Imitjho neengaba
nokwakhiwa komutjho -Imininingwana -Imitjho, iingaba -Imitjho, iingaba kuneemphoso. kuneemphoso
edluleleko. kunikela umqondo. kwakhiwe kuhle. -Indaba isazwakala. -Indaba ayinamqondo.
-Imitjho kanye -Indaba isanikela
5 AMAMAKSI neengaba kwakheke umqondo
ngendlela edluleleko.
IRENJI
YAMAMAKSI 40–50 30–39 20–29 10–19 0–9
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 14 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA B: AMATHEKSTHI AMADE WOKUTHINTANA
SEBENZISA IRUBHRIKHI NJALO NAWUTSHWAYA ISIGABESI
IRUBHRIKHI YOKUHLOLA AMATHEKSTHI AMADE WOKUTHINTANA WELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA [30 AMAMAKSI]
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO, 16–18 13–15 9–12 6–8 0–5
UKUHLELA -Ukuphendula -Ukuphendula okuhle khulu -Ukuphendula okulingeneko -Ukuphendula -Ukuphendula kutjengisa
NESAKHIWO okudluleleko, okungaphezu okutjengisa ilwazi elihle okutjengisa ilwazi ngokusisekelo begodu ukungabi khona kwelwazi
kwalokho okulindelweko. lamatshwayo wetheksthi. lamatshwayo wetheksthi. kutjengisa ilwazi lamatshwayo wetheksthi.
Ukuphendula nemibono: -Imiqondo ehlakaniphileko -Inqophile, -Akunakudzimelela lamatshwayo wetheksthi. -Akunakukhambelana
Ukubuthelelwa nekhulileko. ayikaphumi esihlokweni nokukhambelana -Kunokunqopha kwemiqondo.
kwemibono ukuze -Ilwazi elingeneleleko isekelwe kuhle ngendlela okulingeneko okukhona kodwana -Kunemininingwana
kuhlelwe. lamatshwayo wetheksthi. enobukghoni begodu kokumunyethweko okunengi kuphambene. embalwa esekela
Umnqopho, -Umtlolo unqophile. kunemininingwana esekela nemiqondo. -Imininingwana embalwa isihloko.
abamukelilwazi, -Kunokukhambelana isihloko. -Eminye imininingwana esekela isihloko ikhona. -Akakasebenzisi
amatshwayo/imithetjhwana kokumunyethweko -Isakhiwo esifaneleko esekela isihloko ikhona. -Usebenzise imithetho imithetho efunekako
kanye nobujamo. nomqondo. esinokukhambelanako -Isakhiwo esifaneleko eqakathekileko ngendlela namkha isakhiwo.
-Kuhlathululwe kuhle okuncazana. ngokulingeneko, kodwana embi.
18 AMAMAKSI begodu yoke kunokungakhambelaniko. -Kunobutjhapha
imininingwana isekela obubonakalako.
isihloko.
-Isakhiwo esifaneleko
nesinembako.
ILIMI, ISITAYELA 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3
KANYE NOKU-EDITHA -Iphimbo, irejista, isitayela, -Iphimbo, irejista, isitayela, -Iphimbo, irejista, isitayela, -Iphimbo, irejista, -Iphimbo, irejista,
Iphimbo, irejista, isitayela, ilwazimagama elifanele ilwazimagama kufanele ilwazimagama kufanele isitayela, ilwazimagama isitayela, ilwazimagama
kufanele umnqopho, abamukelilwazi khulu umnqopho, umnqopho, abamukelilwazi kufanele kancani akukhambelani
umnqopho/umphumela/ kanye nobujamo. abamukelilwazi kanye kanye nobujamo. umnqopho, nomnqopho,
abamukelilwazi -Kuyanemba ngokwehlelo nobujamo. -Zikhona iimphoso zehlelo. abamukelilwazi kanye abamukelilwazi kanye
kanye nobujamo. begodu kwakhiwe kuhle. -Ihlelo linemba -Ilwazimagama elifaneleko. nobujamo. nobujamo.
Ukusetjenziswa kwelimi -Akunamphoso. ngokwekghono elithileko -Iimphoso azilimazi -Ihlelo elingakafaneli -Kuzele iimphoso begodu
kanye nemithetjhwana. begodu lakhiwe kuhle. ihlathululo. elinemphoso ezimbalwa. akuzwisisakali.
Ukukhethwa -Ilwazimagama elihle khulu. -Ilwazimagama -Ilwazimagama
kwamagama. -Akunamphoso. elitlhayelako. alikawufaneli umnqopho.
Ukusetjenziswa -Ihlathululo ivimbekile. -Ihlathululo ayizwakali
kwamatshwayo kanye kwamambala.
nesipelinghi.
12 AMAMAKSI
IRENJI YAMAMAKSI 24–30 18–23 14–17 6–13 0–5
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 15 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA C: AMATHEKSTHI AMAFITJHANI WOKUTHINTANA
SEBENZISA IRUBHRIKHI NJALO NAWUTSHWAYA ISIGABESI
IRUBHRIKHI YOKUHLOLA AMATHEKSTHI AMAFITJHANI WOKUTHINTANA WELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA
[20 AMAMAKSI]
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO, 9–12 7–8 5–6 3–4 0–2
UKUHLELA NESAKHIWO -Ukuphendula okudluleleko, -Ukuphendula okuhle khulu -Ukuphendula okulingeneko -Ukuphendula -Ukuphendula kutjengisa
okungaphezu kwalokho okutjengisa ilwazi elihle okutjengisa ilwazi ngokusisekelo begodu ukungabi khona kwelwazi
Ukuphendula kanye okulindelweko. lamatshwayo wetheksthi. lamatshwayo wetheksthi. kutjengisa ilwazi lamatshwayo wetheksthi.
nomqondo: -Imiqondo ehlakaniphileko -Inqophile, ayikaphumi -Akunakudzimelela lamatshwayo wetheksthi. -Akunakukhambelana
Ukuhlelwa kwemiqondo; nekhulileko. esihlokweni isekelwe kuhle nokukhambelana -Kunokunqopha okukhona kwemiqondo.
amatshwayo/imithetjhwana -Ilwazi elingeneleleko ngendlela enobukghoni okulingeneko kodwana okunengi -Kunemininingwana
kanye nobujamo. lamatshwayo wetheksthi. begodu kunemininingwana kokumunyethweko kuphambene. embalwa esekela isihloko.
-Umtlolo unqophile. esekela isihloko. nemiqondo. -Imininingwana embalwa -Akakasebenzisi imithetho
12 AMAMAKSI -Kunokukhambelana -Isakhiwo esifaneleko -Eminye imininingwana esekela isihloko ikhona. efunekako namkha
kokumunyethweko esinokukhambelana esekela isihloko ikhona. -Usebenzise imithetho isakhiwo.
nomqondo. okuncazana. -Isakhiwo esifanele eqakathekileko ngendlela
-Kuhlathululwe kuhle begodu ngokulingeneko, kodwana embi.
yoke imininingwana isekela kunokungakhambelaniko. -Kunobutjhapha
isihloko. obubonakalako.
-Isakhiwo esifaneleko
nesinembako.
ILIMI, ISITAYELA NOKU- 7–8 5–6 4 3 0–2
EDITHA -Iphimbo, irejista, isitayela, -Iphimbo, irejista, isitayela, -Iphimbo, irejista, isitayela, -Iphimbo, irejista, isitayela, -Iphimbo, irejista, isitayela,
ilwazimagama elifanele ilwazimagama kufanele ilwazimagama kufanele ilwazimagama kufanele ilwazimagama
Iphimbo, irejista, isitayela, umnqopho, abamukelilwazi khulu umnqopho, umnqopho, abamukelilwazi kancani umnqopho, akukhambelani
ilwazimagama elifanele kanye nobujamo. abamukelilwazi kanye kanye nobujamo. abamukelilwazi kanye nomnqopho,
umnqopho, -Kuyanemba ngokwehlelo nobujamo. -Zikhona iimphoso zehlelo. nobujamo. abamukelilwazi kanye
nokumunyethweko; begodu kwakhiwe kuhle. -Ihlelo linemba -Ilwazimagama elifaneleko. -Ihlelo elingakafaneli nobujamo.
Ukusetjenziswa kwelimi -Akunamphoso. ngokwekghono elithileko -Iimphoso azilimazi elinemphoso ezimbalwa. -Kuzele iimphoso begodu
nemithetjhwana; begodu lakhiwe kuhle. ihlathululo. -Ilwazimagama akuzwisisakali.
Ukukhethwa kwamagama; -Ilwazimagama elihle khulu. elitlhayelako. -Ilwazimagama
Ukusetjenziswa -Akunamphoso ezinengi. -Ihlathululo ivimbekile. alikawufaneli umnqopho.
kwamatshwayo -Ihlathululo ayizwakali
nesipelinghi. kwamambala.
8 AMAMAKSI
IRENJI YAMAMAKSI 16–20 13–15 9–12 6–8 0–5
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 16 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 17 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 18 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe
Study this subject
Recommended for this subject

Memorandum
isiNdebele FAL Grade 12 Paper 1 NSC November 2018 Memo

Memorandum
isiNdebele FAL Grade 12 Paper 2 NSC November 2018 Memo

Memorandum
isiNdebele FAL Grade 12 Paper 3 NSC June 2018 Memo

Memorandum
isiNdebele FAL Grade 12 Paper 3 NSC November 2023 Memo

Memorandum
isiNdebele FAL Grade 12 Paper 3 NSC November 2022 Memo

Memorandum
isiNdebele FAL Grade 12 Paper 3 NSC November 2021 Memo
More from Grade 12 isiNdebele FAL

Annual teaching plan
Gr 12 IsiNdebele FAL ATP 2023 24

Question paper
isiNdebele FAL Grade 12 P1 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
isiNdebele FAL Grade 12 P2 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
isiNdebele FAL Grade 12 P3 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
isiNdebele FAL Grade 12 Paper 1 NSC June 2024 Question Paper

Question paper