Skip to content

isiNdebele FAL Grade 12 Paper 3 NSC November 2018 Memo

MemorandumisiNdebele FALGrade 12201818 pages

Grade 12 isiNdebele FAL Paper 3 memorandum from the NSC November Exam 2018, 18 pages. Read online or download the free PDF.

Free to read online, no sign-up needed

Answer online

Loading document…

Loading document…

NSC November Exam 2018

Questions in this paper

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE IGREYIDI 12 ISINDEBELE ILIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA (FAL) IPHEPHA LESITHATHU (P3) NOVEMBA 2018 UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA IMITLOMELO: 100 Umhlahlandlela wokutshwaya lo unamakhasi ali-18. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 2 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA A: AMATHEKSTHI WOKUZITLAMELA (AMA-ESEYI) UMBUZO 1 1.1 I-eseyi ecocako ('Narrative') Ukusebenza ngokuzimisela kikho koke okwenzako kuyabhadela. Le yi-eseyi lapho umtloli ademba ngesehlakalo esithileko esakhe senzeka kuye, akhe wasibona senzeka komunye nofana acocelwa ngaso. Kuyenzeka kokhunye umtloli atlole i-eseyi ayisusele ehloko. Kuqakathekile ukobana nanyana umfundi ayisusela ehloko i-eseyakhe kube yi-eseyi ekholwekako. Ngokuvamileko umtloli we-eseyi ecocako usebenzisa isikhathi esidlulileko. Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi: • Isigaba esisingeniso kufanele simdose/silulubeze umfundi we-eseyi. • I-eseyi ecocako kufanele ikholwakale nanyana kungeyokuzitlamela. • I-eseyi ecocako kufanele itlolwe ibe sesikhathini esidlulileko. • Umuntu otshwaya i-eseyi le kufanele alangazelele ukuzwa okulandelako bekube sekugcineni. • Ukucoca okuyipumelelo kubonakalisa tjhatjhalazi imizwa efana neyokubona, yokuzwa, yokunambitha, yokuthintana nephunga. • I-eseyi enesiphetho esingakajayeleki yihle kunaleyo enesiphetho esisepepeneneni begodu esilindelekileko. Umfundi angaveza okhunye kokulandelako: - Iinqabo endleleni. - Ukubeka ingqondwakho entweni oyifunako. - Ukuzinikela. - Ukufuna isizo. - Amaqhinga. - Iimfundo. Tjheja: Le eseyi ingaba ngehlathululako godu. [50] 1.2 I-eseyi Ecocako ('Narrative') Ikhambo elimnandi engingekhe ngalilibala. Le yi-eseyi lapho umtloli ademba ngesehlakalo esithileko esakhe senzeka kuye, akhe wasibona senzeka komunye nofana acocelwa ngaso. Kuyenzeka kokhunye umtloli atlole i-eseyi ayisusele ehloko. Kuqakathekile ukobana nanyana umfundi ayisusela ehloko i-eseyakhe kube yi-eseyi ekholwekako. Ngokuvamileko umtloli we-eseyi ecocako usebenzisa isikhathi esidlulileko. Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi: • Isigaba esisingeniso kufanele simdose/silulubeze umfundi we-eseyi. • I-eseyi ecocako kufanele ikholwakale nanyana kungeyokuzitlamela. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 3 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya • I-eseyi ecocako kufanele itlolwe ibe sesikhathini esidlulileko. • Umuntu otshwaya i-eseyi le kufanele alangazelela ukuzwa okulandelako bekube sekugcineni. • Ukucoca okuyipumelelo kubonakalisa tjhatjhalazi imizwa efana neyokubona, yokuzwa, yokunambitha, yokuthintana nephunga. • I-eseyi enesiphetho esingakajayeleki yihle kunaleyo enesiphetho esisepepeneneni begodu esilindelekileko. Umfundi angaveza okhunye kokulandelako: - Amalungiselelo wekhambo. - Ikhambo lakhe avakatjhela indawo ethileko. - Izinto ebekazenza ekhambeni lakhe. - Izinto azifundileko kilelo khambo. - Abantu ebegade anabo kilelo khambo. Tjheja: Le eseyi ingaba ngehlathululako godu. [50] 1.3 I-eseyi Ehlathululako ('Descriptive') Ibizelo engifuna ukulilandela nangiqeda iimfundo zami. Le yi-eseyi lapho umtloli afuze ahlathulule ubujamo obuthileko, umuntu othileko nofana indawo ethileko. Njengombana nesihloko sitjho, kufanele umtloli we-eseyi le asebenzise amagama ahlathululako khudlwana. Ngale kwalokho, umtloli usebenzisa khulu ilimi elisesikhathini sanje. Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi: • Otlolako kufanele ayelele ekutheni akhethe isihloko asazi kuhle. Isizathu kukobana kuba budisi ukuhlathulula into onganalwazi elipheleleko ngayo. • Otlolako kufanele akhethe ngokuyelela amagama nobujamo bokukhuluma. • Amagama asetjenziswa ngotlolako kufanele akhe isithombe esikhanya bha. • Otlolako angasebenzisa iinthombe-ngqondo zokubona, zokurhogela, zokuzwa, zobumnandi nezokuthinta ukuze zimsize ukwenza akuhlathululako kukhanye bha. Umfundi angaveza okhunye kokulandelako: - Engifuna ukuba ngikho epilweni. - Unobangela walokho. - Amatjhuguluko angaba khona. - Ikusasa elimanyazelako. - Ibizelo engizolilandela. Tjheja: Le eseyi ingaba ngecocako godu. [50] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 4 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 1.4 I-eseyi Evezako/Eveza Imizwa Yomtloli ('Reflective') Epilweni ngifunde bona ukugijima kudlulwa kukhamba kabuthaka. Le yi-eseyi lapho otlolako aba nombono bese unikela imizwakhe. I-eseyi le itjhegeza ibuyele emva esehlakalweni esakhe senzeka. Otlolako-ke kulapho abeka khona imibonwakhe ngokwenzakalako, abeke tjhatjhalazi okuhle neemphoso bese uthatha iinqunto ngokuthi ubona kufanele kwenziweni ukutjhugulula ubujamo balokho esikhathini esizako. Umhlobo lo wendaba sivame ukuwubona emitlolweni ema-eseyi, la otlolako abeka umbonwakhe ngesihloko esithileko. Akutjho bonyana akutjhoko kuliqiniso kodwana ngilokho akucabangako ngabantu, ngesintu nofana ngepilo nje. Lokho akubekako kuhle kusekelwe ngamaqiniso ukuze kungamdondisi loyo ozokufunda i-eseyi leyo. I-eseyi enje ingaveza ukujiya kwengqondo yaloyo otlolako begodu abanengi bayithatha njengeqiniso lamambala. Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi: • I-eseyi evezako iveza imizwa yomtloli. • Imizwa nokuthatheka kwehliziyo kudlala indima eqakatheke khulu e-eseyini le. • Ihlangothi elikhulu le-eseyi lingaba ngelihlathululako. Ukuhlathululokhu kufanele kukhanye begodu kuveze imizwa nalokho okusengqondweni yaloyo otlolako. • Imibono/Imicabango/Imizwa eveziweko kufanele yembule iqiniso nendima ethathwa ngotlolako. Umfundi angaveza okhunye kokulandelako: - Ukwenza into ungakacabangisisi. - Ukuba marhamaru. - Ukungalaleli. - Ukungaqali ubuhle nobumbi balokho okwenzako. - Isifundo owasitholako. [50] 1.5 I-eseyi Emahlangothimabili/Emadanisako ('Discursive') Umbuso wentando yenengi ulethe ubuhle nobumbi enarheni yekhethu. I-eseyi le ihlobene khulu ne-eseyi ephikisako. Okufanako kukobana kiyo yomibili imihlobo le otlolako ubeka imibonwakhe. Umehluko okhona kukobana e-eseyini emahlangothimabili otlolako kulindeleke kobana atlole ngemibono yomibili. Silindele kobana asivezele ubuhle nobumbi bento acoca ngayo. Umtloli angafikelela esiphethweni esithileko ekugcineni kwe-eseyakhe kodwana imibono evumako nephikako kufanele yethulwe ngokulinganako endabeni. Umtlolo kumele uzwakale ungathathi hlangothi. Kumele kuvezwe iintatimende ezizwakala kuhle. Lapha otlolako uveza ubuhle nobumbi bento ethileko anikelwe yona esihlokweni, kufanele anikele amaphuzu avumelana nesihloko nalawo aphikisana naso. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 5 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi: • Umtlolo kumele uzwakale begodu ungathathi ihlangothi. • Kumele kuvezwe iintatimende ezizwakala kuhle. • Kilomhlobo we-eseyi otlolako uveza ngobuhle nangobumbi bento ethileko anikelwe yona esihlokweni. • Unikela amaphuzu avumelana nesihloko nalawo aphikisana naso. [Otlolako kufanele aveze kokubili, ubuhle nobumbi obulethwe mbuso wentando yenengi enarheni yekhethu]. Umfundi angaveza okhunye kokulandelako: Ubuhle - Ikululeko ekhona. - Ifundo yasimahla. - Ukulingana ngobulili. - Amalungelo kawokewoke. - Ukubuswa ngentando yenengi. - Ukuzikhethela ibizelo olithandako. Ubumbi - Abentwana bazenzela umathanda. - Imitjhoga ayisatholakali ngeembhedlela. - Iincwadi ziyatlhayela eenkolweni. - Abazali bamukwe amandla wokukhalima abentwababo. - Amalungelo angakhambisani nokuziphendulela. [50] 1.6 I-eseyi Ephikisako/Ehlangothilinye ('Argumentative') Abafundi besikolo kufanele bathole umsebenzi ngeenkhathi zamaholideyi. I-eseyi ephikisako ifuna otlolako athome ngokukhetha ihlangothi esihlokweni atlola ngaso. Otlolako angakhetha ukuvumelana nesihloko nofana aphikisane naso. Umbono womtloli kumele ukhanye kusukela ekuthomeni bekube sekugcineni kwe-eseyakhe. I-eseyi le yethula lokho okusengqondweni yomtloli. Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa le-eseyi: • Otlolako kumele athome ngokuthi akhethe ihlangothi azokutlola ngalo. • Otlolako kumele anikele amaphuzu amanengi anabe ukusekela imibonwakhe. • Otlolako kumele ahlale emaphuzwini NOFANA aphikise isitatimende. • Lomhlobo we-eseyi uphethe imibono yomtloli kwaphela ngalokho kumele uphakamise imibono eqinileko. • Ilimi elinezwelomagama lingahle lithinte imizwa kodwana kumele libe nehlonipho. • Isiphetho kumele sibe sitatimende somtloli esinamandla, esikhanyako nesanelisako. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 6 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya Umfundi angaveza okhunye kokulandelako: Abavumelana nesihloko. - Ukuzijwayeza ukuzijamela. - Ukuthola imadlana ekungeyakho. - Ukuzakhela ubudlelwana obuhle nabosomabhizinisi bendawo. - Ukuzifundisa umsebenzi. - Ukuzijwayeza ukusebenza ngaphasi kobujamo obuthileko. Abaphikisana nesihloko. - Ukulahlekelwa lithando leencwadi zakho. - Ukuthanda imali khulu. - Ukutlhoga isikhathi sokuphumula. - Ukulisa isikolo sewubona imali. [50] 1.7 1.7.1 Kilesisithombe umfundi angatlola i-eseyi ecocako nanyana ehlathululako. Otshwayako uyeleliswa bona atjheje umhlobo we- eseyi evezwa ngotlolako. Utshwaya ngokulandela amaphuzu alindeleke ngaphasi kwalowo mhlobo we-eseyi ngokuqala kilo mhlahlandlela. Kilesisithombe kubonakala kulayitjhwe imithwalo ngekoloyini. Umfundi angaveza okhunye kokulandelako: - Ukuqakatheka kokuzikhupha uyokubetjhwa mumoya. - Ukupakwa kwemithwalo ngekoloyini. - Ukuthatha ikhambo elide. - Ukubona iindawo ezihlukahlukeneko. - Ikhambo lokuthiya iimfesi. [50] 1.7.2 Kilesisithombe umfundi angatlola i-eseyi ecocako nanyana ehlathululako. Otshwayako uyeleliswa bona atjheje umhlobo we- eseyi evezwa ngotlolako. Utshwaya ngokulandela amaphuzu alindeleke ngaphasi kwalowo mhlobo we-eseyi ngokuqala kilo mhlahlandlela. Kilesisithombe kubonakala umuntu wengubo newembaji bathabulula imizimba. Umfundi angaveza okhunye kokulandelako: - Ukuqakatheka kokuzithabulula. - Ukuhlala uthabile. - Ukuhlanganyela nommoya wokubumbana emphakathini. - Ipilo ehle emzimbeni. - Ukwehlisa amafutha nomzimba omkhulu. - Ukuba nesitjhaba esiphilileko. [50] IMITLOMELO YESIGABA A: 50 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 7 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA B: AMATHEKSTHI AMADE WOKUTHINTANA UMBUZO 2 2.1 INCWADI YOBUNGANI Umhlobo lo wencwadi utlolwa mumuntu otlolela isihlobo sakhe. Kungaba mngani, umzala, ubaba, umalume, njll. • Kumele incwadi iqaliswe kumngani. • Kumele ihlukaniswe ngeengaba. • Iphimbo nerejista yencwadi kumele ibe ngeyobuhlobo. Ilwazi elilandelako kumele lifakwe encwadini yobungani: • Kumele utlole isiphande esisodwa saloyo otlolako. • Kumele ibe nesilotjhiso, isib. Mngani/Madzela/Bafunani, njll. • Isigaba ngasinye asimumathe umqondo owodwa. • Kumele amaphuzu alamane kuhle. • Kumele ibe nesilayeliso. • Incwadi yobungani inesiphetho, isib. Ngimi umnganakho, uZenzile. Umfundi angaveza okhunye kokulandelako: - Umhlobo werhwebo. - Isizo irhwebo elizoliletha emphakathini. - Ukudaleka kwamathuba womsebenzi. - Inzuzo angayithola ngerhwebelo. [30] 2.2 IKULUMO EHLELIWEKO Umfundi nangabe utlole ikulumo ehleliweko, kumele akhumbule bonyana abantu abafani ngamasiko, ngeenkolelo, ngefundo, ngabakuthandako nokhunye. Kumele umfundi acabange ukobana bazawathanda amaphuzu azowakhuluma emnyanyeni loyo. Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa ikulumo ehleliweko: • Ihloso yekulumo. • Iinhlokwana ezilindeleke ngaphasi kwekulumo ehleliweko: Isihloko > - Kuqakathekile ukobana sibe nokuthi ikulumo izokwenzelwaphi, ngubani, ngaliphi ilanga begodu sethule okumunyethwe yikulumo. Isilotjhiso> - Kumele ococako alotjhise abakhona ngokulandelana kwabo, abakhulu nabancani, abalamanise kuhle ngokweenkhundla zabo Isingeniso > emehlweni womphakathi. - Kumele sidose kodwana sibe sifitjhani senze kobana balalele. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 8 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya Ummongondaba > - Ikulumo ayitlolwe ngokucacileko, ibe nemitjho emifitjhani enemiqondo elula, beyisebenzise neembonelo ezijayelekileko. Ummongondaba awube magama akhiwe kuhle kugegedwe ukubuyelela amagama ngokudluleleko ngombana kulahlekisa ihlathululo yamambala. Isiphetho> - Siqakathekile begodu sirhunyezo salokho esele kukhulunyiwe, asifake iselela. Umfundi angaveza okhunye kokulandelako: - Imvelaphi yelangeli. - Ukuqakatheka kwelanga labatjha. - Ukuqakatheka kokugidinga ilangeli. - Indlela abantu abatjha ekufanele baziphathe ngayo. [30] 2.3 I-AJENDA NAMAMINITHI WOMHLANGANO Amaminithi womhlangano asirhunyezo salokho okwakukhulunywa ngakho ngomlomo emihlanganweni. Atlolwa abekwe ngehloso yokubulunga okwakhulunywako kwavunyelanwa ngakho ekutheni kungakhohlweki, kungalahleki, neenqunto zibulungeke. Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa i-ajenda namaminithi womhlangano: - Otlola amaminithi akangatloli koke okukhulunywa emihlanganweni kodwana kutlolwa iimphakamiso neenqunto. - Amagama walabo abathule iimphakamiso nalabo abasekelileko kuyenzeka atlolwe. - Akukafaneli loyo otlola amaminithi atlole ukuphaphalaza, ukuphikisana, ukudelela nofana ukurarana. - Nakukhulunywa nge-ajenda akwenzeki kungakhulunywa ngamaminithi womhlangano ngokunjalo nalokha nakukhulunywa ngamaminithi kuthinteka ne-ajenda yomhlangano. Ngakho-ke kuqakathekile ukobana umfundisi atshwaye i-ajenda namaminithi womhlangano kanyekanye. Umfundi angaveza okhunye kokulandelako: - Ukubika lokha nawubona abantu abalelesako. - Ukubambisana njengomphakathi. - Ukusizana nawusahlelweko. - Ukungathengi izinto zokwetjiwa. - Ukuvulwa kwamathuba wemisebenzi. [30] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 9 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 2.4 UMBIKO OHLELEKILEKO Umbiko ungaba ngento umuntu ayibonileko, ayizwileko kanye nento ayenzileko. Imibiko ivamisa ukutlolwa eendaweni zemisebenzi. Kungaba mbiko wemali, umbiko ngomphumela womdlalo, ngeembotjhwa ezeqe ejele. Njengombana imibiko imayelana nezinto ezimihlobohlobo, ngokunjalo nendlela imibiko etlolwa ngayo iyahlukana. Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaya umbiko ohlelekileko: • Umnqopho wombiko kudlulisa ilwazi elithileko. • Amaphuzu kumele abe liqiniso kungabi mbono. • Amaphuzu kumele aphathelane nesihloko. • Amaphuzu kumele atlolwe abe maphoyinti. • Ilimi elisetjenziswako kufanele likhambisane naloyo nanyana labo umbiko oqaliswe kibo. • Ukuze umbiko uzwakale kuhle kumele utlolwe ngomuntu wesithathu, okukhulunywa ngaye. • Kumele umbiko ube nesihloko esitjhoko bona umbiko lowo umayelana nani. • Isihloko kumele sibe nebizo lomuntu nanyana abantu umbiko oqaliswe kibo. • Kumele kutlolwe lokho okutholakele ephenyweni. • Kumele kube nesiphetho. • Kumele kube neemphakamiso. • Kumele ekugcineni umbiko utlikitlwe. • Kumele godu umbiko ube nelanga otlolwe ngalo. Umfundi angaveza okhunye kokulandelako: - Isikhathi sesehlakalo. - Ilanga nendawo. - Iingebengu nendlela ebezembethe ngayo. - Iinkhali ebeziphethwe. - Ukudumuzana kwabantu. - Izinto ezathathwako. - Ukubaleka kweengebengu. [30] IMITLOMELO YESIGABA B: 30 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 10 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA C: AMATHEKSTHI AMAFITJHANI WOKUTHINTANA UMBUZO 3 3.1 IKARADA LESIMEMO Lokha umuntu azokuba nomnyanya othileko kudingeka ukobana ameme abantu, khulukhulu labo abatjhidelene naye nalabo abaqakatheke khulu ekwenzeni umnyanyakhe ube yipumelelo. Singabala iminyanya efana nemitjhado, ukuvula amatje wesikhumbuzo, ukukhulisa abentwana babentazana, nokhunye. Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaya ikarada lesimemo: • Otlolako utlola njengomuntu wesithathu. • Amatshwayo wokutlola akasebenzi kangako. • Umbiko kumele uphelele begodu uzwakale. • Asisetjenziswa isilotjhiso nesiphetho. • Umbiko uyanqopha, awuthemelezi. • Umtloli akatlikitli ndawo. • Iimpendulo nazo zilandela imigomo njengeememo. Zona zingaba mhlobo wekarada nanyana kutlolwe nje ngesandla. • Kumele lowo omenywako atjho ukobana uzokuphumelela nanyana angeze ukuze lowo omemako azi ukobana zingaki iimenywa angazilindela. Lokhu kuqakathekile, ukuze omemako azokulungisa kuhle. • Isiphande somemako sitlolwa ekugcineni, ngenzasi. • Nakuyokuba nomnyanya omkhulu iimemo zikhutjhwa kusasele iimveke ezintathu, kanti nakungasiwo umnyanya omkhulu amalanga alitjhumi kwaphela anele. • Umnyanya nawumncani nanyana ususelwe phezulu, iimemo zingatlolwa ngesandla nje. • Nakumnyanya wesidlo nje kufanele ikarada libe nesikhathi sokobana kuyokudliwa nini nokuthi umnyanya uyokuphela nini. Umfundi angaveza okhunye kokulandelako: - Ibizo lalowo omenywako. - Indawo lapha umnyanya uzokubanjelwa khona. - Isikhathi sokuthoma nokuphela komnyanya. - IIanga lomnyanya. - Ihlobo lomnyanya. - Ivunulo yelanga lomnyanya. - Imininingwana yokuthintana. - Ibizo lomuntu omemako. [20] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 11 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 3.2 IPOSKARADA Le ngenye indlela yokuthintana ngokutlola phasi ikulumo efitjhani. Ngokuvamileko iposkarada lithunyelwa mumuntu alithumela emuntwini amaziko. Iba nesiphande sinye saloyo othunyelwako, esitlolwa ngakwesokudla phezulu lapha kutlolwa khona isiphande sotlola incwadi yobungani. Ngemva kwesiphande, ngenzasana kutlolwa isilotjhiso esingaba libizo lalowo otlolelwako bese kuthoma indaba efitjhani edluliselwa kiloyo ethunyelwa kuye. Othumela iposkarada ulayelisa ngebizo lakhe elaziwako ngaphandle kwesibongo. Umfundi angaveza okhunye kokulandelako: - Amagama wokumthokozisa. - Amagama wokukhuthaza bona angenele namanye amaphaliswano. [20] 3.3 IMILAYELO Imilayelo yikulumo etjela umuntu bona akenzeni, kuphi, nini, njani njalonjalo. Lekulumo itlolwa phasi. Ukuze ifeze umnqopho kufanele izwisiseke, ingarari, isebenzise ilimi elizwakalako begodu ingabi mide khulu ukuze lowo olayelwako azokwazi ukuyilandela. Umfundi angaveza okhunye kokulandelako: - Abasele amanzi atjhisako njalo ekuseni nantambama. - Bangarhuweleli. - Bangadli ukudla okunamafutha amanengi njenge-atchaar. - Bangadli ukudla okubabako. - Bahlale bavumela phasi njalo ekuseni nantambama. [20] IMITLOMELO YESIGAB C: 20 INANI LOKE: 100 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 12 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA/YOKUHLOLA I-ESEYI YELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA [50 IMITLOMELO] TJHEJA • Sebenzisa irubhrikhi njalo nawutshwaya isigabesi. • Amamaksi kusukela e-0–50 ahlukaniswe ngamazinga weentlhadlhuli ama-5. • Okumunyethweko, iqhinga leIimi nesitayela, lelo nalelo kghono lesitlhadlhuli lihlukaniswe ngezinga eliphezulu neliphasi. • Isakhiwo asithintwa lizinga eliphezulu namkha eliphasi. IRUBHRIKHI YOKUHLOLA I-ESEYI YELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA [50 AMAMAKSI] Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 27–30 22–23 15–17 9–11 3–5 NOKUHLELA -Ukuphendula -Iimpendulo ezihleleke -Ukuphendula -Ukuphendula -Ukuphendula okudluleleko. kuhle; ezikhambelana okwanelisako. okungakajami okuphume endleleni Izinga eliphezulu (Ukuphendula) -Imiqondo khulu begodu -Imiqondo ndawonye. khulu. Ukuhleleka kwemiqondo ehlakaniphileko, evusa ezimnandi, ekhambelanako -Imiqondo engakacaci. -Imiqondo erarako yokuhlela. imiqondo netjengisa kunobufakazi nokukhula nekholisako. -Ubufakazi obuncani nengakanqophi. Ukulemuka umnqopho, ukukhula. okubonakalako. -Kunokuhleleka bokuhleleka -Imiqondo engakahleleki abamukelilwazi -Ukuhleleka -Isingeniso, umzimba okulingeneko nokukhambelana. nengakhambelaniko. nobujamo. okudluleleko nesiphetho okuhleleke nokukhambelana nokukhambelana kuhle begodu nesihloko, umzimba 30 AMAMAKSI nesingeniso, umzimba okukhambelanako. nesiphetho. nesiphetho. 24–26 18–21 12–14 6–8 0–2 -Ukuphendula -Ukuphendula -Ukuphendula -Ukuphendula -Ukuphendula isihloko okudluleleko kodwana okuhlelwe kuhle. okwanelisako kodwana okungakhambelaniko akukalingwa kutlhayela amatshwayo -Imiqondo ekarisako kunokungacaci. okukhulu. nokulingwa. Izinga eliphasi wendaba ehle nekhambelanako. -Iimiqondo -Imiqondo ayikahlangani -Imiqondo ngokudluleleko. -Isingeniso, umzimba iyakhambelana begodu engakhambelaniko -Imiqondo ekhulileko nesiphetho ezihleleke ngokulingeneko. ihlangahlangene. nengakafaneli. nenokuhlakanipha. kuhle -Kunokuhleleka -Abukho ubufakazi -Imiqondo -Isingeniso, umzimba nezikhambelanako. nokukhambelana bokuhlela. engakanqophi. nesiphetho ezihlelwe okulingeneko ngendlela edluleleko. kwesingeniso, umzimba nesiphetho. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 13 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya IRUBHRIKHI YOKUHLOLA I-ESEYI YELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA [50 AMAMAKSI] (IRAGELA PHAMBILI) Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani ILIMI, ISITAYELA 14–15 10–11 6–7 2–3 0 NOKU-EDITHA -Iphimbo, irejista, -Iphimbo, irejista, -Iphimbo, irejista, -Iphimbo, irejista, -Ilimi elingazwakaliko. Iphimbo, irejista, isitayela, isitayela kanye isitayela kanye isitayela kanye isitayela kanye -Iphimbo, irejista, ilwazimagama okufanele nelwazimagama nelwazimagama nelwazimagama nelwazimagama isitayela kanye Izinga eliphezulu umnqopho, nobujamo. elifanele ngokudluleleko elifanele khulu elifanele umnqopho, elingakafaneli nelwazimagama Ukukhethwa umnqopho, umnqopho, abamukelilwazi umnqopho, elingakafaneli khulu kwamagama. abamukelilwazi abamukelilwazi nobujamo. abamukelilwazi umnqopho, Ukusetjenziswa kwelimi, nobujamo. nobujamo. -Ukusetjenziswa nobujamo. abamukelilwazi imithetjhwana, -Ilimi lithokozisa khulu. -Ilimi liyanemba begodu kwelimi okwethula -Ukusetjenziswa nobujamo. iimphumuzi, ihlelo, -Ihlelo nesipelinghi lisetjenziswe ihlathululo. kwelimi okusisekelo. -Ilwazimagama nesipelinghi. esinganamphoso. ngokufaneleko. -Iphimbo elifaneleko. -Iphimbo elifaneleko. elitlhayela khulu lenza -Itlanywe kuhle khulu. -Ihlelo nesipelinghi -Amaqhinga wokubuza -Ilwazimagama kube budisi ukuzwisisa asinamphoso khulu. enzelwe ukuveza elitlhayela khulu. itheksthi. 15 AMAMAKSI -Itlanywe kuhle. ngokusobala okumunyethweko. 12–13 8–9 4–5 0–1 -Ilimi elihle -Ilimi lihle. -Ukusetjenziswa -Ukusetjenziswa ngokudluleleko begodu -Iphimbo elifaneleko. kwelimi okulingeneko okungakafaneli kwelimi. Izinga eliphasi linethonya. -Kuneemphoso okunokuhluka. -Ukungabi nomahluko -Akunamphoso zehlelo ezimbalwa zehlelo -Iphimbo elifaneleko emitjhweni. nesipelinghi nesipelinghi. ngokulinganako -Ilwazimagama elincani ezibonakalako. -Ibunjwe kuhle. nokusetjenziswa ngokusisekelo. -Yakhiwe ngekghono okutlhayelako elikhulu. kwamaqhinga wokubuza. ISAKHIWO 5 4 3 2 0–1 -Ukusungulwa -Imininingwana -Imininingwana -Amaphuzu amanye -Amaphuzu afunekako Amatshwayo wetheksthi okuqakathekileko isungulwe ekhambelanako anembako akhona. ayatlhayela. Ukwakhiwa kwesigaba kwendaba. ngokukhambelanako. iveziwe. -Imitjho neengaba -Imitjho neengaba nokwakhiwa komutjho -Imininingwana -Imitjho, iingaba -Imitjho, iingaba kuneemphoso. kuneemphoso edluleleko. kunikela umqondo. kwakhiwe kuhle. -Indaba isazwakala. -Indaba ayinamqondo. -Imitjho kanye -Indaba isanikela 5 AMAMAKSI neengaba kwakheke umqondo ngendlela edluleleko. IRENJI YAMAMAKSI 40–50 30–39 20–29 10–19 0–9 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 14 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA B: AMATHEKSTHI AMADE WOKUTHINTANA SEBENZISA IRUBHRIKHI NJALO NAWUTSHWAYA ISIGABESI IRUBHRIKHI YOKUHLOLA AMATHEKSTHI AMADE WOKUTHINTANA WELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA [30 AMAMAKSI] Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli OKUMUNYETHWEKO, 16–18 13–15 9–12 6–8 0–5 UKUHLELA -Ukuphendula -Ukuphendula okuhle khulu -Ukuphendula okulingeneko -Ukuphendula -Ukuphendula kutjengisa NESAKHIWO okudluleleko, okungaphezu okutjengisa ilwazi elihle okutjengisa ilwazi ngokusisekelo begodu ukungabi khona kwelwazi kwalokho okulindelweko. lamatshwayo wetheksthi. lamatshwayo wetheksthi. kutjengisa ilwazi lamatshwayo wetheksthi. Ukuphendula nemibono: -Imiqondo ehlakaniphileko -Inqophile, -Akunakudzimelela lamatshwayo wetheksthi. -Akunakukhambelana Ukubuthelelwa nekhulileko. ayikaphumi esihlokweni nokukhambelana -Kunokunqopha kwemiqondo. kwemibono ukuze -Ilwazi elingeneleleko isekelwe kuhle ngendlela okulingeneko okukhona kodwana -Kunemininingwana kuhlelwe. lamatshwayo wetheksthi. enobukghoni begodu kokumunyethweko okunengi kuphambene. embalwa esekela Umnqopho, -Umtlolo unqophile. kunemininingwana esekela nemiqondo. -Imininingwana embalwa isihloko. abamukelilwazi, -Kunokukhambelana isihloko. -Eminye imininingwana esekela isihloko ikhona. -Akakasebenzisi amatshwayo/imithetjhwana kokumunyethweko -Isakhiwo esifaneleko esekela isihloko ikhona. -Usebenzise imithetho imithetho efunekako kanye nobujamo. nomqondo. esinokukhambelanako -Isakhiwo esifaneleko eqakathekileko ngendlela namkha isakhiwo. -Kuhlathululwe kuhle okuncazana. ngokulingeneko, kodwana embi. 18 AMAMAKSI begodu yoke kunokungakhambelaniko. -Kunobutjhapha imininingwana isekela obubonakalako. isihloko. -Isakhiwo esifaneleko nesinembako. ILIMI, ISITAYELA 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 KANYE NOKU-EDITHA -Iphimbo, irejista, isitayela, -Iphimbo, irejista, isitayela, -Iphimbo, irejista, isitayela, -Iphimbo, irejista, -Iphimbo, irejista, Iphimbo, irejista, isitayela, ilwazimagama elifanele ilwazimagama kufanele ilwazimagama kufanele isitayela, ilwazimagama isitayela, ilwazimagama kufanele umnqopho, abamukelilwazi khulu umnqopho, umnqopho, abamukelilwazi kufanele kancani akukhambelani umnqopho/umphumela/ kanye nobujamo. abamukelilwazi kanye kanye nobujamo. umnqopho, nomnqopho, abamukelilwazi -Kuyanemba ngokwehlelo nobujamo. -Zikhona iimphoso zehlelo. abamukelilwazi kanye abamukelilwazi kanye kanye nobujamo. begodu kwakhiwe kuhle. -Ihlelo linemba -Ilwazimagama elifaneleko. nobujamo. nobujamo. Ukusetjenziswa kwelimi -Akunamphoso. ngokwekghono elithileko -Iimphoso azilimazi -Ihlelo elingakafaneli -Kuzele iimphoso begodu kanye nemithetjhwana. begodu lakhiwe kuhle. ihlathululo. elinemphoso ezimbalwa. akuzwisisakali. Ukukhethwa -Ilwazimagama elihle khulu. -Ilwazimagama -Ilwazimagama kwamagama. -Akunamphoso. elitlhayelako. alikawufaneli umnqopho. Ukusetjenziswa -Ihlathululo ivimbekile. -Ihlathululo ayizwakali kwamatshwayo kanye kwamambala. nesipelinghi. 12 AMAMAKSI IRENJI YAMAMAKSI 24–30 18–23 14–17 6–13 0–5 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 15 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA C: AMATHEKSTHI AMAFITJHANI WOKUTHINTANA SEBENZISA IRUBHRIKHI NJALO NAWUTSHWAYA ISIGABESI IRUBHRIKHI YOKUHLOLA AMATHEKSTHI AMAFITJHANI WOKUTHINTANA WELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA [20 AMAMAKSI] Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli OKUMUNYETHWEKO, 9–12 7–8 5–6 3–4 0–2 UKUHLELA NESAKHIWO -Ukuphendula okudluleleko, -Ukuphendula okuhle khulu -Ukuphendula okulingeneko -Ukuphendula -Ukuphendula kutjengisa okungaphezu kwalokho okutjengisa ilwazi elihle okutjengisa ilwazi ngokusisekelo begodu ukungabi khona kwelwazi Ukuphendula kanye okulindelweko. lamatshwayo wetheksthi. lamatshwayo wetheksthi. kutjengisa ilwazi lamatshwayo wetheksthi. nomqondo: -Imiqondo ehlakaniphileko -Inqophile, ayikaphumi -Akunakudzimelela lamatshwayo wetheksthi. -Akunakukhambelana Ukuhlelwa kwemiqondo; nekhulileko. esihlokweni isekelwe kuhle nokukhambelana -Kunokunqopha okukhona kwemiqondo. amatshwayo/imithetjhwana -Ilwazi elingeneleleko ngendlela enobukghoni okulingeneko kodwana okunengi -Kunemininingwana kanye nobujamo. lamatshwayo wetheksthi. begodu kunemininingwana kokumunyethweko kuphambene. embalwa esekela isihloko. -Umtlolo unqophile. esekela isihloko. nemiqondo. -Imininingwana embalwa -Akakasebenzisi imithetho 12 AMAMAKSI -Kunokukhambelana -Isakhiwo esifaneleko -Eminye imininingwana esekela isihloko ikhona. efunekako namkha kokumunyethweko esinokukhambelana esekela isihloko ikhona. -Usebenzise imithetho isakhiwo. nomqondo. okuncazana. -Isakhiwo esifanele eqakathekileko ngendlela -Kuhlathululwe kuhle begodu ngokulingeneko, kodwana embi. yoke imininingwana isekela kunokungakhambelaniko. -Kunobutjhapha isihloko. obubonakalako. -Isakhiwo esifaneleko nesinembako. ILIMI, ISITAYELA NOKU- 7–8 5–6 4 3 0–2 EDITHA -Iphimbo, irejista, isitayela, -Iphimbo, irejista, isitayela, -Iphimbo, irejista, isitayela, -Iphimbo, irejista, isitayela, -Iphimbo, irejista, isitayela, ilwazimagama elifanele ilwazimagama kufanele ilwazimagama kufanele ilwazimagama kufanele ilwazimagama Iphimbo, irejista, isitayela, umnqopho, abamukelilwazi khulu umnqopho, umnqopho, abamukelilwazi kancani umnqopho, akukhambelani ilwazimagama elifanele kanye nobujamo. abamukelilwazi kanye kanye nobujamo. abamukelilwazi kanye nomnqopho, umnqopho, -Kuyanemba ngokwehlelo nobujamo. -Zikhona iimphoso zehlelo. nobujamo. abamukelilwazi kanye nokumunyethweko; begodu kwakhiwe kuhle. -Ihlelo linemba -Ilwazimagama elifaneleko. -Ihlelo elingakafaneli nobujamo. Ukusetjenziswa kwelimi -Akunamphoso. ngokwekghono elithileko -Iimphoso azilimazi elinemphoso ezimbalwa. -Kuzele iimphoso begodu nemithetjhwana; begodu lakhiwe kuhle. ihlathululo. -Ilwazimagama akuzwisisakali. Ukukhethwa kwamagama; -Ilwazimagama elihle khulu. elitlhayelako. -Ilwazimagama Ukusetjenziswa -Akunamphoso ezinengi. -Ihlathululo ivimbekile. alikawufaneli umnqopho. kwamatshwayo -Ihlathululo ayizwakali nesipelinghi. kwamambala. 8 AMAMAKSI IRENJI YAMAMAKSI 16–20 13–15 9–12 6–8 0–5 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 16 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 17 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 18 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

Study this subject

More from Grade 12 isiNdebele FAL

View all