Skip to content

isiNdebele FAL Grade 12 P1 NSC November 2018 Question Paper

Question paperisiNdebele FALGrade 12201812 pages

Grade 12 isiNdebele FAL Paper 1 question paper from the NSC November Exam 2018, 12 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

Free to read online, no sign-up needed

Answer online

Loading document…

Loading document…

NSC November Exam 2018

Questions in this paper

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE IGREYIDI 12 ISINDEBELE ILIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA (FAL) IPHEPHA LOKUTHOMA (P1) NOVEMBA 2018 IMITLOMELO: 80 ISIKHATHI: Ama-iri ama-2 Iphepheli linamakhasi ali-12. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P1 2 DBE/Novemba 2018 NSC YELELA 1. Iphepheli LINEENGABA EZINTATHU: ISIGABA A, B, kanye NESIGABA-C. ISIGABA A: Ukufunda nokuzwisisa (30) ISIGABA B: Ukurhunyeza (10) ISIGABA C: Izakhi nemithetjhwana yokusetjenziswa kwelimi (40) 2. Phendula YOKE imibuzo. 3. Thoma isigaba ESINYE NESINYE ekhasini ELITJHA. 4. Thalela ngemva kokuphendula imibuzo yesigaba ngasinye. 5. Tlola iinomboro zemibuzo njengombana zinjalo ephepheni lemibuzo. 6. Tjhiya umuda OWODWA ngemva kwaleyo naleyo pendulo. 7. Yelela bona upeleda amagama ngendlela efaneleko bewutlole nemitjho ezwakalako. 8. Isikhathi esiphakanyisweko sokuphendula isigaba ngasinye: ISIGABA A: Pheze imizuzu ema-50 ISIGABA B: Pheze imizuzu ema-20 ISIGABA C: Pheze imizuzu ema-50 9. Tlola kuhle ngesandla esibonakalako. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P1 3 DBE/Novemba 2018 NSC ISIGABA A: UKUFUNDA NOKUZWISISA UMBUZO 1 Phendula UMBUZO 1.1 KANYE NOMBUZO 1.2. 1.1 Funda itheksthi engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI A AMATHUBA WELUTJHA KEZOKULIMA 1 Ukulima esikhathini sanamhlanje sekuthathelwa phasi. Ngakelinye ihlangothi kubudisi nokulimokho, ngombana ubujamo bezulu sebatjhuguluka khulu ephasini mazombe. Izulu alisani ngokwaneleko ehlobo. Kesinye isikhathi lina ngokudluleleko ligcine libolisa iintjalo. Linciphe khulu inani labosomaplasi abalimako ngombana itjhejo 5 abalifumani ngokwaneleko. ISewula Afrika ingenye yeenarha engawutjheji ngokwaneleko umkhakha wezokulima. Iphoso ekulu eyenziwa ngRhulumende kukobana isifundo seSayensi yezokuLima asisakatelelwa. Abafundi abasazibandakanyi esifundwenesi. Ekadeni wawuthi nawudlula esikolweni ukhangwe ziingadi ezinemirorho ehlaza 10 tlabha. Ngepelaveke abafundi bebaqinisekisa bona bayathelelela. Ubuvila nabo buthi ngilapha nemakhaya sekuthengwa ngitjho nomrorho imbala, okuyinto ebebangazitjalela yona eengadini. Nawuphosa amehlo emaplasini, yinye kuphela into ozoyibona, yifuyo kwaphela sekwaba libhudango lelo ukubona isimu ehlaza tlabha. 15 2 Abantu abatjha abanengi eSewula Afrika namhlanje basuka eendaweni ezisemakhaya bafudukele emadorobheni ngomnqopho wokuyokufuna umsebenzi. Abantu abatjhaba abanalemuko lokobana umsebenzi kuhle kuhle bawutjhiya emuva emakhaya. Inarha le iqale bona kube ngibo ababa bosomaplasi ngombana abantu abanelemuko 20 sebaseduze nokuya kiboyisemkhulu. Lokhu akuyibeki ebujameni obuhle inarha le. Kuqakathekile bona ilandele ikulumo ethi: 'Abadala bangakhambi neendawula baye nazo ebezimini.' Umbuzo-ke kukuthi ngikuphi okungenziwa ukudosa abantu abatjha bona babe nekareko kezokulima begodu bahlale eendaweni zemakhaya balime? Kazi 25 ukulima kudlala indima ekulu ekuthuthukiseni ikusasa lenarha le, ukulwisana nomtlhago nokuphakela isitjhaba ngokudla. 3 UNgqongqotjhe womNyango wezokuLima amaHlathi neenHlambi embusweni ophakathi uSenzeni Zokwana uthi; 'Umbuso wekhethu uzama ngamandla ekutholeni iindlela zokudosa abantu abatjha 30 ngobunengi bona babe nekareko emkhakheni wezokulima.' Amagama kaNgqongqotjhe afakazelwa kusungulwa kwehlangano iLandcare. Ihlangano le ilemuke bona kunesidingo esikhulu sokufundisa ngamakghono womsebenzi ukuze ilutjha lifumane umsebenzi. Isungule amahlelo wezokulima abandakanya ilutjha eliseenkolweni 35 nalelo elisemakhaya. Ihlelo elaziwa khulu ngeJunior Landcare elitjheja ukungasebenzi kwelutjha, ukuthuthukiswa kwamakghono, ukutholakala kokudla eenkolweni nelwazi lebhoduluko khulukhulu elutjheni elibuya eendaweni zemakhaya eladinywa amathuba. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P1 4 DBE/Novemba 2018 NSC 4 Emnyakeni wee-2012 ukuya kewee-2013 ihlelo leJunior Landcare 40 lakghona ukudala amathuba womsebenzi ayi-1211 khulukhulu eendaweni ezisemakhaya. Ihlelweli lakghona nokudlulisela amakghono azi-12280 ngokubandula ilutjha ngeendlela ezihlukahlukeneko begodu lenza iingadi zeenkolweni ezili-100. Iintanka zamanzi neendlela zokonga ngeminye yeminikelo eyalethwa 45 ngilehlangano. Azange igcine ngalokho yalula isandla nekutjhejeni abentwana abangafumani ukudla okunezakhamzimba nekuphakeleni iinkolo ngokudla. Kazi yagcina sele imumondli weentandani begodu yatjheja nabentwana abadobha phasi. 5 Okhunye okuhle khulu ngehlangano le kukobana yathumela abantu 50 abatjha abasafunda eenkolweni emakampeni ahlukahlukeneko bona bayokufunda ngebhoduluko. Ukuya ngehlelo lehlangano le, abatjha banamalungelo wokuzibandakanya ngokuzinikela nangokobana bakhambe baqala iindingo zeensetjenziswa zokulima emphakathini. Ngemva kobana sebazitholile iindingwezo batlama iplani yebhizinisi 55 bebabawe isizo leemali kunobhala womNyango wezokuLima namaHlathi. 6 Ithekhnoloji nayo yadlala indima ekulu ekuthuthukiseni ihlelo lezokulima. Uyazi-ke bona ilutjha nethekhnoloji mamathe nelimu. Inengi lalo linamakghono kezethekhnoloji, manje lokho kuyalisiza 60 ekusebenziseni imitjhini ehlukahlukeneko yezokulima. Iyodwa esetjenziselwa ukuhlola ihlabathi bona ilungele ukutjala, iyodwa ehlola iintjalo bona azinangogwana nehlola bona sekusikhathi sokobana zidliwe. Isifunda sakwaZulu-Natal sona senza iimfundobandulo ukuthuthukisa ilwazi nokukhuthaza ilutjha 65 kezokulima. Iimfundobandulwezi zikhuthaza bona abatjha babe bosomabubulo emkhakheni wezokulima. UNgqongqotjhe wezokuLima nokuThuthukiswa koMphakathi uCyril Xaba ekulumenakhe yokuvala umnyanya we-Agricultural Summit owawubanjelwe e-Olive Convention Centre e-Durban wathi; 'Ukuba ngusomaplasi kulirhwebo 70 elirarha ubuchaka nokutlhogeka kwemisebenzi.' 7 Ilutjha lifanele lihlakaniphe lingakhohlwa bona idzinyani nalizakuba yikukhu lathoma ngokuphula iqephe leqanda lasunduza ngamandla, larhubharhubha ezaleni, lagcina liyikukhu. [Ithethwe ku-Inthanethi yatjhugululelwa esiNdebeleni] 1.1.1 Tlola ibizo likaNgqongqotjhe womNyango wezokuLima amaHlathi neenHlambi embusweni ophakathi. (1) 1.1.2 Veza isizathu esenza bona ilutjha lifuduke emakhaya lifudukele emadorobheni. (1) 1.1.3 Veza umehluko okhona phakathi kwamaplasi wekadeni namaplasi wanamhlanje ukuya ngetheksthi engehla. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P1 5 DBE/Novemba 2018 NSC 1.1.4 Rhunyeza ngephuzu ELILODWA umsebenzi wehlelo leJunior Landcare. (2) 1.1.5 Veza iindlela EZIMBILI ithekhnoloji esebenza ngayo ukusiza kwezokulima. (2) 1.1.6 Ucabanga bona ngisiphi isizathu esenza bona ilutjha lingayifuni indaba yokulima? Ipendulwakho ayibe maphuzu AMABILI. (2) 1.1.7 Hlathulula umphumela omumbi ongalethwa kukobana amaplasi amanengi asetjenziselwe ukufuya kwaphela. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 1.1.8 Phendula ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA. Ukulima kungasiza khulu ekulwisaneni nokutlhogeka komsebenzi kunokufuya enarheni le. (2) 1.1.9 Ingabe ikulumo ethi: 'Abadala bangakhambi neendawula baye nazo ebezimini' ihlathulula ukuthini nakuza kwezokulima nelutjha? (2) 1.1.10 Ucabanga bona kuqakatheke ngani ukobana kufundiswe ilutjha ngebhoduluko nangeendlela zokonga amanzi? (2) 1.1.11 Ngokubona kwakho ucabanga bona nange ukulima nofana ukungatjali kungatlhogonyelwa kungaba namuphi umphumela ephasini lekhethu? Tlola iphuzu ELILODWA. (2) 1.1.12 Ngikuphi OKUBILI ongayelelisa ngakho uNgqongqotjhe womNyango wezokuLima amaHlathi neenHlambi bona akwenze ukusiza ilutjha eSewula Afrika bona lifundele zokulima ngobunengi? (2) 1.1.13 Ngokubona kwakho ngiliphi igadango ongalithatha ukuthuthukisa nokukhuthaza ilutjha bona likhuthale belilandele amabizelo wezokulima enarheni yekhethu? (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P1 6 DBE/Novemba 2018 NSC 1.2 Qalisisa isithombe esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI B [Sithethwe ku-www.images.com] 1.2.1 Tlola bona sibizwani isisetjenziswa esiqalwe bentwanaba esithombeni esingehlesi. (1) 1.2.2 Ngikuphi okukhombisa bona abentwanaba abaninani ngokobuhlanga? Ipendulo ayibe liphuzu ELILODWA. (1) 1.2.3 Ngiziphi izinto ezithandwa bentwana ezivamise ukutholakala kilokhu abakuqalileko? Tlola kube KUNYE. (1) 1.2.4 Khetha ipendulo ekungasiyo kilezi ezilandelako. Umphumela omuhle wokusebenzisa lokhu okuvezwe esithombeni kukobana abentwana: A Bagcina bangasadlali. B Babukela namahlelo angakabafaneli. C Bakopa izinto ezenziwa esisetjenziswenesi. D Bahlakanipha khulu esikolweni. (1) 1.2.5 Ngokubona kwakho ngisiphi isiyeleliso ongasipha abazali bona abentwanaba bangalahlekelwa sikhathi sokufunda nanyana sele banakho lokhu okuvezwe esithombeni? (2) IMITLOMELO YESIGABA A: 30 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P1 7 DBE/Novemba 2018 NSC ISIGABA B: UKURHUNYEZA UMBUZO 2 Fundisisa itheksthi engenzasi bese uyayirhunyeza ngamaphuzu ali-7 amayelana nezinto okufanele uzitjheje nawufuna ukuyokufunda emazikweni aphakamileko. IMIYALO: 1. Amagama angadluli kwama-60. 2. Nombora imitjhwakho kusukela kewoku-1 bekufike kewe-7. 3. Umutjho ngamunye owutlolako awube nomqondo OWODWA. 4. Tlola ngelimi elitsengileko ngombana uzokwabelwa imitlomelo emi-3. 5. Sebenzisa amagamakho ngendlela ongakghona ngayo ungabuyeleli utlole okusesirhunyezweni. 6. Tlola inani lamagama owasebenzisileko ekupheleni kwesirhunyezo. ITHEKSTHI C IZINTO OKUFANELE UZITJHEJE NAWUFUNA UKUYOKUFUNDA EMAZIKWENI APHAKAMILEKO Yoke into ephasini iyalungiselelwa. Nawumfundi kuqakatheke khulu bona wazi amakghonwakho. Koke lokhu ufanele ukubone usese semagreyidini aphasi. Nasele ulungiselela ukuyokufunda emazikweni aphakamileko kuqakathekile bona uphumelele kuhle khulu igreyidi le-11. Yenza irhubhululo ngebizelo olikhethileko ngaphambi kobana ufake isibawo eYunivesithi nofana eKholiji. Qinisekisa-ke bona ufaka iimbawo zakho kusese nesikhathi ubalekele ukubanjwa mnyama. Iimbawo zakho zenze emazikweni aphakamileko ambadlwana. Abanye abafundi baphumelela ngamalengiso kodwana bangaragela phambili nokufunda ngombana umkhakha webizelo abalikhethileko ugcwele. Amaziko aphakamileko anehlelo lokukhetha abafundi elibizwa nge-Point system. Khuthalela ukwazi i-Point System yalapha ufuna ukuyokufunda khona. Ungenzi isibawo eYunivesithi ene-Point System ephezulu esifundweni seemBalo kanti wena uyazazi bona udosa emhlweni ngesifundwesi. Khuthalela bona wenze iimbawo zemifundalize; ungazifumani utlhayelelwa yimali yamahlalo. Ukukhwela iinthuthi zabasebenzi kubudisi nakutlolwa iinhlahlubana ngombana zona zitlolwa kusukela nge-iri lesihlanu ntambama, nawuqeda ukutlola zizabe zingasekho iinthuthi. Yiba nelwazi letheknoloji ngombana yoke into seyenziwa online (Ngethintano letheknoloji). Iimbawo nokobana isikhala usitholile koke kwenziwa nge-inthanethi. Tjheja, ukungatjheji kuyabiza kazi kuthiwa ithuba lifana namanzi womlambo akhambako angeze wawathinta kabili, adlula adlulile. Khupha amehlo enyameni ube nekusasa elikhanyako ngokwenza izinto isikhathi sisese khona. [Ithethwe ku-Inthanethi yatjhugululelwa esiNdebeleni] IMITLOMELO YESIGABA B: 10 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P1 8 DBE/Novemba 2018 NSC ISIGABA C: IZAKHI NEMITHETJHWANA YOKUSETJENZISWA KWELIMI UMBUZO 3 Qalisisa isikhangiso esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI D [Sithethwe ku-www.images.com] 3.1 Dzubhula amagama asesikhangisweni asetjenziselwe ukudosa abathengi. (1) 3.2 Buyelela utlole umutjho olandelako kodwana ube sebunengini. Faka isibawo sokuhlala ngaphambi kweemveke ezimbili. (2) 3.3 Khetha ipendulo enembako kezingenzasi. Amagama athi, 'umnuko ongaluphaliko' ahlathulula bona: A Amanzi welwandle akwenza bona ungaluphali. B Amanzi welwandle anuka ubutjha ngasosoke isikhathi. C Nawududa elwandle uhlala unuka kamnandi. D Umnuko welwandle ukwenza ungaluphali. (1) 3.4 Ucabanga bona ngiziphi izinto ezikhombisa bona umtloli uwalandele amaqhinga wokukhangisa? Ipendulwakho ayibe maphuzu AMABILI. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P1 9 DBE/Novemba 2018 NSC 3.5 Ingabe kunobuhlangothi nofana ibandlululo esikhangisweni esingehla? Sekela isiqunto osithetheko ngephuzu ELILODWA. (2) 3.6 Thatha isitjho esisesikhangisweni usisebenzise emtjhweni ozakhele wona kuvele bona uyayazi ihlathululo yaso. (2) [10] UMBUZO 4 Qalisisa ikhathuni engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI E Mntakamalume mina Ngiyakuthokozisa. Lokho ngidiniwe ukuba ngubhayi. kutjengisa ukukhula Sengifuna ukunzinza ngokomkhumbulo. Bhinca-ke nonobentwabami. ubalekele amalwele. [Sithethwe ku-www.images.com] 4.1 Tlola ibizo-senzo elitholakala ekulumeni yabantwaba. (1) 4.2 Tlola igama elimqondofana naleli elithi: 'Mntakamalume'. (1) 4.3 Ibizo elithalelweko emutjhweni ongenzasi limhlobo bani wesabizwana? Mina ngidiniwe ukubizwa ngobhayi. (1) 4.4 Buyelela utlole umutjho ongenzasi bese kuthi egameni elithalelweko utlole eliveza ubulili obuduna. Ngifuna ukuhlala nginzinze nonobentwabami. (1) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P1 10 DBE/Novemba 2018 NSC 4.5 Khetha ipendulo enembako kilezi ezilandelako. Ikulumo ethi 'Bhinca-ke' njengombana isetjenziswe ekhathunini le ihlathulula bona: A Yenza amalungiselelo wokuthatha umakoti. B Yenza amalungiselelo wokufunda. C Yenza amalungiselelo wokuyosebenza. D Yenza amalungiselelo wokuba lisokana. (2) 4.6 Thatha igama elithalelweko ulisebenzise emutjhweni ozakhele wona kuvele enye ihlathululo ehlukileko kunale esekhathunini engehla. Mina ngidiniwe ukubizwa ngobhayi. (2) 4.7 Buyelela utlole umutjho olandelako kodwana kuthi esikhundleni samagama athalelweko ujamiselele ngehlathululo yawo. Isokana elikhuluma nomntakamalumalo lifuna ukuhlala linzinze. (2) [10] UMBUZO 5 5.1 Funda itheksthi engenzasi uyizwisise bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI F Ngenyanga egadungileko kube nendumezulu yomtjhado omhlophe twa endaweni yaKwaDlawulale. Umakoti nomkhwenyana basebenza imisebenzi ethe tjha. Umakoti usebenza emnyangweni wezamaphilo. Kanti umkhwenyana usebenza kwa-SARS. Unonkghadanyana wabindwa lithuli, bekuhlatjwe iinkomokazi ezimbili. 5 Abanikazi bomtjhado lo bebabonakala bonyana badla izambana leponde, ngombana nakuyiwa eenthombeni kwakhanjwa ngesiphaphamtjhini. Phasi bekukhamba iimodere ezibonakala kungezemali etjhisiweko. Koke bekukarisa kusukela ekuhlotjisweni kwetende, iimpelesi nokudla. Koke bekususa itjhirho yamehlo. Wu! ukudla khona bekungasimnandi, 10 bekwehla esiphundu. Bekungatlhogeki bonyana ukunambithe qangi, ngokukuqala nje umuntu bekaginya amathe. Kwamambala ukukhamba kubona ungathi umdala ungakaboni. 5.1.1 Tlola isenzukuthi esitholakala esiqetjhaneni esingehla. (1) 5.1.2 Buyelela utlole umutjho ongenzasi lo ube sesikhathini esizako. Ngeveke egadungileko kube nendumezulu yomtjhado. (2) 5.1.3 Khupha iinkhekhe zekulumo ezakhe ibizoqarha/ibizomvango elilandelako. Isiphaphamtjhini. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P1 11 DBE/Novemba 2018 NSC 5.1.4 Buyelela utlole umutjho olandelako bese unciphisa igama elithalelweko. Umakoti nomkhwenyana bakhamba ngesiphaphamtjhini ukuya eenthombeni. (1) 5.1.5 Buyelela utlole umutjho ongenzasi lo uveze ukuvuma. Ukudla bekungasimnandi bekwehla esiphundu. (1) 5.1.6 Buyelela utlole umutjho ongenzasi lo bese kuthi esikhundleni se-akhronimi ethalelweko utlole amagama apheleleko. Umkhwenyana yena usebenza kwa-SARS. (2) 5.1.7 Ngokuyelela imithetho yokutlola nokupeledwa kwamagama buyelela utlole umutjho olandelako bese uwupeleda ngendlela efaneleko. Umakoti usebenza emnyangweni wezamaphilo. (2) 5.1.8 Khetha ipendulo enembako kilezi ezilandelako. Ikulumo ethi, 'ukudla izambana leponde' ihlathulula bona: A Udla izambana elikhulu. B Kukuba nezinto ekungezakho. C Udla amazambana wodwa. D Udla izambana elitjhiphileko. (1) 5.1.9 Thatha amagama athalelweko emutjhweni ongenzasi bese uzakhela wakho umutjho kodwana uveze ihlathululo yamagama lawo. Phasi bekukhamba iimodere ozibonako nawe bona zibiza imali etjhisiweko. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P1 12 DBE/Novemba 2018 NSC 5.2 Qalisisa isithombe esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI G [Sithethwe ku-www.images.com] 5.2.1 Tlola bona ibizo 'iinthuthi' limhlobo bani webizo bese uyalitjhugulula libe sisenzo. (2) 5.2.2 Sebenzisa isihlanganiso esifaneleko ukuhlanganisa imitjho EMIBILI le engenzasi. Abantu bathanda ukusebenzisa iinthuthi zomphakathi. Iinthuthi zomphakathi zitjhiphile. (2) 5.2.3 Buyelela umutjho ongenzasi bese uyawutjhugulula ube yikulumo engakanqophi. Abatjhayeli bathi, 'Bakhweli ngenani ningasunduzani'. (2) [20] IMITLOMELO YESIGABA C: 40 INANI LOKE: 80 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

Study this subject

More from Grade 12 isiNdebele FAL

View all