Skip to content

isiNdebele FAL Grade 12 Paper 3 NSC November 2019 Memo

MemorandumisiNdebele FALGrade 12201915 pages

Grade 12 isiNdebele FAL Paper 3 memorandum from the NSC November Exam 2019, 15 pages. Read online or download the free PDF.

Free to read online, no sign-up needed

Answer online

Loading document…

Loading document…

NSC November Exam 2019

Questions in this paper

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE IGREYIDI 12 ISINDEBELE ILIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA (FAL) IPHEPHA LESITHATHU (P3) NOVEMBA 2019 UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA IMITLOMELO: 100 Umhlahlandlela wokutshwaya lo unamakhasi ali-15. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 2 DBE/Novemba 2019 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA A: AMATHEKSTHI WOKUZITLAMELA (AMA-ESEYI) UMBUZO 1 Tjheja: Isihloko asingabalwa nakubalwa inani lamagama asetjenzisweko. 1.1 I-eseyi ecocako. Baqinisile nabathi umbelethako ngiloyo okutlhogomelako ingasi loyo owakuletha ephasini. Le yi-eseyi lapho umtloli ademba ngesehlakalo esithileko esakhe senzeka kuye, akhe wasibona senzeka komunye nofana acocelwa ngaso. Kuyenzeka kokhunye umtloli atlole i-eseyi ayisusele ehloko. Kuqakathekile ukobana nanyana umfundi ayisusela ehloko i-eseyakhe kube yi-eseyi ekholwekako. Ngokuvamileko umtloli we-eseyi ecocako usebenzisa isikhathi esidlulileko. Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa i-eseyi le: • Isigaba esisingeniso kufanele simdose/silulubeze umfundi we-eseyi. • I-eseyi ecocako kufanele ikholwakale nanyana kungeyokuzitlamela. • I-eseyi ecocako kufanele itlolwe ibe sesikhathini esidlulileko. • Umuntu otshwaya i-eseyi le kufanele alangazelele ukuzwa okulandelako bekube sekugcineni. • Ukucoca okuyipumelelo kubonakalisa tjhatjhalazi imizwa efana neyokubona, yokuzwa, yokunambitha, yokuthintana nephunga. • I-eseyi enesiphetho esingakajayeleki yihle kunaleyo enesiphetho esisepepeneneni begodu esilindelekileko. Umfundi angaveza okhunye kokulandelako: - Ithando olinikelwa mumuntu ongakubelethiko. - Iiyeleliso ozithola ebantwini. - Isekelo olitholako. - Itjhejo olithola kuye. - Ipumelelo oba nayo. Tjheja: Le eseyi ingaba ngehlathululako godu. [50] 1.2 I-eseyi Ecocako. Ngabona mhlokho bonyana kwamambala izandla ziyagezana. Le yi-eseyi lapho umtloli ademba ngesehlakalo esithileko esakhe senzeka kuye, akhe wasibona senzeka komunye nofana acocelwa ngaso. Kuyenzeka kokhunye umtloli atlole i-eseyi ayisusele ehloko. Kuqakathekile ukobana nanyana umfundi ayisusela ehloko i-eseyakhe kube yi-eseyi ekholwekako. Ngokuvamileko umtloli we-eseyi ecocako usebenzisa isikhathi esidlulileko. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 3 DBE/Novemba 2019 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa i-eseyi le: • Isigaba esisingeniso kufanele simdose/silulubeze umfundi we-eseyi. • I-eseyi ecocako kufanele ikholwakale nanyana kungeyokuzitlamela. • I-eseyi ecocako kufanele itlolwe ibe sesikhathini esidlulileko. • Umuntu otshwaya i-eseyi le kufanele alangazelela ukuzwa okulandelako bekube sekugcineni. • Ukucoca okuyipumelelo kubonakalisa tjhatjhalazi imizwa efana neyokubona, yokuzwa, yokunambitha, yokuthintana nephunga. • I-eseyi enesiphetho esingakajayeleki yihle kunaleyo enesiphetho esisepepeneneni begodu esilindelekileko. Umfundi angaveza okhunye kokulandelako: - Isizo engalinikela umuntu. - Ukuzisola engaba nakho. - Ipumelelo netuthuko aba nayo. - Ukutlhoga isizo/isekelo kwami. - Ukuthola isizo emuntwini engamsizako. - Isifundo engasifumanako. Tjheja: Le eseyi ingaba ngehlathululako godu. [50] 1.3 I-eseyi Ehlathululako. Umonakalo odalwa mamanga. Le yi-eseyi lapho umtloli afuze ahlathulule ubujamo obuthileko, umuntu othileko nofana indawo ethileko. Njengombana nesihloko sitjho, kufanele umtloli we-eseyi le asebenzise amagama ahlathululako khudlwana. Ngale kwalokho, umtloli usebenzisa khulu ilimi elisesikhathini sanje. Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa i-eseyi le: • Otlolako kufanele ayelele ekutheni akhethe isihloko asazi kuhle. Isizathu kukobana kuba budisi ukuhlathulula into onganalwazi elipheleleko ngayo. • Otlolako kufanele akhethe ngokuyelela amagama nobujamo bokukhuluma. • Amagama asetjenziswa ngotlolako kufanele akhe isithombe esikhanya bha. • Otlolako angasebenzisa iinthombe-ngqondo zokubona, zokurhogela, zokuzwa, zobumnandi nezokuthinta ukuze zimsize ukwenza akuhlathululako kukhanye bha. Umfundi angaveza okhunye kokulandelako: - Ukulwisa abantu. - Ukuba nomona. - Ukubulalana kwabantu ngeendaba zamanga. - Ukuphula imindeni. - Ukuhloyana. Tjheja: Le eseyi ingaba ngecocako godu. [50] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 4 DBE/Novemba 2019 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 1.4 I-eseyi Evezako/Eveza Imizwa Yomtloli. Ngafunda bona umuntu mumuntu ngabantu emphakathini esiphila kiwo. Le yi-eseyi lapho otlolako aba nombono bese unikela imizwakhe. I-eseyi le itjhegeza ibuyele emva esehlakalweni esakhe senzeka. Otlolako-ke kulapho abeka khona imibonwakhe ngokwenzakalako, abeke tjhatjhalazi okuhle neemphoso bese uthatha iinqunto ngokuthi ubona kufanele kwenziweni ukutjhugulula ubujamo balokho esikhathini esizako. Umhlobo lo wendaba sivame ukuwubona emitlolweni ema-eseyi, la otlolako abeka umbonwakhe ngesihloko esithileko. Akutjho bonyana akutjhoko kuliqiniso kodwana ngilokho akucabangako ngabantu, ngesintu nofana ngepilo nje. Lokho akubekako kuhle kusekelwe ngamaqiniso ukuze kungamdondisi loyo ozokufunda i-eseyi leyo. I-eseyi enje ingaveza ukujiya kwengqondo yaloyo otlolako begodu abanengi bayithatha njengeqiniso lamambala. Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa i-eseyi le: • I-eseyi evezako iveza imizwa yomtloli. • Imizwa nokuthatheka kwehliziyo kudlala indima eqakatheke khulu e-eseyini le. • Ihlangothi elikhulu le-eseyi lingaba ngelihlathululako. Ukuhlathululokhu kufanele kukhanye begodu kuveze imizwa nalokho okusengqondweni yaloyo otlolako. • Imibono/Imicabango/Imizwa eveziweko kufanele yembule iqiniso nendima ethathwa ngotlolako. Umfundi angaveza okhunye kokulandelako: - Ukwenza into ungakacabangisisi. - Ukuba marhamaru. - Ukungalaleli. - Ukungaqali ubuhle nobumbi balokho okwenzako. - Isekelo lomphakathi. - Isifundo owasitholako. [50] 1.5 I-eseyi Emahlangothimabili/Emadanisako. Ubuhle nobumbi bokwenza imitjhapho epilweni. Indaba le ihlobene khulu ne-eseyi ephikisako. Okufanako kukobana kiyo yomibili imihlobo le otlolako ubeka imibonwakhe. Umehluko okhona kukobana e-eseyini emahlangothimabili otlolako kulindeleke kobana atlole ngemibono yomibili. Silindele kobana asivezele ubuhle nobumbi bento atlola ngayo. Okumnandi ngomhlobo lo we-eseyi kukobana otlolako utjhiyela ofundako ekutheni azikhethele yena isiqunto sokobana ngiliphi ihlangothi abona lingcono kunelinye. Umtloli angafikelela esiphethweni esithileko ekugcineni kwe-eseyakhe kodwana imibono evumako nephikako kufanele yethulwe ngokulinganako e-eseyini. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 5 DBE/Novemba 2019 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa i-eseyi le: • Umtlolo kumele uzwakale begodu ungathathi ihlangothi. • Kumele kuvezwe iintatimende ezizwakala kuhle. • Kilomhlobo we-eseyi otlolako uveza ubuhle nobumbi bento ethileko anikelwe yona esihlokweni. • Unikela amaphuzu avumelana nesihloko nalawo aphikisana naso. [Otlolako kufanele aveze kokubili, ubuhle nobumbi obulethwa kukwenza imitjhapho epilweni.] Umfundi angaveza okhunye kokulandelako: Ubuhle - Ukulemuka iphoswakho. - Ukuzisola ngayo. - Ukulinga ukuyilungisa. - Ukufunda kiyo. - Ukuthola isifundo kiyo. Ubumbi - Ukungaboni/ukungalemuki iphoswakho msinyana. - Ukonakalelwa yipilo. - Ukulahlekelwa mathuba. - Ukutjhiywa sikhathi. - Ukuzithola usejele. - Ukulahlekelwa lingomuso. [50] 1.6 I-eseyi Ephikisako/Ehlangothilinye Ithando elingalinganiko ababelethi abalinikela abentwababo lihlukanisa umndeni. I-eseyi ephikisako ifuna otlolako athome ngokukhetha ihlangothi esihlokweni atlola ngaso. Otlolako angakhetha ukuvumelana nesihloko nofana aphikisane naso. Umbono womtloli kumele ukhanye kusukela ekuthomeni bekube sekugcineni kwe-eseyakhe. I-eseyi le yethula lokho okusengqondweni yomtloli. Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa i-eseyi le: • Otlolako kumele athome ngokuthi akhethe ihlangothi azokutlola ngalo. • Otlolako kumele anikele amaphuzu amanengi anabe ukusekela imibonwakhe. • Otlolako kumele ahlale emaphuzwini NOFANA aphikise isitatimende. • Lomhlobo we-eseyi uphethe imibono yomtloli kwaphela ngalokho kumele uphakamise imibono eqinileko. • Ilimi elinezwelomagama lingahle lithinte imizwa kodwana kumele libe nehlonipho. • Isiphetho kumele sibe sitatimende somtloli esinamandla, esikhanyako nesanelisako. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 6 DBE/Novemba 2019 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya Umfundi angaveza okhunye kokulandelako: Abavumelana nesihloko. - Ukubandlululana kwabentwana. - Ukulwa okuba khona. - Ukumonakalelana. - Ukutlhorisana. Abaphikisana nesihloko. - Ukuziphatha kuhle. - Ukulinga ukuzibuthelela. - Ukusama ngalo othandwako. - Ukusekelana nimundeni. [50] 1.7 Ukutshwaya/Ukurhumutjha iinthombe. Umfundi kumele: - Anikele i-eseyakhe isihloko esiyifaneleko. - Ahlathulule i-eseyakhe ngananyana ngiyiphi indlela kodwana ikhambelane nesithombe. - Akhethe nanyana ngiwuphi umhlobo we-eseyi okhambelana nesithombe. - Ahlanganise ukuhlathululwa kwendaba nesithombe. - Atlole ngesikhathi esifaneleko. 1.7.1 Kilesisithombe umfundi angatlola i-eseyi ecocako nanyana ehlathululako. Otshwayako uyeleliswa bona atjheje umhlobo we- eseyi evezwa ngotlolako bese utshwaya ngokulandela amaphuzu alindeleke ngaphasi kwalowo mhlobo wendaba. Kilesisithombe kubonakala kukhanyiswe ilambha. Umfundi angaveza okhunye kokulandelako: - Ukuqakatheka kwefundo. - Ukukhanya okulethwa yifundo. - Ipumelelo ebakhona nawufundileko. - Ingomuso elimanyazelako. - Ipilo emnandi. [50] 1.7.2 Kilesisithombe umfundi angatlola i-eseyi ecocako nanyana ehlathululako. Otshwayako uyeleliswa bona atjheje umhlobo we- eseyi evezwa ngotlolako bese utshwaya ngokulandela amaphuzu alindeleke ngaphasi kwalowo mhlobo wendaba. Kilesisithombe kubonakala abentwana bengubo nowembaji bathethe ikhambo. Umfundi angaveza okhunye kokulandelako: - Izinto ezitlhogekako nawuthatha ikhambo. - Ukuqakatheka kokubetjhwa mumoya. - Izinto ozifundako. - Ukuqalana nobudisi. - Ukufunda ukuzijamela. - Isifundo ositholako. [50] IMITLOMELO YESIGABA A: 50 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 7 DBE/Novemba 2019 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA B: AMATHEKSTHI AMADE WOKUTHINTANA UMBUZO 2 2.1 INCWADI YOBUNGANI Nakhu ekumele kutjhejwe nakutshwaywa incwadi yobungani: • Kufanele ibe nesiphande sinye, sitlolwe ngokujayelekileko esandleni sokudla. Isiphande sotlolako asibe nelanga elitlolwe ngesiNdebele isib: Janabari/Tjhirhweni ingasi ngesiNgisi. Tjheja: Isiphande, isilotjhiso nesiphetho azingabalwa nakubalwa inani lamagama. • Itlolelwa umuntu owazekako, kungaba mnganakho, umnakwenu, umzawakho; njll. • Kunesilotjhiso esiphakamisa ibizo lomuntu omtlolelako; Isib. Jabulile, Mma, Baba; njll. • Kufuneka esingenisweni uveze umnqopho wokutlola incwadi leyo ngobufitjhani. Isingeniso singaba mumutjho munye kufika kemithathu ubunengi. Akucocwa iindaba ezinengi lapha. • Kufuneka bona otlolako ahlathulule ngokuzeleko emzimbeni ihloso yokutlola kwakhe incwadi ngamaphuzu azwakalako nakhambisana nesihloko anikelwe sona. • Kumele ibe nesilayeliso; Isib. Ubalotjhise boke ekhaya/Ngilotjhisela kibo boke ebangaziko ngapho; njll. • Ekugcineni kumele utlole isiphetho; Isib. Ngimi umnganakho/Ngimi umntwanakho/Ngimi umzawakho/Ngimi, bese kuthi ngaphasi kwesiphetho utlole igama lakho. Lokhu kwenzelwa ukobana loyo otlolelweko azi kuhle ukuthi utlolelwe ngubani. Isibongo akufuneki ukobana usitlole ngombana niyazana nabantu obatloleleko. Umfundi angaveza okhunye kokulandelako: - Indawo ebeniyokuphumula kiyo. - Umndeni ebenikhambe nawo. - Izinto ebenizenza qobe lilanga. - Owakuzuzako kilelikhambo. [30] 2.2 UMLANDO KAMUFI Nakutlolwa umlando kamufi, kuthonywa ngesihloko esibonakalako esinamagama kamufi apheleleko. Isib. Umlando kaBaphelile Sophy Masilela, njll. Ekugcineni kungaphethwa ngomutjho omfitjhani wokumlayelisa, njengokuthi: Lala Ngokuthula, Mgwezani Wakokosi, Lala uphumule, Mgwezani, nofana ikosi ayikuphe umphumulela wasafuthi, nanyana ngimaphi amagama anehlonipho kungaba ziinanazelo zakhe ziyamukeleka. Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa umlando kamufi: • Isihloko esinamagama kamufi apheleleko. • Amagamakhe apheleleko. • Ilanga abelethwa ngalo. • Igama lendawo abelethelwa kiyo. Tjheja: Akungatlolwa igama lesibhedlela. • Ubelethwa bobani. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 8 DBE/Novemba 2019 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya • Imithombo yefundo asele adlule kiyo. • Akuzuza eemfundweni zakhe. • Iindawo asebenze kizo. • Iinkhundla azifumanako. • Ilanga akhambe ngalo ephasini. Tjheja: Akungatlolwa unobangela wokuhlongakala kwakamufi kodwana kungavezwa okhunye kwalokhu: Webiwe ngunokufa lokha nakakhambe ngengozi, uhlongakele ngemva kokugula isikhathi esifitjhani nofana eside. • Umndenakhe awutjhiyileko ephasini njengomyenakhe nofana ukosikazi, abentwana, ababelethi, iinzukulu zakhe nabanye ahlobana nabo ngokweengazi. Tjheja: Akungatlolwa amabizo weenini azitjhiyileko. Isiphetho akube mumutjho omfitjhani wokumlayelisa nofana iinanazelo zakhe. [30] 2.3 I-ATHIKILI KAMAGAZINI Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa i-athikili kamagazini: • Isihloko asibe sifitjhani, sidose besilulubeze ozosifunda. • I-athikili kufuze itlolwe ngamaphuzu amafitjhani begodu ibe namakholomu. Nakunemigwalo ayibe nemibala emihle, ekhanyako nedosako nekhambelana nesihloko. • Kufuze ibe sesitayeleni saloyo oyitlolako kodwana ikhulume noyifundako. • Isitayela sotlolako singaba ngesihlathululako, sibe neenthombe-ngqondo, begodu senze ofundako abe nekareko. • Amagama, iindawo, isikhathi, ubujamo nezinye iimfuneko eziqakathekileko kumele zifakwe. • I-athikili kufuze ivuse ikareko njengesikhangiso, ikhuthaze abayifundako bona bayifunde. • Iindima akukafuzi bona zibe zide. • Amagama asetjenzisweko kufuze kube ngilayo azakwamukeleka. Umfundi angaveza okhunye kokulandelako: - Ukubika lokha nawubona abantu bahlukumeza umntwana. - Ukubambisana njengomphakathi. - Ukusizana umntwana nakasahlelweko. - Ukubikela ababelethi. - Ukukhamba kwabentwana nabantu abadala. [30] 2.4 IKULUMO-PENDULWANO Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa ikulumo-pendulwano: • Njengemitlolo yoke kufanele kube khona isingeniso. Esingenisweni kulapho kwethulwa khona indaba ekuzokucocwa ngayo nokobana izokucocwa bobani nendawo lapha izokucocelwa khona. • Akulotjhisanwa kungenwa endabeni zisuka zibekwa. • Amagama walabo abakhulumako atlolwa ngesandleni sesincele, abe mafitjhani nesibongo singasetjenziswa. Akutlolwa litho ngaphasi kwamagama walabo abakhulumako. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 9 DBE/Novemba 2019 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya • Kutlolwa ikholoni emuva kwamagama wabantu abakhulumako. • Amagama aveza imizwa nobujamo balabo abakhulumako akatlolwe afakwe ngaphakathi kweembayana ngemva kwekholoni etlolwe eduze negama lokhulumako nofana laloyo okhulumako. • Ukukhethwa kwamagama kumele kutjengise ukwehlukana kwezinga lalabo abakhulumako. Isib. ubaba nakakhuluma nendodana, umntwana wesikolo nakakhuluma notitjhere. • Ukobana ikulumo-pendulwano ithoma ngesingeniso akutjho bona akube khona isigaba esisiphetho. Isiphetho sendaba siba sekulumeni yabo, kuzwakale bonyana seyiyaphetha. • Ingaphetha ngokobana bazwane nanyana bangezwani kuye ngokobana indaba egade icocwa ikhambe bunjani. Umfundi angaveza okhunye kokulandelako: - Ukuvezwa kwamabizo walabo ababhema iindakamizwa. - Izinto ebazenzako eendlwaneni zokuzithumela. - Ukuthathelwa kwabafundi imali. - Iinkhali abaziphathako. - Ukungakghoni kwabanye abafundi ukuya eendlwaneni. [30] IMITLOMELO YESIGABA B: 30 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 10 DBE/Novemba 2019 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA C: AMATHEKSTHI AMAFITJHANI WOKUTHINTANA UMBUZO 3 3.1 ISIKHANGISO Ukukhangisa yindlela yokudosa abantu ngento ethileko ethengiswako ngomnqopho wokuthi bagcine sebayithengile nanyana bebakhohliswa. Abosomarhwebo bavamise ukusebenzisa iiinkhangisi ezimihlobohlobo ukubiza abathengi. Isikhali esikhulu sokukhangisa kubuyelelwa kwemibiko nokusebenzisa amagama ayengako/adosako. Ngaphandle kweenkhangiso zezinto ezithengiswako kukhona iinkhangisi zemisebenzi, zeminyanya zabatjhadanako nokhunye. Lesisikhangiso simayelana nentatha esiza ukwehlisa umzimba. Umfundi angaveza okhunye kokulandelako: - Ibizo lomkhiqizo. - Indawo lapho utholakala khona. - Indlela esetjenziswa ngayo. - Imiphumela ozoyithola. - Inani lesihlahla. - Indlela eningathintwa ngayo. [20] 3.2 UMALANGENI/IDAYARI Idayari yincwajana la umuntu atlola khona izehlakalo eziphathene nepilwakhe, izinto eziqakathekileko afisa ukuzikhumbula, nokhunye. Abanye idayari bayithiya igama layo, isibonelo 'Kunje-ke Emhlabeni!' Nakhu okuqakathekile ngedayari: Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa umalangeni/idayari: • Kumele oyitlolako atlole ilanga phezulu. • Kumele itlolwe ngelimi lomuntu okhulumako. • Kumele itlolwe ibe sesikhathini sanje. • Kuyenzeka godu itlolwe ibe sesikhathini esidlulileko. • Kanti kungenzeka begodu itlolwe ibe sesikhathini esizako. • Kumele kutlolwe iingaba ezifitjhani. • Kusetjenziswa ilimi elitjhaphulukileko. [20] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 11 DBE/Novemba 2019 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 3.3 IINKOMBA ZENDLELA Epilweni kuyenzeka umuntu akhambele endaweni angayaziko okufuneka bona abuze indlela ebantwini ahlangana nabo. Umuntu olayela omunye indlela usebenzisa iinkomba zendlela ukulayela. Umnqopho weenkombandlela kutjengisa umuntu othile indlela nanyana indawo ethile ekumele aye kiyo. Kungaba yindlela eya emzini othileko, emsebenzini, esikolweni, eposini, lapho kukhwelwa khona iimphaphamtjhini, njalonjalo. Ukuze ukulayela nokulayelwa kube lula kumele: • Kuvele iindlela umuntu azozikhamba. • Kuvele amagama weendawo umuntu azokudlula kizo. • Kuvele amagama wemilambo umuntu azoyiwela, iintaba azokudlula kizo njalonjalo. • Umuntu olayelwako kumele alalelisise kuhle ukuze athole lapho aya khona. • Lowo olayela omunye asebenzise ilimi elinqophileko, elingazokudida lowo olayelwako. [20] IMITLOMELO YESIGABA C: 20 INANI LOKE: 100 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 12 DBE/Novemba 2019 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA/YOKUHLOLA I-ESEYI YELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA [50 IMITLOMELO] TJHEJA: • Sebenzisa irubhrikhi njalo nawutshwaya i-eseyi. • Amamaksi kusukela e-0–50 ahlukaniswe ngamazinga weentlhadlhuli ama-5. • Okumunyethweko, ukusetjenziswa kweIimi nesitayela, lelo nalelo kghono lesitlhadlhuli lihlukaniswe ngezinga eliphezulu neliphasi. • Isakhiwo asithintwa lizinga eliphezulu namkha eliphasi. IRUBHRIKHI YOKUHLOLA I-ESEYI YELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA [50 AMAMAKSI] Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6 NOKUHLELA -Ukuphendula -Iimpendulo ezihleleke -Ukuphendula -Ukuphendula -Ukuphendula okudluleleko. kuhle; zikhambelana okwanelisako. okungakajami okuphume endleleni Izinga eliphezulu (Ukuphendula) -Imiqondo khulu begodu zimnandi, -Imiqondo ndawonye. khulu. Ukuhleleka kwemiqondo ehlakaniphileko, evusa -kunobufakazi ekhambelanako -Imiqondo -Imiqondo erarako yokuhlela imiqondo netjengisa nokukhula nekholisako. engakancophi. nengakanqophi. Ukulemuka umnqopho, ukukhula. okubonakalako. -Kunokuhleleka -Ubufakazi obuncani -Imiqondo engakahleleki abamukelilwazi -Ukuhleleka -Isingeniso, umzimba nokukhambelana bokuhleleka nengakhambelaniko. nobujamo. okudluleleko nesiphetho kuhleleke okulingeneko nokukhambelana nokukhambelana kuhle begodu kwesihloko, isingeniso kwendaba. 30 AMAMAKSI nesingeniso, umzimba kuyakhambelana. umzimba nesiphetho. nesiphetho. 25–27 19–21 13–15 7–9 0–3 -Ukuphendula -Ukuphendula -Ukuphendula -Ukuphendula -Ukuphendula isihloko okudluleleko kodwana okuhlelwe kuhle. okwanelisako kodwana okungakhambelaniko akukalingwa kutlhayela amatshwayo -Imiqondo ekarisako kunokungakanqophi. okusezingeni eliphasi. nokulingwa. Izinga eliphasi wendaba ehle nekhambelanako. -Iimiqondo -Imiqondo ayikahlangani -Imiqondo ngokudluleleko. - Kunokuhleleka iyakhambelana begodu ayikanqophi. engakhambelaniko -Imiqondo ekhulileko nokukhambelana ngokulingeneko. -Kunokuhleleka nengakafaneli. nenokuhlakanipha. kwesingeniso, umzimba -Kunokuhleleka okungakhambelana -Imiqondo enganatlha -Kunokuhleleka nesiphetho. nokukhambelana nendaba. nengazwakaloko. nokukhambelana okulingeneko okuhle kwesingeniso, kwesingeniso, umzimba umzimba nesiphetho. nesiphetho. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 13 DBE/Novemba 2019 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA [50 AMAMAKSI] (IRAGELA PHAMBILI) Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3 ILIMI, ISITAYELA NOKU- -Iphimbo, irejista, isitayela -Iphimbo, irejista, -Iphimbo, irejista, isitayela -Iphimbo, irejista, isitayela -Iphimbo, irejista nesitayela EDITHA. kanye nelwazimagama isitayela nelwazimagama nelwazimagama elifanele nelwazimagama eliwufanele ezingakafaneli khulu elifaneleko nelihle elifanele khulu umnqopho, umnqopho, abamukelilwazi kancani umnqopho, umnqopho, abamukelilwazi Iphimbo, irejista, isitayela ngokudluleleko, elinemba abamukelilwazi nobujamo nobujamo abamukelilwazi nobujamo nobujamo Izinga eliphezulu nelwazimagama elifanele umnqopho, -Ilimi liyanemba begodu -Ukusetjenziswa kwelimi -Ukusetjenziswa kwelimi -Ilwazimagama elitlhayela umnqopho, abamukelilwazi abamukelilwazi lisetjenziswe ngokufaneleko okwethula ihlathululo okusezingeni eliphasi khulu nelenza kube budisi nobujamo. nobujamo -Ihlelo nesipelinghi -Ihlelo nesipelinghi -Ihlelo nesipelinghi ukuzwisisa itheksthi. Ukukhethwa kwamagama, -Ukusetjenziswa kwelimi akunamphoso khulu, kuneemphoso ezinengana kuneemphoso ezinengi -Ilimi elingazwakaliko. ukusetjenziswa kwelimi, kusezingeni elihle ziimbalwa -Kutlanywe ngokusezingeni khulukhulu -Ihlelo nesipelinghi imithetjhwana, iimphumuzi, ngokudluleleko -Indabakhe itlanywe elilingeneko -Kutlanywe ngokusezingeni kuneemphoso ezinengi ihlelo nesipelinghi -Ihlelo nesipelinghi ngokutjengisa ikghono eliphasi khulukhulu khulukhulu esinganamphoso -Kutlanywe ngokusezingeni 15 AMAMAKSI -Kutlanywe kuhle eliphasi khulukhulu ngokudluleleko 13 10 7 4 -Iphimbo, irejista, isitayela -Iphimbo, irejista, isitayela -Iphimbo, irejista, isitayela -Iphimbo, irejista, isitayela nelwazimagama nelwazimagama nelwazimagama elifanele nelwazimagama elincani Izinga eliphasi elifaneleko nelihle elifanele umnqopho, umnqopho, abamukelilwazi nelisezingeni eliphasi elinemba umnqopho, abamukelilwazi nobujamo nobujamo ngokulingana elingakafaneli umnqopho, abamukelilwazi nobujamo -Ilimi liyanemba begodu -Ukusetjenziswa kwelimi abamukelilwazi nobujamo -Ukusetjenziswa kwelimi lisetjenziswe ngokufaneleko okungathuli ihlathululo -Ukusetjenziswa kwelimi kusezingeni elihle khulu -Ihlelo nesipelinghi -Ihlelo nesipelinghi okungakafaneli -Ihlelo nesipelinghi kuneemphoso ezinengana kuneemphoso ezinengi khulu -Ihlelo nesipelinghi Esinganamphoso khulu -Kutlanywe kuhle -Kutlanywe ngokusezingeni kuneemphoso ezinengi khulu -Kutlanywe kuhle khulukhulu. eliphasi -Kutlanywe ngokusezingeni eliphasi khulukhulu ISAKHIWO 5 4 3 2 0–1 -Kuvezwe amatshwayo -Kuvezwe amatshwayo -Amatshwayo -Amaphuzu amanye -Amaphuzu afunekako Amatshwayo wetheksthi. nemininingwana nemininingwana yesakhiwo nemininingwana eveziweko anembako akhona ayatlhayela Ukwakhiwa kweengaba eqakathekileko yesakhiwo sendaba iyakhambelana -Ukwakhiwa kwemitjho -Ukwakhiwa kwemitjho nemitjho. sendaba -Kunokuqongelana okuhle -Imitjho neengaba kwakheke neengaba kuneemphoso neengaba kuneemphoso -Kunokuqongelana okuhle kweengaba ngendlela elingeneko -Indaba izwakala kancani. ezinengi khulu ngokudluleleko kweengaba -Imitjho neengaba kwakheke -Indaba isanikela umqondo. -Indaba ayinamqondo. 5 AMAMAKSI -Imitjho neengaba kwakheke ngendlela ehle ngendlela ehle ngokudluleleko IRENJI YAMAMAKSI 43–50 33–40 23–30 13–20 0–10 ISITJENGISO SOKWABIWA KWEMITLOMELO: -km/hl- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi) L-/-st-/-ed- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi) Sk- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 14 DBE/Novemba 2019 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA B: AMATHEKSTHI AMADE WOKUTHINTANA IRUBHRIKHI YOKUHLOLA AMATHEKSTHI AMADE WOKUTHINTANA WELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA [30 AMAMAKSI] Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli OKUMUNYETHWEKO, 15–18 11–14 8–10 5–7 0–4 UKUHLELA NESAKHIWO -Ukuphendula okudluleleko, -Ukuphendula okuhle khulu -Ukuphendula okulingeneko -Ukuphendula -Ukuphendula kutjengisa okungaphezu kwalokho nokutjengisa ilwazi elihle okutjengisa ilwazi ngokusisekelo begodu ukungabi khona kwelwazi -Ukuphendula nemibono. okulindelweko. lamatshwayo wetheksthi. lamatshwayo wetheksthi. kutjengisa ilwazi lamatshwayo wetheksthi. -Ukubuthelelwa -Imiqondo ehlakaniphileko -Umtlolo unqophile -Akunakudzimelela lamatshwayo wetheksthi. -Akunakukhambelana nokuhleleka kwemibono. nekhulileko. awikaphumi esihlokweni nokukhambelana -Kunokunqopha okukhona kwemiqondo. -Umnqopho, -Ilwazi elingeneleleko usekelwe kuhle ngendlela okulingeneko kodwana okunengi -Imininingwana esekela abamukelilwazi, lamatshwayo wetheksthi. enobukghoni begodu kokumunyethweko kuphambene nesihloko. isihloko imbalwa. amatshwayo/imithetjhwana -Umtlolo unqophile. -kunemininingwana esekela nemiqondo. -Imininingwana esekela -Akakasebenzisi kanye nobujamo. -Kunokukhambelana isihloko. -Eminye imininingwana isihloko imbalwa. amatshwayo nemithetho kokumunyethweko -Isakhiwo esifaneleko esekela isihloko iveziwe. -Kunobutjhapha obukhona yesakhiwo. 18 AMAMAKSI nomqondo. kodwana -Isakhiwo sifanele obubonakala emithethweni -Isakhiwo sihleleke kuhle esinokungakhambelaniko ngokulingeneko, kodwana nematshwayeni begodu yoke imininingwana okuncazana. kunokungakhambelani. wesakhiwo. esekela isihloko iveziwe. -Isakhiwo esifaneleko nesinembako. ILIMI, ISITAYELA KANYE 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 NOKU-EDITHA -Iphimbo, irejista, -Iphimbo, irejista, isitayela, -Iphimbo, irejista, isitayela, -Iphimbo, irejista, isitayela, -Iphimbo, irejista, isitayela, isitayela,nelwazimagama nelwazimagama kuwufanele nelwazimagama kuwufanele nelwazimagama ilwazimagama -Iphimbo, irejista, isitayela, kuwufanela khulu khulu umnqopho, ngokulingeneko umnqopho, kuwufanele kancani akukhambelani kufanele umnqopho, abamukelilwazi abamukelilwazi kanye abamukelilwazi kanye umnqopho, nomnqopho, umnqopho/umphumela/ nobujamo. nobujamo. nobujamo. abamukelilwazi kanye abamukelilwazi kanye abamukelilwazi -Ihlelo lisetjenziswe -Ihlelo lisetjenziswe -Kuneemphoso zehlelo nobujamo. nobujamo. kanye nobujamo. ngokunembako begodu ngokunembako begodu kodwana alilimazi ihlathululo. -Kuneemphoso zehlelo -Kuneemphoso zehlelo -Ukusetjenziswa kwelimi lihleleke kuhle khulu. lihleleke kuhle. ezenza bona ihlathululo ezenza bona ihlathululo kanye nemithetjhwana. –Kuneemphoso ezincani -Akunamphoso ezinengi. ingazwakali. ingazwakali nakancani. -Ukukhethwa kwamagama. khulu. -Ukusetjenziswa kwamatshwayo kanye nesipelinghi. 12 AMAMAKSI IRENJI YAMAMAKSI 25–30 19–23 14–17 9–12 0–7 ISITJENGISO SOKWABIWA KWEMITLOMELO: Km-/hl-/sk- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi) L-/st-/ed- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 15 DBE/Novemba 2019 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA C: AMATHEKSTHI AMAFITJHANI WOKUTHINTANA IRUBHRIKHI YOKUHLOLA AMATHEKSTHI AMAFITJHANI WOKUTHINTANA WELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA [20 AMAMAKSI] Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli OKUMUNYETHWEKO, 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 UKUHLELA NESAKHIWO -Ukuphendula okudluleleko, -Ukuphendula okuhle khulu -Ukuphendula okulingeneko -Ukuphendula -Ukuphendula kutjengisa okungaphezu kwalokho nokutjengisa ilwazi elihle okutjengisa ilwazi ngokusisekelo begodu ukungabi khona kwelwazi -Ukuphendula kanye okulindelweko. lamatshwayo wetheksthi. lamatshwayo wetheksthi. kutjengisa ilwazi lamatshwayo wetheksthi. nomqondo. -Imiqondo ehlakaniphileko -Umtlolo unqophile -Akunakudzimelela lamatshwayo wetheksthi. -Akunakukhambelana -Ukuhlelwa kwemiqondo; nekhulileko. awikaphumi esihlokweni nokukhambelana -Kunokunqopha okukhona kwemiqondo. amatshwayo/imithetjhwana -Ilwazi elingeneleleko usekelwe kuhle ngendlela okulingeneko kodwana okunengi -Imininingwana esekela kanye nobujamo. lamatshwayo wetheksthi. enobukghoni begodu kokumunyethweko kuphambene nesihloko. isihloko imbalwa. -Umtlolo unqophile. -kunemininingwana esekela nemiqondo. -Imininingwana esekela -Akakasebenzisi 12 AMAMAKSI -Kunokukhambelana isihloko. -Eminye imininingwana isihloko imbalwa. amatshwayo nemithetho kokumunyethweko -Isakhiwo esifaneleko esekela isihloko iveziwe. -Kunobutjhapha obukhona yesakhiwo. nomqondo. kodwana -Isakhiwo sifanele obubonakala emithethweni -Isakhiwo sihleleke kuhle esinokungakhambelaniko ngokulingeneko, kodwana nematshwayeni begodu yoke imininingwana okuncazana. kunokungakhambelani. wesakhiwo. esekela isihloko iveziwe. -Isakhiwo esifaneleko nesinembako. ILIMI, ISITAYELA NOKU- 7–8 5–6 4 3 0–2 EDITHA -Iphimbo, irejista, isitayela, -Iphimbo, irejista, isitayela, -Iphimbo, irejista, isitayela, -Iphimbo, irejista, isitayela, -Iphimbo, irejista, isitayela, ilwazimagama elifanele ilwazimagama kufanele ilwazimagama kufanele ilwazimagama kufanele ilwazimagama Iphimbo, irejista, isitayela, umnqopho, abamukelilwazi khulu umnqopho, umnqopho, abamukelilwazi kancani umnqopho, akukhambelani ilwazimagama elifanele kanye nobujamo. abamukelilwazi kanye kanye nobujamo. abamukelilwazi kanye nomnqopho, umnqopho, -Kuyanemba ngokwehlelo nobujamo. -Zikhona iimphoso nobujamo. abamukelilwazi kanye nokumunyethweko; begodu kwakhiwe kuhle. -Ihlelo linemba zehlelo. -Ihlelo elingakafaneli nobujamo. Ukusetjenziswa kwelimi -Akunamphoso. ngokwekghono elithileko -Ilwazimagama elifaneleko. elinemphoso ezimbalwa. -Kuzele iimphoso begodu nemithetjhwana; begodu lakhiwe kuhle. -Iimphoso azilimazi -Ilwazimagama akuzwisisakali. Ukukhethwa kwamagama; -Ilwazimagama elihle khulu. ihlathululo. elitlhayelako. -Ilwazimagama Ukusetjenziswa -Akunamphoso. -Ihlathululo ivimbekile. alikawufaneli umnqopho. kwamatshwayo -Ihlathululo ayizwakali nesipelinghi kwamambala. 8 AMAMAKSI IRENJI YAMAMAKSI 17–20 13–15 10–11 7–8 0–5 ISITJENGISO SOKWABIWA KWEMITLOMELO: Km-/hl-/sk- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi) L-/st-/ed- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

Study this subject

More from Grade 12 isiNdebele FAL

View all