Downloaded from hlayiso.com
NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
IGREYIDI 12
ISINDEBELE ILIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA (FAL)
IPHEPHA LESITHATHU (P3)
NOVEMBA 2019
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA
IMITLOMELO: 100
Umhlahlandlela wokutshwaya lo unamakhasi ali-15.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Skip to contentAll 2019 papers 





View all





isiNdebele FAL Grade 12 Paper 3 NSC November 2019 Memo
Grade 12 isiNdebele FAL Paper 3 memorandum from the NSC November Exam 2019, 15 pages. Read online or download the free PDF.
Isindebele Fal · Grade 12 · NSC November Exam · 2019 · isindebele. Memorandum, 15 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- isiNdebele FAL
- Grade
- Grade 12
- Language
- Isindebele
- Document type
- Memorandum
- Year
- 2019
- Exam period
- NSC November Exam
- Paper
- 3
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 15
- File size
- 356.6 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 15
This exam
NSC November Exam 2019
- Paper 1Question paperMemo
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Question paperMemo
Questions in this paper
- Question 1.1Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting50 marks
- Question 1.2Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting50 marks
- Question 1.3Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting50 marks
- Question 1.4Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting50 marks
- Question 1.5Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting50 marks
- Question 1.6Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting50 marks
Show all 14 questions
- Question 1.7Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting150 marks
- Question 2.1Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting30 marks
- Question 2.2Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting30 marks
- Question 2.3Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting30 marks
- Question 2.4Ukulalela nokukhuluma / Listening and Speaking30 marks
- Question 3.1Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting20 marks
- Question 3.2Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting20 marks
- Question 3.3Ukutlola nokwethula / Writing and Presenting20 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 2 DBE/Novemba 2019
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA A: AMATHEKSTHI WOKUZITLAMELA (AMA-ESEYI)
UMBUZO 1
Tjheja: Isihloko asingabalwa nakubalwa inani lamagama asetjenzisweko.
1.1 I-eseyi ecocako.
Baqinisile nabathi umbelethako ngiloyo okutlhogomelako ingasi loyo
owakuletha ephasini.
Le yi-eseyi lapho umtloli ademba ngesehlakalo esithileko esakhe senzeka
kuye, akhe wasibona senzeka komunye nofana acocelwa ngaso. Kuyenzeka
kokhunye umtloli atlole i-eseyi ayisusele ehloko. Kuqakathekile ukobana
nanyana umfundi ayisusela ehloko i-eseyakhe kube yi-eseyi ekholwekako.
Ngokuvamileko umtloli we-eseyi ecocako usebenzisa isikhathi esidlulileko.
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa i-eseyi le:
• Isigaba esisingeniso kufanele simdose/silulubeze umfundi we-eseyi.
• I-eseyi ecocako kufanele ikholwakale nanyana kungeyokuzitlamela.
• I-eseyi ecocako kufanele itlolwe ibe sesikhathini esidlulileko.
• Umuntu otshwaya i-eseyi le kufanele alangazelele ukuzwa okulandelako
bekube sekugcineni.
• Ukucoca okuyipumelelo kubonakalisa tjhatjhalazi imizwa efana
neyokubona, yokuzwa, yokunambitha, yokuthintana nephunga.
• I-eseyi enesiphetho esingakajayeleki yihle kunaleyo enesiphetho
esisepepeneneni begodu esilindelekileko.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Ithando olinikelwa mumuntu ongakubelethiko.
- Iiyeleliso ozithola ebantwini.
- Isekelo olitholako.
- Itjhejo olithola kuye.
- Ipumelelo oba nayo.
Tjheja: Le eseyi ingaba ngehlathululako godu. [50]
1.2 I-eseyi Ecocako.
Ngabona mhlokho bonyana kwamambala izandla ziyagezana.
Le yi-eseyi lapho umtloli ademba ngesehlakalo esithileko esakhe senzeka
kuye, akhe wasibona senzeka komunye nofana acocelwa ngaso. Kuyenzeka
kokhunye umtloli atlole i-eseyi ayisusele ehloko. Kuqakathekile ukobana
nanyana umfundi ayisusela ehloko i-eseyakhe kube yi-eseyi ekholwekako.
Ngokuvamileko umtloli we-eseyi ecocako usebenzisa isikhathi esidlulileko.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 3 DBE/Novemba 2019
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa i-eseyi le:
• Isigaba esisingeniso kufanele simdose/silulubeze umfundi we-eseyi.
• I-eseyi ecocako kufanele ikholwakale nanyana kungeyokuzitlamela.
• I-eseyi ecocako kufanele itlolwe ibe sesikhathini esidlulileko.
• Umuntu otshwaya i-eseyi le kufanele alangazelela ukuzwa okulandelako
bekube sekugcineni.
• Ukucoca okuyipumelelo kubonakalisa tjhatjhalazi imizwa efana
neyokubona, yokuzwa, yokunambitha, yokuthintana nephunga.
• I-eseyi enesiphetho esingakajayeleki yihle kunaleyo enesiphetho
esisepepeneneni begodu esilindelekileko.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Isizo engalinikela umuntu.
- Ukuzisola engaba nakho.
- Ipumelelo netuthuko aba nayo.
- Ukutlhoga isizo/isekelo kwami.
- Ukuthola isizo emuntwini engamsizako.
- Isifundo engasifumanako.
Tjheja: Le eseyi ingaba ngehlathululako godu. [50]
1.3 I-eseyi Ehlathululako.
Umonakalo odalwa mamanga.
Le yi-eseyi lapho umtloli afuze ahlathulule ubujamo obuthileko, umuntu
othileko nofana indawo ethileko. Njengombana nesihloko sitjho, kufanele
umtloli we-eseyi le asebenzise amagama ahlathululako khudlwana. Ngale
kwalokho, umtloli usebenzisa khulu ilimi elisesikhathini sanje.
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa i-eseyi le:
• Otlolako kufanele ayelele ekutheni akhethe isihloko asazi kuhle. Isizathu
kukobana kuba budisi ukuhlathulula into onganalwazi elipheleleko ngayo.
• Otlolako kufanele akhethe ngokuyelela amagama nobujamo
bokukhuluma.
• Amagama asetjenziswa ngotlolako kufanele akhe isithombe esikhanya
bha.
• Otlolako angasebenzisa iinthombe-ngqondo zokubona, zokurhogela,
zokuzwa, zobumnandi nezokuthinta ukuze zimsize ukwenza
akuhlathululako kukhanye bha.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Ukulwisa abantu.
- Ukuba nomona.
- Ukubulalana kwabantu ngeendaba zamanga.
- Ukuphula imindeni.
- Ukuhloyana.
Tjheja: Le eseyi ingaba ngecocako godu. [50]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 4 DBE/Novemba 2019
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
1.4 I-eseyi Evezako/Eveza Imizwa Yomtloli.
Ngafunda bona umuntu mumuntu ngabantu emphakathini esiphila kiwo.
Le yi-eseyi lapho otlolako aba nombono bese unikela imizwakhe. I-eseyi le
itjhegeza ibuyele emva esehlakalweni esakhe senzeka. Otlolako-ke kulapho
abeka khona imibonwakhe ngokwenzakalako, abeke tjhatjhalazi okuhle
neemphoso bese uthatha iinqunto ngokuthi ubona kufanele kwenziweni
ukutjhugulula ubujamo balokho esikhathini esizako.
Umhlobo lo wendaba sivame ukuwubona emitlolweni ema-eseyi, la otlolako
abeka umbonwakhe ngesihloko esithileko. Akutjho bonyana akutjhoko
kuliqiniso kodwana ngilokho akucabangako ngabantu, ngesintu nofana
ngepilo nje. Lokho akubekako kuhle kusekelwe ngamaqiniso ukuze
kungamdondisi loyo ozokufunda i-eseyi leyo. I-eseyi enje ingaveza ukujiya
kwengqondo yaloyo otlolako begodu abanengi bayithatha njengeqiniso
lamambala.
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa i-eseyi le:
• I-eseyi evezako iveza imizwa yomtloli.
• Imizwa nokuthatheka kwehliziyo kudlala indima eqakatheke khulu
e-eseyini le.
• Ihlangothi elikhulu le-eseyi lingaba ngelihlathululako. Ukuhlathululokhu
kufanele kukhanye begodu kuveze imizwa nalokho okusengqondweni
yaloyo otlolako.
• Imibono/Imicabango/Imizwa eveziweko kufanele yembule iqiniso nendima
ethathwa ngotlolako.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Ukwenza into ungakacabangisisi.
- Ukuba marhamaru.
- Ukungalaleli.
- Ukungaqali ubuhle nobumbi balokho okwenzako.
- Isekelo lomphakathi.
- Isifundo owasitholako. [50]
1.5 I-eseyi Emahlangothimabili/Emadanisako.
Ubuhle nobumbi bokwenza imitjhapho epilweni.
Indaba le ihlobene khulu ne-eseyi ephikisako. Okufanako kukobana kiyo
yomibili imihlobo le otlolako ubeka imibonwakhe. Umehluko okhona kukobana
e-eseyini emahlangothimabili otlolako kulindeleke kobana atlole ngemibono
yomibili. Silindele kobana asivezele ubuhle nobumbi bento atlola ngayo.
Okumnandi ngomhlobo lo we-eseyi kukobana otlolako utjhiyela ofundako
ekutheni azikhethele yena isiqunto sokobana ngiliphi ihlangothi abona
lingcono kunelinye.
Umtloli angafikelela esiphethweni esithileko ekugcineni kwe-eseyakhe
kodwana imibono evumako nephikako kufanele yethulwe ngokulinganako
e-eseyini.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 5 DBE/Novemba 2019
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa i-eseyi le:
• Umtlolo kumele uzwakale begodu ungathathi ihlangothi.
• Kumele kuvezwe iintatimende ezizwakala kuhle.
• Kilomhlobo we-eseyi otlolako uveza ubuhle nobumbi bento ethileko
anikelwe yona esihlokweni.
• Unikela amaphuzu avumelana nesihloko nalawo aphikisana naso.
[Otlolako kufanele aveze kokubili, ubuhle nobumbi obulethwa kukwenza
imitjhapho epilweni.]
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
Ubuhle
- Ukulemuka iphoswakho.
- Ukuzisola ngayo.
- Ukulinga ukuyilungisa.
- Ukufunda kiyo.
- Ukuthola isifundo kiyo.
Ubumbi
- Ukungaboni/ukungalemuki iphoswakho msinyana.
- Ukonakalelwa yipilo.
- Ukulahlekelwa mathuba.
- Ukutjhiywa sikhathi.
- Ukuzithola usejele.
- Ukulahlekelwa lingomuso. [50]
1.6 I-eseyi Ephikisako/Ehlangothilinye
Ithando elingalinganiko ababelethi abalinikela abentwababo lihlukanisa
umndeni.
I-eseyi ephikisako ifuna otlolako athome ngokukhetha ihlangothi esihlokweni
atlola ngaso. Otlolako angakhetha ukuvumelana nesihloko nofana aphikisane
naso. Umbono womtloli kumele ukhanye kusukela ekuthomeni bekube
sekugcineni kwe-eseyakhe. I-eseyi le yethula lokho okusengqondweni
yomtloli.
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa i-eseyi le:
• Otlolako kumele athome ngokuthi akhethe ihlangothi azokutlola ngalo.
• Otlolako kumele anikele amaphuzu amanengi anabe ukusekela
imibonwakhe.
• Otlolako kumele ahlale emaphuzwini NOFANA aphikise isitatimende.
• Lomhlobo we-eseyi uphethe imibono yomtloli kwaphela ngalokho kumele
uphakamise imibono eqinileko.
• Ilimi elinezwelomagama lingahle lithinte imizwa kodwana kumele libe
nehlonipho.
• Isiphetho kumele sibe sitatimende somtloli esinamandla, esikhanyako
nesanelisako.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 6 DBE/Novemba 2019
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
Abavumelana nesihloko.
- Ukubandlululana kwabentwana.
- Ukulwa okuba khona.
- Ukumonakalelana.
- Ukutlhorisana.
Abaphikisana nesihloko.
- Ukuziphatha kuhle.
- Ukulinga ukuzibuthelela.
- Ukusama ngalo othandwako.
- Ukusekelana nimundeni. [50]
1.7 Ukutshwaya/Ukurhumutjha iinthombe.
Umfundi kumele:
- Anikele i-eseyakhe isihloko esiyifaneleko.
- Ahlathulule i-eseyakhe ngananyana ngiyiphi indlela kodwana
ikhambelane nesithombe.
- Akhethe nanyana ngiwuphi umhlobo we-eseyi okhambelana nesithombe.
- Ahlanganise ukuhlathululwa kwendaba nesithombe.
- Atlole ngesikhathi esifaneleko.
1.7.1 Kilesisithombe umfundi angatlola i-eseyi ecocako nanyana
ehlathululako. Otshwayako uyeleliswa bona atjheje umhlobo we-
eseyi evezwa ngotlolako bese utshwaya ngokulandela amaphuzu
alindeleke ngaphasi kwalowo mhlobo wendaba.
Kilesisithombe kubonakala kukhanyiswe ilambha.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Ukuqakatheka kwefundo.
- Ukukhanya okulethwa yifundo.
- Ipumelelo ebakhona nawufundileko.
- Ingomuso elimanyazelako.
- Ipilo emnandi. [50]
1.7.2 Kilesisithombe umfundi angatlola i-eseyi ecocako nanyana
ehlathululako. Otshwayako uyeleliswa bona atjheje umhlobo we-
eseyi evezwa ngotlolako bese utshwaya ngokulandela amaphuzu
alindeleke ngaphasi kwalowo mhlobo wendaba.
Kilesisithombe kubonakala abentwana bengubo nowembaji
bathethe ikhambo.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Izinto ezitlhogekako nawuthatha ikhambo.
- Ukuqakatheka kokubetjhwa mumoya.
- Izinto ozifundako.
- Ukuqalana nobudisi.
- Ukufunda ukuzijamela.
- Isifundo ositholako. [50]
IMITLOMELO YESIGABA A: 50
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 7 DBE/Novemba 2019
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA B: AMATHEKSTHI AMADE WOKUTHINTANA
UMBUZO 2
2.1 INCWADI YOBUNGANI
Nakhu ekumele kutjhejwe nakutshwaywa incwadi yobungani:
• Kufanele ibe nesiphande sinye, sitlolwe ngokujayelekileko esandleni
sokudla. Isiphande sotlolako asibe nelanga elitlolwe ngesiNdebele isib:
Janabari/Tjhirhweni ingasi ngesiNgisi. Tjheja: Isiphande, isilotjhiso
nesiphetho azingabalwa nakubalwa inani lamagama.
• Itlolelwa umuntu owazekako, kungaba mnganakho, umnakwenu,
umzawakho; njll.
• Kunesilotjhiso esiphakamisa ibizo lomuntu omtlolelako; Isib. Jabulile,
Mma, Baba; njll.
• Kufuneka esingenisweni uveze umnqopho wokutlola incwadi leyo
ngobufitjhani. Isingeniso singaba mumutjho munye kufika kemithathu
ubunengi. Akucocwa iindaba ezinengi lapha.
• Kufuneka bona otlolako ahlathulule ngokuzeleko emzimbeni ihloso
yokutlola kwakhe incwadi ngamaphuzu azwakalako nakhambisana
nesihloko anikelwe sona.
• Kumele ibe nesilayeliso; Isib. Ubalotjhise boke ekhaya/Ngilotjhisela kibo
boke ebangaziko ngapho; njll.
• Ekugcineni kumele utlole isiphetho; Isib. Ngimi umnganakho/Ngimi
umntwanakho/Ngimi umzawakho/Ngimi, bese kuthi ngaphasi
kwesiphetho utlole igama lakho. Lokhu kwenzelwa ukobana loyo
otlolelweko azi kuhle ukuthi utlolelwe ngubani. Isibongo akufuneki
ukobana usitlole ngombana niyazana nabantu obatloleleko.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Indawo ebeniyokuphumula kiyo.
- Umndeni ebenikhambe nawo.
- Izinto ebenizenza qobe lilanga.
- Owakuzuzako kilelikhambo. [30]
2.2 UMLANDO KAMUFI
Nakutlolwa umlando kamufi, kuthonywa ngesihloko esibonakalako
esinamagama kamufi apheleleko. Isib. Umlando kaBaphelile Sophy Masilela,
njll. Ekugcineni kungaphethwa ngomutjho omfitjhani wokumlayelisa,
njengokuthi: Lala Ngokuthula, Mgwezani Wakokosi, Lala uphumule,
Mgwezani, nofana ikosi ayikuphe umphumulela wasafuthi, nanyana ngimaphi
amagama anehlonipho kungaba ziinanazelo zakhe ziyamukeleka.
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa umlando kamufi:
• Isihloko esinamagama kamufi apheleleko.
• Amagamakhe apheleleko.
• Ilanga abelethwa ngalo.
• Igama lendawo abelethelwa kiyo. Tjheja: Akungatlolwa igama
lesibhedlela.
• Ubelethwa bobani.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 8 DBE/Novemba 2019
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
• Imithombo yefundo asele adlule kiyo.
• Akuzuza eemfundweni zakhe.
• Iindawo asebenze kizo.
• Iinkhundla azifumanako.
• Ilanga akhambe ngalo ephasini. Tjheja: Akungatlolwa unobangela
wokuhlongakala kwakamufi kodwana kungavezwa okhunye kwalokhu:
Webiwe ngunokufa lokha nakakhambe ngengozi, uhlongakele ngemva
kokugula isikhathi esifitjhani nofana eside.
• Umndenakhe awutjhiyileko ephasini njengomyenakhe nofana ukosikazi,
abentwana, ababelethi, iinzukulu zakhe nabanye ahlobana nabo
ngokweengazi. Tjheja: Akungatlolwa amabizo weenini azitjhiyileko.
Isiphetho akube mumutjho omfitjhani wokumlayelisa nofana iinanazelo zakhe. [30]
2.3 I-ATHIKILI KAMAGAZINI
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa i-athikili kamagazini:
• Isihloko asibe sifitjhani, sidose besilulubeze ozosifunda.
• I-athikili kufuze itlolwe ngamaphuzu amafitjhani begodu ibe
namakholomu. Nakunemigwalo ayibe nemibala emihle, ekhanyako
nedosako nekhambelana nesihloko.
• Kufuze ibe sesitayeleni saloyo oyitlolako kodwana ikhulume noyifundako.
• Isitayela sotlolako singaba ngesihlathululako, sibe neenthombe-ngqondo,
begodu senze ofundako abe nekareko.
• Amagama, iindawo, isikhathi, ubujamo nezinye iimfuneko
eziqakathekileko kumele zifakwe.
• I-athikili kufuze ivuse ikareko njengesikhangiso, ikhuthaze abayifundako
bona bayifunde.
• Iindima akukafuzi bona zibe zide.
• Amagama asetjenzisweko kufuze kube ngilayo azakwamukeleka.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Ukubika lokha nawubona abantu bahlukumeza umntwana.
- Ukubambisana njengomphakathi.
- Ukusizana umntwana nakasahlelweko.
- Ukubikela ababelethi.
- Ukukhamba kwabentwana nabantu abadala. [30]
2.4 IKULUMO-PENDULWANO
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa ikulumo-pendulwano:
• Njengemitlolo yoke kufanele kube khona isingeniso. Esingenisweni
kulapho kwethulwa khona indaba ekuzokucocwa ngayo nokobana
izokucocwa bobani nendawo lapha izokucocelwa khona.
• Akulotjhisanwa kungenwa endabeni zisuka zibekwa.
• Amagama walabo abakhulumako atlolwa ngesandleni sesincele, abe
mafitjhani nesibongo singasetjenziswa. Akutlolwa litho ngaphasi
kwamagama walabo abakhulumako.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 9 DBE/Novemba 2019
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
• Kutlolwa ikholoni emuva kwamagama wabantu abakhulumako.
• Amagama aveza imizwa nobujamo balabo abakhulumako akatlolwe
afakwe ngaphakathi kweembayana ngemva kwekholoni etlolwe eduze
negama lokhulumako nofana laloyo okhulumako.
• Ukukhethwa kwamagama kumele kutjengise ukwehlukana kwezinga
lalabo abakhulumako. Isib. ubaba nakakhuluma nendodana,
umntwana wesikolo nakakhuluma notitjhere.
• Ukobana ikulumo-pendulwano ithoma ngesingeniso akutjho bona akube
khona isigaba esisiphetho. Isiphetho sendaba siba sekulumeni yabo,
kuzwakale bonyana seyiyaphetha.
• Ingaphetha ngokobana bazwane nanyana bangezwani kuye ngokobana
indaba egade icocwa ikhambe bunjani.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Ukuvezwa kwamabizo walabo ababhema iindakamizwa.
- Izinto ebazenzako eendlwaneni zokuzithumela.
- Ukuthathelwa kwabafundi imali.
- Iinkhali abaziphathako.
- Ukungakghoni kwabanye abafundi ukuya eendlwaneni. [30]
IMITLOMELO YESIGABA B: 30
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 10 DBE/Novemba 2019
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA C: AMATHEKSTHI AMAFITJHANI WOKUTHINTANA
UMBUZO 3
3.1 ISIKHANGISO
Ukukhangisa yindlela yokudosa abantu ngento ethileko ethengiswako
ngomnqopho wokuthi bagcine sebayithengile nanyana bebakhohliswa.
Abosomarhwebo bavamise ukusebenzisa iiinkhangisi ezimihlobohlobo
ukubiza abathengi. Isikhali esikhulu sokukhangisa kubuyelelwa kwemibiko
nokusebenzisa amagama ayengako/adosako. Ngaphandle kweenkhangiso
zezinto ezithengiswako kukhona iinkhangisi zemisebenzi, zeminyanya
zabatjhadanako nokhunye. Lesisikhangiso simayelana nentatha esiza
ukwehlisa umzimba.
Umfundi angaveza okhunye kokulandelako:
- Ibizo lomkhiqizo.
- Indawo lapho utholakala khona.
- Indlela esetjenziswa ngayo.
- Imiphumela ozoyithola.
- Inani lesihlahla.
- Indlela eningathintwa ngayo. [20]
3.2 UMALANGENI/IDAYARI
Idayari yincwajana la umuntu atlola khona izehlakalo eziphathene
nepilwakhe, izinto eziqakathekileko afisa ukuzikhumbula, nokhunye. Abanye
idayari bayithiya igama layo, isibonelo 'Kunje-ke Emhlabeni!' Nakhu
okuqakathekile ngedayari:
Nakhu okumele kutjhejwe nakutshwaywa umalangeni/idayari:
• Kumele oyitlolako atlole ilanga phezulu.
• Kumele itlolwe ngelimi lomuntu okhulumako.
• Kumele itlolwe ibe sesikhathini sanje.
• Kuyenzeka godu itlolwe ibe sesikhathini esidlulileko.
• Kanti kungenzeka begodu itlolwe ibe sesikhathini esizako.
• Kumele kutlolwe iingaba ezifitjhani.
• Kusetjenziswa ilimi elitjhaphulukileko. [20]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 11 DBE/Novemba 2019
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
3.3 IINKOMBA ZENDLELA
Epilweni kuyenzeka umuntu akhambele endaweni angayaziko okufuneka
bona abuze indlela ebantwini ahlangana nabo. Umuntu olayela omunye
indlela usebenzisa iinkomba zendlela ukulayela. Umnqopho
weenkombandlela kutjengisa umuntu othile indlela nanyana indawo ethile
ekumele aye kiyo. Kungaba yindlela eya emzini othileko, emsebenzini,
esikolweni, eposini, lapho kukhwelwa khona iimphaphamtjhini, njalonjalo.
Ukuze ukulayela nokulayelwa kube lula kumele:
• Kuvele iindlela umuntu azozikhamba.
• Kuvele amagama weendawo umuntu azokudlula kizo.
• Kuvele amagama wemilambo umuntu azoyiwela, iintaba azokudlula kizo
njalonjalo.
• Umuntu olayelwako kumele alalelisise kuhle ukuze athole lapho aya
khona.
• Lowo olayela omunye asebenzise ilimi elinqophileko, elingazokudida
lowo olayelwako. [20]
IMITLOMELO YESIGABA C: 20
INANI LOKE: 100
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3
Downloaded from hlayiso.com
12 DBE/Novemba 2019
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA/YOKUHLOLA I-ESEYI YELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA [50 IMITLOMELO]
TJHEJA:
• Sebenzisa irubhrikhi njalo nawutshwaya i-eseyi.
• Amamaksi kusukela e-0–50 ahlukaniswe ngamazinga weentlhadlhuli ama-5.
• Okumunyethweko, ukusetjenziswa kweIimi nesitayela, lelo nalelo kghono lesitlhadlhuli lihlukaniswe ngezinga eliphezulu neliphasi.
• Isakhiwo asithintwa lizinga eliphezulu namkha eliphasi.
IRUBHRIKHI YOKUHLOLA I-ESEYI YELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA [50 AMAMAKSI]
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6
NOKUHLELA -Ukuphendula -Iimpendulo ezihleleke -Ukuphendula -Ukuphendula -Ukuphendula
okudluleleko. kuhle; zikhambelana okwanelisako. okungakajami okuphume endleleni
Izinga eliphezulu
(Ukuphendula) -Imiqondo khulu begodu zimnandi, -Imiqondo ndawonye. khulu.
Ukuhleleka kwemiqondo ehlakaniphileko, evusa -kunobufakazi ekhambelanako -Imiqondo -Imiqondo erarako
yokuhlela imiqondo netjengisa nokukhula nekholisako. engakancophi. nengakanqophi.
Ukulemuka umnqopho, ukukhula. okubonakalako. -Kunokuhleleka -Ubufakazi obuncani -Imiqondo engakahleleki
abamukelilwazi -Ukuhleleka -Isingeniso, umzimba nokukhambelana bokuhleleka nengakhambelaniko.
nobujamo. okudluleleko nesiphetho kuhleleke okulingeneko nokukhambelana
nokukhambelana kuhle begodu kwesihloko, isingeniso kwendaba.
30 AMAMAKSI nesingeniso, umzimba kuyakhambelana. umzimba nesiphetho.
nesiphetho.
25–27 19–21 13–15 7–9 0–3
-Ukuphendula -Ukuphendula -Ukuphendula -Ukuphendula -Ukuphendula isihloko
okudluleleko kodwana okuhlelwe kuhle. okwanelisako kodwana okungakhambelaniko akukalingwa
kutlhayela amatshwayo -Imiqondo ekarisako kunokungakanqophi. okusezingeni eliphasi. nokulingwa.
Izinga eliphasi
wendaba ehle nekhambelanako. -Iimiqondo -Imiqondo ayikahlangani -Imiqondo
ngokudluleleko. - Kunokuhleleka iyakhambelana begodu ayikanqophi. engakhambelaniko
-Imiqondo ekhulileko nokukhambelana ngokulingeneko. -Kunokuhleleka nengakafaneli.
nenokuhlakanipha. kwesingeniso, umzimba -Kunokuhleleka okungakhambelana -Imiqondo enganatlha
-Kunokuhleleka nesiphetho. nokukhambelana nendaba. nengazwakaloko.
nokukhambelana okulingeneko
okuhle kwesingeniso, kwesingeniso, umzimba
umzimba nesiphetho. nesiphetho.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3
Downloaded from hlayiso.com 13 DBE/Novemba 2019
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA [50 AMAMAKSI] (IRAGELA PHAMBILI)
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
14–15 11–12 8–9 5–6 0–3
ILIMI, ISITAYELA NOKU- -Iphimbo, irejista, isitayela -Iphimbo, irejista, -Iphimbo, irejista, isitayela -Iphimbo, irejista, isitayela -Iphimbo, irejista nesitayela
EDITHA. kanye nelwazimagama isitayela nelwazimagama nelwazimagama elifanele nelwazimagama eliwufanele ezingakafaneli khulu
elifaneleko nelihle elifanele khulu umnqopho, umnqopho, abamukelilwazi kancani umnqopho, umnqopho, abamukelilwazi
Iphimbo, irejista, isitayela ngokudluleleko, elinemba abamukelilwazi nobujamo nobujamo abamukelilwazi nobujamo nobujamo
Izinga eliphezulu
nelwazimagama elifanele umnqopho, -Ilimi liyanemba begodu -Ukusetjenziswa kwelimi -Ukusetjenziswa kwelimi -Ilwazimagama elitlhayela
umnqopho, abamukelilwazi abamukelilwazi lisetjenziswe ngokufaneleko okwethula ihlathululo okusezingeni eliphasi khulu nelenza kube budisi
nobujamo. nobujamo -Ihlelo nesipelinghi -Ihlelo nesipelinghi -Ihlelo nesipelinghi ukuzwisisa itheksthi.
Ukukhethwa kwamagama, -Ukusetjenziswa kwelimi akunamphoso khulu, kuneemphoso ezinengana kuneemphoso ezinengi -Ilimi elingazwakaliko.
ukusetjenziswa kwelimi, kusezingeni elihle ziimbalwa -Kutlanywe ngokusezingeni khulukhulu -Ihlelo nesipelinghi
imithetjhwana, iimphumuzi, ngokudluleleko -Indabakhe itlanywe elilingeneko -Kutlanywe ngokusezingeni kuneemphoso ezinengi
ihlelo nesipelinghi -Ihlelo nesipelinghi ngokutjengisa ikghono eliphasi khulukhulu khulukhulu
esinganamphoso -Kutlanywe ngokusezingeni
15 AMAMAKSI -Kutlanywe kuhle eliphasi khulukhulu
ngokudluleleko
13 10 7 4
-Iphimbo, irejista, isitayela -Iphimbo, irejista, isitayela -Iphimbo, irejista, isitayela -Iphimbo, irejista, isitayela
nelwazimagama nelwazimagama nelwazimagama elifanele nelwazimagama elincani
Izinga eliphasi
elifaneleko nelihle elifanele umnqopho, umnqopho, abamukelilwazi nelisezingeni eliphasi
elinemba umnqopho, abamukelilwazi nobujamo nobujamo ngokulingana elingakafaneli umnqopho,
abamukelilwazi nobujamo -Ilimi liyanemba begodu -Ukusetjenziswa kwelimi abamukelilwazi nobujamo
-Ukusetjenziswa kwelimi lisetjenziswe ngokufaneleko okungathuli ihlathululo -Ukusetjenziswa kwelimi
kusezingeni elihle khulu -Ihlelo nesipelinghi -Ihlelo nesipelinghi okungakafaneli
-Ihlelo nesipelinghi kuneemphoso ezinengana kuneemphoso ezinengi khulu -Ihlelo nesipelinghi
Esinganamphoso khulu -Kutlanywe kuhle -Kutlanywe ngokusezingeni kuneemphoso ezinengi khulu
-Kutlanywe kuhle khulukhulu. eliphasi -Kutlanywe ngokusezingeni
eliphasi khulukhulu
ISAKHIWO 5 4 3 2 0–1
-Kuvezwe amatshwayo -Kuvezwe amatshwayo -Amatshwayo -Amaphuzu amanye -Amaphuzu afunekako
Amatshwayo wetheksthi. nemininingwana nemininingwana yesakhiwo nemininingwana eveziweko anembako akhona ayatlhayela
Ukwakhiwa kweengaba eqakathekileko yesakhiwo sendaba iyakhambelana -Ukwakhiwa kwemitjho -Ukwakhiwa kwemitjho
nemitjho. sendaba -Kunokuqongelana okuhle -Imitjho neengaba kwakheke neengaba kuneemphoso neengaba kuneemphoso
-Kunokuqongelana okuhle kweengaba ngendlela elingeneko -Indaba izwakala kancani. ezinengi khulu
ngokudluleleko kweengaba -Imitjho neengaba kwakheke -Indaba isanikela umqondo. -Indaba ayinamqondo.
5 AMAMAKSI -Imitjho neengaba kwakheke ngendlela ehle
ngendlela ehle ngokudluleleko
IRENJI YAMAMAKSI 43–50 33–40 23–30 13–20 0–10
ISITJENGISO SOKWABIWA KWEMITLOMELO:
-km/hl- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)
L-/-st-/-ed- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)
Sk- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 14 DBE/Novemba 2019
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA B: AMATHEKSTHI AMADE WOKUTHINTANA
IRUBHRIKHI YOKUHLOLA AMATHEKSTHI AMADE WOKUTHINTANA WELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA [30 AMAMAKSI]
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO, 15–18 11–14 8–10 5–7 0–4
UKUHLELA NESAKHIWO -Ukuphendula okudluleleko, -Ukuphendula okuhle khulu -Ukuphendula okulingeneko -Ukuphendula -Ukuphendula kutjengisa
okungaphezu kwalokho nokutjengisa ilwazi elihle okutjengisa ilwazi ngokusisekelo begodu ukungabi khona kwelwazi
-Ukuphendula nemibono. okulindelweko. lamatshwayo wetheksthi. lamatshwayo wetheksthi. kutjengisa ilwazi lamatshwayo wetheksthi.
-Ukubuthelelwa -Imiqondo ehlakaniphileko -Umtlolo unqophile -Akunakudzimelela lamatshwayo wetheksthi. -Akunakukhambelana
nokuhleleka kwemibono. nekhulileko. awikaphumi esihlokweni nokukhambelana -Kunokunqopha okukhona kwemiqondo.
-Umnqopho, -Ilwazi elingeneleleko usekelwe kuhle ngendlela okulingeneko kodwana okunengi -Imininingwana esekela
abamukelilwazi, lamatshwayo wetheksthi. enobukghoni begodu kokumunyethweko kuphambene nesihloko. isihloko imbalwa.
amatshwayo/imithetjhwana -Umtlolo unqophile. -kunemininingwana esekela nemiqondo. -Imininingwana esekela -Akakasebenzisi
kanye nobujamo. -Kunokukhambelana isihloko. -Eminye imininingwana isihloko imbalwa. amatshwayo nemithetho
kokumunyethweko -Isakhiwo esifaneleko esekela isihloko iveziwe. -Kunobutjhapha obukhona yesakhiwo.
18 AMAMAKSI nomqondo. kodwana -Isakhiwo sifanele obubonakala emithethweni
-Isakhiwo sihleleke kuhle esinokungakhambelaniko ngokulingeneko, kodwana nematshwayeni
begodu yoke imininingwana okuncazana. kunokungakhambelani. wesakhiwo.
esekela isihloko iveziwe.
-Isakhiwo esifaneleko
nesinembako.
ILIMI, ISITAYELA KANYE 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3
NOKU-EDITHA -Iphimbo, irejista, -Iphimbo, irejista, isitayela, -Iphimbo, irejista, isitayela, -Iphimbo, irejista, isitayela, -Iphimbo, irejista, isitayela,
isitayela,nelwazimagama nelwazimagama kuwufanele nelwazimagama kuwufanele nelwazimagama ilwazimagama
-Iphimbo, irejista, isitayela, kuwufanela khulu khulu umnqopho, ngokulingeneko umnqopho, kuwufanele kancani akukhambelani
kufanele umnqopho, abamukelilwazi abamukelilwazi kanye abamukelilwazi kanye umnqopho, nomnqopho,
umnqopho/umphumela/ nobujamo. nobujamo. nobujamo. abamukelilwazi kanye abamukelilwazi kanye
abamukelilwazi -Ihlelo lisetjenziswe -Ihlelo lisetjenziswe -Kuneemphoso zehlelo nobujamo. nobujamo.
kanye nobujamo. ngokunembako begodu ngokunembako begodu kodwana alilimazi ihlathululo. -Kuneemphoso zehlelo -Kuneemphoso zehlelo
-Ukusetjenziswa kwelimi lihleleke kuhle khulu. lihleleke kuhle. ezenza bona ihlathululo ezenza bona ihlathululo
kanye nemithetjhwana. –Kuneemphoso ezincani -Akunamphoso ezinengi. ingazwakali. ingazwakali nakancani.
-Ukukhethwa kwamagama. khulu.
-Ukusetjenziswa
kwamatshwayo kanye
nesipelinghi.
12 AMAMAKSI
IRENJI YAMAMAKSI 25–30 19–23 14–17 9–12 0–7
ISITJENGISO SOKWABIWA KWEMITLOMELO:
Km-/hl-/sk- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)
L-/st-/ed- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza (FAL)/P3 15 DBE/Novemba 2019
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA C: AMATHEKSTHI AMAFITJHANI WOKUTHINTANA
IRUBHRIKHI YOKUHLOLA AMATHEKSTHI AMAFITJHANI WOKUTHINTANA WELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA [20 AMAMAKSI]
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO, 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3
UKUHLELA NESAKHIWO -Ukuphendula okudluleleko, -Ukuphendula okuhle khulu -Ukuphendula okulingeneko -Ukuphendula -Ukuphendula kutjengisa
okungaphezu kwalokho nokutjengisa ilwazi elihle okutjengisa ilwazi ngokusisekelo begodu ukungabi khona kwelwazi
-Ukuphendula kanye okulindelweko. lamatshwayo wetheksthi. lamatshwayo wetheksthi. kutjengisa ilwazi lamatshwayo wetheksthi.
nomqondo. -Imiqondo ehlakaniphileko -Umtlolo unqophile -Akunakudzimelela lamatshwayo wetheksthi. -Akunakukhambelana
-Ukuhlelwa kwemiqondo; nekhulileko. awikaphumi esihlokweni nokukhambelana -Kunokunqopha okukhona kwemiqondo.
amatshwayo/imithetjhwana -Ilwazi elingeneleleko usekelwe kuhle ngendlela okulingeneko kodwana okunengi -Imininingwana esekela
kanye nobujamo. lamatshwayo wetheksthi. enobukghoni begodu kokumunyethweko kuphambene nesihloko. isihloko imbalwa.
-Umtlolo unqophile. -kunemininingwana esekela nemiqondo. -Imininingwana esekela -Akakasebenzisi
12 AMAMAKSI -Kunokukhambelana isihloko. -Eminye imininingwana isihloko imbalwa. amatshwayo nemithetho
kokumunyethweko -Isakhiwo esifaneleko esekela isihloko iveziwe. -Kunobutjhapha obukhona yesakhiwo.
nomqondo. kodwana -Isakhiwo sifanele obubonakala emithethweni
-Isakhiwo sihleleke kuhle esinokungakhambelaniko ngokulingeneko, kodwana nematshwayeni
begodu yoke imininingwana okuncazana. kunokungakhambelani. wesakhiwo.
esekela isihloko iveziwe.
-Isakhiwo esifaneleko
nesinembako.
ILIMI, ISITAYELA NOKU- 7–8 5–6 4 3 0–2
EDITHA -Iphimbo, irejista, isitayela, -Iphimbo, irejista, isitayela, -Iphimbo, irejista, isitayela, -Iphimbo, irejista, isitayela, -Iphimbo, irejista, isitayela,
ilwazimagama elifanele ilwazimagama kufanele ilwazimagama kufanele ilwazimagama kufanele ilwazimagama
Iphimbo, irejista, isitayela, umnqopho, abamukelilwazi khulu umnqopho, umnqopho, abamukelilwazi kancani umnqopho, akukhambelani
ilwazimagama elifanele kanye nobujamo. abamukelilwazi kanye kanye nobujamo. abamukelilwazi kanye nomnqopho,
umnqopho, -Kuyanemba ngokwehlelo nobujamo. -Zikhona iimphoso nobujamo. abamukelilwazi kanye
nokumunyethweko; begodu kwakhiwe kuhle. -Ihlelo linemba zehlelo. -Ihlelo elingakafaneli nobujamo.
Ukusetjenziswa kwelimi -Akunamphoso. ngokwekghono elithileko -Ilwazimagama elifaneleko. elinemphoso ezimbalwa. -Kuzele iimphoso begodu
nemithetjhwana; begodu lakhiwe kuhle. -Iimphoso azilimazi -Ilwazimagama akuzwisisakali.
Ukukhethwa kwamagama; -Ilwazimagama elihle khulu. ihlathululo. elitlhayelako. -Ilwazimagama
Ukusetjenziswa -Akunamphoso. -Ihlathululo ivimbekile. alikawufaneli umnqopho.
kwamatshwayo -Ihlathululo ayizwakali
nesipelinghi kwamambala.
8 AMAMAKSI
IRENJI YAMAMAKSI 17–20 13–15 10–11 7–8 0–5
ISITJENGISO SOKWABIWA KWEMITLOMELO:
Km-/hl-/sk- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)
L-/st-/ed- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe
Study this subject
Recommended for this subject

Memorandum
isiNdebele FAL Grade 12 Paper 1 NSC November 2019 Memo

Memorandum
isiNdebele FAL Grade 12 Paper 2 NSC November 2019 Memo

Memorandum
isiNdebele FAL Grade 12 Paper 3 NSC November 2023 Memo

Memorandum
isiNdebele FAL Grade 12 Paper 3 NSC November 2022 Memo

Memorandum
isiNdebele FAL Grade 12 Paper 3 NSC November 2021 Memo

Memorandum
isiNdebele FAL Grade 12 Paper 3 NSC November 2018 Memo
More from Grade 12 isiNdebele FAL

Annual teaching plan
Gr 12 IsiNdebele FAL ATP 2023 24

Question paper
isiNdebele FAL Grade 12 P1 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
isiNdebele FAL Grade 12 P2 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
isiNdebele FAL Grade 12 P3 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
isiNdebele FAL Grade 12 Paper 1 NSC June 2024 Question Paper

Question paper