Skip to content

isiNdebele HL Grade 12 Paper 1 NSC Supplementary 2015 Memo

MemorandumisiNdebele HLGrade 1220158 pages

Grade 12 isiNdebele HL Paper 1 memorandum from the NSC Supplementary Exam 2015, 8 pages. Read online or download the free PDF.

Free to read online, no sign-up needed

Loading document…

Loading document…

NSC Supplementary Exam 2015

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE IGREYIDI 12 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL) IPHEPHA LOKUTHOMA (P1) FEBHERBARI/MATJHI 2015 IMEMORANDAMU IMITLOMELO: 70 Imemorandamu le inamakhasi abu-8. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P1 2 DBE/Febherbari–Matjhi 2015 NSC – Imemorandamu ISIGABA A: UKUFUNDA NOKUZWISISA UMBUZO 1 1.1 1.1.1 - Nawumumuntu osele umdala. (1) - Nawusebujameni bokuphila nokukhubazeka. - Nawungumakekere wepi yezombanganarha. (Iimpendulo EZIMBILI kezingehla). (1) 1.1.2 Urhulumende usungule iziko le-SASSA ukobana liphathe iimbawo, linikele imvumo yokungarhola imali yesibonelelo sakarhulumende belibhadele imali yesondlo ezakhamuzini ezifaneleko zenarha le. (2) 1.1.3 Bekuthatha isikhathi eside bona abantu babhadelwe imali le. (1) - Bekunokukhwatjaniswa kweemali eminyangweni yaborhulumende beemfunda. (1) 1.1.4 Ungakhupha ngalo imali emitjhinini yokukhupha imali. (1) - Ungabhadela ngalo kwezinye zeentolo nawuthengako. (1) 1.1.5 Umnqopho karhulumende wokunikela abentwana abaneminyaka engaphezu kweli-16 imali yesibonelelo sakarhulumende kusiza abentwana abanganabazali kanye nalabo abanabazali abangasebenziko ukobana bathenge izinto abazitlhogako ezinjengejinifomu yesikolo, ukudla nokhunye. (2) 1.1.6 Bathatha imininingwana yomuntu nofana yomntwana ongekho bayifake ekhomphyutheni benze ikarada ngemininingwana leyo bese balinikela omunye umuntu akhuphe ngalo imali nofana bona ngokwabo balisebenzise ukuzikhuphela imali bese bayayihlukaniselana. (Nanyana ngiyiphi ipendula ezwakalako evezwa mfundi izakuthathwa). (2) 1.1.7 Akusilo Iqiniso ngombana umntwana loyo nanyana angaba nekarada lesibhedlela nofana lemtholapilo wenarheni le ngebanga lokobana unina uzabe anganamazisi wenarheni le akanalo ilungelo lokufumana imali yesibonelelo sakarhulumende. (Nanyana ngiyiphi ipendulo ezwakalako evezwa mfundi izakuthathwa). (2) 1.1.8 C/Ngomunye nomunye umuntu ophila nokukhubazeka nokurholophala kwananyana ngisiphi isitho. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P1 3 DBE/Febherbari–Matjhi 2015 NSC – Imemorandamu 1.1.9 Akusisisenzo esihle/Sisenzo esimbi ngombana ukwenza kwabo njalo kona ingomuso/ikusasa labo ngombana kubabangela bona bangasakghona ukuragela phambili neemfundo zabo kanti nemali yesondlo abayifumanako le yincani angeze yakghona ukufeza zoke iimfuneko zabo beyitlhogomele nabantwababo/ Ngombana imali yakhona ayibasizi ngalitho abantwana okuvamileko kukobana abantwana batlhogonyelwa boyise nabazali babentazanaba njengombana sibona kusenzeka emiphakathini esiphila kiyo. Sisenzo esihle ngombana umuntu nakazithwala kanengi uzokukghona ukurhola imali enengi akghone ukwenza izinto azifunako. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2) 1.1.10 Ngingenza bona imali yesondlo sabantwana ingatholakali iyimali kodwana itholakale iziimphaselana zokudla okulungele abantwana/ Nginganikela omunye nomunye umntwana izambatho qobe nyanga/Ngingabanikela amavowutjha ayimali angatjhugulukiko wokuthenga izembatho zabentwana nofana ukudla/ Ngingabanikela namavowutjha abangawasebenzisela ukubhadela iindleko zabodorhodere umntwana nakagulako. (Nanyana ngiyiphi ipendulo ezwakalako izakwamukelwa). (2) 1.2 1.2.1 Kunomfazi obhebhule inja wayenza umntwana ngomnqopho wokobana akwazi ukuthola imali yesondlo sabantwana/Kunendoda ebalekisa isandla sayo ngokuthuswa yinja ebhejulwe mfazi lo/Kunenja ebhejulwe mfazi bewayembesa ngengubo. (Umfundi angaveza nokhunye okubonakala esithombeni). (2) 1.2.2 South African Social Security Agency. (1) 1.2.3 Ligadango lokudosa ingubo eyembese inja le ukwenzela bona kubonakale bona mbala umfazi lo ubhebhule umntwana na/Ligadango lokufuna ukugadangisa umntwana obhejulweko lo imino. (1) 1.2.4 Awa, bekungakafaneli umfazi lo usese mutjha usengakghona ukusebenza nofana azibandakanye emahlelweni karhulumende asiza abantu abangasebenziko/Ngombana lokhu kukhwabanisela umbuso begodu angabotjhwa. Iye, bekufanele ngombana izinga lokutlhogeka komsebenzi liphezulu khulu enarheni le kanti nendlala iziphe amandla begodu lokho kwenza abantu benze nanyana yini engabenza bathole imali. (Nezinye iimpendulo ezizwakalako zizakwamukelwa). (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P1 4 DBE/Febherbari–Matjhi 2015 NSC – Imemorandamu 1.2.5 Siyakholwakala ngombana iinrhatjhi zisibikela mihla namalanga ngazo begodu abanye beenhlobo zethu nofana abangani bethu siyababona bakwenza/Abantu banesibindi benza nanyana yini abakghonako ukuyenza nasele bazimisele ngokukhwabanisa/ Esifundeni saKwaZulu-Natal lokhu kwenzeke kwamambala bekwavezwa nephephandabeni ukuyelelisa abantu ngesehlakalwesi. Asikholwakali ngombana ngicabanga bona abantu bayazi bona nakunikelwa imali nofana kuyokuvuselelwa imirholo umuntu orholelwako loyo ufanele agadangiswe imino ukuqinisekisa bonyana inikelwa umuntu ekunguye wamambala/Ngombana ezinye izinja angeze zavuma ukubhejulwa bezembeswe ngengubo njengomntwana. (Nanyana ngiyiphi ipendulo ezwakalako izakwamukelwa). (2) 1.2.6 Ngingawuhlaba ngiwulawule kizo zoke iinkhungo ezinikela ngemali yesondlo sabantwana bona iinsebenzi zomnyango lo azenze ngokusemandleni ukuqinisekisa bona abantwana ababhejulweko kwamambala bantwana ngokweqiniso ngaphambi kobana banikele unina imali yesondlo/Abentwana abazokunikelwa imali yesondlo abangabhejulwa, abantwana abaleleko kumele babonwe. (Nanyana ngiyiphi ipendulo ezwakalako izakwamukelwa). (2) [30] IMITLOMELO YESIGABA A: 30 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P1 5 DBE/Febherbari–Matjhi 2015 NSC – Imemorandamu ISIGABA B: UKURHUNYEZA UMBUZO 2 Amaphuzu aziindlela umfundi angafumana ngayo imali yokuragisela phambili iimfundo ezikweni eliphakemeko. Umhlahlandlela wendinyana yesirhunyezo. Amabulungelo weemali nawo ayabolekana ngemali yokufunda nawunetjhorithi. I-Eduloan mhlinzeki wangeqadi umfundi angaboleka kuye imali yokuragisela iimfundo zakhe phambili ezikweni eliphakemeko. Nasele umfundi angaphakathi kweziko angazifumanela imali esikhwameni sakarhulumende esaziwa nge-NSFAS. Nawuphumelele ngamalengiso eemfundweni zakamethrigi ungazifumanela imifundaze eenkhamphanini ezifana nabo-Sasol, Eskom ne-Telkom. ImiNyango yomBuso weeMfunda nabomasipala beendawo banayo imifundaze ebafundini abaphumelele ngamalengiso nekufumaniseka bona ababelethi babo badobha phasi. Inani lamagama asetjenzisweko lima-57. NOFANA Amaphuzu aziindlela umfundi angafumana ngayo imali yokuragisela phambili iimfundo ezikweni eliphakemeko Iindzubhulo Amagamakho/Amaphuzu 1. Amanye amabulungelo weemali 1. Umfundi angathola umuntu ozakuba avame ukufuna umuntu ozokuba yitjhorithi nofana igarantha bese yitjhorithi nofana igarantha athembise uyokuboleka imali ebulungelweni ukubhadela nangange wena leemali. ubhalelwa ukubuyisa imalimboleko leyo. 2. I-Eduloan ingaba lisizo elingcono 2. Umfundi angaya kumhlinzeki njengombana ibonelela kwaphela wangeqadi u-Eduloan uyokuboleka ngesizo leemali zokufunda. imali yokufunda. 3. Kunesekelo lezeemali ongalibawa 3. Umfundi angafaka isibawo esikhwanyeni senarha sesizo esikhwameni sakarhulumende i- lezeemali ebizwa nge-NSFAS. NSFAS. 4. Iinkhamphani ezinjenge-Sasol, 4. Nawufumana imiphumela emihle Eskom, Telkom nezinye nazo qobe mnyaka, uphumelela ziyanikela ngemifundaze kodwana ngamalengiso kungakusiza bona ivuselelwa qobe ngomnyaka ngemva ufumane isizo eenkhamphanini kokuqala imiphumela yomfundi ezifana nabo- Sasol, Eskom ne- yomnyaka lowo. Telkom. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P1 6 DBE/Febherbari–Matjhi 2015 NSC – Imemorandamu 5. Iminyango yombuso 5. Umfundi angafumana isizo ehlukahlukeneko nayo iyanikela lezeemali emiNyangweni ngemifundaze kubafundi eyahlukahlukeneko yomBuso. abaphumelela ngamalengiso kodwana batlhoge imali yokufunda. 6. Neminyango yeemfunda nayo 6. Umfundi angafumana isizo esabelweni sayo inalo ihlelo lezeemali zokufundela imisebenzi lokunikela ngemifundaze begodu etlhayelako emiNyangweni itjheja khulu imisebenzi etlhayelako yeemFunda esifundeneso. 7. Bakhona nabanye abomasipala 7. Abomasipala bayanikela abanikela abafundi abahlala ngemifundaze ezakhamuzini zabo. eendaweni ezakhele umasipala loyo ngemifundaze. YELELA: Isirhunyezo kumele sitshwaywe ngalendlela: • Ukwabiwa kwemitlomelo: o 7 imitlomelo emaphuzwini ali-7 (Umtlomelo owo-1 kilelo nalelophuzu eliqakathekileko). o 3 imitlomelo yelimi. o Inani loke: 10. • Ukwabiwa kwemitlomelo yelimi. o 1–3 yamaphuzu alungileko: nikela umtlomelo owo-1 welimi. o 4–5 yamaphuzu alungileko: nikela imitlomelo emi-2 yelimi. o 6–7 yamaphuzu alungileko: nikela imitlomelo emi-3 yelimi. (Tshwaya indima engehla ngokutjengisa umutjho oliphuzu ngetshwayo). • Ukwabiwa kwemitlomelo yelimi lokha nakadzubhule imitjho njengoba injalo etheksthini: o 6–7 yeendzubhulo: unganikeli umtlomelo welimi. o 1–5 yeendzubhulo: nikela umtlomelo owo-1 welimi. • Ukubalwa kwamagama: o Abatshwayi kumele baqinisekise inani lamagama asetjenzisweko. o Ungaphunguli imitlomelo nangabe ohlolwako akhenge atjengise inani lamagama alisebenzisileko namkha nangabe inani atlole bona ulisebenzisile akusingilo. o Nangabe ubude obulindelweko budlulile, funda bewufike emagameni ama-5 bese awusarageli phambili nesirhunyezweso. Iinrhunyezo ezifitjhani kodwana ezinawo woke amaphuzu aqakathekileko akukameli zijeziswe. YELELA: Iinrhunyezo zamagama azingasetjenziswa kodwana nazingafunyanwa esirhunyezweni, zifuze zibalwe njengegama ezilijameleko. IMITLOMELO YESIGABA B: 10 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P1 7 DBE/Febherbari–Matjhi 2015 NSC – Imemorandamu ISIGABA C: IZAKHI NEMITHETJHWANA YOKUSETJENZISWA KWELIMI UMBUZO 3 ISIKHANGISO 3.1 Bukghwari bokugwala/Bokupenda. (1) 3.2 Iza uzokufunda esithakgheni esinguNoStokana, azibambele mathupha. (1) 3.3 Isikolo/Igama lesikolo esikhangisweko litlolwe ngamaledere amakhulu/ ngamagabhadlhela. - Ukudwetjwa kwemibalabala yeenthombe ezisetjenziswe esikhangisweni zidosa bezinikela ilulubezo. (Ipendulo EYODWA kezingehla). (2) 3.4 Amumethe umqondo othi, nawungafundela ukwenza ubukghwari obufana nebokugwala nofana obukhangiswekobu ungaba nemali/angeze watlhaga. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 3.5 Limumethe umqondo wokobana umma lo umsebenzakhe uwenza kuhle nangokutlhogomela. (Nanyana ngiyiphi ihlathululo engavezwa mfundi kodwana ikhambisane nokukhangisweko). (2) 3.6 Lilimi elinokubandlulula ngokobutjhaba ngombana kuthiwa lesisikolo ngesegugu lamaNdebele wodwa, okutjho bona ezinye iintjhaba azikavumeleki kilesisikolo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela kodwana kuvele bona kunelimi elibandlulula ngokobutjhaba). (2) [10] UMBUZO 4 IKHATHUNI 4.1 Bentwana besikolo/Ngutitjhere nomntwana wesikolo. - Kubonakala ngeencwadi eziseentafuleni zabantwaba. - Kubonakala kusetlasini ngendlela iintafula neentulo zabesanaba zihleleke ngayo. - Magama akhulunywa mumuntu lo athi wenzelwa umsebenzi wesikolo. (Iimpendulo EZIMBILI kezingehla). (2) 4.2 Umuntu okhulumako lo ubonakala athabile, ahleka begodu atjhaphulukile. - Umuntu ongakhulumiko lo/othulileko lo ubonakala adanile ngebanga lokukwatiswa magama akhulunywa ngilo ofunda iphephandaba/ kungenzeka lo ongakhulumiko nofana othulileko lo uthukiwe ngebanga lokutlhoriswa ngilo ofunda iphepha. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P1 8 DBE/Febherbari–Matjhi 2015 NSC – Imemorandamu 4.3 Kungenzeka unobangela kube kukobana lo ofunda iphepha ubuyelele iGreyidi le amahlandla amanengi waze wafunyanwa ngilo obonakala amncani ngobujamo bomzimba/Kungenzeka omunye lo semkhulu ngomzimba kodwana bayalingana ngeminyaka. (2) 4.4 Umphumela womuntu lo ungenzeka agcine angawazi umsebenzakhe wesikolo. (2) 4.5 Ummongo-ndaba omunyethwe yikhathuni le ngewokutlhoriswa nofana ukuhlukunyezwa ngombana kubonakala umuntu ohlekako lo akatelela omunye lo bona amenzele umsebenzi wesikolo yena azifundele iphephandaba. (2) [10] UMBUZO 5 5.1 Eqinisweni - iqiniso. (1) 5.2 Abathengisela abantwana ukudla eenkolweni bathe bamukwa ukudla emlonyeni begodu ababadobhi litho. (Umfundi akanganikelwa umtlomelo nangabe akakasusi iindzubhuli zombili begodu atjengise netjhuguluko leemvumelwano zehloko ezisetjenziswe ezenzweni). (2) 5.3 Omunye njalo ukubethela izandla ukuphiwa ukudla kwasimahla. (2) 5.4 Siveza umqondo wokunciphisa nofana wobuncani bento ngokobujamo. (1) 5.5 -dududu – isihlonipho-kuhlonitjhwa igama elithi abatlhagako. (1) 5.6 Sisendleleni yesenzo enqophileko esikhathini sanje. (1) 5.7 USomkhandlu uthe bona aveze ihlelo lokubhadelwa kwamanzi kwabonakala bona abantu abayi ngahlanye bangasimamanzi, kube khona abaphikisana nehlelweli. (Nanyana ngiwuphi umutjho ozwakalako uzakwamukelwa). (2) [10] IMITLOMELO YESIGABA C: 30 INANI LOKE: 70 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

Study this subject

More from Grade 12 isiNdebele HL

View all