Skip to content

isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC Supplementary 2015 Memo

MemorandumisiNdebele HLGrade 12201522 pages

Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 memorandum from the NSC Supplementary Exam 2015, 22 pages. Read online or download the free PDF.

Free to read online, no sign-up needed

Answer online

Loading document…

Loading document…

NSC Supplementary Exam 2015

Questions in this paper

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE IGREYIDI 12 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL) IPHEPHA LESIBILI (P2) FEBHERBARI/MATJHI 2015 IMEMORANDAMU IMITLOMELO: 80 Imemorandamu le inamakhasi ama-22. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 2 DBE/Febherbari–Matjhi 2015 NSC – Imemorandamu UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA 1. Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akakafaneli aphendule umbuzo omude nomfitjhani ngenovela eyodwa nofana umdlalo owodwa). 2. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi-4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo eziboniweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela. 3. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani newokuthoma omude bese ulisa elandelako. (Nangabe umfundi uphendule imibuzo yomi-4, tshwaya umbuzo munye omfitjhani namunye omude ngaphasi kwesigaba ngasinye). 4. Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo elindelekileko bese yesibili kungelindelekileko, tshwaya yokuthoma. Yesibili ungayitjheja (Ungayitshwaya). 5. Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni lemibuzo, tshwaya ngendlela imemorandamu inonjorwe ngayo. 6. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise. 7. Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide). Nangabe inani lamagama asetjenzisweko e-eseyini mancani, ungamjezisi umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide khulu tshwaya ufike enanini elibekiweko nofana cocisana nabaphathi bakho. (Tjheja: Sebenzisa igridi yokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela). 8. Imibuzo emifitjhani. Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule ipendulwakhe akangajeziswa. 9. YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono, liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi, mbono omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle nofana sisenzo esimbi azinikelwa umtlomelo kodwana kutlonyeliswa isekelo kwaphela (IMITLOMELO YOKE NGEYOKUSEKELA). Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 3 DBE/Febherbari–Matjhi 2015 NSC – Imemorandamu ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUHLOLA INDABA YEZEMITLOLO: IINKONDLO [10 AMAMAKSI] Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli OKUMUNYETHWEKO 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umfundi uhlathulule isihloko -Umfundi utjengise ukuzwisisa -lsihloko usizwisise -Isihloko akakasizwisisi kuhle. -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwekondlo: ngokungeneleleko begodu isihloko. bewasihlathulula ngendlela -Ubuyelele amaphuzu kezinye azizwakali begodu Ukungenelela kokunikelwa uwathinte woke amaphuzu ephakathi. Imininingwana iindawo uveze namaphuzu azikanamatheli esihlokweni kwamaphuzu azwakalako, amayelana nekondlo. -limpendulo pheze ayikavezwa yoke. angafunekiko. esinikelweko, kubudisi ukusekela kanye nelwazi ziyakhambelana nesihloko. -Akakatloli amaphuzu ukuzilandela ngombana lekondlo. -Uphendule ngendlela ehle -Amaphuzu amanengi asekela azwakalako/Amaphuzu azikhambelani nombuzo. khulu. Kunamaphuzu amanengi -lmibono esekelweko ikhona imibono akakavezwa ngendlela awatlolileko akakasekelwa kuhle -Uhlulekile ukunikela iimpendulo asekelwe ngokunemba begodu kodwana ayikavezwa yoke eyanelisako. Unelwazi bekwazwakala. ekungizo. 7 AMAMAKSI anqotjhiswe ekondlweni. begodu ayikasekelwa elisezingeni eliphasi lekondlo. -Akayazi kuhle ikondlo Ie. -Amaphuzu ambalwa njengombana bekulindelekile. awanikeleko akakasekelwa. -Ikondlo uyizwisise kuhle khulu. -Umfundi ikondlo akayazi kuhle. -Kunobufakazi obutjengisa bonyana uyayizwisisa ikondlo. ISAKHIWO NELIMI -Umtlolo unesakhiwo esihle -Umtlolo unesakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi besakhiwo -lkondlo ayikethulwa ngefanelo. -Kubudisi ukutjho bonyana khulukhulu nokusekelwa nokusekelwa kwemibono sekondlo. kukhulunywe ngokwanelisako kwemibono okulandelekako. okulandelekako. -Ukungakahlelwa kuhle ngikho ngesihloko. Isakhiwo, ukulandelana -Ikondlo ayinakho okwenza ukulandelana -Abukho ubufakazi bokuhlelwa kwamaphuzu kanye -Isingeniso, isiphetho neengaba -lsingeniso, isiphetho neengaba ukunamathelana kwamaphuzu kwamaphuzu kungezwakali. kwesakhiwo nanyana nokwethulwa: Ukuzwakala kuhleleke kuhle khulu. kuhleleke kuhle. begodu ayilandeleki. -Kuneemphoso ezinengi zelimi ukulandelana kwamaphuzu. kwelimi kanye nokuzwakala begodu nokusetjenziswa kwelimi -Ilimi elisetjenzisiweko kwamaphuzu. -lmibono iyazwakala -lmibono iyazwakala -Kuneemphoso ezenziwe okunganembiko kwenza umtlolo Iisezingeni eliphasi khulu beyisekelwe kuhle khulu. beyisekelwe kuhle. elimini, ekuzwakaleni kwekondlo lo ungezwakali. begodu alizwakali. 3 AMAMAKSI kanye nekuhlelweni kodwana -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa iingaba zakhiwe kuhle. kwamaphuzu kuhle kutjengisa kwamaphuzu kuhle. ukutjhuja kwengqondo. IRHERHO LAMAMAKSI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 YELELA: Nangabe umfundi akakatloli okukhambelana nombuzo/ nokumumethweko begodu sewazitlolela umtlolo nje ongavezi okubuziweko, mtlomelise i-0 kokubili okumumethweko, isakhiwo nelimi Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 4 DBE/Febherbari–Matjhi 2015 NSC – Imemorandamu UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO ISIGABA A: IINKONDLO UMBUZO 1: ITJHUGULUKO – JK Mahlangu 1.1 Ummongo-ndaba ngilokho imbongi ekhuluma ngakho ekondlweni. Iinthombe- ngqondo magama alinganisa into enye nenye, abumbeka emkhumbulweni womuntu. Ummongo-ndaba wekondlo le usitjela ngomuntu owabe azinikele ebulelesini kodwana ngokukhamba kwesikhathi watjhuguluka, wabona bona ubulelesi abubhadeli. Njeke usihlathululela ngezenzo ezimbi abegade azenza nokuthi kweza njani bona agcine sele atjhugulukile. Imbongi isebenzise iinthombe-ngqondo ezilandelako ukusivezela tjhatjhalazi ummongo-ndaba wayo. Ukungafuni kufuna > Mqondo-phikisana – Imbongi isivezela umqondo wokobana nabakuyalako kufanele ulalele nanyana into leyo ungakhambisani nayo. Uzenze usiyazi ungazi > Mqondo-phikisana – Imbongi isebenzise lomhlobo wesithombe-ngqondo ukusivela bona indlela ebeyiziphatha ngayo beyizitjela bona iyazi kanti ayazi. Zabantu zazidojwa ngodli, zaziba ngezami ngodli > Isilingisi – Iinthombe- ngqondo lezi zisivezela ukugandelela bona gade ithathela abantu izinto zabo ngekani. Bapatjazwe babe bovu be! > Isilingisi – imbongi isivezela bona nabegade umuntu aba nekani lokha nayifuna ukumthathela into beyimbetha kabuhlungu abe aphume iingazi. Ngavakatjhela 'ngelawini' ngisanuka umkghatho, ngakhiwa 'lilawu', > Isingathekiso – ngesithombe-ngqodwesi imbongi isihlathululela bona yathoma ukubotjhwa isese yincani begodu nesimilo sayo sakhiwa lijele. Ngangigangela saqhegwana, Ngangigangela sasilukazi, > iimfaniso - Imbongi isebenzise iimfaniso lezi ukusivezela bona beyilelesela woke umuntu, ingakhethi bona umdala nofana umncani, ingakhethi bona umumuntu wengubo namkha wembaji. Ijele kwakulikhaya, > Lirhwala/Isingathekiso – Imbongi Ibiza ijele ngekhabo ngomnqopho wokusivezela bona kiyo ukubotjhwa bekungasese yinto ebuhlungu kodwana besele kuyinto eyijayeleko. Lona lingitjhiye nobani? > Sisenzasamuntu – Imbongi isebenzise isithombe- ngqondo sesenzasamuntu ngomqopho wokuveza bona ijele besele limjayele kangangokuthi belingamrarekela nakangakabotjhwa. Wenziwa kukhula > Umqondo-minengi - Imbongi isebenzise igama elithi khula ukusivezela umqondo wokukhula kokuluphala nokungazi ngezinto zabantu abatjha. Nasiyelela indlela iinthombe-ngqondo ezingehla nendlela ezihlathululwe ngayo singatjho bona ziwuveza epepeneneni ummongo-ndaba wekondlo le. [10] NOFANA Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 5 DBE/Febherbari–Matjhi 2015 NSC – Imemorandamu UMBUZO 2: INTATHA – JK Mhlangu 2.1 Ligama elithi, uLayiwe nelithi Nolahliwe. (2) 2.2 Lilang' elikhanyisa kukhanya. (1) 2.3 Lisijameleli segama elithi, ... ngifako/... ngihlongakalako/... ngibhubhako. (1) 2.4 Sisitjho. Simumethe umqondo wokobana imbongi iyazikhakhazisa/iyazitjela ngoNomalanga wayo. (2) 2.5 Akusilo iqiniso, imbongi ilila ngokuhlongakalelwa nguNomalanga ngombana emudeni wama- 39, imbongi ithi, 'Langitjhiya nelinzim' ilifu'. (2) 2.6 Igama elisetjenziswe yimbongi emudeni wama-29 elithi, 'lingakatjhingi' lihlathulula bona imbongi ifuna ukukhohlwa ngoNomalanga ingakafi bese elisemudeni wama-30 elithi, 'selatjhinga' lihlathulula bona ilibale uNomalanga nanyana ingasaphili. Ngamanye amagama ingasamkhumbula nanyana ingasaphili. (2) [10] NOFANA UMBUZO 3: ISILILO SENYONI – JK Mahlangu 3.1 Itlawana/Ubutlawana bami sebuyala. (1) 3.2 Noman' iinyoni zingatjho, Bona ngiphaphele safuthi./Eziny' iinyoni ziyangisola. (1) 3.3 Ngingasafuduka ngitjho Lisina ngesinanja. (1) 3.4 Yivumelwano-yeqa. ...-a ...-i ...-a ...-i (1) 3.5 Kubamba ezumako simumethe umqondo wokobana umntazana ozozifumanela isokana ngokhambe alifuna/Mntazana okhamba iminyanya abe hlangana nabanye abantu khulukhulu amasokana. (2) 3.6 - Igama, -ehle! elisetjenziswe emudeni woku-1 limumethe umqondo wento ekarisako/eqalekako/ehlamazana. - Igama, hle! elisetjenziswe emudeni we-2 limumethe umqondo wokubawa wokuncenga/wokuzirabhelela. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 6 DBE/Febherbari–Matjhi 2015 NSC – Imemorandamu 3.7 Imbongi iphumelele kuhle ukusebenzisa isithombe-ngqondo sesingathekiso/ izibize ngenyoni/ngezuba kuthi lo ekhuluma ngaye ekulisokana ilingathekise/ilibize ngomuthi ukuveza bona yona imbongi imntazana ozifunela isokana ezalithanda unomphela. (2) [10] NOFANA UMBUZO 4: IPI YERHOLWENI – DM Jiyane 4.1 Ikule. Isibhuku. Umkhonto. (Iimpendulo EZIMBILI kezingehla) (2) 4.2 Izandla neenyawo zakaNdebele zadliwa ziinsimbi. (2) 4.3 Kuveza umqondo wokwenzeka kwezinto nangendlela ekwenzeke ngayo ukuduma kwezulu, ukutjha nokuhlwa okubujamo obuhlukeneko. (2) 4.4 Umhlobo wesithombe-ngqondo ovezweko sifaniso, imbongi ifanisa ukubulawa kwabantu ngobunengi/msinyana njengeempukani. (2) 4.5 Ikhetho-magama elisetjenziswe yimbongi lisivezela ukuhlukahlukana kwemihlobo yabantu abebasepini le, ngomnqopho wokugandelela indlela ipi le eyayiyikulu ngakho nokuveza bona kwakungasaqalwa bona sele badatjukelwe. (2) [10] KANYE UMBUZO 5: MMA AFRIKA – DM Jiyane 5.1 Ikhethululo/Kwakhethululeka. (1) 5.2 Singathekiso. (1) 5.3 - Ukutlhoga sakho kubhica ngamanzi. - Okungapheliko kuyahlola. (2) 5.4 5.4.1 Abantu babulalene sekwanele./Abantu babulewe kwanele. (1) 5.4.2 Abantu babotjhiwe sekwanele. (1) 5.5 Ihlathulula bona abantu be-Afrika basala banganalitho amabhuru abathathela koke/Wasala ungenalitho. (2) 5.6 Kusisenzeko samambala ngombana ummongo-ndaba wekondlo le libandlululo nokuthathelwa kwabantu abanzima izinto zabo ngabamhlophe nekuzizinto ezenzeka kwamambala eSewula Afrika. (2) [10] IMITLOMELO YESIGABA A: 30 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 7 DBE/Febherbari–Matjhi 2015 NSC – Imemorandamu ISIGABA B: INOVELA UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana IGRIDI YOKUTSHWAYA I-ESEYI Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko akakasizwisisi kuhle -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa ngokudluleleko. bewasihlathulula ngendlela nemininingwana ayikavezwa azizwakali begodu -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ephakathi kodwana yoke. azikanamatheli esihlokweni kwesihloko: ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. imininingwana ayikavezwa yoke. esinikelweko, kubudisi Ukungenelela kwesihloko uwathinte woke amaphuzu -Amaphuzu asekelako ukuzilandela nanyana nokuzwisisa itheksti. amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona -Amaphuzu amanengi asekela nakhambelana nesihloko azikhambeleni nombuzo. kodwana ayikavezwa yoke imibono akakavezwa ngendlela mancani khulu. -Uhlulekile ukunikela iimpendulo -Uphendule umbuzo kuhle. begodu ayikasekelwa eyanelisako. ekungizo. 15 AMAMAKSI -Uphendule ngendlela ehle. njengombana bekulindelekile. -Unelwazi elincani khulu -Amaphuzu ambalwa Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni lomtlolo awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako -Kunobufakazi obutjengisa eliphakathi lomtlolo. -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi besakhiwo -Isakhiwo asikathulwa -Kubudisi ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako nesiphetho ezisezingeni elihle -Ukungakahlelwa kuhle ngikho ngesihloko. komqondo. ngokudluleleko. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho okwenza ukulandelana -Abukho ubufakazi bokuhlelwa Ilimi, iphimbo nesitayela kuhleleke kuhle. ukunamathelana kwamaphuzu kwamaphuzu kungezwakali. kwesakhiwo nanyana okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu awulandeleki. -Kuneemphoso ezinengi zelimi ukulandelana kwamaphuzu. begodu azwakala kuhle. -lmibono ivezwe beyasekelwa begodu nokusetjenziswa kwelimi -Ilimi elisetjenzisiweko yezwakala. -Kuneemphoso ezenziwe okunganembiko kwenza umtlolo Iisezingeni eliphasi khulu 10 AMAMAKSI -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa elimini, ekuzwakaleni kwendaba lo ungezwakali. begodu alizwakali. kwamaphuzu kuhle bekutjengisa -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kanye nekuhlelweni. ukutjhuja kwengqondo. kwamaphuzu kuhle. -Iingaba zakhiwe kuhle. IRHERHO LAMAMAKSI 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi akakatloli okukhambelana nombuzo/nokumumethweko begodu sewazitlolela umtlolo nje ongavezi okubuziweko, mtlomelise i-0 kokubili okumumethweko, isakhiwo nelimi. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 8 DBE/Febherbari–Matjhi 2015 NSC – Imemorandamu UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana Umlayezo ngilokho umtloli afuna bona kufike emikhumbulweni yabantu abafunda inovelakhe. Abalingisi babantu umtloli abasebenzisileko enovelini ngomnqopho wokobana badlulise imilayezo ehlukahlukeneko. Ukuze umtloli aphumelele ukudlulisa imilayezo uthatha abalingisi bakhe abanikele iimilo ezithileko ezizomsiza bona abalawule ngendlela afuna bona umlayezo wakhe uzwakale ngayo. Umlayezo ungathulwa ngeemilo nangezenzo ezimbi nofana ezihle zabalingisi. Kilomtlolo sizokutjheja iimilo nezenzo zakaMavela, uNaMtshweni, uDladla noGotjiwe bese siveza imilayezo esiyithola ngomlingisi ngamunye. UMavela wethulwe njengomlingisi onekani nongalaleliko nakayeleliswako. Uyise wathi uyamyelelisa bona afunde azokwazi ukuzijamela epilweni walikhomba libaba. Uvezwe amlingisi odobha phasi ngombana umzakhe nepahla anayo akwazisi. Uthanda izinga lepilo ephezulu ngombana ngemva kobana athathe umfazi wayokwakha eSoshanguve. Ukobana uthanda izinga lepilo ephezulu kufakazelwa kukobana athi ngemva kokuhlongakala kwakayise abe mumuntu osele azimisele ukuthenga isibayibayi sekoloyi ngemali yeenkomo zakayise. UMavela uthe nakabhalelwa kuthola ilifa lakayise ngokusemthethweni waphenduka isela ngomnqopho wokufuna ukuphetha iinkanuko zakhe. Indlela umtloli asethulele ngayo uMavela ufuna ukusidlulisela umlayezo othi nangabe sifuna izinto ezihle epilweni sifanele sisebenze, singathembeli ezintweni zababelethi bethu ngombana nasingasaphumeleli ukuzithola sizokonakalelwa yipilo. UMavela wagcina ngokubotjhwa wagwetjwa iminyaka ematjhumi amabili yoke ejele. Lokho kutjho khona bona wonakalelwa yipilo ngesibanga sokungalaleli iiyeleliso zababelethi bakhe ngokuzitjela bona uhlakaniphile. UNaMtshweni wethulwe angumma osadzimelele khulu emasikweni wesintu ngombana waphetha koke okuqalene nomma okhanjelwe yindoda. Nanyana kunjalo, simthola akhambisana nobujamo bepilo yesikhuwa ngombana aboDladla bathi nabamtjela ngesifiso sendodakwakhe wasamukela. Azange aphikisane naso. Wakhuthaza nabantwabakhe bona benze njengokutjho kwaso, baye eenkolweni bazokwazi ukudla ilifa uyise abatjhiyele lona. Ngomlingisi onguNaMtshweni umtloli usivezela umlayezo wokobana nanyana sibabantu abasadzimelele emasikweni wethu kodwana sifanele samukele amatjhuguluko eza nepilo yesikhuwa. Amagama womuntu ongasekho sifanele siwahloniphe nanyana aphambana namasikwethu. UNaMtshweni begade amumuntu wesikhethu kodwana ukghonile ukuhlonipha nokugcina isifiso sakaBongwe njengokutjho kwaso. Azange asirarhe ngombana senziwe ngekambiso yesikhuwa. Ngokusebenzisa uDladla umtloli uzama ukusivezela umlayezo othi iimfiso zomuntu ongasekho ezenziwe ngekambiso yesikhuwa azitjhuguluki begodu azidlelezeleki. UDladla wethulwe njengegqwetha elijamele isifiso sakaBongwe. Simthola asilandela njengombana sinjalo isifiso sakaBongwe. Kuthi nalokha ifuyo kamufi nayetjiwako uzama ngamandlakhe woke bona abebi bayo batholakale bebabotjhwe. Azange athi ngombana uMavela yindodana kaBongwe, akaliswe kodwana walandela indlela umthetho wenza ngayo ebantwini abamasela. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 9 DBE/Febherbari–Matjhi 2015 NSC – Imemorandamu Umtloli usethulele uGotjiwe ngomnqopho wokobana sithole umlayezo othi nawumumuntu umsebenzakho ufanele uwenze ngokuthembeka, ngokuhlakanipha nangokubekezela. UGotjiwe wazama ngamandlakhe woke bona agcine azitholile iinkomo zakaBongwe bewaqinisekisa bona abebi bazo bayabotjhwa. Uthe bona athole isibaya ezazivalelwe kiso azange abange itjhada kodwana wenza ngokuhlakanipha bona abebi bazo abathole lula inengi lingalemuka ukwenzela bona nakusasa akghone ukubamba abanye abeba izinto zabantu njengabo. Ngokwehlathululo engehla le kuyabonakala bona umtloli wenovela le uyiveze ngepumelelo imilayezo ayihlosileko ngabalingisi abasebenzisileko laba. [25] NOFANA UMBUZO 7: MBALA NGUBABA – PB Skhosana 7.1 Kusemakhaya/Kusemaplasini. (1) 7.2 - Iinzathu ezihle ezalethwa kukwenziwa kwesifiso. - Ilifa lakhe ladliwa ngendlela ebekafuna ngayo, ngefundo ngombana lakwazi ukubhadelela abentwabakhe esikolweni. (1) - Saqeda ukulwa hlangana nomndeni kaBongwe. (1) - Iinzathu ezimbi ezalethwa kukwenziwa kwesifiso. - Saletha ukungezwani phakathi komndeni kaBongwe. (1) - Sabangela bonyana uMavela agcine abotjhiwe. (1) (Nanyana ngiziphi iinzathu ezikhambelana nezenzeko zenovela le zingathathwa). 7.3 Bariyada nakufanele bazokuthatha iinkomo bayozithengisa ngemva kokuhlongakala kwakaBongwe. (1) 7.4 Bekadosa emhlweni ngepilo emzinakhe ngombana bekangasebenzi/ Bekanganandlu ahlala emkhukhwini eSoshanguve. (2) 7.5 Wathi ahlezi noSkhosana kwakhe kwafika isokana elabe lilethe iincwadi ze- Lal'udlile butchery. Phakathi kwazo kwakuneememo zabososilarha abafuna ukuthenga iinkomo zokuhlaba nabosomaplasi abaneenkomo abafisa ukuzithengisa bona beze nazo. (2) 7.6 Umnqopho womtloli bekafuna ukuthuwelelisa imicabango kaMavela yokobana athole umuntu ozomsiza ukuthola incenye yelifa elifeni elitjhiywe nguyise/ Bekafuna bona athole umuntu ozomsiza ukweba ifuyo kayise/Bekafuna ukusikhombisa bona umuntu uyakghona ukobana ase ahlangane nomuntu angamaziko bekangene naye esivumelwaneni angamazi nokobana uhlalaphi/ Bekafuna ukusilemukisa bona abentwana abatjhiywe namafa badlelezelwa wona baqalile ngebanga lokungatjheji izinto epilweni. (Nanyana ngiyiphi ipendulo enembako ingathathwa). (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 10 DBE/Febherbari–Matjhi 2015 NSC – Imemorandamu 7.7 Umtloli ulinga ukusivezela bonyana lokha nawungalaleli iiyeleliso zabazali bakho uphetha ngokobana izinto zingakukhambeli kuhle epilweni/Ulinga ukusivezela bonyana lokha nawungakafundi angeze wawuthola umsebenzi ongcono nobhadela imali ehle/Ulinga ukusivezela bona nawunganafundo ungagcina sele udosa emhlweni ngebanga lokungatholi umsebenzi. (Nanyana ngiyiphi ipendulo enembako ingathathwa). (2) 7.8 Wabangelwa kubona indlela unina kaMavela kanye nomkakhe bathabe ngayo bazokudana nabafika lapha bayokufumana khona bona omunye wamasela lilunga lomndenabo/Wabe azwelana nabo ngombana asazi bona ithabo labo liyokuphenduka isizi lokha nabafumana bona noMavela ungomunye wamasela weenkomo zakaBongwe. (Nanyana ngiyiphi ipendulo enembako ingathathwa). (2) 7.9 D/Makhubela. (2) 7.10 Ngifunde bona abantu abahlakaniphileko bayakghona ukwaba ilifa labo basaphila/Ngifunde ukobana umuntu uyakwazi ukubeka umthetho wokobana kufuze kwenziweni ngelifa lakhe mhlana angasekho yena/Ngifunde nokobana isifiso siyakwazi ukukujamela nanyana ungasaphili/Ngifunde bona okutlolwe esifisweni saloyo ongasekho akutjhugululwa/Ngifunde ukobana indlela yesintu yokwabiwa kwelifa ayikghoni ukutjhugulula indlela yesikhuwa yokwabiwa kwelifa. (Nanyana ngiyiphi ipendulo enembako ingathathwa). (2) 7.11 Usitjela bona ungumma onesimilo esihle, osahlonipha amasiko wesintu/ Usitjela bona ngukosikazi onesimilo esihle kwamambala ngombana akhange athi uBongwe nakangasekho avumelane noMavela bona batjhugulule indlela isifiso sitlolwe ngayo kodwana wadzimelela bewathemba bona lokhu okwenziwe yindodakwakhe kuzokuletha ukuthula emzinakhe. (Nanyana ngiyiphi ipendulo enembako ingathathwa). (1) 7.12 - Irarano silifumana lokha uMavela arhitjhana nonina ngamagama amtjela bona kufuze abuye azokutjheja ilifa lakayise, unina wamphendula wathi akalise izinto zakayise khekudlule isibuyiso. - UMavela uthukana nomkakhe uNaKabini lokha nakalinga ukumbonisa ngendlela ebekakhuluma kumbi ngayo nonina nabentwana bakwabo. UMavela wamthuka wathi akavale umlonyanakhe alise ukufakaza ngeendaba zakwabo ngombana uyise ubhubhe nembuzi anganayo. - UMavela urhitjhana noHleziphi ngamagama lokha nakafakazela unina bona uMavela akabuyele esikolweni. Wathi akathule uzamvala ngehlanakela. UHleziphi azange athande ngendlela uMavela ebekathukana ngayo walila kabuhlungu bewaphumela ngaphandle. (Iimpendulo EZIMBILI kwaphela kezingehla). (4) [25] NOFANA Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 11 DBE/Febherbari–Matjhi 2015 NSC – Imemorandamu ISIGABA B: INOVELA UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana IGRIDI YOKUTSHWAYA I-ESEYI Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko akakasizwisisi kuhle -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa ngokudluleleko. bewasihlathulula ngendlela nemininingwana ayikavezwa azizwakali begodu -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ephakathi kodwana yoke. azikanamatheli esihlokweni kwesihloko: ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. imininingwana ayikavezwa yoke. esinikelweko, kubudisi Ukungenelela kwesihloko uwathinte woke amaphuzu -Amaphuzu asekelako ukuzilandela nanyana nokuzwisisa itheksti. amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona -Amaphuzu amanengi asekela nakhambelana nesihloko azikhambeleni nombuzo. kodwana ayikavezwa yoke imibono akakavezwa ngendlela mancani khulu. -Uhlulekile ukunikela iimpendulo -Uphendule umbuzo kuhle. begodu ayikasekelwa eyanelisako. ekungizo. 15 AMAMAKSI -Uphendule ngendlela ehle. njengombana bekulindelekile. -Unelwazi elincani khulu -Amaphuzu ambalwa Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni lomtlolo awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako -Kunobufakazi obutjengisa eliphakathi lomtlolo. -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi besakhiwo -Isakhiwo asikathulwa -Kubudisi ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako nesiphetho ezisezingeni elihle -Ukungakahlelwa kuhle ngikho ngesihloko. komqondo. ngokudluleleko. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho okwenza ukulandelana -Abukho ubufakazi bokuhlelwa Ilimi, iphimbo nesitayela kuhleleke kuhle. ukunamathelana kwamaphuzu kwamaphuzu kungezwakali. kwesakhiwo nanyana okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu awulandeleki. -Kuneemphoso ezinengi zelimi ukulandelana kwamaphuzu. begodu azwakala kuhle. -lmibono ivezwe beyasekelwa begodu nokusetjenziswa kwelimi -Ilimi elisetjenzisiweko yezwakala. -Kuneemphoso ezenziwe okunganembiko kwenza umtlolo Iisezingeni eliphasi khulu 10 AMAMAKSI -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa elimini, ekuzwakaleni kwendaba lo ungezwakali. begodu alizwakali. kwamaphuzu kuhle bekutjengisa -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kanye nekuhlelweni. ukutjhuja kwengqondo. kwamaphuzu kuhle. -Iingaba zakhiwe kuhle. IRHERHO LAMAMAKSI 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi akakatloli okukhambelana nombuzo/nokumumethweko begodu sewazitlolela umtlolo nje ongavezi okubuziweko, mtlomelise i-0 kokubili okumumethweko, isakhiwo nelimi. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 12 DBE/Febherbari–Matjhi 2015 NSC – Imemorandamu UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA LOMBUZO. UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana Umlayezo ngilokho umtloli afuna bona kufike emikhumbulweni yabantu abafunda inovelakhe. Abalingisi babantu umtloli abasebenzisileko enovelini ngomnqopho wokobana badlulise imilayezo ehlukahlukeneko. Ukuze umtloli aphumelele ukudlulisa imilayezo uthatha abalingisi bakhe, abanikele iimilo ezithileko ezizomsiza bona abalawule ngendlela afuna bona umlayezo wakhe uzwakale ngayo. Umlayezo ungathulwa ngeemilo nangezenzo ezimbi nofana ezihle. Kilomtlolo sizokutjheja iimilo nezenzo zabalingisi abane, uKholiwe, uZondani, uMuzi noSipho bese siveza imilayezo esiyithola emlingisini ngamunye. UKholiwe uvezwe amntazana oziphethe kuhle nohloniphako. Uvezwe azithandela ifundo begodu anebhudango lokuba ngutitjherekazi. Wethulwe alikholwa elingazaziko ngekolo yalo. Umlingisi ongenzi izinto ngombana afuna ukujabulisa abanye abantu. Lokhu sikutjho ngombana wala ukuthandana noZondani nanyana sele kuthunyelwe abommamfundisi bona bayomncenga. Ngalokho singatjho bona umtloli usethulela umlayezo othi nanyana ungakholwa, uhloniphe bewulunge kangangani kodwana ungavumeli bona abantu bakwenzise into ongayithandiko. UKholiwe bekungakafaneli bona avume ukuthandana noZondani ngombana kuthiwa bobabili babantwana bakaZimu begodu umumuntu olungileko. Ngakelinye ihlangothi umtloli usethulele uKholiwe amlingisi obhalelwa kukghodlhelelela imiraro aqalene nayo. UKholiwe wathatha ubuphilo bakhe nakabona bona iqiniso lokobana wabegade angathandani noZondani aliveli. Ngalokho umtloli uzama ukusiyelelisa bona nasinemiraro singoyikhulumisana nabantu abaseduze nathi. Ngathana uKholiwe waba nesibindi sokukhulumisana noMuzi ngendaba le bengekhe agcine athethe ubuphilo bakhe njengombana enzile. Umtloli usethulele uZondani amlingisi onethando nomaziko uZimu kodwana ongakghoni ukujamelana nobujamo obungakhambisani neemfiso zakhe. UZondani bekungakafeneli bona athathe ubuphilo bakhe ngesibanga sokwaliwa nguKholiwe. Umlayezo umtloli asidlulisela wona ngomlingisi lo kukobana singokwamukela lokha izinto nazingakhambi ngendlela esifisa ngayo. Sifanele siyelele bona singathanda abantu kodwana bona bangasithandi begodu kufanele simukele lokho esinakho. UMuzi uvezwe amlingisi ozithuleleko, ohloniphako nonethando lamambala emndenini wakhe. Umlingisi onommoya ophasi. UMuzi wathi nakabona bona kunento engaphathi kuhle umkakhe wambuza ngokuzithoba. Kwabhala nanyana uKholiwe angafuni ukumtjela kodwana azange amkgharameje. Ngomlingisi lo umtloli usethulela umlayezo wokobana nasibabantu sifanele sizithobe begodu singathathi izinto ngokujarha ngombana koke okwenzekako ephasini kwenzeka ngesizathu esithileko. UMuzi wamukela bona uKholiwe unesizathu esimenza bona angafuni ukumtjela bona udliwa yini. Wamukela bona uzamtjela lokha nakufika isikhathi sokobana amtjele. Umtloli usethulele uSipho amlingisi onomusa nowamukelako lokha izinto nazingabi ngendlela afuna ngayo. Wamukela lokha uKholiwe nakamtjela bona akamthandi. Ngomusakhe wakghona ukuyokuthuthisa uKholiwe lapha gade ahlala khona lokha umalume lakaZondani nakathi uyombulala, azange athi ngombana wala ukumthanda akamlise abulawe. Ngomlingisi lo umtloli usethulela umlayezo othi singokwamukela lokha izinto nazingakhambi ngendlela asifisa ngayo. Asingahloyi abantu abaphikisana neemfiso zethu kodwana sibathande begodu sibavikele. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 13 DBE/Febherbari–Matjhi 2015 NSC – Imemorandamu Kufanele siyelele bona ukuthanda umuntu akutjho ukuthandana ngokomtjhado kodwana singathandana ngokobungani. Ngokwehlathululo engehla le kuyabonakala bona umtloli wenovela le uyiveze ngepumelelo imilayezo ayihlosileko ngabalingisi abasebenzisileko laba. [25] NOFANA UMBUZO 9: UKHOLIWE – N Skosana 9.1 I-Vista University. -Indumiso College of Education. (2) 9.2 NguThokozani noBusisiwe. (2) 9.3 Kukobana isokaneli lalingakafundi, njeke lalingeze lambuza imibuzo eminengi. (2) 9.4 UKholiwe wathukwa khulu waphalaza namanzi agade ahlamba ngawo. (2) 9.5 Isifundo esisithole ngomlingisi onguSipho kukobana ungokwamukela lokha izinto nazingenzeki ngendlela ofisa ngayo, ungazibulali njengombana uZondani enzile. (2) 9.6 Sisibikela bona uNgendu umumuntu onomusa/Sisibikela bona uNgendu bekathanda uKholiwe, yeke bekafuna ukumrogela bona naye amthande. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2) 9.7 Akusilo iqiniso, uZwelibanzi wakghona ukusuka eMamelodi wayokubona uKholiwe e-Daveyton. (2) 9.8 Umnqopho kaZondani bekukukwenza bona uKholiwe avume ukuthandana naye ngombana ezwe uKholiwe nakathi yena ufuna ukutjhada nomuntu ofundileko. (2) 9.9 Iye, bekufanele ngombana ekugcineni uMuzi bekumele azi bona kungebanga lani umkakhe azibulele. - Awa, bekungakafaneli ngombana ukwazi kwakhe iqiniso bengekhe kusambuyisa umkakhe. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2) 9.10 UZondani wathi ngaphambi kobana ahlongakale watlola incwadi eyayihlathulula bona azange athandane noKholiwe kodwana incwadi leyo azange yafika kunina. - Sisenzo sakaZondani sokobana athi ngaphambi kobana ahlongakale akhuphe amagama athi, ufa nje kungebanga lakaKholiwe. (Umfundi angahlathulula ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 9.11 Ngiyaphikisana nesitatimendesi ngombana uKholiwe azange akhe athandane kodwana uZondani bekathanda uKholiwe yena angamthandi. (1) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 14 DBE/Febherbari–Matjhi 2015 NSC – Imemorandamu 9.12 Awa, abalingisi benovela le abakhambisani nesizinda sepilo umtloli abaveze ngaphasi kwaso. Umtloli usivezele bona bababantu abathanda isondo begodu nabazinikele kuZimu kodwana indlela ebathatha ngayo indaba kaKholiwe ayikhombisi ubuKrestu nokwazi uZimu ngombana barhabe bazonda uKholiwe bangalazi iqiniso lendaba. - Iye, bayakhambisana nesizinda senovela le ngombana bathi bona bezwe ngokubhubha kwakaZondani ngebanga lokobana atlhalwe nguKholiwe bazwelana nonina kaZondani bebakhombisa ukumsekela. (2) 9.13 Bengingamtjela bona abonane nabonohlalakuhle ababikele ngomrarwakhe ukuze bamsize/Bengingamyelelisa bona acocisane nendodakwakhe bakwazi ukurarulula umraro lo. (Nanyana ngiyiphi ipendulo enembako izakwamukelwa). (2) [25] IMITLOMELO YESIGABA B: 25 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 15 DBE/Febherbari–Matjhi 2015 NSC – Imemorandamu ISIGABA C: UMDLALO UMBUZO 10: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni IGRIDI YOKUTSHWAYA I-ESEYI Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko akakasizwisisi kuhle -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa ngokudluleleko. bewasihlathulula ngendlela nemininingwana ayikavezwa azizwakali begodu -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ephakathi kodwana yoke. azikanamatheli esihlokweni kwesihloko: ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. imininingwana ayikavezwa yoke. esinikelweko, kubudisi Ukungenelela kwesihloko uwathinte woke amaphuzu -Amaphuzu asekelako ukuzilandela nanyana nokuzwisisa itheksti. amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona -Amaphuzu amanengi asekela nakhambelana nesihloko azikhambeleni nombuzo. kodwana ayikavezwa yoke imibono akakavezwa ngendlela mancani khulu. -Uhlulekile ukunikela iimpendulo -Uphendule umbuzo kuhle. begodu ayikasekelwa eyanelisako. ekungizo. 15 AMAMAKSI -Uphendule ngendlela ehle. njengombana bekulindelekile. -Unelwazi elincani khulu -Amaphuzu ambalwa Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni lomtlolo awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako -Kunobufakazi obutjengisa eliphakathi lomtlolo. -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi besakhiwo -Isakhiwo asikathulwa -Kubudisi ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako nesiphetho ezisezingeni elihle -Ukungakahlelwa kuhle ngikho ngesihloko. komqondo. ngokudluleleko. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho okwenza ukulandelana -Abukho ubufakazi bokuhlelwa Ilimi, iphimbo nesitayela kuhleleke kuhle. ukunamathelana kwamaphuzu kwamaphuzu kungezwakali. kwesakhiwo nanyana okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu awulandeleki. -Kuneemphoso ezinengi zelimi ukulandelana kwamaphuzu. begodu azwakala kuhle. -lmibono ivezwe beyasekelwa begodu nokusetjenziswa kwelimi -Ilimi elisetjenzisiweko yezwakala. -Kuneemphoso ezenziwe okunganembiko kwenza umtlolo Iisezingeni eliphasi khulu 10 AMAMAKSI -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa elimini, ekuzwakaleni kwendaba lo ungezwakali. begodu alizwakali. kwamaphuzu kuhle bekutjengisa -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kanye nekuhlelweni. ukutjhuja kwengqondo. kwamaphuzu kuhle. -Iingaba zakhiwe kuhle. IRHERHO LAMAMAKSI 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi akakatloli okukhambelana nombuzo/nokumumethweko begodu sewazitlolela umtlolo nje ongavezi okubuziweko, mtlomelise i-0 kokubili okumumethweko, isakhiwo nelimi. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 16 DBE/Febherbari–Matjhi 2015 NSC – Imemorandamu UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO LO UMBUZO 10: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni Imileyo mithetjhwana elandelwa batloli bemidlalo nabatlama imitlolo esuselwa ehloko ukwenzela bona abafundi bayo bakghone ukuyilandela bebayizwisise. Umdlalo otloleke ngokulandela imileyo wenza abafundi bawo bakghone ukuhlukanisa abadlali bawo ngokweendima abazidlalako, njengokuthi kuba nomdlali oyikutana, oyimbangi nohlanganisako. Umdlalo osuke unabadlali abangahlukaniseki ngendlela ababalwe ngayo ngehla le, umtloli wawo usuke angakaphumeleli ukwethula abadlali bakhe ngefanelo. Nasiyelela indlela umtloli asethulele abadlali bomdlalo, 'Ibhudango Lami' ngayo kuyavela bona uMbulawa mdlali oyikutani, uVenter abe mdlali oyimbangi bese uTjhili kubemdlali ohlanganisako. Umtloli womdlalo lo usethulele uMbulawa anomraro wokobana alise isikolo ayokusebenzela uyise eplasini ngombana nakungasinjalo kuzakufanele bona uyise aqotjhwe. UMbulawa unebhudango lokuba mjameli wamalungelo wabantu begodu ukuyokusebenza kwakhe eplasini kutjho ukufelela kwalo. UMbulawa uzama ngamandlakhe woke bona aragele phambili nokufezekisa ibhudango lakhe ngokobana afunde ngeposo. Ubujamo ahlangabezana nabo eplasini buba siqabo sokuphumelelisa ibhudango lakhe. Ukusuka lapho simthola alwisana nabo ngokubona bona ubujamobu ngebenziwa nguVenter ngabomu kodwana esikhundleni sokobana bulunge buthuwelela buya phambili bekufika lapha uMbulawa abotjhwa khona athweswa umlandu wokuphehla umguruguru eplasini nokutholakala bona ulilunga lehlangano yezombanganarha eyabe ivalwe umlomo. UMbulawa wasinda nakubulawa iimbotjhwa zezombanganarha bewakghona nokubalekela eBotswana. Nakasuka eBotswana wadlulela e-Angola nekukulapho agcina athole ithuba lokuphumelelisa ibhudango lakhe khona. Indlela umtloli asithulele ngayo uMbulawa iyasikhombisa bona umdlali oyikutani. Ngokwemileyo yokwethulwa kwabadlali kuthiwa umdlali oyikutani uvezwa anomraro begodu azame ngamandlakhe woke bona awurarulule umraro lowo njengombana sibone uMbulawa enza emdlalweni lo. UVenter uvezwe njengomdlali oyimbangi ngombana nguye esimthola ajame endleleni kaMbulawa yokobana afeze ibhudango lakhe. Ngemva kokulimala kwakaTjhili sithola uVenter amkatelela bona athumele uMbulawa bona azomsebenzela eplasini naphezu kobana uTjhili amtjela bona usese sesikolweni begodu unebhudango afuna ukulifeza. UVenter nakabona bona uMbulawa uba neqhinga lokuphumelelisa ibhudango lakhe ngokufunda ngeposo simthola angayifikisi ngesikhathi. Ukwenza isiqiniseko sokobana uMbulawa akaphumelelisi ibhudango lakhe simthola abatjhayisisa lada ukwenzela bona angatholi isikhathi esaneleko sokufunda. UMbulawa nakathi ulwisana nobujamobu uVenter umbizela amapholisa bekufika lapha kuthiwa akayokubulawa khona ngombana alilunga lehlangano yezombanganarha esele yavalwa umlomo, ngetjhudu uyasinda. Ngemva kobana uMbulawa abalekele eenarheni zangaphandle sithola UVenter alwisana naye ngokobana amthumele incwadi enesithuthumbisi kodwana azange imbulale. Ngamaphuzu esele ahlathululiwe la kuyabonakala bona uVenter uyimbangi kaMbulawa emdlalweni lo. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 17 DBE/Febherbari–Matjhi 2015 NSC – Imemorandamu UTjhili uvezwe njengomdlali ohlanganisako ngombana ukuze uMbulawa ayokusebenza eplasini nekukulapho ahlangana khona noVenter kungebanga lokukhubala kwakhe. UMbulawa wahlangana noVenter ngombana azama ukuvikela uyise bona angaqotjhwa eplasini. Ukobana uMbulawa ufuna ukufundela ukuba mjameli wamalungelo wobuntu kwavezwa nguTjhili begodu lokho kwenza bona uVenter ambeke ilihlo. Nasiyelela ihlathululo yabadlali engehla le singatjho bona umtloli womdlalo lo uphumelele ukulandela imileyo yokwethulwa kwabadlali abaqakathekileko nebabumba umdlalo lo ukwenzela bona wethule ngokuzwakala ummongo-ndaba awuhlosileko. (Umfundi angahlathulula ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) [25] NOFANA UMBUZO 11: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni 11.1 UMbulawa wagwetjwa iinyanga ezilithoba (9) kwathi elinye ilutjha lagwetjwa iinyanga ezilikhomba (7) umuntu ngamunye. (2) 11.2 Labe liwubambele ngesibayeni sezimvu eduze nakwaMabhena. (2) 11.3 - ISihlephulelani. - ISikakarele. (2) 11.4 - Izehlakalo zomdlalo lo ngezamambala ngombana vele kade bewusebenza iplasi kuthi nawungasakghoniko usetjenzelwe ngomunye welunga lomndeni. - Kuliqiniso bonyana amakhuwa bekagandelela bekatlhorisa abantu abanzima - Vele ikhona ihlangano yezepolotiki eyabe ivalwe umlomo. - Nangambala iimbotjhwa zepolotiki bezetjiwa ziyokubulawelwa lapha kungazi muntu khona. - Iye bakhona abantu ababalekela eenarheni ezibomakhelana ngombana amapholisa wombuso webandlululo afuna babulawe. - Iye kuliqiniso bona iinsebenzi zesipholisa ezazibandakanyeka ekubulaweni kwabantu ngokungemthetho zagcina zibalekile nakuza umbuso wentando yenengi. (Iimpendulo EZINE kezingehla). (Nezinye izehlakalo ezinembako zingathathwa). (4) 11.5 Usivezela bona abahlali bemaplasini bebacabanga bona esikomplasi kuyatlhagwa ngombana kuthengwa nofana kukhokhelwa yoke into/Sele bajayele ukuphila ngaphasi komtlhago njeke ababoni nanyana sele bagandelelwa nofana batlhoriswa. (Nanyana ngiyiphi ipendulo enembako ingathathwa). (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 18 DBE/Febherbari–Matjhi 2015 NSC – Imemorandamu 11.6 Unqophe ukusivezela bona nanyana agcina abalekele eenarheni zangaphandle kodwana waragela phambili ngokufunda waze wafezekisa ibhudango lakhe lokuba mjameli wamalungelo wobuntu/Unqophe ukusivezela bonyana uMbulawa azange alahlele ithawula nakahlangabezana neenqabo/ iinthiyo epilwenakhe, waraga njalo kufikela lapha athola khona lokhu ebe akufuna. (Nanyana ngiyiphi ipendulo enembako ingathathwa). (2) 11.7 Liphuzu lokuriyadisa ukufikiswa kweposo/Liphuzu lokuqinisekisa bonyana abatholi iposo yabo ngesikhathi. (2) 11.8 Kuphikisa umbuso obusako ngombana ufuna bona balahlekelwe maplasabo nokuthengisa ngephasi labo. (2) 11.9 Ube nomthelela omumbi khulu ngombana ligcine libotjhiwe begodu elinye lidunyuzwe belabulawa. (Nanyana ngiyiphi ipendulo enembako nesekelwe kuhle ingathathwa). (2) 11.10 - Iraranweli livezwe lokha uMbulawa ararana nendlela yekambiso yebandlululo nokugandelelwa kwamalungelo wobuntu. - Ikambiso yemsebenzini yokunikelwa isikhatjhana esincani sokudla nayo ilithuwelelisile iraranweli. - Indlela abahlali beplasini ebe baphatheke ngayo, isib. Nakungasekho umuntu osebenza iplasi emndenini kufanele uqothwe. (Amaphuzu AMABILI kangehla). (4) 11.11 Isitjengisa bona umdlali onesibindi/Mdlali ohlakaniphileko/Mdlali okghodlhelelako. (1) [25] NOFANA Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 19 DBE/Febherbari–Matjhi 2015 NSC – Imemorandamu UMBUZO 12: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni IGRIDI YOKUTSHWAYA I-ESEYI Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko akakasizwisisi kuhle -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa ngokudluleleko. bewasihlathulula ngendlela nemininingwana ayikavezwa azizwakali begodu -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ephakathi kodwana yoke. azikanamatheli esihlokweni kwesihloko: ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. imininingwana ayikavezwa yoke. esinikelweko, kubudisi Ukungenelela kwesihloko uwathinte woke amaphuzu -Amaphuzu asekelako ukuzilandela nanyana nokuzwisisa itheksti. amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona -Amaphuzu amanengi asekela nakhambelana nesihloko azikhambeleni nombuzo. kodwana ayikavezwa yoke imibono akakavezwa ngendlela mancani khulu. -Uhlulekile ukunikela iimpendulo -Uphendule umbuzo kuhle. begodu ayikasekelwa eyanelisako. ekungizo. 15 AMAMAKSI -Uphendule ngendlela ehle. njengombana bekulindelekile. -Unelwazi elincani khulu -Amaphuzu ambalwa Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni lomtlolo awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako -Kunobufakazi obutjengisa eliphakathi lomtlolo. -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi besakhiwo -Isakhiwo asikathulwa -Kubudisi ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako nesiphetho ezisezingeni elihle -Ukungakahlelwa kuhle ngikho ngesihloko. komqondo. ngokudluleleko. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho okwenza ukulandelana -Abukho ubufakazi bokuhlelwa Ilimi, iphimbo nesitayela kuhleleke kuhle. ukunamathelana kwamaphuzu kwamaphuzu kungezwakali. kwesakhiwo nanyana okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu awulandeleki. -Kuneemphoso ezinengi zelimi ukulandelana kwamaphuzu. begodu azwakala kuhle. -lmibono ivezwe beyasekelwa begodu nokusetjenziswa kwelimi -Ilimi elisetjenzisiweko yezwakala. -Kuneemphoso ezenziwe okunganembiko kwenza umtlolo Iisezingeni eliphasi khulu 10 AMAMAKSI -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa elimini, ekuzwakaleni kwendaba lo ungezwakali. begodu alizwakali. kwamaphuzu kuhle bekutjengisa -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kanye nekuhlelweni. ukutjhuja kwengqondo. kwamaphuzu kuhle. -Iingaba zakhiwe kuhle. IRHERHO LAMAMAKSI 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi akakatloli okukhambelana nombuzo/nokumumethweko begodu sewazitlolela umtlolo nje ongavezi okubuziweko, mtlomelise i-0 kokubili okumumethweko, isakhiwo nelimi. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 20 DBE/Febherbari–Matjhi 2015 NSC – Imemorandamu UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO LO UMBUZO 12: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni Imileyo mithetjhwana elandelwa batloli bemidlalo nabatlama imitlolo esuselwa ehloko ukwenzela bona abafundi bayo bakghone ukuyilandela bebayizwisise. Umdlalo otloleke ngokulandela imileyo wenza abafundi bawo bakghone ukuhlukanisa abadlali bawo ngokweendima abazidlalako, njengokuthi kuba nomdlali oyikutana, oyimbangi nohlanganisako. Umdlalo osuke unabadlali abangahlukaniseki ngendlela ebabalwe ngehla le, umtloli wawo usuke angakaphumeleli ukwethula abadlali bakhe ngefanelo. Nasiyelela indlela umtloli asethulele abadlali bomdlalo, 'Umbango kaNzunza noManala' ngayo kuyavela bona uNzunza mdlali oyikutana, uManala abe mdlali oyimbangi bese uMusi kubemdlali ohlanganisako. Esingenisweni somdlalo lo sithola uNzunza anomraro wokobana angabuthola njani ubukhosi ebungasibo bakhe ngokwendabuko. Simthola aluka amano ngokusizwa ngunina uNanasi bona ararulule umraro anawo lo. Ngetjhudu uyaphumelela kodwana uqalana nobudisi bokobana uzomthini uManala njengombana amgalaje ubukhosi nje. Ukuzama ukurarulula lobo budisi simthola abuthelela elinye ihlangothi lesitjhaba samaNdebele bona sikwazi ukumsiza lokha uManala nakamlwisako. Ngokubona bona uManala nesitjhaba sakhe banamandla, sithola uNzunza nebutho lakhe babaleka bangena ihlathi kodwana nakhona lapho uNzunza akaphumeleli ukuqeda umraro anawo ngombana aManala abaseenthendeni zakhe. Kuthe nakucima ilanga elinguManala, uNzunza wacabanga bona umrarwakhe uphelile kodwana azange kube njalo ngombana woke amabambela wendodana kaManala, uNcagu aragela phambili nokumgijimisa. Esitlhorini somdlalo lo sithola bona uNzunza uyaphumelela ukuthumba unamrhali ngokusizwa nguNaNgubokazi. Ukusinda kwakaNzunza bona angabulawa bekufike esiphethweni somdlalo lo ngokhunye nakho okufakazela bona mbala umdlali oyikutani womdlalo lo. UManala wethulwe njengembangi ngombana nguye obegade abangisana noNzunza unamrhali. Nguye owenze bona uNzunza angabi nokuphumula nanyana sele aphumelele ukuthola lokho akufanako, okungunamrhali. Nanyana uManala angazange aphile isikhathi eside kodwana isitjhaba sakhe, njengekosi yamaNdebele ngokomthetho, sisithola simlwela ukuya phambili bekuba sekugcineni. Lokhu kuvezwa magama kaNcagu nakathi ufuna ukubuyiselela uyise osele amathambo amhlophe. Nasiyelela ikulumo kaNcagu le kuyasikhanyela bona umbango abakiwo lo soloko wathonywa nguManala. Umdlali ovezwe njengehlanganisa yikosi uMusi ngombana ukuze uNzunza noManala bagijimisane kangaka kungebanga lobutjhwapha bakhe. UMusi wenza isenzo esingakhambisani nekambiso yesitjhaba samaNdebele sokudlulisa ubukhosi. UMusi uhlanganise uNzunza noManala ngokobana adlulisele unamrhali kozomelama ngemsitheleni esikhundleni sokobana alise iinduna zakhe kube ngizo ezimdlulisako ngemva kobana yena ahlongakele. Ukulayezela kwakaMusi bona uManala akeze azokuthatha unamrhali ayedwa ngamasa ngikho okunikele uNzunza ithuba lokobana aphumelele ukuthatha unamrhali. Nangathana uMusi ulandele ikambiso efaneleko yokudlulisa unamrhali, obukhosi esitjhabeni samaNdebele, bengeze umbango lo ube khona. Isenzo sakaMusi emdlalweni lo simveza njengomdlali ohlanganisako. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 21 DBE/Febherbari–Matjhi 2015 NSC – Imemorandamu Nasiyelela ihlathululo yabadlali engehla le singatjho bona umtloli womdlalo lo uphumelele ukulandela imileyo yokwethula abadlali abaqakathekileko. UNzunza, njengomdlali oyikutani simthola aphila bekuba sesiphethweni somdlalo lo. UManala, njengomdlali oyimbangi uthi nakahlongakalako uba nabajameleli bese uMusi, njengomdlali oyihlanganisa umlilo awuphembileko uvuthe bekuba sekugcineni. (Umfundi angahlathulula ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25] NOFANA UMBUZO 13: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni 13.1 Unqophise kuManala. (1) 13.2 Ubangiswa unamrhali. (1) 13.3 Imlambo. (1) 13.4 KukoQoli. (1) 13.5 13.5.1 UNgendu udlale indima ngokobana athathe iindaba zamadoda ebezikhulunywa ebandla ayozitjela uNanasi, ongunina kaNzunza. (2) 13.5.2 UNanasi udlale indima ngokobana ahlohlozele bekalukise uNzunza amano bona ayokuthatha unamrhali kuyise ngobukirikitjani. (2) 13.6 Ligama elithi, 'Amahlabanahlubule' begodu lisuselwa esigeni sokobana bekathi nakabulala amaNzunza awahlubulise maqanzi ngaphambi kobana awahlabe ngemikhonto. (2) 13.7 Imumethe umqondo wokobana bazazitjela bona uSele angeze abahlula kanti bayazikhohlisa. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela kodwana ibe nommongo wokuzikhohlisa). (2) 13.8 Kungebanga lokobana aphethe unamrhali, yeke ibandleli lazi bona iNgwenyama yingwenyama ngonamrhali. (2) 13.9 Liqiniso ngombana ikosi uMusi yanikela aManala itjhwalo lokuzuma nekwathi nakuthoma ukuliwa walisebenzisela ukuzuma ngalo uNzunza namabuthwakhe. (2) 13.10 UManala uthulwe amdlali onganandaba neendaba zobukhosi begodu ozithandela ubuzimba kodwana onamandla asabekako. Umnqopho womtloli kukobana uNzunza akwazi ukumphamba amthathele ubukhosi bakhe bese kusuka umbango lo kodwana abe namandla wokulwisana noNzunza bekufike lapha umdlalo lo uveza tjhatjhalazi ummongo-ndaba wawo, esingathi kuhlukana kwesitjhaba samaNdebele abe ziintjhaba ezimbili njengombana sibona namhlanje. (4) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 22 DBE/Febherbari–Matjhi 2015 NSC – Imemorandamu 13.11 Bengingathumela iingijimi ekosini uNcagu ziyomtjela bona angisalwi begodu ngizimisele nokubuyisela unamrhali engamthathela uyise uManala ngobukirikitjani, njeke ngibawa bona angilibalele njengomntwana womnakwethu. (Nanyana ngiyiphi ipendulo ezwakalako izakwamukelwa). (2) 13.12 Ngiyavumelana nesitatimendesi. Bekulindeleke ukuthi amabutho kaManala nakathola uNzunza ambulale kanye namabuthwakhe bese athatha unamrhali kodwana esikhundleni salokho sithola uNcagu akhalima amabuthwakhe bona angabulali uNzunza namabuthwakhe. Simthola amukela uMthise amenza indlovukazi yakhe, akhohlwa ngonamrhali. (3) [25] IMITLOMELO YESIGABA C: 25 INANI LOKE: 80 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

Study this subject

More from Grade 12 isiNdebele HL

View all