Downloaded from hlayiso.com
NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
IGREYIDI 12
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)
IPHEPHA LESIBILI (P2)
FEBHERBARI/MATJHI 2015
IMEMORANDAMU
IMITLOMELO: 80
Imemorandamu le inamakhasi ama-22.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Skip to contentAll 2015 papers 





View all





isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC Supplementary 2015 Memo
Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 memorandum from the NSC Supplementary Exam 2015, 22 pages. Read online or download the free PDF.
Isindebele Hl · Grade 12 · NSC Supplementary Exam · 2015 · isindebele. Memorandum, 22 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- isiNdebele HL
- Grade
- Grade 12
- Language
- Isindebele
- Document type
- Memorandum
- Year
- 2015
- Exam period
- NSC Supplementary Exam
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 22
- File size
- 447.7 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 22
This exam
NSC Supplementary Exam 2015
- Paper 1Memo
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Memo
Questions in this paper
- Question 2Ubukghwari / Literature (Set Works)10 marks
- Question 3Ubukghwari / Literature (Set Works)10 marks
- Question 4Ubukghwari / Literature (Set Works)10 marks
- Question 5Ubukghwari / Literature (Set Works)25 marks
- Question 7Ubukghwari / Literature (Set Works)25 marks
- Question 9Ubukghwari / Literature (Set Works)25 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 2 DBE/Febherbari–Matjhi 2015
NSC – Imemorandamu
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA
1. Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko
tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akakafaneli aphendule
umbuzo omude nomfitjhani ngenovela eyodwa nofana umdlalo
owodwa).
2. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi-4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo
eziboniweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela.
3. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide
ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani
newokuthoma omude bese ulisa elandelako. (Nangabe umfundi uphendule
imibuzo yomi-4, tshwaya umbuzo munye omfitjhani namunye omude
ngaphasi kwesigaba ngasinye).
4. Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo
elindelekileko bese yesibili kungelindelekileko, tshwaya yokuthoma. Yesibili
ungayitjheja (Ungayitshwaya).
5. Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni
lemibuzo, tshwaya ngendlela imemorandamu inonjorwe ngayo.
6. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula
elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama
emutjhweni/emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise.
7. Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide).
Nangabe inani lamagama asetjenzisweko e-eseyini mancani, ungamjezisi
umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide
khulu tshwaya ufike enanini elibekiweko nofana cocisana nabaphathi bakho.
(Tjheja: Sebenzisa igridi yokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela).
8. Imibuzo emifitjhani.
Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule
ipendulwakhe akangajeziswa.
9. YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono,
liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi, mbono omuhle
nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle nofana sisenzo esimbi azinikelwa
umtlomelo kodwana kutlonyeliswa isekelo kwaphela (IMITLOMELO YOKE
NGEYOKUSEKELA).
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 3 DBE/Febherbari–Matjhi 2015
NSC – Imemorandamu
ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUHLOLA INDABA YEZEMITLOLO: IINKONDLO [10 AMAMAKSI]
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umfundi uhlathulule isihloko -Umfundi utjengise ukuzwisisa -lsihloko usizwisise -Isihloko akakasizwisisi kuhle. -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwekondlo: ngokungeneleleko begodu isihloko. bewasihlathulula ngendlela -Ubuyelele amaphuzu kezinye azizwakali begodu
Ukungenelela kokunikelwa uwathinte woke amaphuzu ephakathi. Imininingwana iindawo uveze namaphuzu azikanamatheli esihlokweni
kwamaphuzu azwakalako, amayelana nekondlo. -limpendulo pheze ayikavezwa yoke. angafunekiko. esinikelweko, kubudisi
ukusekela kanye nelwazi ziyakhambelana nesihloko. -Akakatloli amaphuzu ukuzilandela ngombana
lekondlo. -Uphendule ngendlela ehle -Amaphuzu amanengi asekela azwakalako/Amaphuzu azikhambelani nombuzo.
khulu. Kunamaphuzu amanengi -lmibono esekelweko ikhona imibono akakavezwa ngendlela awatlolileko akakasekelwa kuhle -Uhlulekile ukunikela iimpendulo
asekelwe ngokunemba begodu kodwana ayikavezwa yoke eyanelisako. Unelwazi bekwazwakala. ekungizo.
7 AMAMAKSI anqotjhiswe ekondlweni. begodu ayikasekelwa elisezingeni eliphasi lekondlo. -Akayazi kuhle ikondlo Ie. -Amaphuzu ambalwa
njengombana bekulindelekile. awanikeleko akakasekelwa.
-Ikondlo uyizwisise kuhle khulu. -Umfundi ikondlo akayazi kuhle.
-Kunobufakazi obutjengisa
bonyana uyayizwisisa ikondlo.
ISAKHIWO NELIMI -Umtlolo unesakhiwo esihle -Umtlolo unesakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi besakhiwo -lkondlo ayikethulwa ngefanelo. -Kubudisi ukutjho bonyana
khulukhulu nokusekelwa nokusekelwa kwemibono sekondlo. kukhulunywe ngokwanelisako
kwemibono okulandelekako. okulandelekako. -Ukungakahlelwa kuhle ngikho ngesihloko.
Isakhiwo, ukulandelana -Ikondlo ayinakho okwenza ukulandelana -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
kwamaphuzu kanye -Isingeniso, isiphetho neengaba -lsingeniso, isiphetho neengaba ukunamathelana kwamaphuzu kwamaphuzu kungezwakali. kwesakhiwo nanyana
nokwethulwa: Ukuzwakala kuhleleke kuhle khulu. kuhleleke kuhle. begodu ayilandeleki. -Kuneemphoso ezinengi zelimi ukulandelana kwamaphuzu.
kwelimi kanye nokuzwakala begodu nokusetjenziswa kwelimi -Ilimi elisetjenzisiweko
kwamaphuzu. -lmibono iyazwakala -lmibono iyazwakala -Kuneemphoso ezenziwe okunganembiko kwenza umtlolo Iisezingeni eliphasi khulu
beyisekelwe kuhle khulu. beyisekelwe kuhle. elimini, ekuzwakaleni kwekondlo lo ungezwakali. begodu alizwakali.
3 AMAMAKSI kanye nekuhlelweni kodwana
-Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa iingaba zakhiwe kuhle.
kwamaphuzu kuhle kutjengisa kwamaphuzu kuhle.
ukutjhuja kwengqondo.
IRHERHO LAMAMAKSI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
YELELA: Nangabe umfundi akakatloli okukhambelana nombuzo/ nokumumethweko begodu sewazitlolela umtlolo nje ongavezi okubuziweko, mtlomelise i-0 kokubili
okumumethweko, isakhiwo nelimi
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 4 DBE/Febherbari–Matjhi 2015
NSC – Imemorandamu
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO
ISIGABA A: IINKONDLO
UMBUZO 1: ITJHUGULUKO – JK Mahlangu
1.1 Ummongo-ndaba ngilokho imbongi ekhuluma ngakho ekondlweni. Iinthombe-
ngqondo magama alinganisa into enye nenye, abumbeka emkhumbulweni
womuntu. Ummongo-ndaba wekondlo le usitjela ngomuntu owabe azinikele
ebulelesini kodwana ngokukhamba kwesikhathi watjhuguluka, wabona bona
ubulelesi abubhadeli. Njeke usihlathululela ngezenzo ezimbi abegade azenza
nokuthi kweza njani bona agcine sele atjhugulukile.
Imbongi isebenzise iinthombe-ngqondo ezilandelako ukusivezela tjhatjhalazi
ummongo-ndaba wayo.
Ukungafuni kufuna > Mqondo-phikisana – Imbongi isivezela umqondo
wokobana nabakuyalako kufanele ulalele nanyana into leyo ungakhambisani
nayo.
Uzenze usiyazi ungazi > Mqondo-phikisana – Imbongi isebenzise lomhlobo
wesithombe-ngqondo ukusivela bona indlela ebeyiziphatha ngayo beyizitjela
bona iyazi kanti ayazi.
Zabantu zazidojwa ngodli, zaziba ngezami ngodli > Isilingisi – Iinthombe-
ngqondo lezi zisivezela ukugandelela bona gade ithathela abantu izinto zabo
ngekani.
Bapatjazwe babe bovu be! > Isilingisi – imbongi isivezela bona nabegade
umuntu aba nekani lokha nayifuna ukumthathela into beyimbetha kabuhlungu
abe aphume iingazi.
Ngavakatjhela 'ngelawini' ngisanuka umkghatho, ngakhiwa 'lilawu', >
Isingathekiso – ngesithombe-ngqodwesi imbongi isihlathululela bona
yathoma ukubotjhwa isese yincani begodu nesimilo sayo sakhiwa lijele.
Ngangigangela saqhegwana, Ngangigangela sasilukazi, > iimfaniso - Imbongi
isebenzise iimfaniso lezi ukusivezela bona beyilelesela woke umuntu,
ingakhethi bona umdala nofana umncani, ingakhethi bona umumuntu
wengubo namkha wembaji.
Ijele kwakulikhaya, > Lirhwala/Isingathekiso – Imbongi Ibiza ijele ngekhabo
ngomnqopho wokusivezela bona kiyo ukubotjhwa bekungasese yinto
ebuhlungu kodwana besele kuyinto eyijayeleko.
Lona lingitjhiye nobani? > Sisenzasamuntu – Imbongi isebenzise isithombe-
ngqondo sesenzasamuntu ngomqopho wokuveza bona ijele besele limjayele
kangangokuthi belingamrarekela nakangakabotjhwa.
Wenziwa kukhula > Umqondo-minengi - Imbongi isebenzise igama elithi
khula ukusivezela umqondo wokukhula kokuluphala nokungazi ngezinto
zabantu abatjha.
Nasiyelela indlela iinthombe-ngqondo ezingehla nendlela ezihlathululwe
ngayo singatjho bona ziwuveza epepeneneni ummongo-ndaba wekondlo le. [10]
NOFANA
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 5 DBE/Febherbari–Matjhi 2015
NSC – Imemorandamu
UMBUZO 2: INTATHA – JK Mhlangu
2.1 Ligama elithi, uLayiwe nelithi Nolahliwe. (2)
2.2 Lilang' elikhanyisa kukhanya. (1)
2.3 Lisijameleli segama elithi, ... ngifako/... ngihlongakalako/... ngibhubhako. (1)
2.4 Sisitjho.
Simumethe umqondo wokobana imbongi iyazikhakhazisa/iyazitjela
ngoNomalanga wayo. (2)
2.5 Akusilo iqiniso, imbongi ilila ngokuhlongakalelwa nguNomalanga ngombana
emudeni wama- 39, imbongi ithi, 'Langitjhiya nelinzim' ilifu'. (2)
2.6 Igama elisetjenziswe yimbongi emudeni wama-29 elithi, 'lingakatjhingi'
lihlathulula bona imbongi ifuna ukukhohlwa ngoNomalanga ingakafi bese
elisemudeni wama-30 elithi, 'selatjhinga' lihlathulula bona ilibale uNomalanga
nanyana ingasaphili. Ngamanye amagama ingasamkhumbula nanyana
ingasaphili. (2)
[10]
NOFANA
UMBUZO 3: ISILILO SENYONI – JK Mahlangu
3.1 Itlawana/Ubutlawana bami sebuyala. (1)
3.2 Noman' iinyoni zingatjho, Bona ngiphaphele safuthi./Eziny' iinyoni ziyangisola. (1)
3.3 Ngingasafuduka ngitjho
Lisina ngesinanja. (1)
3.4 Yivumelwano-yeqa.
...-a
...-i
...-a
...-i (1)
3.5 Kubamba ezumako simumethe umqondo wokobana umntazana
ozozifumanela isokana ngokhambe alifuna/Mntazana okhamba iminyanya
abe hlangana nabanye abantu khulukhulu amasokana. (2)
3.6 - Igama, -ehle! elisetjenziswe emudeni woku-1 limumethe umqondo wento
ekarisako/eqalekako/ehlamazana.
- Igama, hle! elisetjenziswe emudeni we-2 limumethe umqondo wokubawa
wokuncenga/wokuzirabhelela. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 6 DBE/Febherbari–Matjhi 2015
NSC – Imemorandamu
3.7 Imbongi iphumelele kuhle ukusebenzisa isithombe-ngqondo sesingathekiso/
izibize ngenyoni/ngezuba kuthi lo ekhuluma ngaye ekulisokana
ilingathekise/ilibize ngomuthi ukuveza bona yona imbongi imntazana
ozifunela isokana ezalithanda unomphela. (2)
[10]
NOFANA
UMBUZO 4: IPI YERHOLWENI – DM Jiyane
4.1 Ikule.
Isibhuku.
Umkhonto.
(Iimpendulo EZIMBILI kezingehla) (2)
4.2 Izandla neenyawo zakaNdebele zadliwa ziinsimbi. (2)
4.3 Kuveza umqondo wokwenzeka kwezinto nangendlela ekwenzeke ngayo
ukuduma kwezulu, ukutjha nokuhlwa okubujamo obuhlukeneko. (2)
4.4 Umhlobo wesithombe-ngqondo ovezweko sifaniso, imbongi ifanisa ukubulawa
kwabantu ngobunengi/msinyana njengeempukani. (2)
4.5 Ikhetho-magama elisetjenziswe yimbongi lisivezela ukuhlukahlukana
kwemihlobo yabantu abebasepini le, ngomnqopho wokugandelela indlela ipi
le eyayiyikulu ngakho nokuveza bona kwakungasaqalwa bona sele
badatjukelwe. (2)
[10]
KANYE
UMBUZO 5: MMA AFRIKA – DM Jiyane
5.1 Ikhethululo/Kwakhethululeka. (1)
5.2 Singathekiso. (1)
5.3 - Ukutlhoga sakho kubhica ngamanzi.
- Okungapheliko kuyahlola. (2)
5.4 5.4.1 Abantu babulalene sekwanele./Abantu babulewe kwanele. (1)
5.4.2 Abantu babotjhiwe sekwanele. (1)
5.5 Ihlathulula bona abantu be-Afrika basala banganalitho amabhuru abathathela
koke/Wasala ungenalitho. (2)
5.6 Kusisenzeko samambala ngombana ummongo-ndaba wekondlo le
libandlululo nokuthathelwa kwabantu abanzima izinto zabo ngabamhlophe
nekuzizinto ezenzeka kwamambala eSewula Afrika. (2)
[10]
IMITLOMELO YESIGABA A: 30
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 7 DBE/Febherbari–Matjhi 2015
NSC – Imemorandamu
ISIGABA B: INOVELA
UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana
IGRIDI YOKUTSHWAYA I-ESEYI
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko akakasizwisisi kuhle -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa ngokudluleleko. bewasihlathulula ngendlela nemininingwana ayikavezwa azizwakali begodu
-Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ephakathi kodwana yoke. azikanamatheli esihlokweni
kwesihloko: ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. imininingwana ayikavezwa yoke. esinikelweko, kubudisi
Ukungenelela kwesihloko uwathinte woke amaphuzu -Amaphuzu asekelako ukuzilandela nanyana
nokuzwisisa itheksti. amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona -Amaphuzu amanengi asekela nakhambelana nesihloko azikhambeleni nombuzo.
kodwana ayikavezwa yoke imibono akakavezwa ngendlela mancani khulu. -Uhlulekile ukunikela iimpendulo
-Uphendule umbuzo kuhle. begodu ayikasekelwa eyanelisako. ekungizo.
15 AMAMAKSI -Uphendule ngendlela ehle. njengombana bekulindelekile. -Unelwazi elincani khulu -Amaphuzu ambalwa
Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni lomtlolo awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako -Kunobufakazi obutjengisa eliphakathi lomtlolo. -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. bonyana umtlolo uwuzwisisile.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi besakhiwo -Isakhiwo asikathulwa -Kubudisi ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
nesiphetho ezisezingeni elihle -Ukungakahlelwa kuhle ngikho ngesihloko.
komqondo. ngokudluleleko. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho okwenza ukulandelana -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
Ilimi, iphimbo nesitayela kuhleleke kuhle. ukunamathelana kwamaphuzu kwamaphuzu kungezwakali. kwesakhiwo nanyana
okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu awulandeleki. -Kuneemphoso ezinengi zelimi ukulandelana kwamaphuzu.
begodu azwakala kuhle. -lmibono ivezwe beyasekelwa begodu nokusetjenziswa kwelimi -Ilimi elisetjenzisiweko
yezwakala. -Kuneemphoso ezenziwe okunganembiko kwenza umtlolo Iisezingeni eliphasi khulu
10 AMAMAKSI -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa elimini, ekuzwakaleni kwendaba lo ungezwakali. begodu alizwakali.
kwamaphuzu kuhle bekutjengisa -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kanye nekuhlelweni.
ukutjhuja kwengqondo. kwamaphuzu kuhle. -Iingaba zakhiwe kuhle.
IRHERHO LAMAMAKSI 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi akakatloli okukhambelana nombuzo/nokumumethweko begodu sewazitlolela umtlolo nje ongavezi okubuziweko, mtlomelise i-0
kokubili okumumethweko, isakhiwo nelimi.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 8 DBE/Febherbari–Matjhi 2015
NSC – Imemorandamu
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO
UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana
Umlayezo ngilokho umtloli afuna bona kufike emikhumbulweni yabantu abafunda
inovelakhe. Abalingisi babantu umtloli abasebenzisileko enovelini ngomnqopho
wokobana badlulise imilayezo ehlukahlukeneko. Ukuze umtloli aphumelele ukudlulisa
imilayezo uthatha abalingisi bakhe abanikele iimilo ezithileko ezizomsiza bona
abalawule ngendlela afuna bona umlayezo wakhe uzwakale ngayo. Umlayezo
ungathulwa ngeemilo nangezenzo ezimbi nofana ezihle zabalingisi. Kilomtlolo
sizokutjheja iimilo nezenzo zakaMavela, uNaMtshweni, uDladla noGotjiwe bese siveza
imilayezo esiyithola ngomlingisi ngamunye.
UMavela wethulwe njengomlingisi onekani nongalaleliko nakayeleliswako. Uyise wathi
uyamyelelisa bona afunde azokwazi ukuzijamela epilweni walikhomba libaba. Uvezwe
amlingisi odobha phasi ngombana umzakhe nepahla anayo akwazisi. Uthanda izinga
lepilo ephezulu ngombana ngemva kobana athathe umfazi wayokwakha
eSoshanguve. Ukobana uthanda izinga lepilo ephezulu kufakazelwa kukobana athi
ngemva kokuhlongakala kwakayise abe mumuntu osele azimisele ukuthenga
isibayibayi sekoloyi ngemali yeenkomo zakayise. UMavela uthe nakabhalelwa kuthola
ilifa lakayise ngokusemthethweni waphenduka isela ngomnqopho wokufuna ukuphetha
iinkanuko zakhe.
Indlela umtloli asethulele ngayo uMavela ufuna ukusidlulisela umlayezo othi nangabe
sifuna izinto ezihle epilweni sifanele sisebenze, singathembeli ezintweni zababelethi
bethu ngombana nasingasaphumeleli ukuzithola sizokonakalelwa yipilo. UMavela
wagcina ngokubotjhwa wagwetjwa iminyaka ematjhumi amabili yoke ejele. Lokho
kutjho khona bona wonakalelwa yipilo ngesibanga sokungalaleli iiyeleliso zababelethi
bakhe ngokuzitjela bona uhlakaniphile.
UNaMtshweni wethulwe angumma osadzimelele khulu emasikweni wesintu
ngombana waphetha koke okuqalene nomma okhanjelwe yindoda. Nanyana kunjalo,
simthola akhambisana nobujamo bepilo yesikhuwa ngombana aboDladla bathi
nabamtjela ngesifiso sendodakwakhe wasamukela. Azange aphikisane naso.
Wakhuthaza nabantwabakhe bona benze njengokutjho kwaso, baye eenkolweni
bazokwazi ukudla ilifa uyise abatjhiyele lona.
Ngomlingisi onguNaMtshweni umtloli usivezela umlayezo wokobana nanyana
sibabantu abasadzimelele emasikweni wethu kodwana sifanele samukele
amatjhuguluko eza nepilo yesikhuwa. Amagama womuntu ongasekho sifanele
siwahloniphe nanyana aphambana namasikwethu. UNaMtshweni begade amumuntu
wesikhethu kodwana ukghonile ukuhlonipha nokugcina isifiso sakaBongwe
njengokutjho kwaso. Azange asirarhe ngombana senziwe ngekambiso yesikhuwa.
Ngokusebenzisa uDladla umtloli uzama ukusivezela umlayezo othi iimfiso zomuntu
ongasekho ezenziwe ngekambiso yesikhuwa azitjhuguluki begodu azidlelezeleki.
UDladla wethulwe njengegqwetha elijamele isifiso sakaBongwe. Simthola asilandela
njengombana sinjalo isifiso sakaBongwe. Kuthi nalokha ifuyo kamufi nayetjiwako
uzama ngamandlakhe woke bona abebi bayo batholakale bebabotjhwe. Azange athi
ngombana uMavela yindodana kaBongwe, akaliswe kodwana walandela indlela
umthetho wenza ngayo ebantwini abamasela.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 9 DBE/Febherbari–Matjhi 2015
NSC – Imemorandamu
Umtloli usethulele uGotjiwe ngomnqopho wokobana sithole umlayezo othi
nawumumuntu umsebenzakho ufanele uwenze ngokuthembeka, ngokuhlakanipha
nangokubekezela. UGotjiwe wazama ngamandlakhe woke bona agcine azitholile
iinkomo zakaBongwe bewaqinisekisa bona abebi bazo bayabotjhwa. Uthe bona athole
isibaya ezazivalelwe kiso azange abange itjhada kodwana wenza ngokuhlakanipha
bona abebi bazo abathole lula inengi lingalemuka ukwenzela bona nakusasa akghone
ukubamba abanye abeba izinto zabantu njengabo.
Ngokwehlathululo engehla le kuyabonakala bona umtloli wenovela le uyiveze
ngepumelelo imilayezo ayihlosileko ngabalingisi abasebenzisileko laba. [25]
NOFANA
UMBUZO 7: MBALA NGUBABA – PB Skhosana
7.1 Kusemakhaya/Kusemaplasini. (1)
7.2 - Iinzathu ezihle ezalethwa kukwenziwa kwesifiso.
- Ilifa lakhe ladliwa ngendlela ebekafuna ngayo, ngefundo ngombana
lakwazi ukubhadelela abentwabakhe esikolweni. (1)
- Saqeda ukulwa hlangana nomndeni kaBongwe. (1)
- Iinzathu ezimbi ezalethwa kukwenziwa kwesifiso.
- Saletha ukungezwani phakathi komndeni kaBongwe. (1)
- Sabangela bonyana uMavela agcine abotjhiwe. (1)
(Nanyana ngiziphi iinzathu ezikhambelana nezenzeko zenovela le
zingathathwa).
7.3 Bariyada nakufanele bazokuthatha iinkomo bayozithengisa ngemva
kokuhlongakala kwakaBongwe. (1)
7.4 Bekadosa emhlweni ngepilo emzinakhe ngombana bekangasebenzi/
Bekanganandlu ahlala emkhukhwini eSoshanguve. (2)
7.5 Wathi ahlezi noSkhosana kwakhe kwafika isokana elabe lilethe iincwadi ze-
Lal'udlile butchery. Phakathi kwazo kwakuneememo zabososilarha abafuna
ukuthenga iinkomo zokuhlaba nabosomaplasi abaneenkomo abafisa
ukuzithengisa bona beze nazo. (2)
7.6 Umnqopho womtloli bekafuna ukuthuwelelisa imicabango kaMavela yokobana
athole umuntu ozomsiza ukuthola incenye yelifa elifeni elitjhiywe nguyise/
Bekafuna bona athole umuntu ozomsiza ukweba ifuyo kayise/Bekafuna
ukusikhombisa bona umuntu uyakghona ukobana ase ahlangane nomuntu
angamaziko bekangene naye esivumelwaneni angamazi nokobana uhlalaphi/
Bekafuna ukusilemukisa bona abentwana abatjhiywe namafa badlelezelwa
wona baqalile ngebanga lokungatjheji izinto epilweni.
(Nanyana ngiyiphi ipendulo enembako ingathathwa). (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 10 DBE/Febherbari–Matjhi 2015
NSC – Imemorandamu
7.7 Umtloli ulinga ukusivezela bonyana lokha nawungalaleli iiyeleliso zabazali
bakho uphetha ngokobana izinto zingakukhambeli kuhle epilweni/Ulinga
ukusivezela bonyana lokha nawungakafundi angeze wawuthola umsebenzi
ongcono nobhadela imali ehle/Ulinga ukusivezela bona nawunganafundo
ungagcina sele udosa emhlweni ngebanga lokungatholi umsebenzi.
(Nanyana ngiyiphi ipendulo enembako ingathathwa). (2)
7.8 Wabangelwa kubona indlela unina kaMavela kanye nomkakhe bathabe ngayo
bazokudana nabafika lapha bayokufumana khona bona omunye wamasela
lilunga lomndenabo/Wabe azwelana nabo ngombana asazi bona ithabo labo
liyokuphenduka isizi lokha nabafumana bona noMavela ungomunye
wamasela weenkomo zakaBongwe.
(Nanyana ngiyiphi ipendulo enembako ingathathwa). (2)
7.9 D/Makhubela. (2)
7.10 Ngifunde bona abantu abahlakaniphileko bayakghona ukwaba ilifa labo
basaphila/Ngifunde ukobana umuntu uyakwazi ukubeka umthetho wokobana
kufuze kwenziweni ngelifa lakhe mhlana angasekho yena/Ngifunde nokobana
isifiso siyakwazi ukukujamela nanyana ungasaphili/Ngifunde bona okutlolwe
esifisweni saloyo ongasekho akutjhugululwa/Ngifunde ukobana indlela yesintu
yokwabiwa kwelifa ayikghoni ukutjhugulula indlela yesikhuwa yokwabiwa
kwelifa.
(Nanyana ngiyiphi ipendulo enembako ingathathwa). (2)
7.11 Usitjela bona ungumma onesimilo esihle, osahlonipha amasiko wesintu/
Usitjela bona ngukosikazi onesimilo esihle kwamambala ngombana akhange
athi uBongwe nakangasekho avumelane noMavela bona batjhugulule indlela
isifiso sitlolwe ngayo kodwana wadzimelela bewathemba bona lokhu
okwenziwe yindodakwakhe kuzokuletha ukuthula emzinakhe.
(Nanyana ngiyiphi ipendulo enembako ingathathwa). (1)
7.12 - Irarano silifumana lokha uMavela arhitjhana nonina ngamagama amtjela
bona kufuze abuye azokutjheja ilifa lakayise, unina wamphendula wathi
akalise izinto zakayise khekudlule isibuyiso.
- UMavela uthukana nomkakhe uNaKabini lokha nakalinga ukumbonisa
ngendlela ebekakhuluma kumbi ngayo nonina nabentwana bakwabo.
UMavela wamthuka wathi akavale umlonyanakhe alise ukufakaza
ngeendaba zakwabo ngombana uyise ubhubhe nembuzi anganayo.
- UMavela urhitjhana noHleziphi ngamagama lokha nakafakazela unina
bona uMavela akabuyele esikolweni. Wathi akathule uzamvala
ngehlanakela. UHleziphi azange athande ngendlela uMavela
ebekathukana ngayo walila kabuhlungu bewaphumela ngaphandle.
(Iimpendulo EZIMBILI kwaphela kezingehla). (4)
[25]
NOFANA
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 11 DBE/Febherbari–Matjhi 2015
NSC – Imemorandamu
ISIGABA B: INOVELA
UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana
IGRIDI YOKUTSHWAYA I-ESEYI
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko akakasizwisisi kuhle -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa ngokudluleleko. bewasihlathulula ngendlela nemininingwana ayikavezwa azizwakali begodu
-Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ephakathi kodwana yoke. azikanamatheli esihlokweni
kwesihloko: ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. imininingwana ayikavezwa yoke. esinikelweko, kubudisi
Ukungenelela kwesihloko uwathinte woke amaphuzu -Amaphuzu asekelako ukuzilandela nanyana
nokuzwisisa itheksti. amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona -Amaphuzu amanengi asekela nakhambelana nesihloko azikhambeleni nombuzo.
kodwana ayikavezwa yoke imibono akakavezwa ngendlela mancani khulu. -Uhlulekile ukunikela iimpendulo
-Uphendule umbuzo kuhle. begodu ayikasekelwa eyanelisako. ekungizo.
15 AMAMAKSI -Uphendule ngendlela ehle. njengombana bekulindelekile. -Unelwazi elincani khulu -Amaphuzu ambalwa
Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni lomtlolo awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako -Kunobufakazi obutjengisa eliphakathi lomtlolo. -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. bonyana umtlolo uwuzwisisile.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi besakhiwo -Isakhiwo asikathulwa -Kubudisi ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
nesiphetho ezisezingeni elihle -Ukungakahlelwa kuhle ngikho ngesihloko.
komqondo. ngokudluleleko. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho okwenza ukulandelana -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
Ilimi, iphimbo nesitayela kuhleleke kuhle. ukunamathelana kwamaphuzu kwamaphuzu kungezwakali. kwesakhiwo nanyana
okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu awulandeleki. -Kuneemphoso ezinengi zelimi ukulandelana kwamaphuzu.
begodu azwakala kuhle. -lmibono ivezwe beyasekelwa begodu nokusetjenziswa kwelimi -Ilimi elisetjenzisiweko
yezwakala. -Kuneemphoso ezenziwe okunganembiko kwenza umtlolo Iisezingeni eliphasi khulu
10 AMAMAKSI -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa elimini, ekuzwakaleni kwendaba lo ungezwakali. begodu alizwakali.
kwamaphuzu kuhle bekutjengisa -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kanye nekuhlelweni.
ukutjhuja kwengqondo. kwamaphuzu kuhle. -Iingaba zakhiwe kuhle.
IRHERHO LAMAMAKSI 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi akakatloli okukhambelana nombuzo/nokumumethweko begodu sewazitlolela umtlolo nje ongavezi okubuziweko, mtlomelise i-0
kokubili okumumethweko, isakhiwo nelimi.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 12 DBE/Febherbari–Matjhi 2015
NSC – Imemorandamu
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA LOMBUZO.
UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana
Umlayezo ngilokho umtloli afuna bona kufike emikhumbulweni yabantu abafunda
inovelakhe. Abalingisi babantu umtloli abasebenzisileko enovelini ngomnqopho
wokobana badlulise imilayezo ehlukahlukeneko. Ukuze umtloli aphumelele ukudlulisa
imilayezo uthatha abalingisi bakhe, abanikele iimilo ezithileko ezizomsiza bona
abalawule ngendlela afuna bona umlayezo wakhe uzwakale ngayo. Umlayezo
ungathulwa ngeemilo nangezenzo ezimbi nofana ezihle. Kilomtlolo sizokutjheja iimilo
nezenzo zabalingisi abane, uKholiwe, uZondani, uMuzi noSipho bese siveza imilayezo
esiyithola emlingisini ngamunye.
UKholiwe uvezwe amntazana oziphethe kuhle nohloniphako. Uvezwe azithandela
ifundo begodu anebhudango lokuba ngutitjherekazi. Wethulwe alikholwa elingazaziko
ngekolo yalo. Umlingisi ongenzi izinto ngombana afuna ukujabulisa abanye abantu.
Lokhu sikutjho ngombana wala ukuthandana noZondani nanyana sele kuthunyelwe
abommamfundisi bona bayomncenga. Ngalokho singatjho bona umtloli usethulela
umlayezo othi nanyana ungakholwa, uhloniphe bewulunge kangangani kodwana
ungavumeli bona abantu bakwenzise into ongayithandiko. UKholiwe bekungakafaneli
bona avume ukuthandana noZondani ngombana kuthiwa bobabili babantwana
bakaZimu begodu umumuntu olungileko.
Ngakelinye ihlangothi umtloli usethulele uKholiwe amlingisi obhalelwa kukghodlhelelela
imiraro aqalene nayo. UKholiwe wathatha ubuphilo bakhe nakabona bona iqiniso
lokobana wabegade angathandani noZondani aliveli. Ngalokho umtloli uzama
ukusiyelelisa bona nasinemiraro singoyikhulumisana nabantu abaseduze nathi.
Ngathana uKholiwe waba nesibindi sokukhulumisana noMuzi ngendaba le bengekhe
agcine athethe ubuphilo bakhe njengombana enzile.
Umtloli usethulele uZondani amlingisi onethando nomaziko uZimu kodwana
ongakghoni ukujamelana nobujamo obungakhambisani neemfiso zakhe. UZondani
bekungakafeneli bona athathe ubuphilo bakhe ngesibanga sokwaliwa nguKholiwe.
Umlayezo umtloli asidlulisela wona ngomlingisi lo kukobana singokwamukela lokha
izinto nazingakhambi ngendlela esifisa ngayo. Sifanele siyelele bona singathanda
abantu kodwana bona bangasithandi begodu kufanele simukele lokho esinakho.
UMuzi uvezwe amlingisi ozithuleleko, ohloniphako nonethando lamambala emndenini
wakhe. Umlingisi onommoya ophasi. UMuzi wathi nakabona bona kunento engaphathi
kuhle umkakhe wambuza ngokuzithoba. Kwabhala nanyana uKholiwe angafuni
ukumtjela kodwana azange amkgharameje. Ngomlingisi lo umtloli usethulela umlayezo
wokobana nasibabantu sifanele sizithobe begodu singathathi izinto ngokujarha
ngombana koke okwenzekako ephasini kwenzeka ngesizathu esithileko. UMuzi
wamukela bona uKholiwe unesizathu esimenza bona angafuni ukumtjela bona udliwa
yini. Wamukela bona uzamtjela lokha nakufika isikhathi sokobana amtjele.
Umtloli usethulele uSipho amlingisi onomusa nowamukelako lokha izinto nazingabi
ngendlela afuna ngayo. Wamukela lokha uKholiwe nakamtjela bona akamthandi.
Ngomusakhe wakghona ukuyokuthuthisa uKholiwe lapha gade ahlala khona lokha
umalume lakaZondani nakathi uyombulala, azange athi ngombana wala ukumthanda
akamlise abulawe. Ngomlingisi lo umtloli usethulela umlayezo othi singokwamukela
lokha izinto nazingakhambi ngendlela asifisa ngayo. Asingahloyi abantu abaphikisana
neemfiso zethu kodwana sibathande begodu sibavikele.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 13 DBE/Febherbari–Matjhi 2015
NSC – Imemorandamu
Kufanele siyelele bona ukuthanda umuntu akutjho ukuthandana ngokomtjhado
kodwana singathandana ngokobungani.
Ngokwehlathululo engehla le kuyabonakala bona umtloli wenovela le uyiveze
ngepumelelo imilayezo ayihlosileko ngabalingisi abasebenzisileko laba. [25]
NOFANA
UMBUZO 9: UKHOLIWE – N Skosana
9.1 I-Vista University.
-Indumiso College of Education. (2)
9.2 NguThokozani noBusisiwe. (2)
9.3 Kukobana isokaneli lalingakafundi, njeke lalingeze lambuza imibuzo
eminengi. (2)
9.4 UKholiwe wathukwa khulu waphalaza namanzi agade ahlamba ngawo. (2)
9.5 Isifundo esisithole ngomlingisi onguSipho kukobana ungokwamukela lokha
izinto nazingenzeki ngendlela ofisa ngayo, ungazibulali njengombana
uZondani enzile. (2)
9.6 Sisibikela bona uNgendu umumuntu onomusa/Sisibikela bona uNgendu
bekathanda uKholiwe, yeke bekafuna ukumrogela bona naye amthande.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2)
9.7 Akusilo iqiniso, uZwelibanzi wakghona ukusuka eMamelodi wayokubona
uKholiwe e-Daveyton. (2)
9.8 Umnqopho kaZondani bekukukwenza bona uKholiwe avume ukuthandana
naye ngombana ezwe uKholiwe nakathi yena ufuna ukutjhada nomuntu
ofundileko. (2)
9.9 Iye, bekufanele ngombana ekugcineni uMuzi bekumele azi bona kungebanga
lani umkakhe azibulele.
- Awa, bekungakafaneli ngombana ukwazi kwakhe iqiniso bengekhe
kusambuyisa umkakhe.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2)
9.10 UZondani wathi ngaphambi kobana ahlongakale watlola incwadi
eyayihlathulula bona azange athandane noKholiwe kodwana incwadi leyo
azange yafika kunina.
- Sisenzo sakaZondani sokobana athi ngaphambi kobana ahlongakale
akhuphe amagama athi, ufa nje kungebanga lakaKholiwe.
(Umfundi angahlathulula ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
9.11 Ngiyaphikisana nesitatimendesi ngombana uKholiwe azange akhe
athandane kodwana uZondani bekathanda uKholiwe yena angamthandi. (1)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 14 DBE/Febherbari–Matjhi 2015
NSC – Imemorandamu
9.12 Awa, abalingisi benovela le abakhambisani nesizinda sepilo umtloli abaveze
ngaphasi kwaso. Umtloli usivezele bona bababantu abathanda isondo
begodu nabazinikele kuZimu kodwana indlela ebathatha ngayo indaba
kaKholiwe ayikhombisi ubuKrestu nokwazi uZimu ngombana barhabe
bazonda uKholiwe bangalazi iqiniso lendaba.
- Iye, bayakhambisana nesizinda senovela le ngombana bathi bona
bezwe ngokubhubha kwakaZondani ngebanga lokobana atlhalwe
nguKholiwe bazwelana nonina kaZondani bebakhombisa ukumsekela. (2)
9.13 Bengingamtjela bona abonane nabonohlalakuhle ababikele ngomrarwakhe
ukuze bamsize/Bengingamyelelisa bona acocisane nendodakwakhe bakwazi
ukurarulula umraro lo.
(Nanyana ngiyiphi ipendulo enembako izakwamukelwa). (2)
[25]
IMITLOMELO YESIGABA B: 25
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 15 DBE/Febherbari–Matjhi 2015
NSC – Imemorandamu
ISIGABA C: UMDLALO
UMBUZO 10: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
IGRIDI YOKUTSHWAYA I-ESEYI
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko akakasizwisisi kuhle -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa ngokudluleleko. bewasihlathulula ngendlela nemininingwana ayikavezwa azizwakali begodu
-Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ephakathi kodwana yoke. azikanamatheli esihlokweni
kwesihloko: ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. imininingwana ayikavezwa yoke. esinikelweko, kubudisi
Ukungenelela kwesihloko uwathinte woke amaphuzu -Amaphuzu asekelako ukuzilandela nanyana
nokuzwisisa itheksti. amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona -Amaphuzu amanengi asekela nakhambelana nesihloko azikhambeleni nombuzo.
kodwana ayikavezwa yoke imibono akakavezwa ngendlela mancani khulu. -Uhlulekile ukunikela iimpendulo
-Uphendule umbuzo kuhle. begodu ayikasekelwa eyanelisako. ekungizo.
15 AMAMAKSI -Uphendule ngendlela ehle. njengombana bekulindelekile. -Unelwazi elincani khulu -Amaphuzu ambalwa
Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni lomtlolo awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako -Kunobufakazi obutjengisa eliphakathi lomtlolo. -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. bonyana umtlolo uwuzwisisile.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi besakhiwo -Isakhiwo asikathulwa -Kubudisi ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
nesiphetho ezisezingeni elihle -Ukungakahlelwa kuhle ngikho ngesihloko.
komqondo. ngokudluleleko. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho okwenza ukulandelana -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
Ilimi, iphimbo nesitayela kuhleleke kuhle. ukunamathelana kwamaphuzu kwamaphuzu kungezwakali. kwesakhiwo nanyana
okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu awulandeleki. -Kuneemphoso ezinengi zelimi ukulandelana kwamaphuzu.
begodu azwakala kuhle. -lmibono ivezwe beyasekelwa begodu nokusetjenziswa kwelimi -Ilimi elisetjenzisiweko
yezwakala. -Kuneemphoso ezenziwe okunganembiko kwenza umtlolo Iisezingeni eliphasi khulu
10 AMAMAKSI -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa elimini, ekuzwakaleni kwendaba lo ungezwakali. begodu alizwakali.
kwamaphuzu kuhle bekutjengisa -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kanye nekuhlelweni.
ukutjhuja kwengqondo. kwamaphuzu kuhle. -Iingaba zakhiwe kuhle.
IRHERHO LAMAMAKSI 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi akakatloli okukhambelana nombuzo/nokumumethweko begodu sewazitlolela umtlolo nje ongavezi okubuziweko, mtlomelise i-0
kokubili okumumethweko, isakhiwo nelimi.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 16 DBE/Febherbari–Matjhi 2015
NSC – Imemorandamu
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO LO
UMBUZO 10: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
Imileyo mithetjhwana elandelwa batloli bemidlalo nabatlama imitlolo esuselwa ehloko
ukwenzela bona abafundi bayo bakghone ukuyilandela bebayizwisise. Umdlalo
otloleke ngokulandela imileyo wenza abafundi bawo bakghone ukuhlukanisa abadlali
bawo ngokweendima abazidlalako, njengokuthi kuba nomdlali oyikutana, oyimbangi
nohlanganisako. Umdlalo osuke unabadlali abangahlukaniseki ngendlela ababalwe
ngayo ngehla le, umtloli wawo usuke angakaphumeleli ukwethula abadlali bakhe
ngefanelo. Nasiyelela indlela umtloli asethulele abadlali bomdlalo, 'Ibhudango Lami'
ngayo kuyavela bona uMbulawa mdlali oyikutani, uVenter abe mdlali oyimbangi bese
uTjhili kubemdlali ohlanganisako.
Umtloli womdlalo lo usethulele uMbulawa anomraro wokobana alise isikolo
ayokusebenzela uyise eplasini ngombana nakungasinjalo kuzakufanele bona uyise
aqotjhwe. UMbulawa unebhudango lokuba mjameli wamalungelo wabantu begodu
ukuyokusebenza kwakhe eplasini kutjho ukufelela kwalo. UMbulawa uzama
ngamandlakhe woke bona aragele phambili nokufezekisa ibhudango lakhe ngokobana
afunde ngeposo. Ubujamo ahlangabezana nabo eplasini buba siqabo sokuphumelelisa
ibhudango lakhe. Ukusuka lapho simthola alwisana nabo ngokubona bona ubujamobu
ngebenziwa nguVenter ngabomu kodwana esikhundleni sokobana bulunge
buthuwelela buya phambili bekufika lapha uMbulawa abotjhwa khona athweswa
umlandu wokuphehla umguruguru eplasini nokutholakala bona ulilunga lehlangano
yezombanganarha eyabe ivalwe umlomo.
UMbulawa wasinda nakubulawa iimbotjhwa zezombanganarha bewakghona
nokubalekela eBotswana. Nakasuka eBotswana wadlulela e-Angola nekukulapho
agcina athole ithuba lokuphumelelisa ibhudango lakhe khona. Indlela umtloli asithulele
ngayo uMbulawa iyasikhombisa bona umdlali oyikutani. Ngokwemileyo yokwethulwa
kwabadlali kuthiwa umdlali oyikutani uvezwa anomraro begodu azame ngamandlakhe
woke bona awurarulule umraro lowo njengombana sibone uMbulawa enza emdlalweni
lo.
UVenter uvezwe njengomdlali oyimbangi ngombana nguye esimthola ajame endleleni
kaMbulawa yokobana afeze ibhudango lakhe. Ngemva kokulimala kwakaTjhili sithola
uVenter amkatelela bona athumele uMbulawa bona azomsebenzela eplasini naphezu
kobana uTjhili amtjela bona usese sesikolweni begodu unebhudango afuna ukulifeza.
UVenter nakabona bona uMbulawa uba neqhinga lokuphumelelisa ibhudango lakhe
ngokufunda ngeposo simthola angayifikisi ngesikhathi. Ukwenza isiqiniseko sokobana
uMbulawa akaphumelelisi ibhudango lakhe simthola abatjhayisisa lada ukwenzela
bona angatholi isikhathi esaneleko sokufunda. UMbulawa nakathi ulwisana
nobujamobu uVenter umbizela amapholisa bekufika lapha kuthiwa akayokubulawa
khona ngombana alilunga lehlangano yezombanganarha esele yavalwa umlomo,
ngetjhudu uyasinda. Ngemva kobana uMbulawa abalekele eenarheni zangaphandle
sithola UVenter alwisana naye ngokobana amthumele incwadi enesithuthumbisi
kodwana azange imbulale. Ngamaphuzu esele ahlathululiwe la kuyabonakala bona
uVenter uyimbangi kaMbulawa emdlalweni lo.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 17 DBE/Febherbari–Matjhi 2015
NSC – Imemorandamu
UTjhili uvezwe njengomdlali ohlanganisako ngombana ukuze uMbulawa
ayokusebenza eplasini nekukulapho ahlangana khona noVenter kungebanga
lokukhubala kwakhe. UMbulawa wahlangana noVenter ngombana azama ukuvikela
uyise bona angaqotjhwa eplasini. Ukobana uMbulawa ufuna ukufundela ukuba mjameli
wamalungelo wobuntu kwavezwa nguTjhili begodu lokho kwenza bona uVenter
ambeke ilihlo.
Nasiyelela ihlathululo yabadlali engehla le singatjho bona umtloli womdlalo lo
uphumelele ukulandela imileyo yokwethulwa kwabadlali abaqakathekileko nebabumba
umdlalo lo ukwenzela bona wethule ngokuzwakala ummongo-ndaba awuhlosileko.
(Umfundi angahlathulula ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) [25]
NOFANA
UMBUZO 11: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
11.1 UMbulawa wagwetjwa iinyanga ezilithoba (9) kwathi elinye ilutjha lagwetjwa
iinyanga ezilikhomba (7) umuntu ngamunye. (2)
11.2 Labe liwubambele ngesibayeni sezimvu eduze nakwaMabhena. (2)
11.3 - ISihlephulelani.
- ISikakarele. (2)
11.4 - Izehlakalo zomdlalo lo ngezamambala ngombana vele kade bewusebenza
iplasi kuthi nawungasakghoniko usetjenzelwe ngomunye welunga
lomndeni.
- Kuliqiniso bonyana amakhuwa bekagandelela bekatlhorisa abantu
abanzima
- Vele ikhona ihlangano yezepolotiki eyabe ivalwe umlomo.
- Nangambala iimbotjhwa zepolotiki bezetjiwa ziyokubulawelwa lapha
kungazi muntu khona.
- Iye bakhona abantu ababalekela eenarheni ezibomakhelana ngombana
amapholisa wombuso webandlululo afuna babulawe.
- Iye kuliqiniso bona iinsebenzi zesipholisa ezazibandakanyeka ekubulaweni
kwabantu ngokungemthetho zagcina zibalekile nakuza umbuso wentando
yenengi.
(Iimpendulo EZINE kezingehla).
(Nezinye izehlakalo ezinembako zingathathwa). (4)
11.5 Usivezela bona abahlali bemaplasini bebacabanga bona esikomplasi
kuyatlhagwa ngombana kuthengwa nofana kukhokhelwa yoke into/Sele
bajayele ukuphila ngaphasi komtlhago njeke ababoni nanyana sele
bagandelelwa nofana batlhoriswa.
(Nanyana ngiyiphi ipendulo enembako ingathathwa). (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 18 DBE/Febherbari–Matjhi 2015
NSC – Imemorandamu
11.6 Unqophe ukusivezela bona nanyana agcina abalekele eenarheni
zangaphandle kodwana waragela phambili ngokufunda waze wafezekisa
ibhudango lakhe lokuba mjameli wamalungelo wobuntu/Unqophe ukusivezela
bonyana uMbulawa azange alahlele ithawula nakahlangabezana neenqabo/
iinthiyo epilwenakhe, waraga njalo kufikela lapha athola khona lokhu ebe
akufuna.
(Nanyana ngiyiphi ipendulo enembako ingathathwa). (2)
11.7 Liphuzu lokuriyadisa ukufikiswa kweposo/Liphuzu lokuqinisekisa bonyana
abatholi iposo yabo ngesikhathi. (2)
11.8 Kuphikisa umbuso obusako ngombana ufuna bona balahlekelwe maplasabo
nokuthengisa ngephasi labo. (2)
11.9 Ube nomthelela omumbi khulu ngombana ligcine libotjhiwe begodu elinye
lidunyuzwe belabulawa.
(Nanyana ngiyiphi ipendulo enembako nesekelwe kuhle ingathathwa). (2)
11.10 - Iraranweli livezwe lokha uMbulawa ararana nendlela yekambiso
yebandlululo nokugandelelwa kwamalungelo wobuntu.
- Ikambiso yemsebenzini yokunikelwa isikhatjhana esincani sokudla nayo
ilithuwelelisile iraranweli.
- Indlela abahlali beplasini ebe baphatheke ngayo, isib. Nakungasekho
umuntu osebenza iplasi emndenini kufanele uqothwe.
(Amaphuzu AMABILI kangehla). (4)
11.11 Isitjengisa bona umdlali onesibindi/Mdlali ohlakaniphileko/Mdlali
okghodlhelelako. (1)
[25]
NOFANA
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 19 DBE/Febherbari–Matjhi 2015
NSC – Imemorandamu
UMBUZO 12: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
IGRIDI YOKUTSHWAYA I-ESEYI
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko akakasizwisisi kuhle -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa ngokudluleleko. bewasihlathulula ngendlela nemininingwana ayikavezwa azizwakali begodu
-Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ephakathi kodwana yoke. azikanamatheli esihlokweni
kwesihloko: ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. imininingwana ayikavezwa yoke. esinikelweko, kubudisi
Ukungenelela kwesihloko uwathinte woke amaphuzu -Amaphuzu asekelako ukuzilandela nanyana
nokuzwisisa itheksti. amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona -Amaphuzu amanengi asekela nakhambelana nesihloko azikhambeleni nombuzo.
kodwana ayikavezwa yoke imibono akakavezwa ngendlela mancani khulu. -Uhlulekile ukunikela iimpendulo
-Uphendule umbuzo kuhle. begodu ayikasekelwa eyanelisako. ekungizo.
15 AMAMAKSI -Uphendule ngendlela ehle. njengombana bekulindelekile. -Unelwazi elincani khulu -Amaphuzu ambalwa
Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni lomtlolo awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako -Kunobufakazi obutjengisa eliphakathi lomtlolo. -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. bonyana umtlolo uwuzwisisile.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi besakhiwo -Isakhiwo asikathulwa -Kubudisi ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
nesiphetho ezisezingeni elihle -Ukungakahlelwa kuhle ngikho ngesihloko.
komqondo. ngokudluleleko. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho okwenza ukulandelana -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
Ilimi, iphimbo nesitayela kuhleleke kuhle. ukunamathelana kwamaphuzu kwamaphuzu kungezwakali. kwesakhiwo nanyana
okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu awulandeleki. -Kuneemphoso ezinengi zelimi ukulandelana kwamaphuzu.
begodu azwakala kuhle. -lmibono ivezwe beyasekelwa begodu nokusetjenziswa kwelimi -Ilimi elisetjenzisiweko
yezwakala. -Kuneemphoso ezenziwe okunganembiko kwenza umtlolo Iisezingeni eliphasi khulu
10 AMAMAKSI -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa elimini, ekuzwakaleni kwendaba lo ungezwakali. begodu alizwakali.
kwamaphuzu kuhle bekutjengisa -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kanye nekuhlelweni.
ukutjhuja kwengqondo. kwamaphuzu kuhle. -Iingaba zakhiwe kuhle.
IRHERHO LAMAMAKSI 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi akakatloli okukhambelana nombuzo/nokumumethweko begodu sewazitlolela umtlolo nje ongavezi okubuziweko, mtlomelise i-0
kokubili okumumethweko, isakhiwo nelimi.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 20 DBE/Febherbari–Matjhi 2015
NSC – Imemorandamu
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO LO
UMBUZO 12: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
Imileyo mithetjhwana elandelwa batloli bemidlalo nabatlama imitlolo esuselwa ehloko
ukwenzela bona abafundi bayo bakghone ukuyilandela bebayizwisise. Umdlalo
otloleke ngokulandela imileyo wenza abafundi bawo bakghone ukuhlukanisa abadlali
bawo ngokweendima abazidlalako, njengokuthi kuba nomdlali oyikutana, oyimbangi
nohlanganisako. Umdlalo osuke unabadlali abangahlukaniseki ngendlela ebabalwe
ngehla le, umtloli wawo usuke angakaphumeleli ukwethula abadlali bakhe ngefanelo.
Nasiyelela indlela umtloli asethulele abadlali bomdlalo, 'Umbango kaNzunza noManala'
ngayo kuyavela bona uNzunza mdlali oyikutana, uManala abe mdlali oyimbangi bese
uMusi kubemdlali ohlanganisako.
Esingenisweni somdlalo lo sithola uNzunza anomraro wokobana angabuthola njani
ubukhosi ebungasibo bakhe ngokwendabuko. Simthola aluka amano ngokusizwa
ngunina uNanasi bona ararulule umraro anawo lo. Ngetjhudu uyaphumelela kodwana
uqalana nobudisi bokobana uzomthini uManala njengombana amgalaje ubukhosi nje.
Ukuzama ukurarulula lobo budisi simthola abuthelela elinye ihlangothi lesitjhaba
samaNdebele bona sikwazi ukumsiza lokha uManala nakamlwisako. Ngokubona bona
uManala nesitjhaba sakhe banamandla, sithola uNzunza nebutho lakhe babaleka
bangena ihlathi kodwana nakhona lapho uNzunza akaphumeleli ukuqeda umraro
anawo ngombana aManala abaseenthendeni zakhe.
Kuthe nakucima ilanga elinguManala, uNzunza wacabanga bona umrarwakhe uphelile
kodwana azange kube njalo ngombana woke amabambela wendodana kaManala,
uNcagu aragela phambili nokumgijimisa. Esitlhorini somdlalo lo sithola bona uNzunza
uyaphumelela ukuthumba unamrhali ngokusizwa nguNaNgubokazi. Ukusinda
kwakaNzunza bona angabulawa bekufike esiphethweni somdlalo lo ngokhunye nakho
okufakazela bona mbala umdlali oyikutani womdlalo lo.
UManala wethulwe njengembangi ngombana nguye obegade abangisana noNzunza
unamrhali. Nguye owenze bona uNzunza angabi nokuphumula nanyana sele
aphumelele ukuthola lokho akufanako, okungunamrhali. Nanyana uManala angazange
aphile isikhathi eside kodwana isitjhaba sakhe, njengekosi yamaNdebele
ngokomthetho, sisithola simlwela ukuya phambili bekuba sekugcineni. Lokhu kuvezwa
magama kaNcagu nakathi ufuna ukubuyiselela uyise osele amathambo amhlophe.
Nasiyelela ikulumo kaNcagu le kuyasikhanyela bona umbango abakiwo lo soloko
wathonywa nguManala.
Umdlali ovezwe njengehlanganisa yikosi uMusi ngombana ukuze uNzunza noManala
bagijimisane kangaka kungebanga lobutjhwapha bakhe. UMusi wenza isenzo
esingakhambisani nekambiso yesitjhaba samaNdebele sokudlulisa ubukhosi. UMusi
uhlanganise uNzunza noManala ngokobana adlulisele unamrhali kozomelama
ngemsitheleni esikhundleni sokobana alise iinduna zakhe kube ngizo ezimdlulisako
ngemva kobana yena ahlongakele. Ukulayezela kwakaMusi bona uManala akeze
azokuthatha unamrhali ayedwa ngamasa ngikho okunikele uNzunza ithuba lokobana
aphumelele ukuthatha unamrhali. Nangathana uMusi ulandele ikambiso efaneleko
yokudlulisa unamrhali, obukhosi esitjhabeni samaNdebele, bengeze umbango lo ube
khona. Isenzo sakaMusi emdlalweni lo simveza njengomdlali ohlanganisako.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 21 DBE/Febherbari–Matjhi 2015
NSC – Imemorandamu
Nasiyelela ihlathululo yabadlali engehla le singatjho bona umtloli womdlalo lo
uphumelele ukulandela imileyo yokwethula abadlali abaqakathekileko. UNzunza,
njengomdlali oyikutani simthola aphila bekuba sesiphethweni somdlalo lo. UManala,
njengomdlali oyimbangi uthi nakahlongakalako uba nabajameleli bese uMusi,
njengomdlali oyihlanganisa umlilo awuphembileko uvuthe bekuba sekugcineni.
(Umfundi angahlathulula ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25]
NOFANA
UMBUZO 13: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
13.1 Unqophise kuManala. (1)
13.2 Ubangiswa unamrhali. (1)
13.3 Imlambo. (1)
13.4 KukoQoli. (1)
13.5 13.5.1 UNgendu udlale indima ngokobana athathe iindaba zamadoda
ebezikhulunywa ebandla ayozitjela uNanasi, ongunina kaNzunza. (2)
13.5.2 UNanasi udlale indima ngokobana ahlohlozele bekalukise uNzunza
amano bona ayokuthatha unamrhali kuyise ngobukirikitjani. (2)
13.6 Ligama elithi, 'Amahlabanahlubule' begodu lisuselwa esigeni sokobana
bekathi nakabulala amaNzunza awahlubulise maqanzi ngaphambi kobana
awahlabe ngemikhonto. (2)
13.7 Imumethe umqondo wokobana bazazitjela bona uSele angeze abahlula kanti
bayazikhohlisa.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela kodwana ibe nommongo
wokuzikhohlisa). (2)
13.8 Kungebanga lokobana aphethe unamrhali, yeke ibandleli lazi bona
iNgwenyama yingwenyama ngonamrhali. (2)
13.9 Liqiniso ngombana ikosi uMusi yanikela aManala itjhwalo lokuzuma nekwathi
nakuthoma ukuliwa walisebenzisela ukuzuma ngalo uNzunza
namabuthwakhe. (2)
13.10 UManala uthulwe amdlali onganandaba neendaba zobukhosi begodu
ozithandela ubuzimba kodwana onamandla asabekako. Umnqopho womtloli
kukobana uNzunza akwazi ukumphamba amthathele ubukhosi bakhe bese
kusuka umbango lo kodwana abe namandla wokulwisana noNzunza bekufike
lapha umdlalo lo uveza tjhatjhalazi ummongo-ndaba wawo, esingathi
kuhlukana kwesitjhaba samaNdebele abe ziintjhaba ezimbili njengombana
sibona namhlanje. (4)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 22 DBE/Febherbari–Matjhi 2015
NSC – Imemorandamu
13.11 Bengingathumela iingijimi ekosini uNcagu ziyomtjela bona angisalwi begodu
ngizimisele nokubuyisela unamrhali engamthathela uyise uManala
ngobukirikitjani, njeke ngibawa bona angilibalele njengomntwana
womnakwethu.
(Nanyana ngiyiphi ipendulo ezwakalako izakwamukelwa). (2)
13.12 Ngiyavumelana nesitatimendesi. Bekulindeleke ukuthi amabutho kaManala
nakathola uNzunza ambulale kanye namabuthwakhe bese athatha unamrhali
kodwana esikhundleni salokho sithola uNcagu akhalima amabuthwakhe bona
angabulali uNzunza namabuthwakhe. Simthola amukela uMthise amenza
indlovukazi yakhe, akhohlwa ngonamrhali. (3)
[25]
IMITLOMELO YESIGABA C: 25
INANI LOKE: 80
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe
Study this subject
Recommended for this subject

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 1 NSC Supplementary 2015 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 3 NSC Supplementary 2015 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2015 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC Supplementary 2018 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC Supplementary 2017 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC Supplementary 2016 Memo
More from Grade 12 isiNdebele HL

Annual teaching plan
Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023 24

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 P1 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 P2 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 P3 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2024 Question Paper

Question paper