Skip to content

isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC Supplementary 2018 Memo

MemorandumisiNdebele HLGrade 12201835 pages

Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 memorandum from the NSC Supplementary Exam 2018, 35 pages. Read online or download the free PDF.

Free to read online, no sign-up needed

Answer online

Loading document…

Loading document…

NSC Supplementary Exam 2018

Questions in this paper

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE IGREYIDI 12 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL) IPHEPHA LESIBILI (P2) FEBHERBARI/MATJHI 2018 IMEMORANDAMU IMITLOMELO: 80 Imemorandamu le inamakhasi ama-35. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 2 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC – Imemorandamu UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA 1. Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akakafaneli aphendule umbuzo omude nomfitjhani ngencwadi eyodwa.) 2. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi – 4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo eziboniweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela. 3. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani newokuthoma omude bese ulisa elandelako. (Nangabe umfundi uphendule imibuzo yomi – 4 tshwaya umbuzo wokuthoma ngaphasi kwesigaba ngasinye.) 4. Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo elindelekileko bese yesibili kungelindelekileko tshwaya yokuthoma yesibili ungayitjheja (Ungayitshwaya). 5. Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni lemibuzo, tshwaya ngendlela imemorandamu inonjorwe ngayo. 6. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/ emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise. 7. Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide) Nangabe inani lamagama asetjenzisiweko e-eseyini mancani, ungamjezisi umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide khulu tshwaya kufikela enanini elibekiweko lamagama. (Tjheja: sebenzisa igridi yokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela.) 8. Imibuzo emifitjhani Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule ipendulwakhe akangajeziswa. 9. YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono, liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi, mbono omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle nofana sisenzo esimbi azinikelwa umtlomelo kodwana kutlonyeliswa isekelo kwaphela (IMITLOMELO YOKE NGEYOKUSEKELA). Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 3 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC – Imemorandamu ISIGABA A: IINKONDLO UMBUZO 1: 'IIMBONGO ZEPILO' – TN Mahamba Ummongondaba ngilokho imbongi ekhuluma ngakho ekondlweni. Ekondlweni le imbongi isitjela ngokuqakatheka kwepilo emuntwini nokobana ipilo ikhona koke nje ephasina. Iinthombe-ngqondo zibunjwa magama aletha ukufanisa nokulinganisa into enye nenye. Amagama aziinthombe-ngqondo aletha iinthombe emkhumbulweni waloyo ofundako. Imbongi isebenzise iinthombe-ngqondo ezilandelako ukuveza tjhatjhalazi ummongondaba lo:  Uyindlalifa yalo > Isingathekiso > Imbongi ingathekisa ipilo nendlalifa yephasi okuhlathulula bona ipilo ilawula zoke izinto ephasini.  Langa lokungaboni okusepepeneneni > Itshimo > Imbongi itshima ilanga lokuphuma komphefumulo womuntu enyameni bona aliboni izinto ezingakafihleki.  Ngubo egubuzes' iphasi njengogubudu > Isifaniso > Imbongi ihlathulula bona ipilo ikhona ebantwini, eembandaneni neentjalweni okutjho bona yoke into ephilako ephasini inayo ipilo nanyana ingabonwa ngamehlo/Imbongi ifanisa ububanzi bepilo nayengamele koke okuphilako ephasini nesikhumba sakagubudu esifihla ihloko kagubudu lokha nakabona abantu.  Ulidondolo lehliziyo > Isingathekiso > Imbongi ingathekisa ipilo nedondolo lehliziyo okutjho bona ukuba khona kwepilo kwenza ihliziyo ikghone ukupompa iingazi.  Ungumakhamba ananya njengenwabu > Isifaniso > Imbongi ifanisa indlela umuntu akhula ngayo eengabeni ezihlukeneko zepilo nokobana izinto epilweni ziza kancanikancani.  Ubuye ungabuyi > Isivumangokuphika > Imbongi iyavuma bona ipilo nayincengwako iyakghona bona ibuye kodwana kesinye isikhathi ingabuyi.  Nawukhumbul' ekhen' ungoyela safuthi > Isenzasamuntu > Imbongi isebenzisa ipilo njengomuntu onomkhumbulo wokukhumbula ekhabo bese uyakhamba angasabuya. Lokho kuhlathulula bona umphefumulo nasele uphumile angekhe isabuyela emuntwni aphile godu.  Pilo, uyigezi ekhamba kujame tsi > Isingathekiso > Imbongi ingathekisa ukuphuma komphefumulo emuntwini nokukhamba kwegezi bese kuba nzima. Ngaphandle kwepilo akusanamkhanyo obonakalako, nabaseleko bazifumana sele basebumnyameni.  Uthanda abakuthandako nabakuzondako > Mqondophikisana > Imbongi isebenzise amagama anemiqondo ephikisanako ukuveza bona ipilo ayikhambi ngokobana ithanda bani nofana izonda bani. Ipilo ayikhethululi. Indlela iinthombe-ngqondo ezisetjenziswe bezahlathululwa ngayo ziwuveza tjhatjhalazi ummongondaba wekondlo le bona ipilo iqakatheke kangangani emuntwini nokobana ipilo siyithola kikho koke okuphilako okusephasini. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) [10] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 4 DBE/Febherbari–Matjhi 2018 NSC – Imemorandamu ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMBUZO OMUDE WEKONDLO (10 IMITLOMELO) UMBUZO 1: 'IIMBONGO ZEPILO' – TN Mahamba Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli OKUMUNYETHWEKO 6–7 4–5 3 2 0–1 -Umfundi uhlathulule isihloko -Umfundi utjengise -lsihloko usizwisise -Isihloko akakasizwisisi -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwekondlo: ngokungeneleleko begodu ukuzwisisa isihloko. bewasihlathulula ngendlela kuhle. azizwakali begodu Ukungenelela kokunikelwa uwathinte woke amaphuzu -limpendulo pheze ephakathi. Imininingwana -Ubuyelele amaphuzu azikanamatheli esihlokweni kwamaphuzu azwakalako, ukusekela kanye nelwazi amayelana nekondlo. ziyakhambelana nesihloko. ayikavezwa yoke. kezinye iindawo uveze esinikelweko, kubudisi lekondlo. -Uphendule ngendlela ehle -lmibono esekelweko ikhona -Amaphuzu amanengi namaphuzu angafunekiko. ukuzilandela ngombana khulu. Kunamaphuzu kodwana ayikavezwa yoke asekela imibono -Akakatloli amaphuzu azikhambelani nombuzo. 7 IMITLOMELO amanengi asekelwe begodu ayikasekelwa akakavezwa ngendlela azwakalako/Amaphuzu -Uhlulekile ukunikela ngokunemba begodu njengombana eyanelisako. Unelwazi awatlolileko akakasekelwa iimpendulo ekungizo. anqotjhiswe ekondlweni. bekulindelekile. elisezingeni eliphasi kuhle bekwazwakala. -Amaphuzu ambalwa -Ikondlo uyizwisise kuhle -Kunobufakazi obutjengisa lekondlo. -Akayazi kuhle ikondlo Ie. awanikeleko akakasekelwa. khulu. bonyana uyayizwisisa -Umfundi ikondlo akayazi ikondlo. kuhle. ISAKHIWO NELIMI 3 2 1 -Umtlolo unesakhiwo esihle -Umtlolo unesakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -lkondlo ayikethulwa -Kubudisi ukutjho bonyana Isakhiwo, ukulandelana khulukhulu nokusekelwa nokusekelwa kwemibono besakhiwo sekondlo. ngefanelo. kukhulunywe kwamaphuzu kanye nokwethulwa: Ukuzwakala kwemibono okulandelekako. okulandelekako. -Ikondlo ayinakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako ngesihloko. kwelimi kanye nokuzwakala -Isingeniso, isiphetho -lsingeniso, isiphetho ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi kwamaphuzu. neengaba kuhleleke kuhle neengaba kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo khulu. -lmibono iyazwakala ayilandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana 3 IMITLOMELO -lmibono iyazwakala beyisekelwe kuhle. -Kuneemphoso ezenziwe -Kuneemphoso ezinengi kwamaphuzu. beyisekelwe kuhle khulu. -Ilimi, ukuzwakala elimini, ekuzwakaleni zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu kwekondlo kanye nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. nekuhlelweni kodwana okunganembiko kwenza begodu alizwakali. kuhle kutjengisa ukutjhuja iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. kwengqondo. IRHERHO LAMAMAKSI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/ mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 5 DBE/Febherbari–Matjhi 2018 NSC – Imemorandamu UMBUZO 2: 'BUZA KUNEMBEZA' – TM Mthimunye 2.1  Umlomo.  Ilimu.  Izandla. (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (2) 2.2  Endimeni le imbongi ibuza bona ingabe umuntu uyakhulumisana nakhelene nabo na?  Endimeni le imbongi ibuza bona ingabe umuntu ubasukelelani abantu ababulale banganandaba naye.  Endimeni le imbongi ibuza bona basiwaphi/babulawelani abantu abangakenzi litho. (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (2) 2.3 Indima le imumethe umqondo wokobana umuntu angabakhohlisa abantu ngalokho akukhuluma ngomlomakhe kodwana ukobana khuyini okungaphakathi kwakhe kwazi yena nehliziywakhe kwaphela. (2) 2.4 Ngicabanga bona imbongi ibuyelele amagama la emaswapheleni wenye nenye indima yekondlo le ukugandelela bona omunye nomunye umuntu akahlale azibuza ngaso soke isikhathi bona kungebanga lani enza izinto ezimbi kabanye abantu ekubeni kukhona okuhle angakwenza/Imbongi ibuyelele amagama la ukugandelela ukobana kungebanga lani umuntu enza izinto ezimbi kabanye abantu kwazi umuntu ophila ngaphakathi kwakhe/kwazi yena nehliziywakhe. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 2.5 Ekondlweni le imbongi izwakalisa ummoya wokudana. Imbongi idaniswa yindlela abantu abenza izinto ezimbi neziphambene nentando kaSokulunga ngayo ephasinapha. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele ummoya wokudana.) (2) [10] UMBUZO 3: 'THANDO' – TN Mahamba 3.1 3.1.1 Werobhelela elimnandi tle! (1) 3.1.2 Engqondwenami kuhlez' isithombe sakho. (1) 3.2 Isizathu esenze bona imbongi ingasebenzisi itshwayo ekugcineni komuda wobu-8 wekondlo le kukobana umqondo omunyethwe mumuda lo udlulela emudeni we-9/Isizathu kukobana umuda lo uvulekile. (2) 3.3 Imbongi isebenzise ibuyelelamqondo ngomnqopho wokugandelela bona okwenza ithande isithandwa saywesi akusizizinto eziphathekako esinazo kodwana yenziwe bubuntu bayo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 6 DBE/Febherbari–Matjhi 2018 NSC – Imemorandamu 3.4 Ikondlo le ikhuluma ngethando imbongi elizwako ngesithandwa sayo, ithando elingakadzimeleli ezintweni eziphathekako kodwana elidzimelele phezu kobuntu baso. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 3.5  Ekondlweni le imbongi igandelela indlela ethanda ngayo isithandwa sayo, nekuyinto ehle ukuthanda umuntu begodu kuyatjho bona angeze yamenzela izinto ezimbi/Angeze yahlukana naye nekuyinto efunekako ebantwini abazibophelele ngokuthandana.  Ekondlweni le imbongi igandelela indlela ethanda ngayo isithandwa sayo nekuyinto engaba nobungozi ukuthanda umuntu khulu ngombana nakungenzeka bona yena angasakuthandi ungagcina ngokuzibulala nofana ubulale yena nekuyinto engafunekiko. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) [10] UMBUZO 4: 'IBALA NGELAKHO' – TN Mahamba 4.1 - Isithiyeleli/Isezura. (1) - Ivumelwano-phakathi/Unomotopoyiya. (1) 4.2 Mumuntu omuhle/Mumuntu owakheke kuhle/Mumuntu obumbeke kuhle. (1) 4.3 Endimeni le imbongi isitjela ngendlela abantu bembaji ababuka ngayo umuntu wengubo lokha nakukhona abakufunako kuye. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) 4.4 Ngicabanga bona umuntu ekukhulunywa ngaye ekondlweni le mumuntu wengubo ngombana emudeni woku-1 kusetjenziswe amagama alingisa itjhada elenziwa manyathelo avamise ukumbathwa babantu bengubo/ Imbongi emudeni we-9 isebenzise amagama athi; 'umuhle mntwanomuntu' nekumagama avamise ukusetjenziswa nakubukwa umuntu wengubo. (2) 4.5 Ngomuda lo imbongi inqophe bona nawumumuntu wengubo ufanele uzibethe isifuba/Uzikhakhazise ngobuntazana bakho uZimu akuphe bona. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 4.6 Emudeni lo imbongi iphumelele ukusebenzisa isitjhwesi ukusihlathululela bona abantu bembaji bathi bangakuthola lokho abakufunako emuntwini wengubo bese bayakhamba, bamtjhiye anjalo/Imbongi iphumelele ukusisebenzisa isitjhwesi ukusihlathululela bona abantu bembaji bangathola ithuba lokuya nomuntu wengubo emsemeni bayakhamba badlulele phambili. (2) [10] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 7 DBE/Febherbari–Matjhi 2018 NSC – Imemorandamu UMBUZO 5: UMONA – MS Ntuli 5.1  Iinyawo.  Ihloko.  Ihliziyo. (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (2) 5.2 Ivumelwano-yeqa. (1) 5.3 Umuntu onomona akadzimeleli entweni eyodwa/Uyatjhugutjhuguluka/Akahlali endaweni eyodwa. (Nanyana ngiyiphi ipendulo ezwakalako izakwamukelwa.) (1) 5.4 Umuda lo umumethe umqondo wokobana umuntu onomona ufelelisa abanye abantu ngokubathathela izinto zabo nabalinga ukuphumelela/Umuntu onomona uliya ipumelelo yabanye abantu. (Nanyana ngiyiphi ipendulo ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 5.5 Imbongi ingathekise umona nesirhulurhulu ngombana isirhulurhulu sikhamba ebusuku asibonakali kanti nomona ungaphakathi komuntu awubonakali. (Nanyana ngiyiphi ipendulo ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 5.6 Ikondlo le izwakala inommoya wokudana nozele ukunina umona. Imbongi ihlathulula ubumbi obenziwa mumuntu onomona kabanye abantu, ukuzifihla kwawo ebantwini ngokuzenza kwanga uyabuka kanti ihliziyo yakhe izele umona nokhunye. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela.) (2) [10] IMITLOMELO YESIGABA A: 30 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 8 DBE/Febherbari–Matjhi 2018 NSC – Imemorandamu ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO) UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela 12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso kungezwakali. -Ilimi elisetjenzisweko 10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza umtlolo lo ungezwakali. IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/ akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/ mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 9 DBE/Febherbari–Matjhi 2018 NSC – Imemorandamu ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO INOVELA UMBUZO 6 (UMBUZO OMUDE) MBALA NGUBABA – PB Skhosana Ingemuva lomlingisi bunjalo bomlingisi nofana indlela umlingisi akhule ngayo. Ngamanye amagama sisuke sitjheje indlela umlingisi umtloli asuke amethule ngayo ngehlangothini lobuntu bakhe/indlela abunjwe ngayo, njengokuthi unobuntu nofana akanabuntu, uyatlhaga nofana udla izambana leponde, uhlakaniphile nofana usidlhayela, ufundile nofana akakafundi, njll. Isizinda sifaka hlangana indawo umlingisi ahlala kiyo, isikhathi somlando esimthola avezwe ngaphasi kwaso nesikopilo nofana ikolelo yabantu ahlala hlangana nabo. Ummongondaba kube ngilokho umtloli asuke akhuluma ngakho enovelini ayitlolileko. Emitlolweni eminengi kubonakele bona abatloli abanengi batlola ngemimongondaba ekhambisana nelingemuva nesizinda sabalingisi babo. Ummongondaba wenovela le kutjhayisana kwekambiso yesintu neyesikhuwa ngokwabiwa kwelifa lomuntu ongasekho. Enovelini le umtloli usivezele uMavela amlingisi oyikutani. Nasitjheja ingemuva lakaMavela sithola bona umumuntu onekani, otlhagako kanti anjalo nje uthanda izinto eziphambili nokubukwa. Ukobana uMavela unekani sikubone ngokobana abhalele uyise lokha nagade amkhuthaza bona akafunde azokwazi ukuzijamela ngomuso. Ukobana uMavela umumuntu ozitlhagelako ubonakele ngokuhlala emkhukhwini, abhalelwe kukwakha nofana ukuthenga indlu eSoshanguve lapho kade akhe khona. Ngemva kokuhlongakala kwakayise simthole sele kumumuntu ofuna ukuthengisa inani elithileko leenkomo ezitjhiywe nguyise ukwenzela bona akghone ukuthenga ikoloyi khona abantu bazambuka bona uyindoda enezinto zayo. Nasiyelela indlela ihlathululo yangemuva elivezwa mtloli ngomlingisi onguMavela kuyabonakala bona lidlale indima eqakathekileko kummongondaba wenovela le. Ikani kaMavela ngiyo eyenze bona alwisane nesifiso esenziwa nguyise sokobana ilifa alitjhiyileko lidliwe ngefundo. Umtloli usivezele yena angakhambisani nendaba yokobana abuyele esikolweni kodwana kumumuntu ofuna ukudla ilifa lakayise ngesikhundla sakhe sokuba lizibulo. Nangathana uMavela bekungasuye umuntu othanda ipilo ephezulu bengeze azitshwenya ngokobana alwisane nesifiso sakayisesi ngombana gade azazihlalela nomndenakhe ekhabo eMadlangeni bese ilifa lakayise ulidla nonina emalini ekwathiwa izakulethelwa unina qobe kuyinyanga. Ukuthanda kwakhe izinto nokuthanda kwakhe ukubukwa ngikho okumenze bona afune ukuthengisa iinkomo zakayise khona azakuthola imali yokuthenga ikoloyi. Isizinda sendawo, sesikhathi nesesikopilo uMavela esimthola ngaphasi kwazo ziyakhambisana nommongondaba wenovela le. UMavela mumuntu okhulele eMadlangeni kwathi bona athathe wayokuhlala eSoshanguve. Njengombana uyise angasekho nje ukateleleka bona athuthe eSoshanguve abuyele eMadlangeni. Ipilo yeSoshanguve iyarhaba ngombana ngeyesigoga kanti yeMadlangeni ibuthaka ngombana ngeyemaplasini, njeke uMavela uzifumana akatelelekile bona athole ikoloyi khona ipilwakhe izakutjhuguluka ibe msinya njengombana gade sele ajayele nanyana sele abuyele eMadlangeni nje. Ngehlangothini lesikhathi sithola uMavela adzimelele esikhathini sakade sokobana ilifa alithole ngesikhundla sakhe sokuba lizibulo bese urarha ikambiso yesikhathi sagadesi yokwabiwa kwelifa ngombana ingakhambisani nengemuva lakhe. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 10 DBE/Febherbari–Matjhi 2018 NSC – Imemorandamu Ngehlathululo engehla le singatjho bona umtloli wenovela le uphumelele ukusebenzisa ingemuva lomlingisi wayo oyikutani ukuphumelelisa ummongondaba awuhlosileko ngayo. Ingemuva lakaMavela lenze bona kube nokutjhayisana kwesizinda esethulwa mtloli enovelini le begodu lokho kube nomthelela omkhulu ekubunjweni kommongondaba wenovela le okukutjhayisana phakathi kwekambiso yesintu neyesikhuwa yokwabiwa kwelifa lomuntu ongasekho. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) [25] UMBUZO 7 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) MBALA NGUBABA – PB Skhosana 7.1  Uphumule ukungenelwa mamanzi izulu nalinako.  Uphumule ukungenelwa mumoya ngebanga leentunja emkhukhwinabo.  Uphumule amakhaza ebekabasahlela ebusika. (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (2) 7.2 UMavela unetjhada kanti uBongwe ubanganalo ngombana uNaMtshweni uyatjho bona uBongwe wabatjela bona akafuni itjhada emzinakhe. (2) 7.3  Kukobana uyamazi uBongwe bona ubamumuntu othanda ukukhuluma ngomthetho. (1)  Kukobana mhlana alwa noMavela kokugcina wamuzwa amtjela bona boke abentwabakhe bazasifeza isifiso sakhe. (1) 7.4 Isizathu kukobana isifiswesi babefanele basifundele uNaMtshweni owayengeze akghona ukubalandelela ngerhodlweni ngombana angakahlubulisi abentwabakhe iinzilo. (2) 7.5 UMavela watjela umkakhe bona uthenge isibayibayi sekoloyi esizokulethwa nasele baseMadlangeni ngombana uyise ubatjhiyele ilifa yena nabentwana bakwabo. (2) 7.6 C/R22 900,00. (2) 7.7  UMavela isifiswesi usiphikisa ngebanga lokungakholwa ngeqiniso bona senziwa nguyise ngombana begade amazi uyise bona umumuntu osaziko isintu nosawahloniphako amasiko, njeke angeze asebenza bese athi nakalalako athi abentwabakhe bangadli ilifa lakhe.  UMavela isifiswesi usiphikisa ngabomu uyalemuka bona mbala satloliswa nguyise, njeke usiphikisa ngombana abona bona simrarhela ngaphandle. (2) 7.8 Isenzwesi siveza uDladla amumuntu olikholwa, onezwelo nozwisisa ubujamo uNaMtshweni akibo bokuhlongakalelwa nguyise labentwabakhe. (2) 7.9 Ngicabanga bona umnqopho womtloli wokuriyadisa aboDladla kukobana uMavela athole isikhathi esaneleko sokweba iinkomo zakaBongwe ukwenzela bona inovela le ikghone ukuragela phambili beyiyokufika kummongondaba awuhlosileko. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 11 DBE/Febherbari–Matjhi 2018 NSC – Imemorandamu 7.10 Umukghwa lo usivezela bona umumuntu onesibindi nozidelako nakakwatileko ngombana ngemva kobana sele abonile bona uSkhosana akasenzi ngendlela ebavumelana ngayo uyazidela bona nangabe amapholisa lawo ayabopha njengokutjho kwabo angamane ambophe kube kanye. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 7.11 Isenzo sakaBongwe sokuhlela ukwabiwa kwelifa lakhe ngendlela yesikhuwa sisitjela bona bekamumuntu ohlakaniphileko nosele anelemuko bona ifundo iqakathekile, njeke bekafuna abentwabakhe bathole ilifa eliyifundo nengeze balithathelwa mumuntu. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 7.12  Ngiyazwelana naye ngombana phezu kweenkomo ebesele zithengisiwe yena azange athole litho/Ngiyazwelana naye ngombana bekathi uyazizamela ngebanga lokubona bona selamdala, njeke angeze asakghona ukubuyela esikolweni njengokutjho kwesifiso sakayise.  Angizwelani naye ngombana lisela, njeke ufanele abotjhwe khona nabanye abantu bazakufunda bona nawebako uyokuphelela ejele/Angizwelani naye ngombana uzenzile, kwakhe bekufanele aziphilele ipilwakhe njengombana gade avele ayiphila ahlukane nokweba ifuyo kayise nangabe uzibona bona selamdala angeze asakghona ukubuyela esikolweni. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 7.13 Isiphetho senovela le ngehlangothini lomndeni wakwaBongwe kube siphetho- phekghu/Isiphetho esingakalindeleki, bewungakalindeli bona uMavela angaba hlangana namasela ebe iinkomo zakaBongwe ngombana umazi ayokufuna amatorho ngePitori. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele bona isiphetho-phekghu/Isiphetho esingakalindeleki.) (1) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 12 DBE/Febherbari–Matjhi 2018 NSC – Imemorandamu ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO) UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela 12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso kungezwakali. -Ilimi elisetjenzisweko 10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza umtlolo lo ungezwakali. IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/ akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/ mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelimi-- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 13 DBE/Febherbari–Matjhi 2018 NSC – Imemorandamu UMBUZO 8 (UMBUZO OMUDE) UKHOLIWE – N Skosana Ingemuva lomlingisi bunjalo bomlingisi nofana indlela umlingisi akhule ngayo. Ngamanye amagama sisuke sitjheje indlela umlingisi umtloli asuke amethule ngayo ngehlangothini lobuntu bakhe/indlela abunjwe ngayo, njengokuthi unobuntu nofana akanabuntu, uyatlhaga nofana udla izambana leponde, uhlakaniphile nofana usidlhayela, ufundile nofana akakafundi, njll. Isizinda sifaka hlangana indawo umlingisi ahlala kiyo, isikhathi somlando esimthola avezwe ngaphasi kwaso nesikopilo nofana ikolelo yabantu ahlala hlangana nabo. Ummongondaba kube ngilokho umtloli asuke akhuluma ngakho enovelini ayitlolileko. Emitlolweni eminengi kubonakele bona abatloli abanengi batlola ngemimongondaba ekhambisana nelingemuva nesizinda sabalingisi babo. Enovelini le umtloli usethulele ummongondaba wokobana ukuba nefihlo ngaphakathi komtjhado akukalungi ngombana nayithoma ukukutjhisa ikwenzisa izinto ezimbi. Umtloli usebenzise umlingisi onguKholiwe ukusivezela ummongondaba lo. Enovelini le umtloli usivezele ingemuva lakaKholiwe kumntazana omuhle, ohlakaniphileko, othanda ifundo nozaziko bona ufunani epilweni. Ukobana uKholiwe mntazana omuhle kubonakala ngokobana pheze boke abalingisi abababantu abaduna enovelini le bebanesifiso sokungatjhada naye. Hlangana nabo singabala uZondani, uNgendu noSipho. UKholiwe uvezwe amlingisi ohlakaniphileko ngombana waphumelela ibanga lakhe letjhumi ngamalengiso bewayokufunda ezikweni lefundo ephakemeko eVista nekukulapho enza khona ibizelo lobutitjhere. Ukusuka lapho umtloli usivezela yena kumfundisi esikolweni iMbalenhle, nekusikolo esisendaweni akhulela kiyo. Ukobana uKholiwe umlingisi ozaziko bona ufunani epilweni sikubona ngokobana hlangana namasokana ebekamsoma abalwe ngehla la nalinye aliqomako alikho. Utitjhere uNgendu wazama ukumthenga ngemali kodwana lokho azange kutjho litho kuKholiwe. UZondani naye wazama ukuncenga uKholiwe ngokobana amtjele bona amakhuwakhe amthengele indlu kanokutjho eWhite City kodwana azange ayengeke. Umtloli usethulele uKholiwe kumntazana okhulele eVlaklaagte 2 nekuyindawo esisabelo begodu indlela esimthola aphila ngayo iyakhambisana nendawo yekhabo le. Ngehlangothini lesikhathi singatjho bona kusikhathi sanje ngombana njengawo woke umuntu ophila esikhathini sagadesi uKholiwe ungene isikolo bewadlulela nezikweni eliphakemeko lezefundo wayokufundela ibizelo lobutitjhere. Abalingisi benovela le bamakholwa. UKholiwe naye, njengegama lakhe ulikholwa ngombana kizo zoke iindawo umtloli amveze kizo simthola azibandakanya endlini kaSomnini kanti neenkulumo zakhe ezinengi zifaka uSomnini phakathi. Ingemuva lakaKholiwe nesizinda aphile ngaphasi kwaso zibe nomthelela omkhulu kummongondaba obalwe ngehla wenovela le. Nasitjheja iphuzu lokobana umtloli usivezele yena amlingisi ohlakaniphileko nozaziko bona ufunani epilweni kummongondaba wenovela le kuyavela lokho. Vele uKholiwe bekafuna bona ngathana abantu bangathola iqiniso lokobana yena azange athandana noZondani njengombana abantu babegade bacabanga kodwana iqiniswelo azange livele. Ukungaveli kweqinisweli ngikho okumenze bona agcine athethe isiqunto sokobana azibulale. UKholiwe bekumlingisi ongayengekiko ngombana uMuzi wathi bona ambone bona kunento emdlako wazama ukumyenga bona amtjele bona udliwa yini kodwana azange ayengeke. Njengomuntu olikholwa uKholiwe wazibona njengomuntu ongazange Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 14 DBE/Febherbari–Matjhi 2018 NSC – Imemorandamu athembeke phambi kwakaSomnini nemyeninakhe uMuzi, njeke wabona bona kungcono azithathe umphefumulo kube kanye. Nasitjheja indlela ekuhlathululwe ngayo eengabeni ezingehlezi kuyabonakala bona ingemuva nesizinda esizithola uKholiwe aphila ngaphasi kwazo zidlale indima eqakathekileko kummongondaba wenovela le. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). [25] UMBUZO 9 (UMBUZO ONEMIBUZO EMFITJHANI) UKHOLIWE – N Skosana 9.1  NguThemba.  NguDan.  NguVusi. (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (2) 9.2 Ikulumo kamalume kaKholiwe yayisithi uMuzi amphathe kuhle uKholiwe, angatlhagi nanyana sele asemzinakhe ngombana watlhaga khulu nakasakhulako. (2) 9.3 Ithumba ekukhulunywa ngalo yifihlo uKholiwe anayo ngendlela akhula ngayo nefaka hlangana ukuzibulala kwakaZondani. (2) 9.4 Unobangela wokobana uKholiwe aye emzini kaSipho kwabe kukuyombawa bona uSipho ayokutjela uMuzi ngendaba kaZondani ngombana yena abhalelwa kumtjela. (2) 9.5 Umlayezo wetjumayelo kaMfundisi uMahlangu bewuthi kuneendlela ezinengi zokwenza izinto ezithandwa babantu kodwana umphumela wazo awubi muhle. (2) 9.6 Liqiniso ngombana naphezu kwemirarokazi engaka ahlangabezana nayo epilwenakhe kodwana waphumelela eemfundweni zakhe zezikweni eliphezulu bewaba ngutitjhere wesifundo sezoMlando esikolweni iMbalenhle nekusikolo afunda kiso. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 9.7 UZondani wazizwa kwanga iphasi liyamphelela ngombana besele abeke ithemba lakhe kuKholiwe azitjele bona uzakuvuma ukutjhada naye ngemva kobana avumile ukuzokuvakatjha esondweni labo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela kodwana kuvele ummongo osependulweni engehla le.) (2) 9.8 UZondani watjela uKholiwe bona ufa nje kungebanga lakhe phambi kweenhlobo zakhe ezabe zizomhlola esibhedlela kodwana azange ahlathulule isizathu sokobana kubayini atjho njalo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela kodwana kuvele ummongo osependulweni engehla le.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 15 DBE/Febherbari–Matjhi 2018 NSC – Imemorandamu 9.9 Ngicabanga bona ukungafiki ngesikhathi kwencwadi le kuzokuletha umphumela omumbi khulu ngombana umndeni kaZondani angeze wazi bona uzibulaleleni, uzokucabanga bona uzibulele ngebanga lokobana uKholiwe abhale ukumqoma. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela kodwana kuvele ummongo osependulweni engehla le.) (2) 9.10 Isizathu esisenza bona sibe nesiqiniseko sokobana unina kaKholiwe naye bekazi bona umntwanakhe akanamlandu ngokuzibulala kwakaZondani kukobana yena noKholiwe bebavulelana iimfuba, batjelana koke, njeke bekangazange amtjele bona sekunesokana ahlekisana nalo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela kodwana kuvele ummongo osependulweni engehla le.) (2) 9.11 Ngiyavumelana nesitatimendesi ngombana enovelini le kunalapha umtloli asitjela khona bona ngaphambi kobana uZondani ahlongakale watlola incwadi eyayihlathulula ngokuzibulala kwakhe wayinikela uThembi olinesi elaliseduze kwakhe bona ayidlulisele kunina kodwana uThembi azange amnikele unina kaZondani incwadi leyo. Ngiyaphikisana nesitatimendesi ngombana nawusebenza ngabantu, khulukhulu abagulako angeze wathathela ehloko koke abakutjhoko ngebanga lokobana basuke bangasi semikhumbulwenabo epheleleko. Ngokutjhiwo yinovela le ukobana uThembi olinesi azange anikela unina kaZondani incwadi ababemthume bona ayidlulise, lokho bekungenziwa baphathi besibhedlela ingasi inesi. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele ummongo osependulweni engehla le.) (2) 9.12  Isiqunto sakayise kaKholiwe sokobana angasaragela phambili nokubhadela iindleko zakhe zesikolo asamukeleki ngombana njengombelethakhe kumsebenzakhe bona ambhadelele ngaphandle kokuqala ubujamo akibo ikani nakazimiseleko ngokuragela phambili nokufunda.  Isiqunto sakayise kaKholiwe sokobana angasaragela phambili nokubhadela iindleko zakhe zesikolo siyamukeleka ngombana njengombelethi unalo ilungelo lokungasabhadeleli umntwanakhe nakambona enza izinto eziphume endleleni nezingenza bona agcine abhadelela amahala, umntwana agcine angakaziqedi neemfundo zakhezo ngonobangela wokungaziphathi kuhle kwakhe. (Umfundii angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 9.13 UKholiwe bekungakafaneli bona azehlulele bekufike lapha azikhupha khona umphefumulo ngombana yena noZimu wakhe amthandazako bebalazi iqiniso/ Yena nonembezakhe bebalazi iqiniso lokobana azange athandane noZondani njengombana abantu basitjho. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 16 DBE/Febherbari–Matjhi 2018 NSC – Imemorandamu ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO) UMBUZO 10: UBONAKELE – M Sikosana Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela 12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso kungezwakali. -Ilimi elisetjenzisweko 10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza umtlolo lo ungezwakali. IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/ mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi. itjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelimi-- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 17 DBE/Febherbari–Matjhi 2018 NSC – Imemorandamu UMBUZO 10 (UMBUZO OMUDE) UBONAKELE – M Sikosana Ingemuva lomlingisi bunjalo bomlingisi nofana indlela umlingisi akhule ngayo. Ngamanye amagama sisuke sitjheje indlela umlingisi umtloli asuke amethule ngayo ngehlangothini lobuntu bakhe/indlela abunjwe ngayo, njengokuthi unobuntu nofana akanabuntu, uyatlhaga nofana udla izambana leponde, uhlakaniphile nofana usidlhayela, ufundile nofana akakafundi, njll. Isizinda sifaka hlangana indawo umlingisi ahlala kiyo, isikhathi somlando esimthola ngaphasi kwaso nesikopilo nofana ikolelo yabantu ahlala hlangana nabo. Ummongondaba kube ngilokho umtloli asuke akhuluma ngakho enovelini ayitlolileko. Emitlolweni eminengi kubonakele bona abatloli abanengi batlola ngemimongondaba ekhambisana nelingemuva nesizinda sabalingisi babo. Enovelini le umtloli usethulele ummongondaba wokutlhoriswa kwabentwana nokugcina sele kubenza bahlale eendleleni ngonobangela wokubaleka emakhaya bayokufuna ipilo engcono. Umtloli usebenzise uBonakele ukusivezela ummongondaba lo. Enovelini le umtloli usebenzise ingemuva lakaBonakele kumntwana olalelako nohloniphako. Umntwana osithandako isikolo kodwana ngokutlhoriswa kwakhe ngumanakhe obengasafuni bona uBonakele adlale nabangani bakhe nekuyinto eyamenza bona afune ukukhamba kwabo. Uyise uMahlangu akhange abe alinge ukurarulula umraro kaBonakele nanyana sele amtjela. Ipilo egade ayiphila ekhabapha ngiyo eyagcina imbalekisile wayokufika eBenoni. Umtloli usivezela uBonakele sele aselokitjhini leBenoni, eDaveyton alala nemahlathini ngombana alinga ukubalekela ubujamo bokutlhoriswa ngebanga lokutjhiywa ngumma ombelethako. Ukobana uBonakele uzimisele ukutjhiya ipilo yokutlhoriswa sivezelwa yena sele ahlala kwaNomzana uMbuyiseli nokwaba ngokwesikhatjhana ngombana abentwana bakhona bamleyela amala nekusisehlakalo esamenza bona aphume kwaMbuyiseli aragele phambili ngekhambo lakhe lokuyokufuna ipilo engcono. Wathola umsebenzi kelinye iplasi kodwana nawo wawulisa ngemva kwesikhathi ngombana angakaneliseki emmoyeni, asafuna unina nepilo engcono kunale ebekayiphila. Umtloli usethulela indawo yeSiyabuswa kuyindawo esisabelo nekhambisana nepilo yakhe uBonakele. IDaveyton yona yindawo esigoga nepilo yakhona iyagijima. Ukobana uBonakele ufuna ipilo engcono simthola athengisa amahabhula. Usuka lapho uhlanganyela naboKiller uba mbethi weendubulo nogcina sele ambethi weendubulo ophambili nozenzele igama ebantwini ngokuhlula abosaziwako kezeendubulo abanjengabo-George, D.D Bush naboFalakhona. Wabesele arhola bewakghona nokuzibhadelela ikamuru kwaMthimunye kanti nabentwana bakwaMthimunye besele bamhlonipha kungasafani nangesikhathi sakade la bebamdelela khona. Uswaphelise ngokuthumba unongorwana waba yikutani kezeendubulo. Ingemuva lakaBonakele nesizinda aphile ngaphasi kwazo zibe nomthelela omkhulu kummongondaba obalwe ngehla wenovela le. Nasitjheja iphuzu lokobana umtloli usivezele yena amlingisi olalelako, ohloniphako nozifunela ipilo engcono kummongondaba kuyavela lokho bona ngathana ufumana unina babuyele babe mndeni bese uNaSilombo akhambe abuyele kwakhe. UBonakele ulinge ngamandlakhe woke ukuzifumanela ipilo engcono nenokuthula. Nasitjheja indlela ekuhlathululwe ngayo eengabeni ezingehlezi kuyabonakala bona ingemuva nesizinda esizithola uBonakele aphile ngaphasi kwazo zidlale indima eqakathekileko kummongondaba wenovela le. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 18 DBE/Febherbari–Matjhi 2018 NSC – Imemorandamu UMBUZO 11 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) UBONAKELE – M Sikosana 11.1 Isizathu kukobana uBonakele ubaleke ekhabo ngebanga lokutlhoriswa ngumanakhe uNaSilombo. (1) 11.2 UBonakele wabongelela uyise uMahlangu ngendlela eyakara umtjhayeli neyamenza wabona bona uBonakele uhlakaniphile/Wabongelela uyise uMahlangu nekuyinto eyakara umtjhayeli. (2) 11.3 NguSponono noNduku. (2) 11.4 Kukobana uBonakele wayemntwana oziphethe kuhle, olalelako nonehlonipho. (2) 11.5 UMahlangu wakhumbula bona uNaMndebele bekumfazi ohloniphako, owaziko umuzakhe noyaziko indoda. (1) 11.6 UKiller wambona bona unamandla ngesikhathi asilwa naboNduku, njeke wambawa bona akhe azozibandula nabo endaweni yabo lapha bebazibandulela ukubetha iindubulo khona. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 11.7 Akusilo iqiniso ngombana akusibo boke abentwana abatlhoriswako abagcina ngokuhlala eendleleni, uBonakele azange ahlale endleleni ipilwakhe yoke kodwana wakghona ukuzifunela ipilo engcono naphezu kobana bekatlhoriswa asese mncani. (2) 11.8 Umukghwa lo wamsiza ngokobana akghone ukubona bona ukuthengisela umntwana obekafuna ihabhula kumenzele imali/Lokha nasele azithomele irhwebo lokuthengisa ngesitetjhini wakghona ukubona bona abamthengeli ngombana angakahlambi wabese uthoma ukuhlamba njalo ekuseni ngaphambi kobana ayokuthengisa (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 11.9 UBonakele nakafika eDaveyton walinga ngamandlakhe woke ukobana athole imali yokuziphilisa wagcina sele athengisa amahabhula kanti abentwana abahlala eendleleni eSewula Afrika bona akunalitho abalenzako ukwenza ngcono amaphilwabo kodwana kunalokho babhema iindakamizwa kanti abanye babo bayeba. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 11.10 Ihloso yomtloli bekukukobana uBonakele angahlali isikhathi eside kwaMbuyiseli bekakhohlwe ngalokho okumsuse eSiyabuswa kwamfikisa kilendawo okukufuna unina nepilo engcono enganakutlhoriswa. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 19 DBE/Febherbari–Matjhi 2018 NSC – Imemorandamu 11.11 Ngicabanga bona ukwala kwakhokhu kumveza amumuntu othanda ikambiso yesintu nosihloniphako isikhundla sakhe sokuba ngumma/Ngicabanga bona ukwala kwakhokhu kumveza amumuntu angakabukhohlwa ubujamo bakhe nekambiso yalapha abuya khona ngeSiyabuswa. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 11.12  Iye, ngiyazwelana naye ngombana ubujamo nasele bunje kuba buhlungu emuntwini woke bekuphele namavunda ogade umbambele wona.  Awa, angizwelani naye ngombana umzenzi akalilelwa. UNaSilombo bekanganafundiso ehle emntwanenakhe, angamkhalimi eentweni ezimbi ebegade azenza. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 11.13 Ngicabanga bona lokhu kusitjela ukobana nawumumuntu ungazitjeli bona nawuzwisa omunye umuntu ubuhlungu lokho angeze kwenzeka kuwe. UNaSilombo wazitjela bona uBonakele angeze asabuya kodwana urarwa msana ojame phambi kwakhe nosele amkhulu begodu anesithunzi ngalindlela/Ngicabanga bona lokhu kusitjela bona ipilo ilivilo, ithatha ongaphezulu imuse ngaphasi ijike ithathe ongaphasi imuse ngaphezulu, njeke kufanele singaphathi abanye abantu makghwakghwa ngombana ingatjhuguluka nanyana kukunini. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 11.14 Umma weengazi mgogodlha wepilo yomunye nomunye umntwana, yeke ukutlhogeka kwakhe kwenza bona umntwana angalitholi ithando elaneleko nelifaneleko nekungamenza agcine sele ayolifuna kezinye iindawo ezingaba nobungozi epilwenakhe. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 20 DBE/Febherbari–Matjhi 2018 NSC – Imemorandamu ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO) UMBUZO 12: IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO – ET Mampokoro 'ILITJE LEMILINGO' – CN Sangweni Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela iimpendulo 12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. Kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso kungezwakali. -Ilimi elisetjenzisweko 10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza umtlolo lo ungezwakali. IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/ akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelimi- - (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 21 DBE/Febherbari–Matjhi 2018 NSC – Imemorandamu UBUKGHWARI BOMLOMO IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO – ET Mampokoro UMBUZO 12 (UMBUZO OMUDE) 'ILITJE LEMILINGO' – CM Sangweni Iinolwana ziindatjana ezazicocwa bogogo nofana bobamkhulu ekadeni bazicocela iinzukulwana zabo. Umnqopho omkhulu wokucocwa kweenolwana kwakukufundisa nokuyelelisa iinzukulwanezi ngobujamo obuthileko obubonakala hlangana nabantu. Ngamanye amagama inolwana ikhuluma ngezehlakalo nofana ngobujamo obubokakala benzeka hlangana nabantu. Inolwana yesihloko esithi, 'ILITJE LEMILINGO' izwakala kuyinolwana eqaliswe ebujameni bagadesi obubonakala busenzeka hlangana nabantu benarha yeSewula Afrika le. Ngalokho singatjho bona inolwana le ngeyagadesi nanyana umtlami wayo ayithome ngokobana athi emandulo. Indaba ekhulunyiswa enolwaneni le kuthiwa yenzeka ephasini elalinothe kwamambala kangangokuthi wawungatjala nanyana ngisiphi isitjalo simile. Nasitjheja ubujamo bezulu benarha yeSewula Afrika le buvumela nanyana ngisiphi isitjalo. Akukho isitjalo esingamiliko enarheni le. Enolwaneni le kuthiwa abantu ababehlala kilendawo babebamavila bangafuni ukuzenzela ngombana bathembele elitjeni elikhulweli elalibanikela woke umhlobo wokudla abawufunako. Nasiyelela ubujamo babantu benarha yeSewula Afrika le buyafana nalobu obukhulunyiswa enolwaneni ngombana nabo bamavila, bathembele embusweni bona ubenzele pheze zoke izinto simahla. Abantu benarha yeSewula Afrika le abafuni ukusikima bazenzele kodwana yoke into bafuna ngathana umbuso uyabenzela bese bona bahlala phasi bathabalale. Ilitje elikhulu elikhulunyiswa enolwaneni le lingathekiswe nombuso wenarha yeSewula Afrika le. Kuthiwa ilitjeli umuntu wayethi nakabawa ukudla limnikele. Kuthiwa abantu babejama imijeje emide bazokubawa ukudla elitjeneli. Ubujamobu singabufanisa nobujamo obubonakala enarheni le ngamalanga wokurholwa kweemali zesondlo, zemindende, zeembonelelo zabaphila nokukhubazeka nezeentandani. Abantu bajama imijeje emide eentetjhini zokwamukela balindele bona umbuso ubanikele iimalezo. Okutjhejekako kukobana abantu abanengi abathola imali le akusi kukobana angeze bakghona ukwenza eminye imisetjenzana abangaziphilisa ngayo kodwana basuke baphethwe buvila kuhle kwabantu abakhulunyiswa enolwaneni le. Kuthiwa ilitjeli lathi nalibona bona abantwaba sebandile baba banengi khulu kangangokobana angeze lisakghona ukubondla boke lacabanga ukubanikela imbewu yomhlobo woke wokudla khona bazazitjalela bona ngokwabo. Lokho azange kubahlalele kuhle abantu. Isenzo selitjesi sakhombisa ukungasabi namsebenzi kibo nokungasabahloniphi. Bathatha isiqunto sokobana baligede bayolirhohlomisela ngemrhobeni. Ngaphambi kobana kuvunyelanwe kwaba neempikiswano ezinengi ezazikhambisana neentshele phakathi. Isehlakalwesi siyafana nokwenziwa babantu benarha le. Umbuso ukhuthaza abantu bona ababuyele emasimini bayokulima bese wona uzabasiza ngeentlhabagelo zokulima ezifana neentregere bese ubanikela neembewu kodwana abantu abayingeni leyo. Esikhundleni sokobana benze lokho bakhetha ukuzabalazela umbuso lokha nawubhalelwa kubondla ngonobangela wokwanda kwabantu esele baphila ngemali yesondlo neyemindende. Iimfene ezikhulunyiswa enolwaneni ekuthiwa zathatha imbewu zayitjala zingathekiswe nabantu bokufika enarheni le. Abantu bokufika ngibo esele babonakala basebenza eendaweni ezinengi nesele babonakala bazivulele amarhwebo ukudlula abantu benarha yeSewula Afrika le. Abanye babantu benarha le sebaphenduke iinsebenzi zabantu bokufika. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 22 DBE/Febherbari–Matjhi 2018 NSC – Imemorandamu Nasiyelela okutjhiwo yinolwana le singatjho bona umtlami wayo uyitlame ngokuyisusela ebujameni obubonakala enarheni le kanti nezenzo zabalingisi bayo ziyafana nezenzo ezenziwa babantu benarha yeSewula Afrika le. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) [25] UMBUZO 13 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) 13.1 'ISINGHONGHOYILO SEZINJA' – CM Sangweni 13.1.1 Imidlwana. (1) 13.1.2  Izinja ezimapholisa zinghonghoyila ngokobana zinikelwa inyama evuthiweko ekubeni zona zidla inyama ehlaza.  Izinja ezimapholisa zikhanjiswa isikhathi eside zingaboni imindeni yazo.  Izinja ezimapholisa nazigijimisa abantu zingena emarharheni athusako, emirhobeni eneenyoka nenamanzi. (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (2) 13.1.3 Isizathu esinikelwa ngilezizinja ngesokobana nawulipholisa lenja elisebenzela kude uphenduka inja enganamuzi. (1) 13.1.4 Isitjhaba sakoNja sasinomkhutjana wokobana qobe inyezi nayizeleko izinja ziqale phezulu zibethe umkhulungwani. (2) 13.1.5 (a) Ngicabanga bona umtlami wenolwana le unikele uBhova isikhundla sokuba yikosi yesitjhaba sakoNja ngombana ubhova kuyinja ekulu ukuzidlula zoke izinja begodu uyasabeka. (2) (b) Ngicabanga bona umtlami wenolwana le unikele uBraki isikhundla sokuba mkhulumeli wezinja ezimapholisa ngombana abantu abafitjhani bavamisile ukukhulumela safuthi/Ngombana izinja ezincani zivamisile bona zihlale zikhonkotha. (2) 13.1.6 Izinja ezimapholisa zikghona ukunukelela bezithole nakunesithuthumbisi, isidakamizwa nanyana nakunomuntu osaphilako ovaleleke ngaphasi kwehlabathi nanyana ngaphasi kwezinto. (2) 13.1.7  Kuliqiniso nanamhlanje kusenzeka bona inyezi nayizeleko izinja zibethe umkhulungwani.  Kuliqiniso nanamhlanje amapholisa asasebenzisa izinja lokha nakagijimisa iingebengu.  Kuliqiso nanje izinja zisasatjwa/Akekho umuntu ongajamelana nenja nasele ikwatile ifuna ukumluma. (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (2) 13.1.8 Umlayezo esiwethulelwa yinolwana le ngothi amapholisa asebenza ngaphasi kobujamo obuyingozi ngombana esikhathini esinengi aqalana neengebengu eziphethe iingidi/Umlayezo esiwufumana enolwaneni le ngothi nanyana umsebenzi wokuba lipholisa uyingozi kangaka kodwana ungcono sekunokobana ungasebenzi. (Umfundi angaveza wakhe umalayezo ozwakalako.) (1) KANYE Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 23 DBE/Febherbari–Matjhi 2018 NSC – Imemorandamu 13.2 KWAMHLANGA – D Mabhena 13.2.1 Ebusuku ugeja ngamalerhe/ngamalampa. (1) 13.2.2 Indima le isitjela ngobuhle bendawo yaKwaMhlanga obubangelwa (2) yimvelo. 13.2.3  Lirhwala.  Sisenzasamuntu/Sisenzamuntu. (YINYE ipendulo kezingenzasi.) (1) 13.2.4 Imbongi inqophe ukusitjela bona imilambo ebhode indawo yaKwaMhlanga ubunengi bayo akusimilambo enamanzi akhambako nanetjhada, okutjho bona imadamu esikhundleni sokobana ibe milambo. (2) 13.2.5 Ngicabanga bona imbongi ingathekisa indawo yaKwaMhlanga neNgwenyama ngombana iKwaMhlanga ithathwa njengomzimkhulu wenarha yakwaNdebele. (2) 13.2.6 Imbongi iphumelele ukusebenzisa isithombe-ngqondo sesenzasamuntu ekondlweni le ukulonga indlela indawo yaKwaMhlanga iyihle, ihlonitjhwa nebusa ngayo. (Umfudi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele isithombe-ngqondo sesenzasamuntu nokulongwa kwendawo yaKwaMhlanga.) (2) [25] IMITLOMELO YESIGABA B: 25 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 24 DBE/Febherbari–Matjhi 2018 NSC – Imemorandamu ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI EMDLALO (25 IMITLOMELO) UMBUZO 14: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela 12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi kwamaphuzu 10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali. kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/ akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/ mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelimi- - (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 25 DBE/Febherbari–Matjhi 2018 NSC – Imemorandamu UMBUZO 14 (UMBUZO OMUDE) IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni Ikulumo-pendulwano kulokha abadlali nabahlangeneko bakhuluma umlomo nomlomo ngendaba ethileko ngendlela yokuphendulana. Kanengi ikulumo-pendulwano isivezela ubujamo babadlali kanti begodu isilethela imisikinyeko nezenzeko hlangana nabadlali. Ngemva kwekulumo-pendulwano abadlali baba nabakwenzako okuba mphumela wekulumabo. Imiphumela yeenkulumo-pendulwano lezi ilamana bekufike lapha ibumbana khona bekube nomphumela othileko. Kilomtlolo sizokuqala iinkulumo- pendulwano nezenzeko esingathi ngezomdlali oqakathekileko ezisisa kilokhu esingathi mphumela emdlalweni lo wesihloko esithi, Ibhudango lami. Ekuthomeni komdlalo kuba nekulumo-pendulwano phakathi koMbulawa nababelethi bakhe ngendaba yokutholakala komuntu ozokusebenzela uTjhili iplasi njengombana yena akhubele nje. Ikulumo le ilethwe yikulumo-pendulwano eyaba khona phakathi kwakaMathumbu noTjhili ngokutlhogeka komuntu omsebenzela iplasi. UMathumbu ubetha phasi ngenyawo bona uTjhili athole umuntu ozomsebenzela. Isenzeko esilandela iinkulumo-pendulwanezi kukobana uMbulawa azwelane nababelethi bakhe azwisise nemiraro abaqalene nayo ngokobana avume ukulisa isikolo semini ayokusebenzela uyise iplasi begodu aragele phambili nokufunda ngeposo ngombana lokho kuzomenza bona akghone ukuphumelelisa ibhudango lakhe lokuba mjameli wamalungelo wobuntu. Sifumana uMbulawa aba nekulumo-pendulwano nelutjha ngebanga leenghonghoyilo abanazo. Ilutjha likhulumisa isikhathi samadina ekuthiwa sifitjhani khulu, ukutjhayisa kwabo ebusuku nokwenza bona bangakghoni ukufunda ngombana basuka badiniwe nokufika kweposo ngemva kwesikhathi okubenza baliyeke eemfundweni zabo. Bayatjho nokobana uMathumbu bakhulumisana naye ngazo iinghonghoyilo zabezi, wenza kwanga uyavumelana nabo kanti ngakelinye ihlangothi uyazi bona angeze aziphendula. Isenzeko esalandela ikulumo-pendulwano le saba kukobana ilutjha linghale umsebenzi lilise iinsebenzi ezibabantu abadala bona zisebenze zizodwa. UMbonani watjela uMathumbu ngesenzo selutjha nokwaswaphelisa ngokobana libizelwe amapholisa kwabotjhwa uMbulawa nedlanzana lelutjha. Ilutjha lakhulumisana neensebenzi ezibabantu abadala ngendaba yesiqunto esithethwe nguMathumbu sokuqotha umfelokazi kababa uMasuku ngombana angasanaye umuntu ozomsebenzela iplasi. Ilutjha lilinga ukuvimbela ukuqothwa kwakamma uMasuku ngokobana libawe iinsebenzi ezibabantu abadala bona zibasekele kunghalwe umsebenzi khona uMathumbu azakubona bona isiqunto sakhesi akusiso. Iinsebenzi ezibabantu abadala ziyalibona iqiniso kodwana zesaba ukukhambisana nelutjha ngombana zisaba bona nazo zizokuqothwa eplasini. Isehlakalo esilandela nofana esivela ngemva kwekulumo-pendulwano le kukobana ilutjha lakatelela iinsebenzi ezibabantu abadala bona zilise ukusebenza ngokuziphosa ngamagade bazehlisa eentregereni kwayiwa kwaMasuku kwayokuhlalwa bufukama. UMathumbu wabiza amapholisa agijimisa ilutjha alibamba. UMbulawa wagijinyiswa wabe wayokufika ngakwabo nekukulapho kwatholakala khona amaphepha wehlangano yezombanganarha esele yavalwa umlomo nokwenza bona uMbulawa athathwe njengevukelambuso. Wavalelwa kodwana wasinda lokha nakubulawa ezinye iimbotjhwa zombanganarha ezibabantu abanzima. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 26 DBE/Febherbari–Matjhi 2018 NSC – Imemorandamu Nasitjheja iinkulumo-pendulwano ezingehlezi kuyabonakala bona angeze kwakghonakala ukuhlukanisa ikulumo-pendulwano nesenzeko nakukhulunywa ngomtlolo omdlalo osuselwa ehloko. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) [25] UMBUZO 15 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni 15.1 Unobangela kutlhogeka komuntu ozokusebenzela umfelokazi kaMasuku iplasi njengombana sele bahlongakele boke abantu ebegade bangasebenza iplasi. (1) 15.2 Uphikisana nelungelo elithi woke umntwana unelungelo lokobana afunde elingaphakathi komThethosisekelo wenarha yeSewula Afrika. (2) 15.3 Ilutjha lathatha igadango lokobana linghale umsebenzi bese likhuphukela kwaMasuku liyokuhlala bufukama. (2) 15.4 Into ebufakazi bokobana uJooste naye uyingcenye yamakhuwa aziimpurelani nanyana angazange abe lilunga leSikakarele kunikela kwakhe aboVenter iinkhali zokulwisana namakhetho wentando yenengi. (2) 15.5 Ummongo wekulumo-pendulwano le kwakukubawa uTjhili bona akhalime indodanakhe, uMbulawa ngaphambi kobana uMathumbu ambizele amapholisa. (1) 15.6 Umrhatjhi uthi kunamakhuwa aziimpurelani namapholisa abotjhweko ngokusebenzisa iinthuthumbisi ngelanga lamakhetho nokobana abantu abenza okuphambene nomthetho ngesikhathi sebandlululo bazokubotjhwa. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 15.7 Ikulumo-pendulwano le isivezela uMbulawa amumuntu ohloniphako nobaziko abantu abadala ngombana nakababizako ubabiza ngabobaba kanti nelimi alisebenzisako likhombisa ukuhlonipha/Isivezela uMbulawa amumuntu onezwelo ngombana kuyezwakala bonyana uzwelana nomndeni wakwaMasuku. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 15.8 Ngicabanga bona zibhaleliswa kukobana sele siside khulu isikhathi ziphila ngaphasi kwegandelelo lakaMathumbu nekuyinto esele ziyijayele neziyamukelileko/Zisaba bona uMathumbu uzaziqotjha eplasini lakhe bese zitlhoga indawo ezingahlala kiyo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 15.9  Liqiniso ngombana ngizo iinsebenzi ezibabantu abatjha ezazilwisana nokuphathwa kumbi nguMathumbu kanti ezibabantu abadala zona zinganamraro ngendlela izinto zenzeka ngayo eplasini.  Akusiliqiniso, uMathumbu yena ngokwakhe ubegade anehliziyo eqinileko vele ngombana bekangafuni ukubona umuntu onzima ahlezi kamnandi eplasini lakhe. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 27 DBE/Febherbari–Matjhi 2018 NSC – Imemorandamu 15.10 Ngicabanga bona esinye isizathu kungaba kukobana bafuna ibhurendi le ibanikele isibindi sokobana lokha nabathoma ukudumuza iimbotjhwezi bangabi nevalo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 15.11 C/wokuthiya isithuthumbisi etatawini lakamakhakhulwararhwe. (2) 15.12  Ngiyayisola indlela uMathumbu aphatha ngayo iinsebenzi zakhe ngombana uzisebenzisa bekube sebusuku, akazinikeli isikhathi esaneleko sokuphumula nofana sokudla begodu ugandelela neensebenzi zakhe ezibabantu abatjha bona zingakghoni ukuragela phambili neemfundo zazo ngokobana afikise iposo lada ngamabomu.  Angiyisoli indlela uMathumbu aphatha ngayo iinsebenzi zeplasini lakhe ngombana naye bekalandela umthetho wombuso webandlululo owawukhona enarheni le, njeke gade angajeziswa nabegade kungezwakala bona iinsebenzi zakhe uziphatha kuhle. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 15.13  Ngicabanga bona bekufanele amhlathululele ngebhudango lakaMbulawa ngombana lokhu bekungenza bona uMathumbu atjhugulule umkhumbulwakhe ngokufuna umuntu ozokusebenza iplasi alise uMbulawa aragele phambili nesikolo.  Ngicabanga bona bekungakafaneli bona amhlathululele ngebhudango lakaMbulawa ngombana uyamazi bona akafuni abantu abahlala simahla eplasini, njeke ibhudango lakaMbulawelo angeze aba nendaba nalo/Ngicabanga bona bekungakafaneli bona amhlathululele ngebhudango lakaMbulawa ngombana lokho bekungenza bona amgandelele ngokudluleleko afune ibhudango lelo lifelele. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 15.14 Esabelwenapha aboTjhili bahlezi kamnandi ngombana bafuye iinkukhu nezimvu begodu simthola arhamula namarhewu, (Umtloli angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 28 DBE/Febherbari–Matjhi 2018 NSC – Imemorandamu ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI EMDLALO (25 IMITLOMELO) UMBUZO 16: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela 12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi kwaaphuzu 10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, zelimi begodu nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi -Ilimi elisetjenzisweko kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza Iisezingeni eliphasi khulu kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. begodu alizwakali. IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/ akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim - (Tlola iumtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 29 DBE/Febherbari–Matjhi 2018 NSC – Imemorandamu UMBUZO 16 (UMBUZO OMUDE) UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni Ikulumo-pendulwano kulokha abadlali nabahlangeneko bakhuluma umlomo nomlomo ngendaba ethileko ngendlela yokuphendulana. Kanengi ikulumo-pendulwano isivezela ubujamo babadlali kanti begodu isilethela imisikinyeko nezenzeko hlangana nabadlali. Ngemva kwekulumo-pendulwano abadlali baba nabakwenzako okuba mphumela wekulumabo. Imiphumela yeenkulumo-pendulwano lezi ilamana bekufike lapha ibumbana khona bekube nomphumela othileko. Kilomtlolo sizokuqala iinkulumo- pendulwano nezenzeko esingathi ngezomdlali oqakathekileko ezisisa kilokhu esingathi mphumela emdlalweni lo wesihloko esithi, 'Umbango kaNzunza noManala'. Emdlalweni lo sizokuthoma ngokuqala ikulumo-pendulwano eyaba phakathi koNzunza nonina uNanasi bese sitjheja isehlakalo nofana isenzeko esimphumela wekulumo- pendulwano le. Ikulumo-pendulwano ehlangana nabadlalaba yabangwa mhlangano owawubizwe yikosi lapha yatjela khona isitjhaba bona ifuna ukunikela uManala unamrhali ngombana ingasanapilo ehle. UNanasi wathi bona ezwe lelo waba nomona ngombana wayefuna bona kube yindodanakhe uNzunza othatha ubukhosi. Simuzwa akhuluma noNzunza bona ufanele avuke emaqandeni, angavumeli ukubuswa nguManala. UNzunza umphendula ngokobana uzakwenzanjani nangabe uyise uthanda uManala kunaye kodwana unina umtjela bona yena uneqhinga. Isehlakalo esilandela ikulumo-pendulwano le ngesokobana uNzunza alandele iqhinga alitjelwe ngunina. UNzunza wakhamba wayokufuna isikhumba sesilwana esinoboya obunengi wasembatha ukwenzela bona uyise athi nakambambako amuzwe anoboya obunengi njengoManala ngombana wabe angasaboni emehlweni. Wayokulala emnyango welawu lakayise njengokutjho kwakanina ukwenzela bona nakuthoma kudabuka ukusa akokodele uyise athathe unamrhali njengombana uyise alayele uManala. Ukusuka lapho sithola ikulumo-pendulwano eyaba phakathi kwakaNzunza noyise uMusi. Ngokuya kwakaMusi bekazitjela bona ukhuluma noManala kanti ukhuluma noNzunza oziphendule uManala. UNzunza utjela uyise bona nguye uManala sele azokuthatha unamrhali njengombana uyise amlayele. Mbala ikosi itjela uNzunza bona akhe atjhidele kuye ambambe amuzwe bona mbala nguye uManala na. UNzunza uyatjhidela ukusuka lapho ikosi imlayela bona ayilethele isikhwama sayo beyikhupha unamrhali inikela uNzunza. Sizwa ikosi itjela uNzunza bona kusukela ngalelo langa nguye ozokubusa isitjhaba sakayise. Sizwa ikosi iswaphelisa ngokobana imyale bona unamrhali lo amphathe kuhle, ameluse naye uzamelusa. Ngemva kwalokho uNzunza uthokoza uyise bewuyamthembisa bona uzakwenza njengombana amyalile. Ngemva kwekulumo le sithola ikulumo kayedwana kaNzunza lapha azikwakwazela khona ngokufumana kwakhe unamrhali. Simthola azibetha isifuba atjho nokobana ukuthoma ngalelo langa uyikosi yesitjhaba samaNdebele. Simuzwa arera iqhinga lokobana kufanele afumane iinduna abuthe nabantu abazamulekelela nange uManala avusa umdlwenga. Simthola ahlela ukubuthelela amadoda azokukhamba nawo emmangweni bayokukhulumisana ngendaba yokuphatha kwakhe unamrhali le. Ngemva kwekulumo kayedwana le simthola aya kunina ayomthokoza ngeqhinga amuphe lona lokobana afumane unamrhali. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 30 DBE/Febherbari–Matjhi 2018 NSC – Imemorandamu Isenzeko esilandela ikulumo kayedwana le ngesokobana uNzunza abuthelele amadoda awatjengise unamrhali abe awatjele bona nguye ikosi yesitjhaba samaNdebele. Ngokwazi bona uManala angeze ayithulele indaba le simthola angena ihlathi nelinye ihlangothi lesitjhaba sakayise bebazilungiselela ukuqalana nelaka lakaManala. Isehlakalweso ngiso esasusa umbango bekwathoma kwathiwa kunesitjhaba samaNdebele wesitjhaba sakaNzunza namaNdebele wesitjhaba sakaManala. Bekube kunamhlanjesi isitjhaba samaNdebele sisahlukaniswe ngaleyondlela. Nasitjheja iinkulumo-pendulwano ezingehlezi kuyabonakala bona angeze kwakghonakala ukuhlukanisa ikulumo-pendulwano nesenzeko nakukhulunywa ngomtlolo omdlalo osuselwa ehloko. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). [25] UMBUZO 17 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni 17.1 Akathembi ngombana uManala bekatjengisa ukungazitjheji izinto eziphathelene nobukhosi/Akathembi ngombana uManala bekahlala aphume ubuzimba nekuyinto ebekayithanda khulu. (2) 17.2 UMbangwa watjela uTjhaba bona akukafuzi bona aqale ikomo ngobujamo beempondo zayo. (2) 17.3 NguNgendu noPengu. (2) 17.4 Ummongo wekulumo kaNanasi kwakukubalabala kobana yena asaphila angeze avumela isitjhaba sibuswe nguManala wakhe umntwana uNzunza akhona. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele ummongo osependulweni engehla le.). (2) 17.5  Wambatha isikhumba senyamazana esinoboya obunengi ukwenzela bona uyise nakamphumbuthako amuzwe anoboya adlumbane bona (1) nguManala.  Walala emnyango kayise uMusi ukwenzela bona kuthi nakubetha (1) isikhathi uyise asilayele uManala abe seduze. 17.6 C/uzozisola. (2) 17.7 Akusilo iqiniso lokobana ikosi uMusi ifuna ukudlulisela unamrhali kuManala ngombana amthanda kodwana umdlulisela kuye ngombana ngokwekambiso yesitjhaba samaNdebele nguye uManala ofanele athathe ubukhosi ngemva kwakhe/UManala uyindodana yangendlukulu yebukhosini, njeke nguye ofanele bona abe yikosi ngemva kokucima kwelanga elinguyise. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 31 DBE/Febherbari–Matjhi 2018 NSC – Imemorandamu 17.8 Ngicabanga bona kungebanga lokobana wayengakatjheji bona uNzunza angamphamba ayokuthatha unamrhali kuyise ngobukiritjani ngombana acabanga bona nasele indaba ikhulunywe nebandla nje woke umuntu uyazi bona nguye ekufanele alame uyise njengekosi yesitjhaba samaNdebele/Ngicabanga bona kungebanga lokobana kungazange kube nomuntu omyelelisako, njengonina bona kungenzeka bamphambe ubukhosi bakhe nange angafiki ngesikhathi uyise ambekele sona. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 17.9 UManala wavuka inja ebovu ngemva kobana uNzunza amthathele unamrhali wamgijimisa ngomnqopho wokobana ambulale bese athathe unamrhali wakhe nekusisenzo esarara abantu ngombana wayebonakala njengomuntu onganandaba nabo ubukhosi. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 17.10 Umnqopho womtloli wokusebenzisa umuntu wengubo ukuqeda umbango hlangana neentjhaba ezimbilezi kusilemukisa bona umuntu wengubo unamandla, kulula bona angatjhugulula umkhumbulo womuntu wembaji njengombana sibone kusenzeka ngoNcagu emdlalweni lo lokha nakatjhugulula umkhumbulwakhe wangasalwa noNzunza ngombana anikelwe uMthise kaTjhangutjhangu bona abe yindlovukazakhe. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 17.11  Iye, uManala bekufanele bona azibethe isifuba ukobana uyikosi yesitjhaba samaNdebele ngombana ngokwesintu nguyewangendlukulu begodu lokho kwafakazelwa nayiNgwenyama uMusi phambi kwesitjhaba soke siphelele. (2) (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) 17.12  Iye, siyakholweka ngombana umtloli uyasitjela bona ikosi beyingasanapilo ehle begodu ingasaboni nemehlweni, njeke ubujam bayobu bayenza bona ingasahlukanisa phakathi koboya ebusesikhunjeni somuntu noboya ebusesikhunjeni senyamazana.  Awa, isenzwesi asikholweki ngombana nanyana umuntu angakhula kangangani nofana abe sebujameni obumbi kangangani bezamaphilo angeze kwenzeka bona abhalelwe kuhlukanisa uboya ebusesikhunjeni somuntu noboya obusesikhunjeni senyamazana, njeke lokhu seliqhinga lomtloli womdlalo lo lokobana umdlalwakhe ukghone ukuragela phambili bewuyokufika kummongondaba awuhlosileko. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 17.13 Bengingenza isiqiniseko sokobana ngibuyela emva ngiyokubetha irhobhe phambi kwekosi/Bengingenza isiqiniseko sokobana ngisiza amabutho kaManala bese ubukhosi bubuyele emuntwini obumfaneleko. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (1) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 32 DBE/Febherbari–Matjhi 2018 NSC – Imemorandamu ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI EMDLALO (25 IMITLOMELO) UMBUZO 18: IFINDO – Sovumani KaZimkhona Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela 12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi kwamaphuzu 10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali. kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/ mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim - (Tlola iumtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 33 DBE/Febherbari–Matjhi 2018 NSC – Imemorandamu UMBUZO 18 (UMBUZO OMUDE) IFINDO – Sovumani KaZimkhona Ikulumo-pendulwano kulokha abadlali nabahlangeneko bakhuluma umlomo nomlomo ngendaba ethileko ngendlela yokuphendulana. Kanengi ikulumo-pendulwano isivezela ubujamo babadlali kanti begodu isilethela imisikinyeko nezenzeko hlangana nabadlali. Ngemva kwekulumo-pendulwano abadlali baba nabakwenzako okuba mphumela wekulumabo. Imiphumela yeenkulumo-pendulwano lezi ilamana bekufike lapha ibumbana khona bekube nomphumela othileko. Kilomtlolo sizokuqala iinkulumo- pendulwano nezenzeko esingathi ngezomdlali oqakathekileko ezisisa kilokhu esingathi mphumela emdlalweni lo wesihloko esithi, 'Ifindo'. Ikulumo-pendulwano yokuthoma esingathi ngenye yeenkulumo-pendulwano eziqakathekileko neyenze bona umdlali onguBalise abe negadango alithathako kulapho sithola khona uBalise akhuluma noLungile khona. Kilekulumo-pendulwano kuvela umraro ebanawo njengomndeni, okumraro wokuba nakho koke okuhle okufiswa babantu abanengi kodwana umntwana do. Umraro lo ngiwo owenza bona umdlali onguBalise asikime ayokufuna isizo ngombana abona bona into le itshwenya umkakhe kangangani. Ngemva kwalekulumo-pendulwano ebe khona phakathi kwakaLungile noBalise sithola umdlali onguBalise afika emsebenzini abawa isizo komunye wabalingani bakhe ngokomsebenzi. Lokhu kusisenzeko esilumathana nalokhu egade bakhuluma ngakho ekhaya, uBalise banoLungile. Ikulumo-pendulwano enye eqakathekileko kilomdlalo ngeyenzeka phakathi kwakaBalise, uLungile noThombeni. Lapha sithola uLungile banoBalise bavakatjhele umphorofidi uThombeni njengombana uBalise ayeleliswa nguHleziphi nakaqeda ukumbikela ngomrarwakhe wokungabi nomntwana. Kilekulumo-pendulwano uBalise banoLungile bayatjelwa bona kuhlekuhle kunefindo elibotjhiweko elenza bona bangatholi abentwana. Umphorofidi ubanikela iiwatjho bewabatjela bona kufuze bazisebenzise bunjani nabazakuba nomntwana. Ikulumo-pendulwano le ilandelwe sisenzeko sokobana uBalise banoLungelo bathome ukusebenzisa iiwatjho zakaThombeni, babe nethemba lokobana sebaphumelele. Lokhu kwenzeka bekube kulapho uNaMalemane akghuthula khona iiwatjhwezi nekuyinto eyenze bona kuqubuke ipi emzini kaBalise banoLungile. Ipi le ngiyo eyenze bona kugcine uyise kaLungile uMnguni sekangenelela naye ngemva kokuthuselwa bona ifihlwakhe izakuvela nange angakhulumisani noLungile lo bona avume ukuyokubonana nenyanga yesintu. Kwamaswaphela, sithola ikulumo-pendulwano phakathi kwakaMnguni banoBalise lapha uMnguni aveza khona ifihlwakhe bona yena uyakholelwa ebezimini begodu nenyangeni uyaya. Kilekulumo-pendulwano sithola uMnguni abawa uBalise bona abase enyangeni banoLungile. UBalise nakaveza bona yena akanamraro kodwana umuntu onomraro nguLungile, uMnguni akabi nekinga yokobana akabizwe uLungile azitjelele yena. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 34 DBE/Febherbari–Matjhi 2018 NSC – Imemorandamu Ngemva kwekulumo-pendulwano eyaba phakathi kwakaBalise noMnguni sibona lokhu ebebakhuluma ngakho sekwenzeka, sebakwaMabhebheja, inyanga kaMnguni. Ukuya kwabo enyangeni le kuyabasiza ngombana iveza kuhle bona ifindweli kuhlekuhle libotjhwe kukobana uLungile uthiyelelwe ngogogwakhe, alo lokho kutjho bonyana uLungile kufuze athombe khona kuzakutjhaphuluka ifindweli. Ukusizeka kwakaLungile banoBalise bekuba kulapho umdlalo lo uphela khona. Nasiyelela ihlathululo enikelwe ngehla yeenkulumo-pendulwano nezenzeko ezilandela iinkulumo-pendulwanezi, kuyabonakala bona ekugcineni ziba nemiphumela ethileko neyenza bona umdlalo ube nalapha uya khona. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) [25] UMBUZO 19 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) IFINDO – Sovumani KaZimkhona 19.1 NgebakwaMsiza. (1) 19.2 Umjameli wezomthetho/Ligcwetha. (1) 19.3 Unobangela wokungaphatheki kuhle kwakaLungile kukobana babhalelwa kukuba nomntwana banendodakwahe uBalise. (2) 19.4  Umphorofidi uzomcatheka.  Umphorofidi uzomphalazisa.  Umphorofidi uzomfutha.  Umphorofidu uzomphathisa iingujana zeewatjho. (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (2) 19.5 Unobangela owenza bona uNaMalemane angazwisisi uMsiza kukobana uMsiza akanamali begodu ubuya ebabelethini abangamaziko uZimu/Udla imali yomntwanakhe ngombana yena angorholi kokuyaphi emsebenzinakhe wobutitjhere. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 19.6 ULungile waphendula uBalise ngokobana kubayini akhuluma iindaba zomzakhe nabanye abantu begodu yena angeze aya emphorofidinapho. (2) 19.7  Iye, imali iyawakha umuzi ngombana yoke into amalanga la ifuna imali, njeke nakunganamali ngekhaya akubi nethando ngombana anikghoni ukuthola izinto enizitlhogako ekugcineni kuba nokuphelelana iiinhliziyo bekufike lapha kutlhalanwa khona.  Awa, imali ayiwakhi umuzi, umuzi wakhiwa lithando nokuzwana kwalabo abathetheneko. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 19.8 Unobangela bekukobana umkaMnguni bekamumuntu omzalwana nophila isikhuwa, yeke indaba yeenyanga akasakholelwa kiyo/Bekasaba bona uNaMalemane bekazamtjhiya athi umleyele amala wokobana ulikholwa. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 35 DBE/Febherbari–Matjhi 2018 NSC – Imemorandamu 19.9 Ikulumo kaMnguni le imumethe umqondo wokobana into nayifaka abezimu phakathi kufuze bona yenziwe ngombana nakungasinjalo kuzakonakala ukuya phambili. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 19.10 Isenzwesi sisivezela uBalise amumuntu onganafihlo, onethemba kabanye abantu nozimisele ukulungisa iindaba zomzakhe ngombana alemuka bona mhlawumbe bengabalisizo emrarweni aqalene nawo lo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 19.11 Umukghwa lo usitjela bona uNaMalemane umumuntu ongayihloniphiko ikambiso yesiNdebele nonyazako ngombana nawumkhwekazi uyawuhlonipha umuzi womntwanakho begodu umhloniphe nomkhwenyanakho. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 19.12  Kusisenzo esingakalungi ngombana ithando ngelabantu ababili begodu nangabe uLungile akanamraro wokobana uBalise ukhuliswe babelethi abangasi bazalwana unina akukafaneli bona amsole, ekufanele akwenze kukobana amsekele.  Kusisenzo esilungileko ngombana njengabantu abatjhadileko bafanele baphile ipilo efanako njengombana kusitjhiwo emtlolweni kaZimu bona abatjhadileko bazaba yinyama eyodwa, njeke uNaMalemane ufanele atshwenyeke ngokobana umntwanakhe atjhade nomuntu okhuliswe babelethi abangasi bazalwana ngoba kungamkhupha endleleni yokukholwa. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 19.13 Umtloli womdlalo lo uphumelele ukusebenzisa umdlali onguNobukakhazi ngombana ngaye sikghone ukubona ihlangothi ebesingalazi lakaMnguni nekungilo elibe sisombululo somraro kaBalise banoLungile/Ngaye sikghonile ukubona bona uMnguni uzenza umzalwana nje kanti ngakelinye ihlangothi ukhamba inyanga begodu lokho kutjhaphulule uLungile bona agcine avumile ukuya enyangeni unina angazi ukwenzela bona umrarwabo uraruluke. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 19.14 Isifundo esisithola emdlalweni lo kukobana nawumumuntu ungowahlonipha amasiko wesikhenu/Isifundo esisithola emdlaweni lo ngesokobana nawumumuntu ungabi nefihlo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako ikani kuzokuvela isifundo esifaneleko.) (1) [25] IMITLOMELO YESIGABA C: 25 INANI LILOKE: 80 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

Study this subject

More from Grade 12 isiNdebele HL

View all