Downloaded from hlayiso.com
NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
IGREYIDI 12
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)
IPHEPHA LESIBILI (P2)
FEBHERBARI/MATJHI 2018
IMEMORANDAMU
IMITLOMELO: 80
Imemorandamu le inamakhasi ama-35.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Skip to contentAll 2018 papers 





View all





isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC Supplementary 2018 Memo
Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 memorandum from the NSC Supplementary Exam 2018, 35 pages. Read online or download the free PDF.
Isindebele Hl · Grade 12 · NSC Supplementary Exam · 2018 · isindebele. Memorandum, 35 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- isiNdebele HL
- Grade
- Grade 12
- Language
- Isindebele
- Document type
- Memorandum
- Year
- 2018
- Exam period
- NSC Supplementary Exam
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 35
- File size
- 643.5 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 35
This exam
NSC Supplementary Exam 2018
- Paper 1Question paperMemo
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Question paperMemo
Questions in this paper
- Question 2Ubukghwari / Literature (Set Works)10 marks
- Question 3Ubukghwari / Literature (Set Works)10 marks
- Question 4Ubukghwari / Literature (Set Works)10 marks
- Question 5Ubukghwari / Literature (Set Works)40 marks
- Question 7Ubukghwari / Literature (Set Works)25 marks
- Question 9Ubukghwari / Literature (Set Works)25 marks
Show all 11 questions
- Question 11Ilimi: izakhiwo neenkambiso / Language Structures and Conventions25 marks
- Question 13.1Ilimi: izakhiwo neenkambiso / Language Structures and Conventions15 marks
- Question 13.2Ilimi: izakhiwo neenkambiso / Language Structures and Conventions10 marks
- Question 17Ubukghwari / Literature (Set Works)25 marks
- Question 19Ubukghwari / Literature (Set Works)25 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 2 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
NSC – Imemorandamu
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA
1. Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko
tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akakafaneli aphendule
umbuzo omude nomfitjhani ngencwadi eyodwa.)
2. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi – 4 ngaphasi kwesigaba A,
(Iinkondlo eziboniweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela.
3. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide
ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani
newokuthoma omude bese ulisa elandelako. (Nangabe umfundi uphendule
imibuzo yomi – 4 tshwaya umbuzo wokuthoma ngaphasi kwesigaba
ngasinye.)
4. Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo
elindelekileko bese yesibili kungelindelekileko tshwaya yokuthoma yesibili
ungayitjheja (Ungayitshwaya).
5. Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni
lemibuzo, tshwaya ngendlela imemorandamu inonjorwe ngayo.
6. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula
elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama
emutjhweni/ emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise.
7. Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide)
Nangabe inani lamagama asetjenzisiweko e-eseyini mancani, ungamjezisi
umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide
khulu tshwaya kufikela enanini elibekiweko lamagama. (Tjheja: sebenzisa
igridi yokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela.)
8. Imibuzo emifitjhani
Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule
ipendulwakhe akangajeziswa.
9. YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono,
liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi,
mbono omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle
nofana sisenzo esimbi azinikelwa umtlomelo kodwana
kutlonyeliswa isekelo kwaphela (IMITLOMELO YOKE
NGEYOKUSEKELA).
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 3 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
NSC – Imemorandamu
ISIGABA A: IINKONDLO
UMBUZO 1: 'IIMBONGO ZEPILO' – TN Mahamba
Ummongondaba ngilokho imbongi ekhuluma ngakho ekondlweni. Ekondlweni le
imbongi isitjela ngokuqakatheka kwepilo emuntwini nokobana ipilo ikhona koke nje
ephasina. Iinthombe-ngqondo zibunjwa magama aletha ukufanisa nokulinganisa into
enye nenye. Amagama aziinthombe-ngqondo aletha iinthombe emkhumbulweni
waloyo ofundako. Imbongi isebenzise iinthombe-ngqondo ezilandelako ukuveza
tjhatjhalazi ummongondaba lo:
Uyindlalifa yalo > Isingathekiso > Imbongi ingathekisa ipilo nendlalifa yephasi
okuhlathulula bona ipilo ilawula zoke izinto ephasini.
Langa lokungaboni okusepepeneneni > Itshimo > Imbongi itshima ilanga
lokuphuma komphefumulo womuntu enyameni bona aliboni izinto ezingakafihleki.
Ngubo egubuzes' iphasi njengogubudu > Isifaniso > Imbongi ihlathulula bona ipilo
ikhona ebantwini, eembandaneni neentjalweni okutjho bona yoke into ephilako
ephasini inayo ipilo nanyana ingabonwa ngamehlo/Imbongi ifanisa ububanzi bepilo
nayengamele koke okuphilako ephasini nesikhumba sakagubudu esifihla ihloko
kagubudu lokha nakabona abantu.
Ulidondolo lehliziyo > Isingathekiso > Imbongi ingathekisa ipilo nedondolo lehliziyo
okutjho bona ukuba khona kwepilo kwenza ihliziyo ikghone ukupompa iingazi.
Ungumakhamba ananya njengenwabu > Isifaniso > Imbongi ifanisa indlela umuntu
akhula ngayo eengabeni ezihlukeneko zepilo nokobana izinto epilweni ziza
kancanikancani.
Ubuye ungabuyi > Isivumangokuphika > Imbongi iyavuma bona ipilo
nayincengwako iyakghona bona ibuye kodwana kesinye isikhathi ingabuyi.
Nawukhumbul' ekhen' ungoyela safuthi > Isenzasamuntu > Imbongi isebenzisa
ipilo njengomuntu onomkhumbulo wokukhumbula ekhabo bese uyakhamba
angasabuya. Lokho kuhlathulula bona umphefumulo nasele uphumile angekhe
isabuyela emuntwni aphile godu.
Pilo, uyigezi ekhamba kujame tsi > Isingathekiso > Imbongi ingathekisa ukuphuma
komphefumulo emuntwini nokukhamba kwegezi bese kuba nzima. Ngaphandle
kwepilo akusanamkhanyo obonakalako, nabaseleko bazifumana sele
basebumnyameni.
Uthanda abakuthandako nabakuzondako > Mqondophikisana > Imbongi
isebenzise amagama anemiqondo ephikisanako ukuveza bona ipilo ayikhambi
ngokobana ithanda bani nofana izonda bani. Ipilo ayikhethululi.
Indlela iinthombe-ngqondo ezisetjenziswe bezahlathululwa ngayo ziwuveza tjhatjhalazi
ummongondaba wekondlo le bona ipilo iqakatheke kangangani emuntwini nokobana
ipilo siyithola kikho koke okuphilako okusephasini.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) [10]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 4 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
NSC – Imemorandamu
ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMBUZO OMUDE WEKONDLO (10 IMITLOMELO)
UMBUZO 1: 'IIMBONGO ZEPILO' – TN Mahamba
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO 6–7 4–5 3 2 0–1
-Umfundi uhlathulule isihloko -Umfundi utjengise -lsihloko usizwisise -Isihloko akakasizwisisi -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwekondlo: ngokungeneleleko begodu ukuzwisisa isihloko. bewasihlathulula ngendlela kuhle. azizwakali begodu
Ukungenelela kokunikelwa
uwathinte woke amaphuzu -limpendulo pheze ephakathi. Imininingwana -Ubuyelele amaphuzu azikanamatheli esihlokweni
kwamaphuzu azwakalako,
ukusekela kanye nelwazi amayelana nekondlo. ziyakhambelana nesihloko. ayikavezwa yoke. kezinye iindawo uveze esinikelweko, kubudisi
lekondlo. -Uphendule ngendlela ehle -lmibono esekelweko ikhona -Amaphuzu amanengi namaphuzu angafunekiko. ukuzilandela ngombana
khulu. Kunamaphuzu kodwana ayikavezwa yoke asekela imibono -Akakatloli amaphuzu azikhambelani nombuzo.
7 IMITLOMELO amanengi asekelwe begodu ayikasekelwa akakavezwa ngendlela azwakalako/Amaphuzu -Uhlulekile ukunikela
ngokunemba begodu njengombana eyanelisako. Unelwazi awatlolileko akakasekelwa iimpendulo ekungizo.
anqotjhiswe ekondlweni. bekulindelekile. elisezingeni eliphasi kuhle bekwazwakala. -Amaphuzu ambalwa
-Ikondlo uyizwisise kuhle -Kunobufakazi obutjengisa lekondlo. -Akayazi kuhle ikondlo Ie. awanikeleko akakasekelwa.
khulu. bonyana uyayizwisisa -Umfundi ikondlo akayazi
ikondlo. kuhle.
ISAKHIWO NELIMI 3 2 1
-Umtlolo unesakhiwo esihle -Umtlolo unesakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -lkondlo ayikethulwa -Kubudisi ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukulandelana khulukhulu nokusekelwa nokusekelwa kwemibono besakhiwo sekondlo. ngefanelo. kukhulunywe
kwamaphuzu kanye
nokwethulwa: Ukuzwakala
kwemibono okulandelekako. okulandelekako. -Ikondlo ayinakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako ngesihloko.
kwelimi kanye nokuzwakala -Isingeniso, isiphetho -lsingeniso, isiphetho ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi
kwamaphuzu. neengaba kuhleleke kuhle neengaba kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo
khulu. -lmibono iyazwakala ayilandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana
3 IMITLOMELO -lmibono iyazwakala beyisekelwe kuhle. -Kuneemphoso ezenziwe -Kuneemphoso ezinengi kwamaphuzu.
beyisekelwe kuhle khulu. -Ilimi, ukuzwakala elimini, ekuzwakaleni zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko
-Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu kwekondlo kanye nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. nekuhlelweni kodwana okunganembiko kwenza begodu alizwakali.
kuhle kutjengisa ukutjhuja iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
kwengqondo.
IRHERHO LAMAMAKSI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba
nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/ mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 5 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
NSC – Imemorandamu
UMBUZO 2: 'BUZA KUNEMBEZA' – TM Mthimunye
2.1 Umlomo.
Ilimu.
Izandla.
(ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (2)
2.2 Endimeni le imbongi ibuza bona ingabe umuntu uyakhulumisana nakhelene
nabo na?
Endimeni le imbongi ibuza bona ingabe umuntu ubasukelelani abantu
ababulale banganandaba naye.
Endimeni le imbongi ibuza bona basiwaphi/babulawelani abantu
abangakenzi litho.
(ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (2)
2.3 Indima le imumethe umqondo wokobana umuntu angabakhohlisa abantu
ngalokho akukhuluma ngomlomakhe kodwana ukobana khuyini okungaphakathi
kwakhe kwazi yena nehliziywakhe kwaphela. (2)
2.4 Ngicabanga bona imbongi ibuyelele amagama la emaswapheleni wenye nenye
indima yekondlo le ukugandelela bona omunye nomunye umuntu akahlale
azibuza ngaso soke isikhathi bona kungebanga lani enza izinto ezimbi kabanye
abantu ekubeni kukhona okuhle angakwenza/Imbongi ibuyelele amagama la
ukugandelela ukobana kungebanga lani umuntu enza izinto ezimbi kabanye
abantu kwazi umuntu ophila ngaphakathi kwakhe/kwazi yena nehliziywakhe.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
2.5 Ekondlweni le imbongi izwakalisa ummoya wokudana. Imbongi idaniswa
yindlela abantu abenza izinto ezimbi neziphambene nentando kaSokulunga
ngayo ephasinapha.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele ummoya
wokudana.) (2)
[10]
UMBUZO 3: 'THANDO' – TN Mahamba
3.1 3.1.1 Werobhelela elimnandi tle! (1)
3.1.2 Engqondwenami kuhlez' isithombe sakho. (1)
3.2 Isizathu esenze bona imbongi ingasebenzisi itshwayo ekugcineni komuda
wobu-8 wekondlo le kukobana umqondo omunyethwe mumuda lo udlulela
emudeni we-9/Isizathu kukobana umuda lo uvulekile. (2)
3.3 Imbongi isebenzise ibuyelelamqondo ngomnqopho wokugandelela bona
okwenza ithande isithandwa saywesi akusizizinto eziphathekako esinazo
kodwana yenziwe bubuntu bayo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 6 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
NSC – Imemorandamu
3.4 Ikondlo le ikhuluma ngethando imbongi elizwako ngesithandwa sayo, ithando
elingakadzimeleli ezintweni eziphathekako kodwana elidzimelele phezu
kobuntu baso.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
3.5 Ekondlweni le imbongi igandelela indlela ethanda ngayo isithandwa sayo,
nekuyinto ehle ukuthanda umuntu begodu kuyatjho bona angeze
yamenzela izinto ezimbi/Angeze yahlukana naye nekuyinto efunekako
ebantwini abazibophelele ngokuthandana.
Ekondlweni le imbongi igandelela indlela ethanda ngayo isithandwa sayo
nekuyinto engaba nobungozi ukuthanda umuntu khulu ngombana
nakungenzeka bona yena angasakuthandi ungagcina ngokuzibulala
nofana ubulale yena nekuyinto engafunekiko.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
[10]
UMBUZO 4: 'IBALA NGELAKHO' – TN Mahamba
4.1 - Isithiyeleli/Isezura. (1)
- Ivumelwano-phakathi/Unomotopoyiya. (1)
4.2 Mumuntu omuhle/Mumuntu owakheke kuhle/Mumuntu obumbeke kuhle. (1)
4.3 Endimeni le imbongi isitjela ngendlela abantu bembaji ababuka ngayo umuntu
wengubo lokha nakukhona abakufunako kuye.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
4.4 Ngicabanga bona umuntu ekukhulunywa ngaye ekondlweni le mumuntu
wengubo ngombana emudeni woku-1 kusetjenziswe amagama alingisa itjhada
elenziwa manyathelo avamise ukumbathwa babantu bengubo/ Imbongi
emudeni we-9 isebenzise amagama athi; 'umuhle mntwanomuntu'
nekumagama avamise ukusetjenziswa nakubukwa umuntu wengubo. (2)
4.5 Ngomuda lo imbongi inqophe bona nawumumuntu wengubo ufanele uzibethe
isifuba/Uzikhakhazise ngobuntazana bakho uZimu akuphe bona.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
4.6 Emudeni lo imbongi iphumelele ukusebenzisa isitjhwesi ukusihlathululela bona
abantu bembaji bathi bangakuthola lokho abakufunako emuntwini wengubo
bese bayakhamba, bamtjhiye anjalo/Imbongi iphumelele ukusisebenzisa
isitjhwesi ukusihlathululela bona abantu bembaji bangathola ithuba lokuya
nomuntu wengubo emsemeni bayakhamba badlulele phambili. (2)
[10]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 7 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
NSC – Imemorandamu
UMBUZO 5: UMONA – MS Ntuli
5.1 Iinyawo.
Ihloko.
Ihliziyo.
(ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (2)
5.2 Ivumelwano-yeqa. (1)
5.3 Umuntu onomona akadzimeleli entweni eyodwa/Uyatjhugutjhuguluka/Akahlali
endaweni eyodwa.
(Nanyana ngiyiphi ipendulo ezwakalako izakwamukelwa.) (1)
5.4 Umuda lo umumethe umqondo wokobana umuntu onomona ufelelisa abanye
abantu ngokubathathela izinto zabo nabalinga ukuphumelela/Umuntu
onomona uliya ipumelelo yabanye abantu.
(Nanyana ngiyiphi ipendulo ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
5.5 Imbongi ingathekise umona nesirhulurhulu ngombana isirhulurhulu sikhamba
ebusuku asibonakali kanti nomona ungaphakathi komuntu awubonakali.
(Nanyana ngiyiphi ipendulo ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
5.6 Ikondlo le izwakala inommoya wokudana nozele ukunina umona. Imbongi
ihlathulula ubumbi obenziwa mumuntu onomona kabanye abantu, ukuzifihla
kwawo ebantwini ngokuzenza kwanga uyabuka kanti ihliziyo yakhe izele
umona nokhunye.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela.) (2)
[10]
IMITLOMELO YESIGABA A: 30
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 8 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
NSC – Imemorandamu
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso kungezwakali. -Ilimi elisetjenzisweko
10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza
umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/ akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana
ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/ mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 9 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
NSC – Imemorandamu
ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO
INOVELA
UMBUZO 6 (UMBUZO OMUDE)
MBALA NGUBABA – PB Skhosana
Ingemuva lomlingisi bunjalo bomlingisi nofana indlela umlingisi akhule ngayo.
Ngamanye amagama sisuke sitjheje indlela umlingisi umtloli asuke amethule ngayo
ngehlangothini lobuntu bakhe/indlela abunjwe ngayo, njengokuthi unobuntu nofana
akanabuntu, uyatlhaga nofana udla izambana leponde, uhlakaniphile nofana
usidlhayela, ufundile nofana akakafundi, njll. Isizinda sifaka hlangana indawo umlingisi
ahlala kiyo, isikhathi somlando esimthola avezwe ngaphasi kwaso nesikopilo nofana
ikolelo yabantu ahlala hlangana nabo. Ummongondaba kube ngilokho umtloli asuke
akhuluma ngakho enovelini ayitlolileko. Emitlolweni eminengi kubonakele bona abatloli
abanengi batlola ngemimongondaba ekhambisana nelingemuva nesizinda sabalingisi
babo.
Ummongondaba wenovela le kutjhayisana kwekambiso yesintu neyesikhuwa
ngokwabiwa kwelifa lomuntu ongasekho. Enovelini le umtloli usivezele uMavela
amlingisi oyikutani. Nasitjheja ingemuva lakaMavela sithola bona umumuntu onekani,
otlhagako kanti anjalo nje uthanda izinto eziphambili nokubukwa. Ukobana uMavela
unekani sikubone ngokobana abhalele uyise lokha nagade amkhuthaza bona
akafunde azokwazi ukuzijamela ngomuso. Ukobana uMavela umumuntu ozitlhagelako
ubonakele ngokuhlala emkhukhwini, abhalelwe kukwakha nofana ukuthenga indlu
eSoshanguve lapho kade akhe khona. Ngemva kokuhlongakala kwakayise simthole
sele kumumuntu ofuna ukuthengisa inani elithileko leenkomo ezitjhiywe nguyise
ukwenzela bona akghone ukuthenga ikoloyi khona abantu bazambuka bona uyindoda
enezinto zayo.
Nasiyelela indlela ihlathululo yangemuva elivezwa mtloli ngomlingisi onguMavela
kuyabonakala bona lidlale indima eqakathekileko kummongondaba wenovela le. Ikani
kaMavela ngiyo eyenze bona alwisane nesifiso esenziwa nguyise sokobana ilifa
alitjhiyileko lidliwe ngefundo. Umtloli usivezele yena angakhambisani nendaba
yokobana abuyele esikolweni kodwana kumumuntu ofuna ukudla ilifa lakayise
ngesikhundla sakhe sokuba lizibulo. Nangathana uMavela bekungasuye umuntu
othanda ipilo ephezulu bengeze azitshwenya ngokobana alwisane nesifiso sakayisesi
ngombana gade azazihlalela nomndenakhe ekhabo eMadlangeni bese ilifa lakayise
ulidla nonina emalini ekwathiwa izakulethelwa unina qobe kuyinyanga. Ukuthanda
kwakhe izinto nokuthanda kwakhe ukubukwa ngikho okumenze bona afune
ukuthengisa iinkomo zakayise khona azakuthola imali yokuthenga ikoloyi.
Isizinda sendawo, sesikhathi nesesikopilo uMavela esimthola ngaphasi kwazo
ziyakhambisana nommongondaba wenovela le. UMavela mumuntu okhulele
eMadlangeni kwathi bona athathe wayokuhlala eSoshanguve. Njengombana uyise
angasekho nje ukateleleka bona athuthe eSoshanguve abuyele eMadlangeni. Ipilo
yeSoshanguve iyarhaba ngombana ngeyesigoga kanti yeMadlangeni ibuthaka
ngombana ngeyemaplasini, njeke uMavela uzifumana akatelelekile bona athole ikoloyi
khona ipilwakhe izakutjhuguluka ibe msinya njengombana gade sele ajayele nanyana
sele abuyele eMadlangeni nje. Ngehlangothini lesikhathi sithola uMavela adzimelele
esikhathini sakade sokobana ilifa alithole ngesikhundla sakhe sokuba lizibulo bese
urarha ikambiso yesikhathi sagadesi yokwabiwa kwelifa ngombana ingakhambisani
nengemuva lakhe.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 10 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
NSC – Imemorandamu
Ngehlathululo engehla le singatjho bona umtloli wenovela le uphumelele ukusebenzisa
ingemuva lomlingisi wayo oyikutani ukuphumelelisa ummongondaba awuhlosileko
ngayo. Ingemuva lakaMavela lenze bona kube nokutjhayisana kwesizinda esethulwa
mtloli enovelini le begodu lokho kube nomthelela omkhulu ekubunjweni
kommongondaba wenovela le okukutjhayisana phakathi kwekambiso yesintu
neyesikhuwa yokwabiwa kwelifa lomuntu ongasekho.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) [25]
UMBUZO 7 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
MBALA NGUBABA – PB Skhosana
7.1 Uphumule ukungenelwa mamanzi izulu nalinako.
Uphumule ukungenelwa mumoya ngebanga leentunja emkhukhwinabo.
Uphumule amakhaza ebekabasahlela ebusika.
(ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (2)
7.2 UMavela unetjhada kanti uBongwe ubanganalo ngombana uNaMtshweni
uyatjho bona uBongwe wabatjela bona akafuni itjhada emzinakhe. (2)
7.3 Kukobana uyamazi uBongwe bona ubamumuntu othanda ukukhuluma
ngomthetho. (1)
Kukobana mhlana alwa noMavela kokugcina wamuzwa amtjela bona
boke abentwabakhe bazasifeza isifiso sakhe. (1)
7.4 Isizathu kukobana isifiswesi babefanele basifundele uNaMtshweni
owayengeze akghona ukubalandelela ngerhodlweni ngombana
angakahlubulisi abentwabakhe iinzilo. (2)
7.5 UMavela watjela umkakhe bona uthenge isibayibayi sekoloyi esizokulethwa
nasele baseMadlangeni ngombana uyise ubatjhiyele ilifa yena nabentwana
bakwabo. (2)
7.6 C/R22 900,00. (2)
7.7 UMavela isifiswesi usiphikisa ngebanga lokungakholwa ngeqiniso bona
senziwa nguyise ngombana begade amazi uyise bona umumuntu osaziko
isintu nosawahloniphako amasiko, njeke angeze asebenza bese athi
nakalalako athi abentwabakhe bangadli ilifa lakhe.
UMavela isifiswesi usiphikisa ngabomu uyalemuka bona mbala satloliswa
nguyise, njeke usiphikisa ngombana abona bona simrarhela ngaphandle. (2)
7.8 Isenzwesi siveza uDladla amumuntu olikholwa, onezwelo nozwisisa ubujamo
uNaMtshweni akibo bokuhlongakalelwa nguyise labentwabakhe. (2)
7.9 Ngicabanga bona umnqopho womtloli wokuriyadisa aboDladla kukobana
uMavela athole isikhathi esaneleko sokweba iinkomo zakaBongwe ukwenzela
bona inovela le ikghone ukuragela phambili beyiyokufika kummongondaba
awuhlosileko.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 11 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
NSC – Imemorandamu
7.10 Umukghwa lo usivezela bona umumuntu onesibindi nozidelako nakakwatileko
ngombana ngemva kobana sele abonile bona uSkhosana akasenzi ngendlela
ebavumelana ngayo uyazidela bona nangabe amapholisa lawo ayabopha
njengokutjho kwabo angamane ambophe kube kanye.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
7.11 Isenzo sakaBongwe sokuhlela ukwabiwa kwelifa lakhe ngendlela yesikhuwa
sisitjela bona bekamumuntu ohlakaniphileko nosele anelemuko bona ifundo
iqakathekile, njeke bekafuna abentwabakhe bathole ilifa eliyifundo nengeze
balithathelwa mumuntu.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
7.12 Ngiyazwelana naye ngombana phezu kweenkomo ebesele zithengisiwe
yena azange athole litho/Ngiyazwelana naye ngombana bekathi
uyazizamela ngebanga lokubona bona selamdala, njeke angeze
asakghona ukubuyela esikolweni njengokutjho kwesifiso sakayise.
Angizwelani naye ngombana lisela, njeke ufanele abotjhwe khona
nabanye abantu bazakufunda bona nawebako uyokuphelela
ejele/Angizwelani naye ngombana uzenzile, kwakhe bekufanele aziphilele
ipilwakhe njengombana gade avele ayiphila ahlukane nokweba ifuyo
kayise nangabe uzibona bona selamdala angeze asakghona ukubuyela
esikolweni.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
7.13 Isiphetho senovela le ngehlangothini lomndeni wakwaBongwe kube siphetho-
phekghu/Isiphetho esingakalindeleki, bewungakalindeli bona uMavela angaba
hlangana namasela ebe iinkomo zakaBongwe ngombana umazi ayokufuna
amatorho ngePitori.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele bona
isiphetho-phekghu/Isiphetho esingakalindeleki.) (1)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 12 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
NSC – Imemorandamu
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso kungezwakali. -Ilimi elisetjenzisweko
10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza
umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/ akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/
mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelimi-- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 13 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
NSC – Imemorandamu
UMBUZO 8 (UMBUZO OMUDE)
UKHOLIWE – N Skosana
Ingemuva lomlingisi bunjalo bomlingisi nofana indlela umlingisi akhule ngayo.
Ngamanye amagama sisuke sitjheje indlela umlingisi umtloli asuke amethule ngayo
ngehlangothini lobuntu bakhe/indlela abunjwe ngayo, njengokuthi unobuntu nofana
akanabuntu, uyatlhaga nofana udla izambana leponde, uhlakaniphile nofana
usidlhayela, ufundile nofana akakafundi, njll. Isizinda sifaka hlangana indawo umlingisi
ahlala kiyo, isikhathi somlando esimthola avezwe ngaphasi kwaso nesikopilo nofana
ikolelo yabantu ahlala hlangana nabo. Ummongondaba kube ngilokho umtloli asuke
akhuluma ngakho enovelini ayitlolileko. Emitlolweni eminengi kubonakele bona abatloli
abanengi batlola ngemimongondaba ekhambisana nelingemuva nesizinda sabalingisi
babo.
Enovelini le umtloli usethulele ummongondaba wokobana ukuba nefihlo ngaphakathi
komtjhado akukalungi ngombana nayithoma ukukutjhisa ikwenzisa izinto ezimbi.
Umtloli usebenzise umlingisi onguKholiwe ukusivezela ummongondaba lo. Enovelini le
umtloli usivezele ingemuva lakaKholiwe kumntazana omuhle, ohlakaniphileko, othanda
ifundo nozaziko bona ufunani epilweni. Ukobana uKholiwe mntazana omuhle
kubonakala ngokobana pheze boke abalingisi abababantu abaduna enovelini le
bebanesifiso sokungatjhada naye. Hlangana nabo singabala uZondani, uNgendu
noSipho.
UKholiwe uvezwe amlingisi ohlakaniphileko ngombana waphumelela ibanga lakhe
letjhumi ngamalengiso bewayokufunda ezikweni lefundo ephakemeko eVista
nekukulapho enza khona ibizelo lobutitjhere. Ukusuka lapho umtloli usivezela yena
kumfundisi esikolweni iMbalenhle, nekusikolo esisendaweni akhulela kiyo. Ukobana
uKholiwe umlingisi ozaziko bona ufunani epilweni sikubona ngokobana hlangana
namasokana ebekamsoma abalwe ngehla la nalinye aliqomako alikho. Utitjhere
uNgendu wazama ukumthenga ngemali kodwana lokho azange kutjho litho kuKholiwe.
UZondani naye wazama ukuncenga uKholiwe ngokobana amtjele bona amakhuwakhe
amthengele indlu kanokutjho eWhite City kodwana azange ayengeke.
Umtloli usethulele uKholiwe kumntazana okhulele eVlaklaagte 2 nekuyindawo
esisabelo begodu indlela esimthola aphila ngayo iyakhambisana nendawo yekhabo le.
Ngehlangothini lesikhathi singatjho bona kusikhathi sanje ngombana njengawo woke
umuntu ophila esikhathini sagadesi uKholiwe ungene isikolo bewadlulela nezikweni
eliphakemeko lezefundo wayokufundela ibizelo lobutitjhere. Abalingisi benovela le
bamakholwa. UKholiwe naye, njengegama lakhe ulikholwa ngombana kizo zoke
iindawo umtloli amveze kizo simthola azibandakanya endlini kaSomnini kanti
neenkulumo zakhe ezinengi zifaka uSomnini phakathi.
Ingemuva lakaKholiwe nesizinda aphile ngaphasi kwaso zibe nomthelela omkhulu
kummongondaba obalwe ngehla wenovela le. Nasitjheja iphuzu lokobana umtloli
usivezele yena amlingisi ohlakaniphileko nozaziko bona ufunani epilweni
kummongondaba wenovela le kuyavela lokho. Vele uKholiwe bekafuna bona ngathana
abantu bangathola iqiniso lokobana yena azange athandana noZondani njengombana
abantu babegade bacabanga kodwana iqiniswelo azange livele. Ukungaveli
kweqinisweli ngikho okumenze bona agcine athethe isiqunto sokobana azibulale.
UKholiwe bekumlingisi ongayengekiko ngombana uMuzi wathi bona ambone bona
kunento emdlako wazama ukumyenga bona amtjele bona udliwa yini kodwana azange
ayengeke. Njengomuntu olikholwa uKholiwe wazibona njengomuntu ongazange
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 14 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
NSC – Imemorandamu
athembeke phambi kwakaSomnini nemyeninakhe uMuzi, njeke wabona bona
kungcono azithathe umphefumulo kube kanye.
Nasitjheja indlela ekuhlathululwe ngayo eengabeni ezingehlezi kuyabonakala bona
ingemuva nesizinda esizithola uKholiwe aphila ngaphasi kwazo zidlale indima
eqakathekileko kummongondaba wenovela le.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). [25]
UMBUZO 9 (UMBUZO ONEMIBUZO EMFITJHANI)
UKHOLIWE – N Skosana
9.1 NguThemba.
NguDan.
NguVusi.
(ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (2)
9.2 Ikulumo kamalume kaKholiwe yayisithi uMuzi amphathe kuhle uKholiwe,
angatlhagi nanyana sele asemzinakhe ngombana watlhaga khulu
nakasakhulako. (2)
9.3 Ithumba ekukhulunywa ngalo yifihlo uKholiwe anayo ngendlela akhula ngayo
nefaka hlangana ukuzibulala kwakaZondani. (2)
9.4 Unobangela wokobana uKholiwe aye emzini kaSipho kwabe kukuyombawa
bona uSipho ayokutjela uMuzi ngendaba kaZondani ngombana yena
abhalelwa kumtjela. (2)
9.5 Umlayezo wetjumayelo kaMfundisi uMahlangu bewuthi kuneendlela ezinengi
zokwenza izinto ezithandwa babantu kodwana umphumela wazo awubi
muhle. (2)
9.6 Liqiniso ngombana naphezu kwemirarokazi engaka ahlangabezana nayo
epilwenakhe kodwana waphumelela eemfundweni zakhe zezikweni eliphezulu
bewaba ngutitjhere wesifundo sezoMlando esikolweni iMbalenhle nekusikolo
afunda kiso.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
9.7 UZondani wazizwa kwanga iphasi liyamphelela ngombana besele abeke
ithemba lakhe kuKholiwe azitjele bona uzakuvuma ukutjhada naye ngemva
kobana avumile ukuzokuvakatjha esondweni labo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela kodwana kuvele ummongo
osependulweni engehla le.) (2)
9.8 UZondani watjela uKholiwe bona ufa nje kungebanga lakhe phambi
kweenhlobo zakhe ezabe zizomhlola esibhedlela kodwana azange
ahlathulule isizathu sokobana kubayini atjho njalo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela kodwana kuvele ummongo
osependulweni engehla le.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 15 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
NSC – Imemorandamu
9.9 Ngicabanga bona ukungafiki ngesikhathi kwencwadi le kuzokuletha
umphumela omumbi khulu ngombana umndeni kaZondani angeze wazi bona
uzibulaleleni, uzokucabanga bona uzibulele ngebanga lokobana uKholiwe
abhale ukumqoma.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela kodwana kuvele ummongo
osependulweni engehla le.) (2)
9.10 Isizathu esisenza bona sibe nesiqiniseko sokobana unina kaKholiwe naye
bekazi bona umntwanakhe akanamlandu ngokuzibulala kwakaZondani
kukobana yena noKholiwe bebavulelana iimfuba, batjelana koke, njeke
bekangazange amtjele bona sekunesokana ahlekisana nalo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela kodwana kuvele ummongo
osependulweni engehla le.) (2)
9.11 Ngiyavumelana nesitatimendesi ngombana enovelini le kunalapha umtloli
asitjela khona bona ngaphambi kobana uZondani ahlongakale watlola incwadi
eyayihlathulula ngokuzibulala kwakhe wayinikela uThembi olinesi elaliseduze
kwakhe bona ayidlulisele kunina kodwana uThembi azange amnikele unina
kaZondani incwadi leyo.
Ngiyaphikisana nesitatimendesi ngombana nawusebenza ngabantu,
khulukhulu abagulako angeze wathathela ehloko koke abakutjhoko ngebanga
lokobana basuke bangasi semikhumbulwenabo epheleleko. Ngokutjhiwo
yinovela le ukobana uThembi olinesi azange anikela unina kaZondani incwadi
ababemthume bona ayidlulise, lokho bekungenziwa baphathi besibhedlela
ingasi inesi.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele
ummongo osependulweni engehla le.) (2)
9.12 Isiqunto sakayise kaKholiwe sokobana angasaragela phambili
nokubhadela iindleko zakhe zesikolo asamukeleki ngombana
njengombelethakhe kumsebenzakhe bona ambhadelele ngaphandle
kokuqala ubujamo akibo ikani nakazimiseleko ngokuragela phambili
nokufunda.
Isiqunto sakayise kaKholiwe sokobana angasaragela phambili
nokubhadela iindleko zakhe zesikolo siyamukeleka ngombana
njengombelethi unalo ilungelo lokungasabhadeleli umntwanakhe
nakambona enza izinto eziphume endleleni nezingenza bona agcine
abhadelela amahala, umntwana agcine angakaziqedi neemfundo zakhezo
ngonobangela wokungaziphathi kuhle kwakhe.
(Umfundii angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
9.13 UKholiwe bekungakafaneli bona azehlulele bekufike lapha azikhupha khona
umphefumulo ngombana yena noZimu wakhe amthandazako bebalazi iqiniso/
Yena nonembezakhe bebalazi iqiniso lokobana azange athandane noZondani
njengombana abantu basitjho.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 16 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
NSC – Imemorandamu
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 10: UBONAKELE – M Sikosana
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso kungezwakali. -Ilimi elisetjenzisweko
10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza
umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce
indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/ mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.
itjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelimi-- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 17 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
NSC – Imemorandamu
UMBUZO 10 (UMBUZO OMUDE)
UBONAKELE – M Sikosana
Ingemuva lomlingisi bunjalo bomlingisi nofana indlela umlingisi akhule ngayo.
Ngamanye amagama sisuke sitjheje indlela umlingisi umtloli asuke amethule ngayo
ngehlangothini lobuntu bakhe/indlela abunjwe ngayo, njengokuthi unobuntu nofana
akanabuntu, uyatlhaga nofana udla izambana leponde, uhlakaniphile nofana
usidlhayela, ufundile nofana akakafundi, njll. Isizinda sifaka hlangana indawo umlingisi
ahlala kiyo, isikhathi somlando esimthola ngaphasi kwaso nesikopilo nofana ikolelo
yabantu ahlala hlangana nabo. Ummongondaba kube ngilokho umtloli asuke akhuluma
ngakho enovelini ayitlolileko. Emitlolweni eminengi kubonakele bona abatloli abanengi
batlola ngemimongondaba ekhambisana nelingemuva nesizinda sabalingisi babo.
Enovelini le umtloli usethulele ummongondaba wokutlhoriswa kwabentwana nokugcina
sele kubenza bahlale eendleleni ngonobangela wokubaleka emakhaya bayokufuna
ipilo engcono. Umtloli usebenzise uBonakele ukusivezela ummongondaba lo. Enovelini
le umtloli usebenzise ingemuva lakaBonakele kumntwana olalelako nohloniphako.
Umntwana osithandako isikolo kodwana ngokutlhoriswa kwakhe ngumanakhe
obengasafuni bona uBonakele adlale nabangani bakhe nekuyinto eyamenza bona
afune ukukhamba kwabo. Uyise uMahlangu akhange abe alinge ukurarulula umraro
kaBonakele nanyana sele amtjela. Ipilo egade ayiphila ekhabapha ngiyo eyagcina
imbalekisile wayokufika eBenoni.
Umtloli usivezela uBonakele sele aselokitjhini leBenoni, eDaveyton alala nemahlathini
ngombana alinga ukubalekela ubujamo bokutlhoriswa ngebanga lokutjhiywa ngumma
ombelethako. Ukobana uBonakele uzimisele ukutjhiya ipilo yokutlhoriswa sivezelwa
yena sele ahlala kwaNomzana uMbuyiseli nokwaba ngokwesikhatjhana ngombana
abentwana bakhona bamleyela amala nekusisehlakalo esamenza bona aphume
kwaMbuyiseli aragele phambili ngekhambo lakhe lokuyokufuna ipilo engcono. Wathola
umsebenzi kelinye iplasi kodwana nawo wawulisa ngemva kwesikhathi ngombana
angakaneliseki emmoyeni, asafuna unina nepilo engcono kunale ebekayiphila.
Umtloli usethulela indawo yeSiyabuswa kuyindawo esisabelo nekhambisana nepilo
yakhe uBonakele. IDaveyton yona yindawo esigoga nepilo yakhona iyagijima.
Ukobana uBonakele ufuna ipilo engcono simthola athengisa amahabhula. Usuka lapho
uhlanganyela naboKiller uba mbethi weendubulo nogcina sele ambethi weendubulo
ophambili nozenzele igama ebantwini ngokuhlula abosaziwako kezeendubulo
abanjengabo-George, D.D Bush naboFalakhona. Wabesele arhola bewakghona
nokuzibhadelela ikamuru kwaMthimunye kanti nabentwana bakwaMthimunye besele
bamhlonipha kungasafani nangesikhathi sakade la bebamdelela khona. Uswaphelise
ngokuthumba unongorwana waba yikutani kezeendubulo.
Ingemuva lakaBonakele nesizinda aphile ngaphasi kwazo zibe nomthelela omkhulu
kummongondaba obalwe ngehla wenovela le. Nasitjheja iphuzu lokobana umtloli
usivezele yena amlingisi olalelako, ohloniphako nozifunela ipilo engcono
kummongondaba kuyavela lokho bona ngathana ufumana unina babuyele babe
mndeni bese uNaSilombo akhambe abuyele kwakhe. UBonakele ulinge ngamandlakhe
woke ukuzifumanela ipilo engcono nenokuthula.
Nasitjheja indlela ekuhlathululwe ngayo eengabeni ezingehlezi kuyabonakala bona
ingemuva nesizinda esizithola uBonakele aphile ngaphasi kwazo zidlale indima
eqakathekileko kummongondaba wenovela le.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) [25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 18 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
NSC – Imemorandamu
UMBUZO 11 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
UBONAKELE – M Sikosana
11.1 Isizathu kukobana uBonakele ubaleke ekhabo ngebanga lokutlhoriswa
ngumanakhe uNaSilombo. (1)
11.2 UBonakele wabongelela uyise uMahlangu ngendlela eyakara umtjhayeli
neyamenza wabona bona uBonakele uhlakaniphile/Wabongelela uyise
uMahlangu nekuyinto eyakara umtjhayeli. (2)
11.3 NguSponono noNduku. (2)
11.4 Kukobana uBonakele wayemntwana oziphethe kuhle, olalelako nonehlonipho. (2)
11.5 UMahlangu wakhumbula bona uNaMndebele bekumfazi ohloniphako, owaziko
umuzakhe noyaziko indoda. (1)
11.6 UKiller wambona bona unamandla ngesikhathi asilwa naboNduku, njeke
wambawa bona akhe azozibandula nabo endaweni yabo lapha
bebazibandulela ukubetha iindubulo khona.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
11.7 Akusilo iqiniso ngombana akusibo boke abentwana abatlhoriswako abagcina
ngokuhlala eendleleni, uBonakele azange ahlale endleleni ipilwakhe yoke
kodwana wakghona ukuzifunela ipilo engcono naphezu kobana bekatlhoriswa
asese mncani. (2)
11.8 Umukghwa lo wamsiza ngokobana akghone ukubona bona ukuthengisela
umntwana obekafuna ihabhula kumenzele imali/Lokha nasele azithomele
irhwebo lokuthengisa ngesitetjhini wakghona ukubona bona abamthengeli
ngombana angakahlambi wabese uthoma ukuhlamba njalo ekuseni ngaphambi
kobana ayokuthengisa
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
11.9 UBonakele nakafika eDaveyton walinga ngamandlakhe woke ukobana athole
imali yokuziphilisa wagcina sele athengisa amahabhula kanti abentwana
abahlala eendleleni eSewula Afrika bona akunalitho abalenzako ukwenza
ngcono amaphilwabo kodwana kunalokho babhema iindakamizwa kanti
abanye babo bayeba.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
11.10 Ihloso yomtloli bekukukobana uBonakele angahlali isikhathi eside
kwaMbuyiseli bekakhohlwe ngalokho okumsuse eSiyabuswa kwamfikisa
kilendawo okukufuna unina nepilo engcono enganakutlhoriswa.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 19 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
NSC – Imemorandamu
11.11 Ngicabanga bona ukwala kwakhokhu kumveza amumuntu othanda ikambiso
yesintu nosihloniphako isikhundla sakhe sokuba ngumma/Ngicabanga bona
ukwala kwakhokhu kumveza amumuntu angakabukhohlwa ubujamo bakhe
nekambiso yalapha abuya khona ngeSiyabuswa.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
11.12 Iye, ngiyazwelana naye ngombana ubujamo nasele bunje kuba buhlungu
emuntwini woke bekuphele namavunda ogade umbambele wona.
Awa, angizwelani naye ngombana umzenzi akalilelwa. UNaSilombo
bekanganafundiso ehle emntwanenakhe, angamkhalimi eentweni ezimbi
ebegade azenza.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
11.13 Ngicabanga bona lokhu kusitjela ukobana nawumumuntu ungazitjeli bona
nawuzwisa omunye umuntu ubuhlungu lokho angeze kwenzeka kuwe.
UNaSilombo wazitjela bona uBonakele angeze asabuya kodwana urarwa
msana ojame phambi kwakhe nosele amkhulu begodu anesithunzi
ngalindlela/Ngicabanga bona lokhu kusitjela bona ipilo ilivilo, ithatha
ongaphezulu imuse ngaphasi ijike ithathe ongaphasi imuse ngaphezulu, njeke
kufanele singaphathi abanye abantu makghwakghwa ngombana
ingatjhuguluka nanyana kukunini.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
11.14 Umma weengazi mgogodlha wepilo yomunye nomunye umntwana, yeke
ukutlhogeka kwakhe kwenza bona umntwana angalitholi ithando elaneleko
nelifaneleko nekungamenza agcine sele ayolifuna kezinye iindawo ezingaba
nobungozi epilwenakhe.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 20 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
NSC – Imemorandamu
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 12: IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO – ET Mampokoro
'ILITJE LEMILINGO' – CN Sangweni
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela iimpendulo
12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. Kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso kungezwakali. -Ilimi elisetjenzisweko
10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza
umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/ akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje
engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelimi- - (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 21 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
NSC – Imemorandamu
UBUKGHWARI BOMLOMO
IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO – ET Mampokoro
UMBUZO 12 (UMBUZO OMUDE)
'ILITJE LEMILINGO' – CM Sangweni
Iinolwana ziindatjana ezazicocwa bogogo nofana bobamkhulu ekadeni bazicocela
iinzukulwana zabo. Umnqopho omkhulu wokucocwa kweenolwana kwakukufundisa
nokuyelelisa iinzukulwanezi ngobujamo obuthileko obubonakala hlangana nabantu.
Ngamanye amagama inolwana ikhuluma ngezehlakalo nofana ngobujamo
obubokakala benzeka hlangana nabantu. Inolwana yesihloko esithi, 'ILITJE
LEMILINGO' izwakala kuyinolwana eqaliswe ebujameni bagadesi obubonakala
busenzeka hlangana nabantu benarha yeSewula Afrika le. Ngalokho singatjho bona
inolwana le ngeyagadesi nanyana umtlami wayo ayithome ngokobana athi emandulo.
Indaba ekhulunyiswa enolwaneni le kuthiwa yenzeka ephasini elalinothe kwamambala
kangangokuthi wawungatjala nanyana ngisiphi isitjalo simile. Nasitjheja ubujamo
bezulu benarha yeSewula Afrika le buvumela nanyana ngisiphi isitjalo. Akukho isitjalo
esingamiliko enarheni le. Enolwaneni le kuthiwa abantu ababehlala kilendawo
babebamavila bangafuni ukuzenzela ngombana bathembele elitjeni elikhulweli
elalibanikela woke umhlobo wokudla abawufunako. Nasiyelela ubujamo babantu
benarha yeSewula Afrika le buyafana nalobu obukhulunyiswa enolwaneni ngombana
nabo bamavila, bathembele embusweni bona ubenzele pheze zoke izinto simahla.
Abantu benarha yeSewula Afrika le abafuni ukusikima bazenzele kodwana yoke into
bafuna ngathana umbuso uyabenzela bese bona bahlala phasi bathabalale.
Ilitje elikhulu elikhulunyiswa enolwaneni le lingathekiswe nombuso wenarha yeSewula
Afrika le. Kuthiwa ilitjeli umuntu wayethi nakabawa ukudla limnikele. Kuthiwa abantu
babejama imijeje emide bazokubawa ukudla elitjeneli. Ubujamobu singabufanisa
nobujamo obubonakala enarheni le ngamalanga wokurholwa kweemali zesondlo,
zemindende, zeembonelelo zabaphila nokukhubazeka nezeentandani. Abantu bajama
imijeje emide eentetjhini zokwamukela balindele bona umbuso ubanikele iimalezo.
Okutjhejekako kukobana abantu abanengi abathola imali le akusi kukobana angeze
bakghona ukwenza eminye imisetjenzana abangaziphilisa ngayo kodwana basuke
baphethwe buvila kuhle kwabantu abakhulunyiswa enolwaneni le.
Kuthiwa ilitjeli lathi nalibona bona abantwaba sebandile baba banengi khulu
kangangokobana angeze lisakghona ukubondla boke lacabanga ukubanikela imbewu
yomhlobo woke wokudla khona bazazitjalela bona ngokwabo. Lokho azange
kubahlalele kuhle abantu. Isenzo selitjesi sakhombisa ukungasabi namsebenzi kibo
nokungasabahloniphi. Bathatha isiqunto sokobana baligede bayolirhohlomisela
ngemrhobeni. Ngaphambi kobana kuvunyelanwe kwaba neempikiswano ezinengi
ezazikhambisana neentshele phakathi.
Isehlakalwesi siyafana nokwenziwa babantu benarha le. Umbuso ukhuthaza abantu
bona ababuyele emasimini bayokulima bese wona uzabasiza ngeentlhabagelo
zokulima ezifana neentregere bese ubanikela neembewu kodwana abantu abayingeni
leyo. Esikhundleni sokobana benze lokho bakhetha ukuzabalazela umbuso lokha
nawubhalelwa kubondla ngonobangela wokwanda kwabantu esele baphila ngemali
yesondlo neyemindende.
Iimfene ezikhulunyiswa enolwaneni ekuthiwa zathatha imbewu zayitjala zingathekiswe
nabantu bokufika enarheni le. Abantu bokufika ngibo esele babonakala basebenza
eendaweni ezinengi nesele babonakala bazivulele amarhwebo ukudlula abantu
benarha yeSewula Afrika le. Abanye babantu benarha le sebaphenduke iinsebenzi
zabantu bokufika.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 22 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
NSC – Imemorandamu
Nasiyelela okutjhiwo yinolwana le singatjho bona umtlami wayo uyitlame
ngokuyisusela ebujameni obubonakala enarheni le kanti nezenzo zabalingisi bayo
ziyafana nezenzo ezenziwa babantu benarha yeSewula Afrika le.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) [25]
UMBUZO 13 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
13.1 'ISINGHONGHOYILO SEZINJA' – CM Sangweni
13.1.1 Imidlwana. (1)
13.1.2 Izinja ezimapholisa zinghonghoyila ngokobana zinikelwa
inyama evuthiweko ekubeni zona zidla inyama ehlaza.
Izinja ezimapholisa zikhanjiswa isikhathi eside zingaboni
imindeni yazo.
Izinja ezimapholisa nazigijimisa abantu zingena emarharheni
athusako, emirhobeni eneenyoka nenamanzi.
(ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (2)
13.1.3 Isizathu esinikelwa ngilezizinja ngesokobana nawulipholisa lenja
elisebenzela kude uphenduka inja enganamuzi. (1)
13.1.4 Isitjhaba sakoNja sasinomkhutjana wokobana qobe inyezi
nayizeleko izinja ziqale phezulu zibethe umkhulungwani. (2)
13.1.5 (a) Ngicabanga bona umtlami wenolwana le unikele uBhova
isikhundla sokuba yikosi yesitjhaba sakoNja ngombana
ubhova kuyinja ekulu ukuzidlula zoke izinja begodu
uyasabeka. (2)
(b) Ngicabanga bona umtlami wenolwana le unikele uBraki
isikhundla sokuba mkhulumeli wezinja ezimapholisa
ngombana abantu abafitjhani bavamisile ukukhulumela
safuthi/Ngombana izinja ezincani zivamisile bona zihlale
zikhonkotha. (2)
13.1.6 Izinja ezimapholisa zikghona ukunukelela bezithole
nakunesithuthumbisi, isidakamizwa nanyana nakunomuntu
osaphilako ovaleleke ngaphasi kwehlabathi nanyana ngaphasi
kwezinto. (2)
13.1.7 Kuliqiniso nanamhlanje kusenzeka bona inyezi nayizeleko
izinja zibethe umkhulungwani.
Kuliqiniso nanamhlanje amapholisa asasebenzisa izinja lokha
nakagijimisa iingebengu.
Kuliqiso nanje izinja zisasatjwa/Akekho umuntu ongajamelana
nenja nasele ikwatile ifuna ukumluma.
(ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (2)
13.1.8 Umlayezo esiwethulelwa yinolwana le ngothi amapholisa asebenza
ngaphasi kobujamo obuyingozi ngombana esikhathini esinengi
aqalana neengebengu eziphethe iingidi/Umlayezo esiwufumana
enolwaneni le ngothi nanyana umsebenzi wokuba lipholisa
uyingozi kangaka kodwana ungcono sekunokobana ungasebenzi.
(Umfundi angaveza wakhe umalayezo ozwakalako.) (1)
KANYE
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 23 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
NSC – Imemorandamu
13.2 KWAMHLANGA – D Mabhena
13.2.1 Ebusuku ugeja ngamalerhe/ngamalampa. (1)
13.2.2 Indima le isitjela ngobuhle bendawo yaKwaMhlanga obubangelwa (2)
yimvelo.
13.2.3 Lirhwala.
Sisenzasamuntu/Sisenzamuntu.
(YINYE ipendulo kezingenzasi.) (1)
13.2.4 Imbongi inqophe ukusitjela bona imilambo ebhode indawo
yaKwaMhlanga ubunengi bayo akusimilambo enamanzi
akhambako nanetjhada, okutjho bona imadamu esikhundleni
sokobana ibe milambo. (2)
13.2.5 Ngicabanga bona imbongi ingathekisa indawo yaKwaMhlanga
neNgwenyama ngombana iKwaMhlanga ithathwa
njengomzimkhulu wenarha yakwaNdebele. (2)
13.2.6 Imbongi iphumelele ukusebenzisa isithombe-ngqondo
sesenzasamuntu ekondlweni le ukulonga indlela indawo
yaKwaMhlanga iyihle, ihlonitjhwa nebusa ngayo.
(Umfudi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele
isithombe-ngqondo sesenzasamuntu nokulongwa kwendawo
yaKwaMhlanga.) (2)
[25]
IMITLOMELO YESIGABA B: 25
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 24 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
NSC – Imemorandamu
ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI EMDLALO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 14: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe
komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi
okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo
kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana
azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi kwamaphuzu
10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko
nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali.
kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/ akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/
mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelimi- - (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 25 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
NSC – Imemorandamu
UMBUZO 14 (UMBUZO OMUDE)
IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
Ikulumo-pendulwano kulokha abadlali nabahlangeneko bakhuluma umlomo nomlomo
ngendaba ethileko ngendlela yokuphendulana. Kanengi ikulumo-pendulwano isivezela
ubujamo babadlali kanti begodu isilethela imisikinyeko nezenzeko hlangana nabadlali.
Ngemva kwekulumo-pendulwano abadlali baba nabakwenzako okuba mphumela
wekulumabo. Imiphumela yeenkulumo-pendulwano lezi ilamana bekufike lapha
ibumbana khona bekube nomphumela othileko. Kilomtlolo sizokuqala iinkulumo-
pendulwano nezenzeko esingathi ngezomdlali oqakathekileko ezisisa kilokhu esingathi
mphumela emdlalweni lo wesihloko esithi, Ibhudango lami.
Ekuthomeni komdlalo kuba nekulumo-pendulwano phakathi koMbulawa nababelethi
bakhe ngendaba yokutholakala komuntu ozokusebenzela uTjhili iplasi njengombana
yena akhubele nje. Ikulumo le ilethwe yikulumo-pendulwano eyaba khona phakathi
kwakaMathumbu noTjhili ngokutlhogeka komuntu omsebenzela iplasi. UMathumbu
ubetha phasi ngenyawo bona uTjhili athole umuntu ozomsebenzela. Isenzeko
esilandela iinkulumo-pendulwanezi kukobana uMbulawa azwelane nababelethi bakhe
azwisise nemiraro abaqalene nayo ngokobana avume ukulisa isikolo semini
ayokusebenzela uyise iplasi begodu aragele phambili nokufunda ngeposo ngombana
lokho kuzomenza bona akghone ukuphumelelisa ibhudango lakhe lokuba mjameli
wamalungelo wobuntu.
Sifumana uMbulawa aba nekulumo-pendulwano nelutjha ngebanga leenghonghoyilo
abanazo. Ilutjha likhulumisa isikhathi samadina ekuthiwa sifitjhani khulu, ukutjhayisa
kwabo ebusuku nokwenza bona bangakghoni ukufunda ngombana basuka badiniwe
nokufika kweposo ngemva kwesikhathi okubenza baliyeke eemfundweni zabo.
Bayatjho nokobana uMathumbu bakhulumisana naye ngazo iinghonghoyilo zabezi,
wenza kwanga uyavumelana nabo kanti ngakelinye ihlangothi uyazi bona angeze
aziphendula. Isenzeko esalandela ikulumo-pendulwano le saba kukobana ilutjha
linghale umsebenzi lilise iinsebenzi ezibabantu abadala bona zisebenze zizodwa.
UMbonani watjela uMathumbu ngesenzo selutjha nokwaswaphelisa ngokobana
libizelwe amapholisa kwabotjhwa uMbulawa nedlanzana lelutjha.
Ilutjha lakhulumisana neensebenzi ezibabantu abadala ngendaba yesiqunto
esithethwe nguMathumbu sokuqotha umfelokazi kababa uMasuku ngombana
angasanaye umuntu ozomsebenzela iplasi. Ilutjha lilinga ukuvimbela ukuqothwa
kwakamma uMasuku ngokobana libawe iinsebenzi ezibabantu abadala bona
zibasekele kunghalwe umsebenzi khona uMathumbu azakubona bona isiqunto sakhesi
akusiso. Iinsebenzi ezibabantu abadala ziyalibona iqiniso kodwana zesaba
ukukhambisana nelutjha ngombana zisaba bona nazo zizokuqothwa eplasini.
Isehlakalo esilandela nofana esivela ngemva kwekulumo-pendulwano le kukobana
ilutjha lakatelela iinsebenzi ezibabantu abadala bona zilise ukusebenza ngokuziphosa
ngamagade bazehlisa eentregereni kwayiwa kwaMasuku kwayokuhlalwa bufukama.
UMathumbu wabiza amapholisa agijimisa ilutjha alibamba. UMbulawa wagijinyiswa
wabe wayokufika ngakwabo nekukulapho kwatholakala khona amaphepha
wehlangano yezombanganarha esele yavalwa umlomo nokwenza bona uMbulawa
athathwe njengevukelambuso. Wavalelwa kodwana wasinda lokha nakubulawa ezinye
iimbotjhwa zombanganarha ezibabantu abanzima.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 26 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
NSC – Imemorandamu
Nasitjheja iinkulumo-pendulwano ezingehlezi kuyabonakala bona angeze
kwakghonakala ukuhlukanisa ikulumo-pendulwano nesenzeko nakukhulunywa
ngomtlolo omdlalo osuselwa ehloko.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) [25]
UMBUZO 15 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
15.1 Unobangela kutlhogeka komuntu ozokusebenzela umfelokazi kaMasuku
iplasi njengombana sele bahlongakele boke abantu ebegade bangasebenza
iplasi. (1)
15.2 Uphikisana nelungelo elithi woke umntwana unelungelo lokobana afunde
elingaphakathi komThethosisekelo wenarha yeSewula Afrika. (2)
15.3 Ilutjha lathatha igadango lokobana linghale umsebenzi bese likhuphukela
kwaMasuku liyokuhlala bufukama. (2)
15.4 Into ebufakazi bokobana uJooste naye uyingcenye yamakhuwa aziimpurelani
nanyana angazange abe lilunga leSikakarele kunikela kwakhe aboVenter
iinkhali zokulwisana namakhetho wentando yenengi. (2)
15.5 Ummongo wekulumo-pendulwano le kwakukubawa uTjhili bona akhalime
indodanakhe, uMbulawa ngaphambi kobana uMathumbu ambizele
amapholisa. (1)
15.6 Umrhatjhi uthi kunamakhuwa aziimpurelani namapholisa abotjhweko
ngokusebenzisa iinthuthumbisi ngelanga lamakhetho nokobana abantu
abenza okuphambene nomthetho ngesikhathi sebandlululo bazokubotjhwa.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
15.7 Ikulumo-pendulwano le isivezela uMbulawa amumuntu ohloniphako nobaziko
abantu abadala ngombana nakababizako ubabiza ngabobaba kanti nelimi
alisebenzisako likhombisa ukuhlonipha/Isivezela uMbulawa amumuntu
onezwelo ngombana kuyezwakala bonyana uzwelana nomndeni
wakwaMasuku.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
15.8 Ngicabanga bona zibhaleliswa kukobana sele siside khulu isikhathi ziphila
ngaphasi kwegandelelo lakaMathumbu nekuyinto esele ziyijayele
neziyamukelileko/Zisaba bona uMathumbu uzaziqotjha eplasini lakhe bese
zitlhoga indawo ezingahlala kiyo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
15.9 Liqiniso ngombana ngizo iinsebenzi ezibabantu abatjha ezazilwisana
nokuphathwa kumbi nguMathumbu kanti ezibabantu abadala zona
zinganamraro ngendlela izinto zenzeka ngayo eplasini.
Akusiliqiniso, uMathumbu yena ngokwakhe ubegade anehliziyo eqinileko
vele ngombana bekangafuni ukubona umuntu onzima ahlezi kamnandi
eplasini lakhe.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 27 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
NSC – Imemorandamu
15.10 Ngicabanga bona esinye isizathu kungaba kukobana bafuna ibhurendi le
ibanikele isibindi sokobana lokha nabathoma ukudumuza iimbotjhwezi
bangabi nevalo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
15.11 C/wokuthiya isithuthumbisi etatawini lakamakhakhulwararhwe. (2)
15.12 Ngiyayisola indlela uMathumbu aphatha ngayo iinsebenzi zakhe
ngombana uzisebenzisa bekube sebusuku, akazinikeli isikhathi
esaneleko sokuphumula nofana sokudla begodu ugandelela neensebenzi
zakhe ezibabantu abatjha bona zingakghoni ukuragela phambili
neemfundo zazo ngokobana afikise iposo lada ngamabomu.
Angiyisoli indlela uMathumbu aphatha ngayo iinsebenzi zeplasini lakhe
ngombana naye bekalandela umthetho wombuso webandlululo
owawukhona enarheni le, njeke gade angajeziswa nabegade
kungezwakala bona iinsebenzi zakhe uziphatha kuhle.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
15.13 Ngicabanga bona bekufanele amhlathululele ngebhudango lakaMbulawa
ngombana lokhu bekungenza bona uMathumbu atjhugulule
umkhumbulwakhe ngokufuna umuntu ozokusebenza iplasi alise
uMbulawa aragele phambili nesikolo.
Ngicabanga bona bekungakafaneli bona amhlathululele ngebhudango
lakaMbulawa ngombana uyamazi bona akafuni abantu abahlala simahla
eplasini, njeke ibhudango lakaMbulawelo angeze aba nendaba
nalo/Ngicabanga bona bekungakafaneli bona amhlathululele
ngebhudango lakaMbulawa ngombana lokho bekungenza bona
amgandelele ngokudluleleko afune ibhudango lelo lifelele.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
15.14 Esabelwenapha aboTjhili bahlezi kamnandi ngombana bafuye iinkukhu
nezimvu begodu simthola arhamula namarhewu,
(Umtloli angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 28 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
NSC – Imemorandamu
ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI EMDLALO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 16: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe
komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi
okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo
kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana
azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi kwaaphuzu
10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, zelimi begodu
nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi -Ilimi elisetjenzisweko
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza Iisezingeni eliphasi khulu
kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. begodu alizwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/ akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje
engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim - (Tlola iumtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 29 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
NSC – Imemorandamu
UMBUZO 16 (UMBUZO OMUDE)
UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
Ikulumo-pendulwano kulokha abadlali nabahlangeneko bakhuluma umlomo nomlomo
ngendaba ethileko ngendlela yokuphendulana. Kanengi ikulumo-pendulwano isivezela
ubujamo babadlali kanti begodu isilethela imisikinyeko nezenzeko hlangana nabadlali.
Ngemva kwekulumo-pendulwano abadlali baba nabakwenzako okuba mphumela
wekulumabo. Imiphumela yeenkulumo-pendulwano lezi ilamana bekufike lapha
ibumbana khona bekube nomphumela othileko. Kilomtlolo sizokuqala iinkulumo-
pendulwano nezenzeko esingathi ngezomdlali oqakathekileko ezisisa kilokhu esingathi
mphumela emdlalweni lo wesihloko esithi, 'Umbango kaNzunza noManala'.
Emdlalweni lo sizokuthoma ngokuqala ikulumo-pendulwano eyaba phakathi koNzunza
nonina uNanasi bese sitjheja isehlakalo nofana isenzeko esimphumela wekulumo-
pendulwano le. Ikulumo-pendulwano ehlangana nabadlalaba yabangwa mhlangano
owawubizwe yikosi lapha yatjela khona isitjhaba bona ifuna ukunikela uManala
unamrhali ngombana ingasanapilo ehle. UNanasi wathi bona ezwe lelo waba nomona
ngombana wayefuna bona kube yindodanakhe uNzunza othatha ubukhosi. Simuzwa
akhuluma noNzunza bona ufanele avuke emaqandeni, angavumeli ukubuswa
nguManala. UNzunza umphendula ngokobana uzakwenzanjani nangabe uyise
uthanda uManala kunaye kodwana unina umtjela bona yena uneqhinga.
Isehlakalo esilandela ikulumo-pendulwano le ngesokobana uNzunza alandele iqhinga
alitjelwe ngunina. UNzunza wakhamba wayokufuna isikhumba sesilwana esinoboya
obunengi wasembatha ukwenzela bona uyise athi nakambambako amuzwe anoboya
obunengi njengoManala ngombana wabe angasaboni emehlweni. Wayokulala
emnyango welawu lakayise njengokutjho kwakanina ukwenzela bona nakuthoma
kudabuka ukusa akokodele uyise athathe unamrhali njengombana uyise alayele
uManala.
Ukusuka lapho sithola ikulumo-pendulwano eyaba phakathi kwakaNzunza noyise
uMusi. Ngokuya kwakaMusi bekazitjela bona ukhuluma noManala kanti ukhuluma
noNzunza oziphendule uManala. UNzunza utjela uyise bona nguye uManala sele
azokuthatha unamrhali njengombana uyise amlayele. Mbala ikosi itjela uNzunza bona
akhe atjhidele kuye ambambe amuzwe bona mbala nguye uManala na. UNzunza
uyatjhidela ukusuka lapho ikosi imlayela bona ayilethele isikhwama sayo beyikhupha
unamrhali inikela uNzunza. Sizwa ikosi itjela uNzunza bona kusukela ngalelo langa
nguye ozokubusa isitjhaba sakayise. Sizwa ikosi iswaphelisa ngokobana imyale bona
unamrhali lo amphathe kuhle, ameluse naye uzamelusa. Ngemva kwalokho uNzunza
uthokoza uyise bewuyamthembisa bona uzakwenza njengombana amyalile.
Ngemva kwekulumo le sithola ikulumo kayedwana kaNzunza lapha azikwakwazela
khona ngokufumana kwakhe unamrhali. Simthola azibetha isifuba atjho nokobana
ukuthoma ngalelo langa uyikosi yesitjhaba samaNdebele. Simuzwa arera iqhinga
lokobana kufanele afumane iinduna abuthe nabantu abazamulekelela nange uManala
avusa umdlwenga. Simthola ahlela ukubuthelela amadoda azokukhamba nawo
emmangweni bayokukhulumisana ngendaba yokuphatha kwakhe unamrhali le.
Ngemva kwekulumo kayedwana le simthola aya kunina ayomthokoza ngeqhinga
amuphe lona lokobana afumane unamrhali.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 30 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
NSC – Imemorandamu
Isenzeko esilandela ikulumo kayedwana le ngesokobana uNzunza abuthelele
amadoda awatjengise unamrhali abe awatjele bona nguye ikosi yesitjhaba
samaNdebele. Ngokwazi bona uManala angeze ayithulele indaba le simthola angena
ihlathi nelinye ihlangothi lesitjhaba sakayise bebazilungiselela ukuqalana nelaka
lakaManala. Isehlakalweso ngiso esasusa umbango bekwathoma kwathiwa
kunesitjhaba samaNdebele wesitjhaba sakaNzunza namaNdebele wesitjhaba
sakaManala. Bekube kunamhlanjesi isitjhaba samaNdebele sisahlukaniswe
ngaleyondlela.
Nasitjheja iinkulumo-pendulwano ezingehlezi kuyabonakala bona angeze
kwakghonakala ukuhlukanisa ikulumo-pendulwano nesenzeko nakukhulunywa
ngomtlolo omdlalo osuselwa ehloko.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). [25]
UMBUZO 17 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
17.1 Akathembi ngombana uManala bekatjengisa ukungazitjheji izinto
eziphathelene nobukhosi/Akathembi ngombana uManala bekahlala aphume
ubuzimba nekuyinto ebekayithanda khulu. (2)
17.2 UMbangwa watjela uTjhaba bona akukafuzi bona aqale ikomo ngobujamo
beempondo zayo. (2)
17.3 NguNgendu noPengu. (2)
17.4 Ummongo wekulumo kaNanasi kwakukubalabala kobana yena asaphila
angeze avumela isitjhaba sibuswe nguManala wakhe umntwana uNzunza
akhona.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele
ummongo osependulweni engehla le.). (2)
17.5 Wambatha isikhumba senyamazana esinoboya obunengi ukwenzela
bona uyise nakamphumbuthako amuzwe anoboya adlumbane bona (1)
nguManala.
Walala emnyango kayise uMusi ukwenzela bona kuthi nakubetha (1)
isikhathi uyise asilayele uManala abe seduze.
17.6 C/uzozisola. (2)
17.7 Akusilo iqiniso lokobana ikosi uMusi ifuna ukudlulisela unamrhali kuManala
ngombana amthanda kodwana umdlulisela kuye ngombana ngokwekambiso
yesitjhaba samaNdebele nguye uManala ofanele athathe ubukhosi ngemva
kwakhe/UManala uyindodana yangendlukulu yebukhosini, njeke nguye
ofanele bona abe yikosi ngemva kokucima kwelanga elinguyise.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 31 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
NSC – Imemorandamu
17.8 Ngicabanga bona kungebanga lokobana wayengakatjheji bona uNzunza
angamphamba ayokuthatha unamrhali kuyise ngobukiritjani ngombana
acabanga bona nasele indaba ikhulunywe nebandla nje woke umuntu uyazi
bona nguye ekufanele alame uyise njengekosi yesitjhaba
samaNdebele/Ngicabanga bona kungebanga lokobana kungazange kube
nomuntu omyelelisako, njengonina bona kungenzeka bamphambe ubukhosi
bakhe nange angafiki ngesikhathi uyise ambekele sona.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
17.9 UManala wavuka inja ebovu ngemva kobana uNzunza amthathele unamrhali
wamgijimisa ngomnqopho wokobana ambulale bese athathe unamrhali
wakhe nekusisenzo esarara abantu ngombana wayebonakala njengomuntu
onganandaba nabo ubukhosi.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
17.10 Umnqopho womtloli wokusebenzisa umuntu wengubo ukuqeda umbango
hlangana neentjhaba ezimbilezi kusilemukisa bona umuntu wengubo
unamandla, kulula bona angatjhugulula umkhumbulo womuntu wembaji
njengombana sibone kusenzeka ngoNcagu emdlalweni lo lokha
nakatjhugulula umkhumbulwakhe wangasalwa noNzunza ngombana anikelwe
uMthise kaTjhangutjhangu bona abe yindlovukazakhe.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
17.11 Iye, uManala bekufanele bona azibethe isifuba ukobana uyikosi
yesitjhaba samaNdebele ngombana ngokwesintu nguyewangendlukulu
begodu lokho kwafakazelwa nayiNgwenyama uMusi phambi kwesitjhaba
soke siphelele. (2)
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.)
17.12 Iye, siyakholweka ngombana umtloli uyasitjela bona ikosi beyingasanapilo
ehle begodu ingasaboni nemehlweni, njeke ubujam bayobu bayenza
bona ingasahlukanisa phakathi koboya ebusesikhunjeni somuntu noboya
ebusesikhunjeni senyamazana.
Awa, isenzwesi asikholweki ngombana nanyana umuntu angakhula
kangangani nofana abe sebujameni obumbi kangangani bezamaphilo
angeze kwenzeka bona abhalelwe kuhlukanisa uboya ebusesikhunjeni
somuntu noboya obusesikhunjeni senyamazana, njeke lokhu seliqhinga
lomtloli womdlalo lo lokobana umdlalwakhe ukghone ukuragela phambili
bewuyokufika kummongondaba awuhlosileko.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
17.13 Bengingenza isiqiniseko sokobana ngibuyela emva ngiyokubetha irhobhe
phambi kwekosi/Bengingenza isiqiniseko sokobana ngisiza amabutho
kaManala bese ubukhosi bubuyele emuntwini obumfaneleko.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (1)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 32 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
NSC – Imemorandamu
ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI EMDLALO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 18: IFINDO – Sovumani KaZimkhona
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe
komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi
okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo
kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana
azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi kwamaphuzu
10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko
nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali.
kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko,
ungamtlomelisi/ mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim - (Tlola iumtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 33 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
NSC – Imemorandamu
UMBUZO 18 (UMBUZO OMUDE)
IFINDO – Sovumani KaZimkhona
Ikulumo-pendulwano kulokha abadlali nabahlangeneko bakhuluma umlomo nomlomo
ngendaba ethileko ngendlela yokuphendulana. Kanengi ikulumo-pendulwano isivezela
ubujamo babadlali kanti begodu isilethela imisikinyeko nezenzeko hlangana nabadlali.
Ngemva kwekulumo-pendulwano abadlali baba nabakwenzako okuba mphumela
wekulumabo. Imiphumela yeenkulumo-pendulwano lezi ilamana bekufike lapha
ibumbana khona bekube nomphumela othileko. Kilomtlolo sizokuqala iinkulumo-
pendulwano nezenzeko esingathi ngezomdlali oqakathekileko ezisisa kilokhu esingathi
mphumela emdlalweni lo wesihloko esithi, 'Ifindo'.
Ikulumo-pendulwano yokuthoma esingathi ngenye yeenkulumo-pendulwano
eziqakathekileko neyenze bona umdlali onguBalise abe negadango alithathako
kulapho sithola khona uBalise akhuluma noLungile khona. Kilekulumo-pendulwano
kuvela umraro ebanawo njengomndeni, okumraro wokuba nakho koke okuhle okufiswa
babantu abanengi kodwana umntwana do. Umraro lo ngiwo owenza bona umdlali
onguBalise asikime ayokufuna isizo ngombana abona bona into le itshwenya umkakhe
kangangani.
Ngemva kwalekulumo-pendulwano ebe khona phakathi kwakaLungile noBalise sithola
umdlali onguBalise afika emsebenzini abawa isizo komunye wabalingani bakhe
ngokomsebenzi. Lokhu kusisenzeko esilumathana nalokhu egade bakhuluma ngakho
ekhaya, uBalise banoLungile.
Ikulumo-pendulwano enye eqakathekileko kilomdlalo ngeyenzeka phakathi
kwakaBalise, uLungile noThombeni. Lapha sithola uLungile banoBalise bavakatjhele
umphorofidi uThombeni njengombana uBalise ayeleliswa nguHleziphi nakaqeda
ukumbikela ngomrarwakhe wokungabi nomntwana. Kilekulumo-pendulwano uBalise
banoLungile bayatjelwa bona kuhlekuhle kunefindo elibotjhiweko elenza bona
bangatholi abentwana. Umphorofidi ubanikela iiwatjho bewabatjela bona kufuze
bazisebenzise bunjani nabazakuba nomntwana.
Ikulumo-pendulwano le ilandelwe sisenzeko sokobana uBalise banoLungelo bathome
ukusebenzisa iiwatjho zakaThombeni, babe nethemba lokobana sebaphumelele.
Lokhu kwenzeka bekube kulapho uNaMalemane akghuthula khona iiwatjhwezi
nekuyinto eyenze bona kuqubuke ipi emzini kaBalise banoLungile. Ipi le ngiyo eyenze
bona kugcine uyise kaLungile uMnguni sekangenelela naye ngemva kokuthuselwa
bona ifihlwakhe izakuvela nange angakhulumisani noLungile lo bona avume
ukuyokubonana nenyanga yesintu.
Kwamaswaphela, sithola ikulumo-pendulwano phakathi kwakaMnguni banoBalise
lapha uMnguni aveza khona ifihlwakhe bona yena uyakholelwa ebezimini begodu
nenyangeni uyaya. Kilekulumo-pendulwano sithola uMnguni abawa uBalise bona
abase enyangeni banoLungile. UBalise nakaveza bona yena akanamraro kodwana
umuntu onomraro nguLungile, uMnguni akabi nekinga yokobana akabizwe uLungile
azitjelele yena.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 34 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
NSC – Imemorandamu
Ngemva kwekulumo-pendulwano eyaba phakathi kwakaBalise noMnguni sibona lokhu
ebebakhuluma ngakho sekwenzeka, sebakwaMabhebheja, inyanga kaMnguni. Ukuya
kwabo enyangeni le kuyabasiza ngombana iveza kuhle bona ifindweli kuhlekuhle
libotjhwe kukobana uLungile uthiyelelwe ngogogwakhe, alo lokho kutjho bonyana
uLungile kufuze athombe khona kuzakutjhaphuluka ifindweli. Ukusizeka kwakaLungile
banoBalise bekuba kulapho umdlalo lo uphela khona.
Nasiyelela ihlathululo enikelwe ngehla yeenkulumo-pendulwano nezenzeko ezilandela
iinkulumo-pendulwanezi, kuyabonakala bona ekugcineni ziba nemiphumela ethileko
neyenza bona umdlalo ube nalapha uya khona.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) [25]
UMBUZO 19 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
IFINDO – Sovumani KaZimkhona
19.1 NgebakwaMsiza. (1)
19.2 Umjameli wezomthetho/Ligcwetha. (1)
19.3 Unobangela wokungaphatheki kuhle kwakaLungile kukobana babhalelwa
kukuba nomntwana banendodakwahe uBalise. (2)
19.4 Umphorofidi uzomcatheka.
Umphorofidi uzomphalazisa.
Umphorofidi uzomfutha.
Umphorofidu uzomphathisa iingujana zeewatjho.
(ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (2)
19.5 Unobangela owenza bona uNaMalemane angazwisisi uMsiza kukobana
uMsiza akanamali begodu ubuya ebabelethini abangamaziko uZimu/Udla
imali yomntwanakhe ngombana yena angorholi kokuyaphi emsebenzinakhe
wobutitjhere.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
19.6 ULungile waphendula uBalise ngokobana kubayini akhuluma iindaba
zomzakhe nabanye abantu begodu yena angeze aya emphorofidinapho. (2)
19.7 Iye, imali iyawakha umuzi ngombana yoke into amalanga la ifuna imali,
njeke nakunganamali ngekhaya akubi nethando ngombana anikghoni
ukuthola izinto enizitlhogako ekugcineni kuba nokuphelelana iiinhliziyo
bekufike lapha kutlhalanwa khona.
Awa, imali ayiwakhi umuzi, umuzi wakhiwa lithando nokuzwana kwalabo
abathetheneko.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
19.8 Unobangela bekukobana umkaMnguni bekamumuntu omzalwana nophila
isikhuwa, yeke indaba yeenyanga akasakholelwa kiyo/Bekasaba bona
uNaMalemane bekazamtjhiya athi umleyele amala wokobana ulikholwa. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 35 DBE/Febherbari–Matjhi 2018
NSC – Imemorandamu
19.9 Ikulumo kaMnguni le imumethe umqondo wokobana into nayifaka abezimu
phakathi kufuze bona yenziwe ngombana nakungasinjalo kuzakonakala
ukuya phambili.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
19.10 Isenzwesi sisivezela uBalise amumuntu onganafihlo, onethemba kabanye
abantu nozimisele ukulungisa iindaba zomzakhe ngombana alemuka bona
mhlawumbe bengabalisizo emrarweni aqalene nawo lo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
19.11 Umukghwa lo usitjela bona uNaMalemane umumuntu ongayihloniphiko
ikambiso yesiNdebele nonyazako ngombana nawumkhwekazi uyawuhlonipha
umuzi womntwanakho begodu umhloniphe nomkhwenyanakho.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
19.12 Kusisenzo esingakalungi ngombana ithando ngelabantu ababili begodu
nangabe uLungile akanamraro wokobana uBalise ukhuliswe babelethi
abangasi bazalwana unina akukafaneli bona amsole, ekufanele akwenze
kukobana amsekele.
Kusisenzo esilungileko ngombana njengabantu abatjhadileko bafanele
baphile ipilo efanako njengombana kusitjhiwo emtlolweni kaZimu bona
abatjhadileko bazaba yinyama eyodwa, njeke uNaMalemane ufanele
atshwenyeke ngokobana umntwanakhe atjhade nomuntu okhuliswe
babelethi abangasi bazalwana ngoba kungamkhupha endleleni
yokukholwa.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
19.13 Umtloli womdlalo lo uphumelele ukusebenzisa umdlali onguNobukakhazi
ngombana ngaye sikghone ukubona ihlangothi ebesingalazi lakaMnguni
nekungilo elibe sisombululo somraro kaBalise banoLungile/Ngaye sikghonile
ukubona bona uMnguni uzenza umzalwana nje kanti ngakelinye ihlangothi
ukhamba inyanga begodu lokho kutjhaphulule uLungile bona agcine avumile
ukuya enyangeni unina angazi ukwenzela bona umrarwabo uraruluke.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
19.14 Isifundo esisithola emdlalweni lo kukobana nawumumuntu ungowahlonipha
amasiko wesikhenu/Isifundo esisithola emdlaweni lo ngesokobana
nawumumuntu ungabi nefihlo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako ikani kuzokuvela isifundo
esifaneleko.) (1)
[25]
IMITLOMELO YESIGABA C: 25
INANI LILOKE: 80
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe
Study this subject
Recommended for this subject

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 1 NSC Supplementary 2018 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 3 NSC Supplementary 2018 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2018 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2018 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC Supplementary 2017 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC Supplementary 2016 Memo
More from Grade 12 isiNdebele HL

Annual teaching plan
Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023 24

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 P1 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 P2 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 P3 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2024 Question Paper

Question paper