You're offline
Skip to content
Memorandum

IsiNdebele HL P2 Feb March 2017 Memo_hlayiso.com_.pdf

Subject: Isindebele HlGrade 12201729 pages
Download

Loading document…

Loading document…

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE IGREYIDI 12 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL) IPHEPHA LESIBILI (P2) FEBHERBARI/MATJHI 2017 IMEMORANDAMU IMITLOMELO: 80 Imemorandamu le inamakhasi ama-29. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 2 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC – Imemorandamu Umhlahlandlela wokutshwaya 1. Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akakafaneli aphendule umbuzo omude nomfitjhani ngencwadi eyodwa) 2. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi-4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo eziboniweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela. 3. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani newokuthoma omude bese ulisa elandelako. 4. Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo elindelekileko bese yesibili kungelindelekileko tshwaya yokuthoma yesibili ungayitjheja. 5. Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni lemibuzo, tshwaya ngendlela imemorandamu inonjorwe ngayo. 6. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise. 7. Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide) Nangabe inani lamagama asetjenzisiweko e-eseyini mancani, ungamjezisi umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide khulu tshwaya kufikela enanini elibekiweko lamagama. (Tjheja: sebenzisa igridi yokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela). 8. Imibuzo emifitjhani Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule ipendulwakhe akangajeziswa. 9. YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono, liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi, mbono omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle nofana sisenzo esimbi azinikelwa umtlomelo kodwana kutlonyeliswa isekelo kwaphela (IMITLOMELO YOKE NGEYOKUSEKELA). Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 3 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC – Imemorandamu ISIGABA A: IINKONDLO UMBUZO 1: IPI YERHOLWENI – DM Jiyane Ummoya mazizo azwakaliswa yimbongi nayirhaya ikondlo yayo. Ummoya nofana amazizo la siwathola ngokufunda ngokuyelela imiqondo emunyethwe magama asetjenziswe yimbongi ekondlweni. Ummoya wekondlo le ngewokudana, imbongi idaniswe yipi eyaba khona phakathi kwamaNdebele, abeSuthu namaBhunu. Ikhethomagama magama akhethekileko akhethwa yimbongi ngokuyelela nangokunemba entweni imbongi esuke ikhuluma ngayo. Imbongi isebenzise amagama alandelako ukuveza tjhatjhalazi ummoya wokudana ekondlweni le. - KwaMahlungulu kwasala abantu, Kwaduma izulu kwamekeza umbani, Kwatjha isikhuni kwasala umlotha > Imbongi ihlathulula bona lapha kwakubambene khona ipi le kwahlongakala abantu abanengi badumuzana ngeengidi nekwabangela bona abanye babo bagcine sele batjhile bamilotha. - Yabambana kwathula umoya, kwaphapha ibhetjha eNdebeleni, kwaphapha umdzobho emSuthwini bekwarathuka ibhrugu nerhembe eBhurwini > Imbongi isebenzise amagama la ukusivezela bona indlela ipi le eyayiyikulu ngayo abantu ababandakanyeka kiyo babe ngasanandaba bona sebadatjukelwe yivunulo yabo, besele balwa babulanzi. - Kwaba nzima ephasini lekhethu, Kwalila ikule, kwalila isibhuku nomkhonto, Abantu barhayileka inga ziimpukani zingananto > Imbongi isebenzise amagama la ukuhlathulula bona ipi le yaletha amatlhuwo ephasini lesitjhaba samaNdebele ngombana babedunyuzwa kodwana bangakazibeki phasi nabo bazihlabela ngemikhonto begodu lokho kwenza bona iindumbu zabantu zilale ubujadajada. - Iinhlokwana naziya laphaya, Iindumbu ziintutwana nobujadajada, Kulele uMsuthu, iBhuru neNdebele, Izandla neenyawo zakaNdebele zadliwa ziinsimbi > Ngamagama la imbongi ihlathulula bona ngemva kwepi le iindumbu ezasala zilele ubujadajada, kwakungezamaNdebele, zabeSuthu nezamaBhunu nekwathi ngemva kwalokho ikosi yesitjhaba samaNdebele yabotjhwa. Nasiyelela ihlathululo yamagama angehla la kuyezwakala bona imbongi yekondlo le izwakalisa ummoya wokudana kanti nathi abafundi bayo sizizwa sidana indlela ipi le yatjhiya isizi ngayo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). TJHEJA: Imitlomelo emi-3 yabelwe isingeniso, bese kuthi eli-7 yabelwe amaphuzu. [10] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 4 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC – Imemorandamu ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMBUZO OMUDE WEKONDLO (10 IMITLOMELO) UMBUZO 1: 'Intatha' – JK Mahlangu Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli OKUMUNYETHWEKO 6–7 4–5 3 2 0–1 -Umfundi uhlathulule isihloko -Umfundi utjengise -lsihloko usizwisise -Isihloko akakasizwisisi -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwekondlo: ngokungeneleleko begodu ukuzwisisa isihloko. bewasihlathulula ngendlela kuhle. azizwakali begodu Ukungenelela kokunikelwa uwathinte woke amaphuzu ephakathi. Imininingwana -Ubuyelele amaphuzu azikanamatheli esihlokweni kw amaphuzu azwakalako, ukusekela kanye nelwazi amayelana nekondlo. -limpendulo pheze ayikavezwa yoke. kezinye iindawo uveze esinikelweko, kubudisi lekondlo. ziyakhambelana nesihloko. namaphuzu angafunekiko. ukuzilandela ngombana -Uphendule ngendlela ehle -Amaphuzu amanengi -Akakatloli amaphuzu azikhambelani nombuzo. 7 IMITLOMELO khulu. Kunamaphuzu -lmibono esekelweko ikhona asekela imibono azwakalako/Amaphuzu -Uhlulekile ukunikela amanengi asekelwe kodwana ayikavezwa yoke akakavezwa ngendlela awatlolileko akakasekelwa iimpendulo ekungizo. ngokunemba begodu begodu ayikasekelwa eyanelisako. Unelwazi kuhle bekwazwakala. -Amaphuzu ambalwa anqotjhiswe ekondlweni. njengombana elisezingeni eliphasi -Akayazi kuhle ikondlo Ie. awanikeleko akakasekelwa. bekulindelekile. lekondlo. -Umfundi ikondlo akayazi -Ikondlo uyizwisise kuhle kuhle. khulu. -Kunobufakazi obutjengisa bonyana uyayizwisisa ikondlo. ISAKHIWO NELIMI 3 2 1 -Umtlolo unesakhiwo esihle -Umtlolo unesakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -lkondlo ayikethulwa -Kubudisi ukutjho bonyana Isakhiwo, ukulandelana khulukhulu nokusekelwa nokusekelwa kwemibono besakhiwo sekondlo. ngefanelo. kukhulunywe kw amaphuzu kanye kwemibono okulandelekako. okulandelekako. ngokwanelisako ngesihloko. nokwethulwa: Ukuzwakala kw elimi kanye nokuzwakala -Ikondlo ayinakho -Ukungakahlelwa kuhle -Abukho ubufakazi kw amaphuzu. -Isingeniso, isiphetho -lsingeniso, isiphetho ukunamathelana ngikho okwenza bokuhlelwa kwesakhiwo neengaba kuhleleke kuhle neengaba kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu nanyana ukulandelana 3 IMITLOMELO khulu. ayilandeleki. kungezwakali. kwamaphuzu. -lmibono iyazwakala -Kuneemphoso ezinengi -Ilimi elisetjenzisweko -lmibono iyazwakala beyisekelwe kuhle. -Kuneemphoso ezenziwe zelimi begodu Iisezingeni eliphasi khulu beyisekelwe kuhle khulu. elimini, ekuzwakaleni nokusetjenziswa kwelimi begodu alizwakali. -Ilimi, ukuzwakala kwekondlo kanye okunganembiko kwenza -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu nekuhlelweni kodwana umtlolo lo ungezwakali. nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. iingaba zakhiwe kuhle. kuhle kutjengisa ukutjhuja kwengqondo. IRHERHO LAMAMAKSI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 5 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC – Imemorandamu UMBUZO 2: AWA, ANGIVUMI – JK Mahlangu 2.1 Ngikho okusitjengisa idolo esele lisenyonga. (1) 2.2 Bewungazikhotha emhlana > Isitjhwesi sihlathulula ukobana imbongi nomnganayo nabe ungabahlula bewungazikhakhazisa. (2) 2.3 Indima le isitjela ngokobana ukuthandana kwabo kuthabisa abathabako, begodu kudanisa abanomona. (1) 2.4 Imbongi isebenzise isithombe-ngqondo sesifaniso ngokubuyelela endimeni le ukugandelela indlela yona nomnganayo bangeze bavuka bafana nofana bathanda ukwenza izinto ezifanako ngayo. (2) 2.5 Lisihlathululela bona bebahlala baboke ngaso soke isikhathi/bebezwana/ bebahlala ndawoyinye nomnganayo. (2) 2.6 Imbongi ihlathulula bona yona nomnganayo bebangamonakalelani omunye nakenze into ehle kodwana lokho bekuba lilulubezo lokobana omunye enze okudlula lokho umnganakhe akwenzileko. (2) [10] UMBUZO 3: ISILILO SENYONI – JK Mahlangu 3.1 Ivumelwano-singathano. (1) 3.2 Zimu, ngibutha nami hle! (1) 3.3 Ikondlo le ikhuluma ngentombi efuna isokana elizayithanda begodu liyanelise kiyo yoke into eyifunako. (2) 3.4 Imbongi ihlathulula bona kukade ifunana nesokana elinetlha ayilitholi kwanjesi ifuna isokana elizayithanda ihlale nalo lingasasuka eduze kwayo nanyana kungaba bunjani babe bahlukaniswe kukufa. (2) 3.5 Ibinzana lamagama asisaga la ahlathulula bona ukuze umuntu afumane into ehle ayithandako kumele akhambe angahlali ndawonye. (2) 3.6 Ngingayiyelelisa ngokobana ayilise ukukhamba ifuna amasokana azazizela wona. Isintu sithi umntazana akusuye ozifunela amasokana kodwana ngiwo eza azokufuna umkhamanzi. (2) [10] UMBUZO 4: AMALA – JK Mahlangu 4.1 Imida le imumethwe ummoya wokudana. (1) 4.2 Imbongi yaba sidisi/Yazithwala/Yabanomntwana/Yagula. (Yinye ipendulo kezingehla). (1) 4.3 Indima le imumethe ummongo wokobana ukungatholi kwembongi ipendulo kunina ngokobana khuyini okuphethwe busuku nokobana khuyini okulumako ebesaneni kwayiphatha kabuhlungu/kwayifaka engozini yokobana igcine isidisi. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 6 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC – Imemorandamu 4.4 Imbongi ikholelwa bona iqiniso lifanele likhulunywe njengombana linjalo, lingagwagwaniswa kodwana unina lembongi ukholelwa bona ezinye zezinto akakafaneli ukuzikhuluma njengombana zinjalo emntwaneni, njengokuthi nakakhamba nabesana uzakuba sidisi. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 4.5 Umqondo omumethwe mimida le kukobana imbongi itjela unina ukobana angayisoli ngalokho okwenzakeleko kiyo ngombana wayifihlela amaqiniso naphezu kobana imbongi yambuza. (Nanyana ngiyiphi ipendulo ezwakalako izakwamukelwa). (2) 4.6 - Akwamukeleki ngombana abentwana babentazana abanamandla wokobana bangazivikela kezinye zezinto ezenzeka ebusuku kanti abanye babo ivalo labo liseduze, abanasibindi/Zinengi iziga ezenzeka ebusuku ezingamthathela ubuntazana bakhe. - Kwamukelekile ngombana woke umuntu unelungelo lokukhamba ngesikhathi afuna ngaso, akekho onelungelo lokuhlukumeza omunye umuntu ngobujamo bobulili bakhe. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) [10] KANYE UMBUZO 5: UMUNTU YENA, AWA – MS Ntuli 5.1 ... lobuntu? ... kwabantu? ... sibandana ... awa Ivumelwano ngakubili. (2) 5.2 Ikondlo le ikhuluma ngokungathembani nokungathandani kwabantu ababomakhelana. (2) 5.3 Imbongi inqophe ukusivezela kobana inja ikwenza bona uyitjheje ubungozi bayo ngokukukhonkotha bese uyazivikela nofana uyibaleke kodwana nakumumuntu akakuyelelisi lokha nakazokulimaza nofana azokwenza into ebuhlungu/embi. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 5.4 Indima le ihlathulula bona abantu sebaninana ngokombala begodu nebombala wekhenu ababi nendaba nawe lokha nawutlhagako/Abantu sebaphelelwe bubuntu ngebanga lokwehluka ngokombala. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 5.5 Ekondlweni le imbongi izwakalisa ummoya wokudana, idaniswa yindlela kungasekho ukuthembana ngayo nebandlululo elikhona hlangana nabantu naphezu kobana boke baziindalwa zakaZimu. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) [10] IMITLOMELO YESIGABA A: 30 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 7 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC – Imemorandamu ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO) UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi 12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali. -Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. okunganembiko kwenza -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak-nelim (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 8 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC – Imemorandamu ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 6 MBALA NGUBABA – PB Skhosana Izehlakalo zizenzeko ezenziwa balingisi benovela. Ukuze inovela iphumelele ukusethulela indaba ethileko ifanele ibe nezehlakalo ezenzeka ngokulamana, okutjho bona kuthoma kwenzeke esithileko bese silanywa ngesinye, njalonjalo. Ekugcineni izehlakalwezi zibumba indaba eyodwa nemummongo wenovela leyo. Ummoya mazizo nofana kuthinteka kwemizwa yabalingisi nezwakaliswa kukwenzeka kwesehlakalo esithileko enovelini. Isehlakalo singaveza ummoya wokudana nofana siveze ummoya wokuthaba kuye ngokobana senzeka ngayiphi indlela nokobana ukwenzeka kwaso kumthinta njani umlingisi nofana abalingisi. Nasiyelela izehlakalo zenovela le sithola bona zizwakalisa ummoya wokudana newokuthaba kubalingisi bayo. Esethulweni senovela le sithola isehlakalo sokubulungwa kwakababa uBongwe eMadlangeni. Abantu basalilelana ngokuhlongakala kwakhe. UNaMtshweni naye uzilile njengombana kulisiko ukuzilela umuntu ohlongakeleko. Uditjhiswe nguNaTlharini omfelokazi naye ngokwakhe. Ummoya otholakala esehlakalwenesi ngewesizi ngombana ukutjhiywa mnyenakho kubuhlungu khulu. UDladla noJansons bafika kwaBongwe bakhombisa isizi nabo ngesehlakalo esehlakalele umndeni wekhayapha, ngikho bamlandelela ngendlini la agade afukame khona uNaMtshweni bamtjela ngesifiso esenziwe yindodakwakhe ngokwabiwa kwelifa alitjhiyele abentwabakhe. Iindaba zesifiso zaletha ithabo nokudana ngakelinye ihlangothi. Ithabo kwaba ngelokobana uBongwe uyilungisile indlela yokobana abentwabakhe balidle njani ilifeli. UNaMtshweni yena wadaniswa kukwazi bona uMavela uzokulwa nakathola into enjengale ngombana wabhalelana noyise asaphila ngendaba yefundo, kanti nokuthatha sele athethe. UMavela uyafuduka eSoshanguve ubuyela kwabo ngombana asazi bona nguye izibulo. Lokhu kumenza azitjele bona ilifa lakayise lizokulawulwa nguye abambisene nonina. Bekazi bona yena njengezibulo, isiko lamaNdebele liyamvuna ngombana ngokwekambiso yamaNdebele izibulo ngilo elilawula izinto nakulele uyise. Ngikho simuzwa acocela umkakhe uNaKabini bona uthenge ikoloyi azoyibhadela nabafika kwabo eMadlangeni. Kithi njengabafundi benovela siba nommoya wokudana ngombana sele sazi bona koke lokhu akukhulumako akuzukwenzeka ngebanga lesifiso esenziwe nguyise wasibopha ngefundo. Ekufikeni kwakhe eMadlangeni ubujamo buyatjhuguluka nasele atjelwa ngesifiso sakayise esilethwe boDladla. Akayikholwa indaba le, ubabiza ngemikhwenende efuna ukudla ilifa labo. Uyakhamba uya ema-ofisini waboDladla eWitbank. Kunokobana akhulume iqiniso ngalokho akuzeleko uleya amala bewuzibiza ngoGijimani Ntuli. Uluka amano wokuthola ingcenyakhe yelifa. Uzwana naboSkhosana ngokwetjiwa kweenkomo zisiwe kwaNdebele, eBhundu. Isenzwesi kiboSkhosana saba ziindaba ezimnandi nezabafikisela ithabo. UMavela yena ithabo lakhe lilethwa kukwazi bona ekuthengisweni kweenkomezi kunemali azoyithola kanti bazomphamba bamtlhogise nopeni. Uyabanjwa, uyagwetjwa. Ukufika kweendaba zokubanjwa kweengebengu ezebe iinkomo kwamthabisa uNaMtshweni kodwana kwabuya kwaba nokudana nasele abona bona iliwa libuyele ngekhaya, nasele kuvela bonyana nguMavela owebe iinkomo zakwabo. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 9 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC – Imemorandamu Nasiyelela izehlakalo ezivezwe enovelini le siyathola bona inengi lazo lizwakalisa ummoya wesizi nofana wokudana. Kunommoya wesizi ngokuhlongakala kwakaBongwe, kube nommoya wethabo uMavela nakazitjela bona nguye oyokulawula ilifa kubuye kube nommoya wokudana nakezwa ngesifiso esenziwe nguyise nesagcina simfake ejele. (Umfundi angahlathulula ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25] UMBUZO 7: MBALA NGUBABA – PB Skhosana 7.1 NguNaTlharini. (1) 7.2 Magama athi 'Ungangitjeli lokho Mavela. Lisa izinto zakayihlo khekuphele amalangana'. (2) 7.3 USkhosana watjela uMavela bona amapholisa wangekhabo ngeBhundu azombopha ngombana angahlali khona. (1) 7.4 Ngelithi yoke ifuyo etjhiywe nguBongwe ithathwe iyokuthengiswa bese imali yakhona ifakwe ebulungelweni. (2) 7.5 - Banemikhaba kodwana bambethe abokhaki esele bathoma ukurathuka. - Iimpumulo zamanyathelwabo zineentunjana/Amanyathelwabo madala begodu awakaphoritjhwa. (2) 7.6 UMavela naboSkhosana bavumelana ngokobana uMavela uzakuphuma neenkomo ngamasa kwabo ehlele nazo endaweni lapha bazakufika bazilayitjhele khona. (2) 7.7 B/R3 720. (2) 7.8 Umnqopho womtloli kukobana uMavela akghone ukulwisana nesifiswesi ukuze akwazi ukuqeda umtlhago ombodileko lo ngombana nabegade amethule anezinto zakhe bengeze alwisane nesifiswesi bekufike lapha inovela le iveza khona ngepumelelo ummongondaba. (2) 7.9 Liqiniso ngombana uDladla wathi nakahlathululela uNaMtshweni ngetshayo leenkomo zakhe kwavela bona litshayo elisuselwa ekolweni yobuKrestu nelihlathulula bona ongafuni ukukhambisana nesifiso sakhe uzakuya esirhogweni. (2) 7.10 Isitjela bona ubamumuntu ohlakaniphileko nonebonelo-phambili ngombana wabona bonyana nakangatjhiya ilifa lakhe angakatloli isifiso esizolilawula lingabanga ukulwa hlangana nabentwabakhe nofana uMavela angalithatha loke ayedwa angabeli abentwana bakwabo. (2) 7.11 - UMhlekwa ngokwakhe wayevele afundafundile, njeke kwaba lithuba elihle kuye lokobana aragisele iimfundo zakhe phambili ezikweni eliphakemeko lezefundo. (1) - UMhlekwa wayenganamfazi nabentwana ekufanele bona abondle. (1) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 10 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC – Imemorandamu 7.12 Umtloli wenovela le uphumelele ekuthiyeni umlingisi wayo oyikutani igama elithi; 'Mavela' ngombana weba iinkomo zakwabo acabanga bona uzakuphumelela kodwana kwagcina kuvelile bona nguye ozebileko, okutjho bona uvele njengegama lakhe. (2) 7.13 - Angibasoli ngombana umthetho bewudlala indima yawo yokobana umuntu obengungqondondo nakwetjiwa ifuyo athole isigwebo esikhulu esizakwenza bona nabanye abantu bawusabe. - Ngiyabasola, ngombana gade sele bazi bona uMavela ulizibulo lakaBongwe begodu iinkomezi uzebe ngomnqopho wokobana alinga ukufumana ingcenyakhe, njeke bekufanele bamuphe isigwebo esiludlana/esincani. (2) 7.14 Isizinda sesikhathi senovela le ngesanje ngombana abantu abanzima sebathathela ifundo ehloko, njengombana sibona uBongwe abeke ifundo phambili esifisweni sakhe. (Nanyana ngiliphi iphuzu elisekela bona sikhathi sanje lizakwamukelwa). (1) [25] NOFANA Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 11 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC – Imemorandamu ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO) UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi 12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali. -Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. okunganembiko kwenza -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambe lani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum-(Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 12 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC – Imemorandamu UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 8 UKHOLIWE – N Skosana Izehlakalo zizenzeko ezenziwa balingisi benovela. Ukuze inovela iphumelele ukusethulela indaba ethileko ifanele ibe nezehlakalo ezenzeka ngokulamana, okutjho bona kuthoma kwenzeke esithileko bese silanywa ngesinye, njalonjalo. Ekugcineni izehlakalwezi zibumba indaba eyodwa nemummongo wenovela leyo. Ummoya mazizo nofana kuthinteka kwemizwa yabalingisi ezwakaliswa kukwenzeka kwesehlakalo esithileko enovelini. Isehlakalo singaveza ummoya wokudana nofana siveze ummoya wokuthaba kuye ngokobana senzeka ngayiphi indlela nokobana ukwenzeka kwaso kumthinta njani umlingisi nofana abalingisi. Nasiyelela izehlakalo zenovela le sithola bona zizwakalisa ummoya wokudana nowokuthaba ebalingisini bayo. Ekuthomeni kwenovela le sethulelwa uKholiwe, omlingisi oyikutani wenovela le amatasatasa alungiselela ukuzokulotjolwa. Isehlakalwesi sizwakala njengesiveza ummoya wokuthaba kodwana ngemva kwesikhatjhana sizwakale siletha ummoya wokudana. Lokhu sikutjho ngombana kuthe kusese njalo kwafika uSipho watjela uKholiwe amagama athi bekangasathembi bona uzakubuye atjhade nakacabanga ngesehlakalo sokuzibulala kwakaZondani. Amagama la enza bona uKholiwe agcine sele amthela ngeenyembezi nekusisenzo esiletha ummoya wokudana. Ummoya wokudana lo ubuye uzwakaliswe namagama kamalumakhe kaZondani lokha nakatjela uMuzi njengombana azokutjhada noKholiwe nje, abawa bona amphathe kuhle, angatlhagi nanyana sele angakwakhe ngombana watlhaga khulu nakasakhulako. Ngemva kobana uKholiwe atjhade, aye emzinakhe ababe nabentwana siqale bona uzakuhlala kamnandi bese sithola ummoya wokuthaba kodwana akubi njalo, izinto ziyatjhuguluka. Ithabo ebesililindele ukulibona epilweni kaKholiwe litjhugululwa kulokha nakabona umntwanakhe womntazana uBusisiwe akhombisa amatshwayo wokukhula ngombana lokho kumkhumbuza isehlakalo sokuzibulala kwakaZondani nesenza bona angakhuli kamnandi njengabanye abentwana. Ukungathokozi kwakhe kuragela phambili bekufika lapha uMuzi ayelela khona bona kukhona indaba edla umkakhe lo. UMuzi uzama ngamandlakhe woke bona uKholiwe atjhaphuluke amtjele bona utshwenywa yini kangaka kodwana ngokukhumbula bona uhlezi nobudisobo isikhathi eside kangangani angamtjeli uMuzi njengendodakhe, uzizwa aneenhloni zokobana angamtjela namhlanje. Esikhundleni sokobana amtjele yena simthola aluka iyano lokobana aye kuSipho ayombawa bona kube nguye otjela uMuzi indaba. Iqhinga lakaKholiwe silithola litjharagana lokha umkaSipho nakabathola basakhulumisana ngendaba le. Ngokungazi umkaSipho ulwisa uKholiwe bekufika lapha kulinyazanwa khona. Ngamanye amagama singatjho bona isehlakalwesi sithuwelelisa umraro lo ukuya phambili sekunokobana silethe isisombululo njengombana uKholiwe bekahlelile. Lokho ngikho okwabanga bona uKholiwe agcine azikhuphe umphefumulo ngombana abona bona indaba le seyingaphezu kwamandlakhe, angeze asakghona ukuqalana nayo. Isehlakalwesi senza uMuzi azibuze bona kuza njani bona umkakhe atholakale emzini kaSipho bekufike lapha alwa khona nomkaSipho. Naso-ke sisisehlakalo siveza ummoya wokudana khulu kuMuzi, ngokobana unobentwabakhe azibulale angakatjelwa litho. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 13 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC – Imemorandamu Ngobufitjhani singatjho bona inovela le izele ngezehlakalo eziletha ummoya wokudana ebalingisini bayo. Ukuzibulala kwakaZondani ngombana uKholiwe angaphumeleli ukutjhada naye kuletha ummoya wokudana. Indlela uKholiwe aphathwa ngayo ziinini zakaZondani namalunga womphakathi ngemva kwesehlakalo sokuzibulala kwaZondani iyadanisa nayo. Ukuzibulala kwakaKholiwe atjhiye indodakwakhe, abentwabakhe nabanye abantu atjhidelene nabo kusenza sizizwe sithinteka emmoyeni. (Umfundi angahlathulula ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25] UMBUZO 9: UKHOLIWE – NS SKOSANA 9.1 Sikhathi sehlobo ngombana kuthiwa ilanga lalitjhisa likhupha unomdakana ngemgodini/Sikhathi sokuphela komnyaka ngombana kuthiwa abafundisi babematasatasa ngokulungiselela imiphumela yabafundi yokuphela komnyaka. (2) 9.2 Bathoma ukubonana ngeholweni yomphakathi yeMamelodi lapho babekhambele khona isifundobandulo seemfundo zomLando. (2) 9.3 Sisehlakalo sokobana uKholiwe asolo aqale uBusisiswe lokha nakambona bona selangena kesinye isigaba sokukhula nesamenza akhombise ukutshwenyeka. (2) 9.4 USipho banoKholiwe bathoma ukwazana ngelanga uSipho wayephekelele abommamfundisi ngalo kuKholiwe bona bayokukhulumela uZondani. (2) 9.5 Kuthiwa ebodeni nge-ofisini lakhe bekutlolwe isiqubulo esithi uZimu amsize athule bekufike lapha azi khona bona akhulume athini. (2) 9.6 Sisiga sokobana umalumakhe kaKholiwe atjele uMuzi bona amphathe kuhle umtjhanakhe ngombana watlhaga khulu nakasakhulako, njeke angatlhagi nanyana sele asemzinakhe. (2) 9.7 Umnqopho womtloli kusidlulisela umlayezo wokobana abantu abakholwako nabo banemizwa njengawo woke umuntu, njeke nabo kunesikhathi lapha kufika khona bona babhalelwe kujamelana nobujamo obuthileko epilweni bese balawulwe mimizwabo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 9.8 Kwakufanele bona uThembi, ongunesi owanikelwa nguZondani incwadi eyayihlathulula ngokuzibulala kwakhe ayifikise kunina njengombana wayembawile. (2) 9.9 Kumveza amlingisi ongakghoniko ukukghodlhelela lokha izinto nazingenzeki ngendlela yena afuna ngayo/Simveze amlingisi ozicabangela yena yedwa ngombana azange acabange bona unina uzakusala nobani naphezu kobana begade amntwana oyedwa ngakwabo. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 14 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC – Imemorandamu 9.10 - Wazama ngokwaneleko ngombana waya ekeregeni ngomnqopho wokobana bazamtjhiriya kodwana esikhundleni salokho kwaba nomntazana otjhumayela ngaye/Wathi nakafika eDaveyton wathandana noDavi ngomnqopho wokobana akhohlwe ngendaba le kodwana azange isuke emkhumbulwenakhe. - Azange azame ngokwaneleko ngombana wabhalelwa kutjela ubabakwakhe ezwe bona umyelelisa uthini/Usosokanakhe wabayala bona batjelane amaqiniso khona bazakutjhaphuluka emmoyeni kodwana yena azange amtjele uMuzi (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 9.11 Isakhiwo senovela le asikahlali kuhle ngombana esingenisweni sayo sivezelwa uKholiwe sele akhulile bese phakathi sivezelwe yena asese mntazanyana osangena isikolo/Ithome ngokufanele kube sekugcineni yagcina ngokufanele kube sekuthomeni. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (1) 9.12 - Angizisoli ngombana ngaphambi kobana uZondani azibulale wakhuluma phambi kweenini zakhe noKholiwe bona ufa nje kungebanga lakaKholiwe, njeke iinini zakaZondani zinesizathu esihle nesizwakalako sokobana zimzonde uKholiwe. - Ngiyazisola ngombana nanyana uZondani akhuluma phambi kwazo bona ufa nje kungebanga lakaKholiwe bezifanele zibuze uKholiwe bona amagama akhulunywa nguZondani la aliqiniso kangangani bese yena uyazihlathululela bona uZondani uzibulele ngombana alandulile ukuthandana naye, ngalokho bezingekhe zambeka umlandu ngombana unelungelo lokwala ukuthandana nomuntu nakangamthandiko. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (4) [25] NOFANA Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 15 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC – Imemorandamu ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UBUKGHWARI BOMLOMO (25 IMITLOMELO) UMBUZO 10: IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi 12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle . eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali. -Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. okunganembiko kwenza -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo) Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 16 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC – Imemorandamu UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 10 UMBUZO 10: UMABOMVANA NEPUNGUTJHA Isifundo sisuke sitjho indlela ethileko yokunikela abantu ilwazi okungaba ngokutlola phasi nanyana ngokulalela lokho otjelwa khona, kuye ngokobana ufunda ini ngalesosikhathi. Nasikhuluma ngokuziphatha sisuke sitjho indlela umuntu aphila ngayo, njengokuziphatha ngehlonipho nanyana ukungahloniphi, ukulalela nanyana ungalaleli lokha nawutjelwa into ethileko. Ekadeni umnqopho weenolwana kwakukufundisa abentwana ngakho koke lokho okubalwe ngehla njengombana kwakunganankolo njengombana sibona namhlanje. Nasitjheja enolwaneni ethi, 'UMABOMVANA NEPUNGUTJHA' sifumana umlingisi oyikutani kunguMabomvana. Umlingisi oyikutani onguMabomvana uvezwe amumuntu ongazange alalele lokho unina amtjela bona angakwenzi, wathi nakamthuma kwagogwakhe wamnikela imilayo yokobana angakhulumisi umuntu ahlangana naye endleleni nokobana angagubululi ukudla akuphathele ugogwakhe kubonwe nanyana ngubani endleleni. Wavuka ngesamarimarima wangena ihlathi asacabanga imiyalo ayalwe ngunina ngayo. Kuthe asakhamba njalo angakatjheji wabona sele kunepungutjha eduze kwakhe. Lokho kwamthusa khulu ngombana bekangacabangi bona angahlangana nomuntu nanyana isibandana ehlathini begodu ngesikhathi sekuseni kangaka. Silindele ukubona umlingisi oyikutani ahlonipha imiyalo anikelwe yona ngunina kodwana wahluleka ukudzimelela kilokho atjelwe khona. Ipungutjha yamvelela ngobuqobolwana obathambisa ihliziyo kaMabomvana azange asatjheja lokha akuyalwe ngunina. Abentwana banawo umukghwa wokobana batjhide eemvumelwaneni ebazenze nababelethi babo kubhala nanyana babadose kangangani ngendlebe. Lokho sikubona ngoMabomvana sele avulela ipungutjha ukobana ibone ukudla akuphathele ugogwakhe. Abentwana abanengi nawukhulumisana kuhle nabo bathambisa iinhliziyo msinya khulukhulu lokha umuntu nakathe uyasazi isihlobo sabo bayamthemba bamthathe njengomuntu abangaphephela kuye. Kuyavela bona indlela yokuziphatha kwakaMabomvana ayikhambisani nalokho unina amyale ngakho. Ngamanye amagama uphule isivumelwano asenze phambi konina sokobana angeze akhulumisa muntu nanyana agubulule ukudla. Akupheleli lapho ukghonile ukukhohliseka uMabomvana nangathana bekamntwana olalelako noziphatha kuhle bekangekhe enza okuphambene nalokho akutjelwe ngunina. Ukuziphatha kwakaMabomvana kwenza bona agcine sele alimazise ugogwakhe ngepungutjha ngombana yathi nayiqeda ukubona ukudla kwakagogwakhe yathi nyawo ngibeletha ijarhele ukuyokufika mantanzi emzini kagogo. Yafika yabawa ukuvulelwa kwangasuthi nguye uMabomvana kanti akusuye. IPungutjha yathi ibetha ugogo naye wazilamulela waphuma wabaleka wazala ihlathi. UMabomvana yena usese sendleleni akakwazi okwenzeka kugogwakhe. Naye uthe nakafikako wazithela phezu kwepungutjha ezenze ugogwakhe, yambawa bona abeke ukudla khona izokudla kanti iyazi bona izombetha naye wazisindisa ngokubaleka azale ihlathi njengogogwakhe. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 17 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC – Imemorandamu Ngathana uMabomvana walalela amagama awatjelwa ngunina ngabe isehlakalo esifana nalesi besingekhe senzeka. Isifundo esitholakala kilenolwana ngesokobana umuntu nakatjelwa nanyana ayalwa ngento ethileko kumele enze njengombana atjeliwe angatjhuguluki ngombana lokho kuzokulethela amabhadi nofana ingozi. Lokhu sikubone kuMabomvana yena othe unina akamboni angakhuluma nanyana agubulule ukudla kwakagogwakhe, kanti ubangela ugogwakhe ingozi nofana uzithela kekulu ingozi. (Umfundi angahlathulula ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25] UMBUZO 11 11.1 UBUDODA ABUKHULELWA – CM Sangweni 11.1.1 Sasaziwa ngesiga sokuthanda ukuphehla inturhu. (1) 11.1.2 Babangelwa kubona isitjhaba sakwaPhumasilwe siseyisa isitjhaba sabo. (1) 11.1.3 NguZamani. (1) 11.1.4 Abommaba bathuswa kubona umsanyana omncani aphethe zakhe agijimela epini le. (1) 11.1.5 'Ayihlabi ngobujamo beempodo zayo' (2) 11.1.6 Liqiniso, isehlakalwesi singathekiswe nesehlakalo esenzeka phakathi kwesitjhaba samaGibhide nesitjhaba sakwa-Isirayeli lapha uDavide umsanyana omncani wesitjhaba sakwa-Isirayeli ahlula khona uGoliyadi wesitjhaba samaGibhide/Umuntu omncani uyakghona ukwehlula omkhulu. (Nezinye iimpendulo ezinembako zamukelekile). (2) 11.1.7 Umnqopho womthiyi wokunikela isitjhabesi igama elithi kukwaphuma silwe kusivezela bona isitjhabesi besizwana nepi, sihlale silindele ukulwa ngaso soke isikhathi. (2) 11.1.8 Umthiyi wenolwana le unqophe ukusihlathululela bonyana uMadoda lo usisilwi begodu akekho umuntu ongadlalela kuye ngehlangothini lepi. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 11.1.9 Ngokuyelela indlela umthiyi wenolwana le asebenzise ngayo umlingisi oyikutani uZabalunge amsanyana omncani kodwana alwa abe ahlule amadoda amakhulu kuyakhombisa bona uphumelele ukunikela inolwanakhe isihloko esiyifaneleko. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (3) KANYE Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 18 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC – Imemorandamu 11.2 KWAMHLANGA – D Mabhena 11.2.1 - Ziintaba eziyibhodileko. - Zizikghwa/Mahlathi. - Milambo. - Malerhe. (ZIMBILI iimpendulo kezingehla). (2) 11.2.2 Indima le isitjela bona indawo yaKwaMhlanga kulapha kuhlanganela khona ababusi benarha yaKwaNdebele/kulapha kunepalamende yaKwaNdebele/Kulapha kuneNdlu yesiBethamthetho yesitjhaba samaNdebele. (2) 11.2.3 Kuhlathulula bona ilanga lisuke litjhisa khulu. (2) 11.2.4 Imbongi inqophe ukusitjela bona iKwaMhlanga iyihlokodorobha yendawo yaKwaNdebele. (2) 11.2.5 Imbongi iphumelele ukusebenzisa isithombe-ngqondwesi ngombana ubongelela indawo yaKwaMhlanga kodwana kuba kwanga ikhuluma nayo, ngamanye amagama ithethe indawo le yayenza umuntu wokuthoma ekhuluma naye. (Umfundi angahlathulula ngawakhe amagama azwakalako). (2) [25] IMITLOMELO YESIGABA B: 25 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 19 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC – Imemorandamu ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMDLALO (25 IMITLOMELO) UMBUZO 12: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi 12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela iimpendulo njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. Kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali. -Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. okunganembiko kwenza -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo) Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 20 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC – Imemorandamu UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 12 IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni Umdlalo sisenzeko sokulingisa esenziwa badlali bomdlalo othileko. Umtloli womdlalo wenza abadlali bakhe bakhulume bebasikinyeke ngendlela ekhethekileko ukwenzela bona abafundi nofana ababukeli bawo bazwisise ngcono lokho asuke akuhlosile ngawo. Kanengi imidlalo ifanele ihleleke ngendlela yokobana abafundi bayo bakghone ukuyidlala tjhatjhalazi phambi kwabanye abantu. Nanyana kunjalo kuyenzeka kesinye isikhathi umdlalo ufake hlangana ezinye izinto ezingenza bona ungakghonakali bona ungadlalwa esiteji. Kilomtlolo sizokutjheja ukungakghonakala nokungekhe kwakghonakala kokudlalwa esiteji komdlalo wesihloko esithi; 'IBHUDANGO LAMI'. Nasiyelela indlela umtloli womdlalo lo asethulele wona ngayo kuyabonakala bona ezinye zeenqephu zawo kungakghonakala bona zidlalelwe esiteji. Lezo ziinqephu lapha abadlali bangakghona bona bazilingise ngokobana bembathe, bakhulume bebasikinyeke njengabadlali bomdlalo ababalingisako. Nasitjheja izehlakalo zomdlalo lo sifumana bona kunalezo ezingadlaleka esiteji. Isehlakalo lapha sifumana uMathumbu noTjhili babonisana khona ngendaba yomuntu ozomsebenzela iplasi njengombana yena akhubele singadlaleka esitetji. Isehlakalo la uTjhili afika kwakhe abikela umkakhe noMbulawa ngekhambo lakhe bekufike la kuthathwa khona isiqunto sokobana uMbulawa aphume esikolweni ayokusebenzela uyise iplasi naso singadlaleka esiteji. Esinye isehlakalo esingadlaleka kulokha uMbonani nakazokubikela uTjhili nomkakhe ngendaba yakaMbulawa yokuvusa umguruguru eplasini ngombana uMathumbu angafuni ukuphendula iinghonghoyilo zelutjha. Isehlakalo lapha sifumana khona amapholisa angena aphuma ngema-ofisinawo alungiselela ukuyokubulala iimbotjhwa zezombanganarha singadlaleka esiteji. Isehlakalo la sifumana khona uMbulawa acoca noNaidoo ngokufika kwabo enarheni ye-Angola nangamatjhuguluko abawezwe akhulunyiswa bona azokwenzeka enarheni yeSewula Afrika zingadlaleka. Ukufika kwakaMbulawa eza noMbonani ekhabo ngemva kobana sebafudukele KwaNdebele ngesinye sezehlakalo esingadlaleka naso. Nanyana kunezehlakalo ezingadlaleka esiteji emdlalweni lo kodwana zikhona nalezo ekungekhe kwakghonakala bona zidlaleke. Ukungakghonakali kokungadlaleka kwezehlakalwezi kubangelwa kungeze kwakghonakala kokulethwa kweensetjenziswa ezibalwe kizo esiteji. Ukulingiswa kwazo ngomlomo kwaphela kodwana zingabonakali kungalahlekisa ababukeli bagcine bangasazwisisi lokho okunqotjhwe mtloli ngomdlalo lowo. Isehlakalo lapha ilutjha livuma khona iingoma zombanganarha zibetha iinsebenzi ezibabantu abadala ngamagade bona zihlike eentregereni zikhuphukele emzini kaMasuku angeze sadlaleka ngonobangela wokobana iintregere angeze kwakghoneka bona zilethwe esiteji. Isehlakalo lapha sithola khona amapholisa agijimisa ilutjha noMbulawa ngezinja angeze sadlaleka ngonobangela wokobana iinkoloyi nezinja angeze zalethwa esiteji. Isehlakalo lapha sifumana khona uMbulawa nezinye iimbotjhwa zombanganarha zilayitjhwa evenini zisiwa ehlathini eliminyeneko la bafika bemba khona imigodi ngaphambi kobana badunyuzwe angeze sadlaleka ngonobangela wokobana angeze kwakghoneka bona kulethwe ihlathi esiteji. Isehlakalo lapha sifumana khona uMbulawa akhwele ilori ethwele izimvu angeze sadlaleka ngonobangela wokobana ilori angeze kwakghoneka bona ilethwe esiteji. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 21 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC – Imemorandamu Nasitjheja ihlathululo engehla le kuyabonakala bona umdlalo lo uvanganise izehlakalo ekungakghonakala nalezo ekungekhe kwakghonakala bona zidlaleke esiteji. Lokho kuyatjho bona umtloli wayo uwutlole angakatjheji ihlangothi lokungadlaleka kwawo esiteji kodwana awutjheje njengomdlalo wokufundwa kwaphela. (Umfundi angahlathulula ngeyakhe indlela izwakalako). [25] NOFANA UMBUZO 13: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni 13.1 KuKwaNdebele. (1) 13.2 Kungombana iinthuthi zabe zisimahla/mahala. (1) 13.3 Isizathu kukobana uMathumbu wabesele alithengisile iplasela kanti abanikazi balo abatjha babefuna ukuvula ibubulo leenkukhu. (2) 13.4 Wathi ngemva kobana ezwe bona amapholisa ayebadumuza la akhambile waphuma ngemgodini waya endleni ekulu nekukulapho atholwa mtjhayeli wesithuthi esikhulu owamfaka ngemgodleni wamlayitjha ngemva nezimvu bewayomhlisa ekampeni yabaphalali benarha yeSewula Afrika eseBotswana. (2) 13.5 Umehluko kukobana kilendawo bafuya ngendlela abafuna ngayo kanti eplasini lakaMathumbu besele babekelwa umbandela wokobana bangafuyi iimfarigi ngombana uMathumbu athi zirhubha emasiminakhe begodu zimbangela neempukani. (2) 13.6 Umongameli wahlongoza bona kuzokutjhatjhululwa zoke iimbotjhwa zombanganarha, lezo ezibalekele eenarheni zangaphandle zizokubuyiswa begodu kuzokubanjwa amakhetho womuntu woke, anganini muntu ngebala. (2) 13.7 Akusilo iqiniso ngombana iinsebenzi ezibabantu abadala kanengi zazithi nakufika uMathumbu azibuza bona zona zithini ngesiqunto esithethwe lilutjha sokobana kungasetjenzwa bese ziimphendule ngokobana zikatelelwe lilutjha bona zingasebenzi. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 13.8 Ilutjha langesikhathi somdlalo lo lalwela ilungelo lokobana uVenter akafikisi iposo ngesikhathi ngombana belifunda ngeposo kanti langomnyaka we-1976 lalwisana nomthetho webandlululo owawuligandelela bona lifundiswe ngelimi lesiBhuru. (2) 13.9 Umndeni wakwaTjhili usivezela bona basakholelwa emasikweni ngombana bathi nababona uMbulawa bona usaphila uTjhili wathi kufanele kuphahlwe ngekukhu emhlophe kuthokozwe abaphasi. (2) 13.10 Umtloli uphumelele khulu ukusebenzisa uMbonani njengenduna yeplasini ngombana izinto ebezenziwa lilutjha uMathumbu bekazizwa ngaye begodu neendaba uMathumbu agade afuna bona zizwiwe ziinsebenzi zeplasini bekazidlulisa ngaye. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 22 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC – Imemorandamu 13.11 Isenzwesi sisiphumelelise kuhle isifiso somdlali oyikutani onguMbulawa, ukulwisana kwakhe nekambiso yeplasini lakaVenter kwenza bona agcine sele abotjhiwe wakghona nokubaleka ngemva kokusinda kwakhe ekubulaweni mapholisa wabe wafika e-Angola nekukulapho aqedelela khona iimfundo zakhe waba mjameli wamalungelo wobuntu. (2) 13.12 - Ngiyavumelana nesitatimendesi ngombana emdlalweni lo uVenter uvezwe asebenzisana khulu namapholisa ekungiwo egade agandelela ibandlululo ebantwini kanti kuyavela nokobana akafani noyise ngombana kuthiwa uyise ubalunge kumbi begodu bekabathanda abantu ebakhe eplasinakhe. - Ngiyaphikisana nesitatimendesi ngombana nanyana bekanegandelelo nje kodwana ube nesisa sokwamukela isinghonghoyilo selutjha sokobana uzakulinga ngamandlakhe woke bona afikise iposo kusese nesikhathi, khona ilutjha lizakwazi bona liragele phambili ngeemfundo zalo. (2) 13.13 Sisehlakalo samambala ngombana vele ngaphambi kwamakhetho wangomnyaka we-1994 kwaba namaBhuru aziimpurelani ayephikisana namakhetho wentando yenengi begodu ayekhamba atjala iinthuthumbisi endaweni ezihlukeneko ezazikhethwe njengeentetjhi zokuvowudela. (2) 13.14 Ngifunde bona ungavumeli ukwenziswa ngomunye umuntu into ongayifuniko, khulukhulu nayiphambene nomthetho. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (1) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 23 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC – Imemorandamu ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMDLALO (25 IMITLOMELO) UMBUZO 14: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi 12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngokwanelisako ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kwamaphuzu -Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali. kwengqondo. umtlolo lo ungezwakali. -Iingaba zakhiwe kuhle. IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo) Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 24 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC – Imemorandamu UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 14 UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni Umdlalo sisenzeko sokulingisa esenziwa badlali bomdlalo othileko. Umtloli womdlalo wenza abadlali bakhe bakhulume bebasikinyeke ngendlela ekhethekileko ukwenzela bona abafundi nofana ababukeli bawo bazwisise ngcono lokho asuke akuhlosile ngawo. Kanengi imidlalo ifanele ihleleke ngendlela yokobana abafundi bayo bakghone ukuyidlala tjhatjhalazi phambi kwabanye abantu. Nanyana kunjalo kuyenzeka kesinye isikhathi umdlalo ufake hlangana ezinye izinto ezingenza bona ungakghonakali bona ungadlalwa esiteji. Kilomtlolo sizokutjheja ukungakghonakala nokungekhe kwakghonakala kokudlalwa esiteji komdlalo wesihloko esithi; 'UMBANGO KANZUNZA NOMANALA'. Nasiyelela indlela umtloli womdlalo lo asethulele wona ngayo kuyabonakala bona ezinye zeenqephu zawo kungakghonakala bona zidlalelwe esiteji. Lezo ziinqephu lapha abadlali bangakghona bona bazilingise ngokobana bembathe, bakhulume bebasikinyeke njengabadlali bomdlalo ababalingisako. Nasitjheja izehlakalo zomdlalo lo sifumana bona kunalezo ezingadlaleka esiteji. Isehlakalo lapha sithola khona ikosi ibiza iinduna zayo izozitjela ngobujamo bepilo yayo singadlaleka esiteji. Isehlakalo lapha uNanasi abonisana noNzunza bona angamgalaja njani uyise unamrhali, isehlakalo sakaNzunza sokwembatha iinkhumba lokha nakagalaja uyise unamrhali nalokha nasele afike kuyise amphumbutha amuzwa kwangathi mbala nguye uManala ngezinye zezehlakalo ezingadlaleka esiteji. Isehlakalo lapha sifumana khona uManala afika ngelawini lakayise athola bona uNzunza selamthethe unamrhali nesehlakalo lapha simfumana ahlezi yedwa azibuza aziphendula ngesenzo esimbi asenziwe nguNzunza ngezinye nazo ezingadlaleka esiteji. Isehlakalo lapha sifumana uNzunza abawa isizo kuNangubokazi naso singesinye sezehlakalo ezingadlaleka esiteji. Nanyana kunezehlakalo ezingadlaleka esiteji emdlalweni lo kodwana zikhona nalezo ekungekhe kwakghonakala bona zidlaleke. Ukungakghonakali kokungadlaleka kwezehlakalwezi kubangelwa kungeze kwakghonakala kokulethwa kweensetjenziswa ezibalwe kizo esiteji. Ukulingiswa kwazo ngomlomo kwaphela kodwana zingabonakali kungalahlekisa ababukeli bagcine bangasazwisisi lokho okunqotjhwe mtloli ngomdlalo lowo. Isehlakalo lapha ikosi ikhuluma nesitjhaba sayo isithokoza beyisazisa bona ngokwendabuko yesitjhaba samaNdebele nguManala ofanele ayelame angeze sadlaleka esiteji ngonobangela wokobana sifaka iwoma labantu. Isehlakalo lapha sithola khona uTjhaba noMbangwa basehlathini lakwaMnyamana bahleba ngeendaba zangekosini lokha nabazakutholwa nguNgendu noPengu ababekhambisa umlayezo ovela engwenyameni angeze sadlaleka ngonobangela wokobana angeze kwakghoneka bona kulethwe ihlathi esiteji. Isehlakalo lapha sifumana khona iinkosi ezalama uManala zikhulumisana nesitjhaba nakulungiselelwa ukugijimisana noNzunza zoke angeze zadlaleka ngombana zifaka amabutho aphethe imikhonto neensutja. Isehlakalo lapha sifumana khona amabutho kaNzunza abhalelwa kukweyama iBhalule ekuthiwa lalizele liphuphuma angeze kwakghonakala bona sidlalwe esiteji ngombana sifaka hlangana umlambo. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 25 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC – Imemorandamu Esiphethweni somdlalo lo sifumana isehlakalo lapha isitjhaba samaNzunza sifumana khona isizo kuNangubokazi nalapha uNcagu namabuthwakhe acolelana khona nesitjhaba sakaNzunza nekungezinye zezehlakalo ezingeze zadlaleka esiteji. Nasitjheja ihlathululo engehla le kuyabonakala bona umdlalo lo uvanganise izehlakalo ekungakghonakala nalezo ekungekhe kwakghonakala bona zidlaleke esiteji. Lokho kuyatjho bona umtloli wayo uwutlole angakatjheji ihlangothi lokungadlaleka kwawo esiteji kodwana awutjheje njengomdlalo wokufundwa kwaphela. (Umfundi angahlathulula ngeyakhe indlela izwakalako). [25] NOFANA UMBUZO 15: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni 15.1 YiBhalule (1) 15.2 Wathoma nakaKwaMnyamana. (1) 15.3 - Ikosi uMusi yenza ubutjhapha ngokobana ifune ukunikela uManala unamrhali ngemsitheleni, ingamnikeleli ebandla phambi kwamadoda wangekosini. (1) - Ikosi uMusi yenza ubutjhapha ngokobana idlulise unamrhali isaphila esikhundleni sokobana ilinde beyihlongakale bese amadoda webandla kuba ngiwo anikela uManala unamrhali njengekambiso yesitjhaba samaNdebele. (1) 15.4 Kwasele kubusa indodana kaManala uNcagu. (1) 15.5 Mahlabanahlubule, besele abizwa ngegameli ngombana bekathi nakathola izitha zawo azihlubulise maqangi ngaphambi kobana azihlabe ngemikhonto azibulale. (2) 15.6 NgesakwaMsiza. (1) 15.7 Amabutho kanzunza asaba ukuhlangana naManala adeda bekafika koQoli nekukulapho kwaqolelanwa khona ngokobana uncagu amukele umThise kaTjhangutjhangu bona kube yindlovukazi yakhe. (umfundi angarhunyeza ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele bona kwagcina kuqolelenwe phakathi kwesitjhaba sakaNzunza noManala). (2) 15.8 - Kungombana ukhuluma ngokuhlukana kwesitjhaba samaNdebele esahlukana phakathi, kwaba namaNdebele wakwaNzunza namaNdebele wakwaManala nekusabonakala nanamhlanje. - Kungebanga lokobana isehlakalo sakaNzunza sokugalaja umfowabo unamrhali/ubukhosi siyavela emlandweni wesitjhaba samaNdebele. - Kungebanga lokobana amabizo wamakhosi akhulunyiswa emdlalweni lo mabizo wamakhosi amadala wesitjhaba samaNdebele. - Kungebanga lokobana umtloli iindawo asivezela zona emdlalweni lo ezifana nekwaHlanga, kwaMnyamana nezinye, ziindawo amaNdebele akhe ahlala kizo. (YINYE ipendulo kezingehla). (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 26 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC – Imemorandamu 15.9 C/Sele. (2) 15.10 Umtloli womdlalo lo usivezele uNanasi ambelethi ozithandela nofisela umntwanakhe izinto ezihle kwaphela, onganandaba nabanye abantwana ngombana wahlohlozela umntwanakhe uNzunza bona ayokuthatha unamrhali azokwazi ukuba yikosi naphezu kobana azi bona ubukhosi bufanele buthathwe nguManala. (2) 15.11 - Sisehlakalo sokobana ikosi uMusi wabhalelwa kuhlukanisa phakathi koboya ebusesikhunjeni somuntu nobusesikhunjeni sesilwana. (1) - Sisehlakalo sokobana ikosi uMusi yadlulisa ubukhosi isaphila ngombana lokho ngokwekambiso yesitjhaba samaNdebele akwenziwa. (1) 15.12 Akusilo iqiniso, uNzunza wazi kuhle nje bona aManala afuna unamrhali amthethe kuyise ngobukirikitjani. (2) 15.13 UMbangwa banoTjhaba badlale indima yokuba lilihlo nofana yokuba bajameli besitjhaba ngombana izinto ezinengi ngaphambi kobana zivele ngokusemthethweni zizwakala ngabo; isibonelo: Ukobana ikosi ayisenapilo ehle begodu ifuna ukudlulisela unamrhali kiloyo ozoyelama sithome ukukuzwa ngabo nokobana isitjhaba asimthembi uManala bonyana angabusa isitjhaba sithome ukukuzwa ngabo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2) 15.14 - Ngiyamsola ngombana uNzunza wenza isenzo esimbi ngokobana agalaje uManala unamrhali/ubukhosi bakhe, njeke bekufanele alise amabuthwakhe abulale uNzunza nesitjhaba sakhe bese bakwazi ukuthatha unamrhali. - Angimsoli uNcagu ngombana bekangazenzi bona akhalime isitjhaba sakhe bona singabulali isitjhaba sakaNzunza, bekenziwa milingo kaNangubokazi, njeke naye akazi bona kwenzeka njani agcine aqolelene noNzunza. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (3) [25] IMITLOMELO YESIGABA C: 25 INANI LOKE: 80 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 27 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC – Imemorandamu Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 28 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC – Imemorandamu Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 29 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC – Imemorandamu Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

Verified matching documents

The question paper, memo or addendum that belongs with this document.

Published documents with matching subject and grade metadata.

Matched using subject, grade, language, document type and exam metadata.

More from Grade 12 Isindebele Hl

Explore more published documents in this catalogue.

View all