Downloaded from hlayiso.com
NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
IGREYIDI 12
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)
IPHEPHA LESIBILI (P2)
FEBHERBARI/MATJHI 2017
IMEMORANDAMU
IMITLOMELO: 80
Imemorandamu le inamakhasi ama-29.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
You're offline
Skip to contentMemorandum 






View all
IsiNdebele HL P2 Feb March 2017 Memo_hlayiso.com_.pdf
Isindebele Hl · Grade 12 · NSC Supplementary Exam · 2017 · isindebele. Memorandum, 29 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Isindebele Hl
- Grade
- Grade 12
- Language
- Isindebele
- Document type
- Memorandum
- Year
- 2017
- Exam period
- NSC Supplementary Exam
- Paper
- 2
- Pages
- 29
- File size
- 2.3 MB
Loading document…
Loading document…
1 of 29
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 2 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
NSC – Imemorandamu
Umhlahlandlela wokutshwaya
1. Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko
tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akakafaneli aphendule
umbuzo omude nomfitjhani ngencwadi eyodwa)
2. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi-4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo
eziboniweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela.
3. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide
ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani
newokuthoma omude bese ulisa elandelako.
4. Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo
elindelekileko bese yesibili kungelindelekileko tshwaya yokuthoma yesibili
ungayitjheja.
5. Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni
lemibuzo, tshwaya ngendlela imemorandamu inonjorwe ngayo.
6. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula
elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama
emutjhweni/emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise.
7. Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide)
Nangabe inani lamagama asetjenzisiweko e-eseyini mancani, ungamjezisi
umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide
khulu tshwaya kufikela enanini elibekiweko lamagama. (Tjheja: sebenzisa
igridi yokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela).
8. Imibuzo emifitjhani
Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule
ipendulwakhe akangajeziswa.
9. YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono,
liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi, mbono
omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle nofana sisenzo
esimbi azinikelwa umtlomelo kodwana kutlonyeliswa isekelo kwaphela
(IMITLOMELO YOKE NGEYOKUSEKELA).
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 3 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
NSC – Imemorandamu
ISIGABA A: IINKONDLO
UMBUZO 1: IPI YERHOLWENI – DM Jiyane
Ummoya mazizo azwakaliswa yimbongi nayirhaya ikondlo yayo. Ummoya nofana
amazizo la siwathola ngokufunda ngokuyelela imiqondo emunyethwe magama
asetjenziswe yimbongi ekondlweni. Ummoya wekondlo le ngewokudana, imbongi
idaniswe yipi eyaba khona phakathi kwamaNdebele, abeSuthu namaBhunu.
Ikhethomagama magama akhethekileko akhethwa yimbongi ngokuyelela
nangokunemba entweni imbongi esuke ikhuluma ngayo. Imbongi isebenzise amagama
alandelako ukuveza tjhatjhalazi ummoya wokudana ekondlweni le.
- KwaMahlungulu kwasala abantu, Kwaduma izulu kwamekeza umbani, Kwatjha
isikhuni kwasala umlotha > Imbongi ihlathulula bona lapha kwakubambene khona
ipi le kwahlongakala abantu abanengi badumuzana ngeengidi nekwabangela bona
abanye babo bagcine sele batjhile bamilotha.
- Yabambana kwathula umoya, kwaphapha ibhetjha eNdebeleni, kwaphapha
umdzobho emSuthwini bekwarathuka ibhrugu nerhembe eBhurwini > Imbongi
isebenzise amagama la ukusivezela bona indlela ipi le eyayiyikulu ngayo abantu
ababandakanyeka kiyo babe ngasanandaba bona sebadatjukelwe yivunulo yabo,
besele balwa babulanzi.
- Kwaba nzima ephasini lekhethu, Kwalila ikule, kwalila isibhuku nomkhonto,
Abantu barhayileka inga ziimpukani zingananto > Imbongi isebenzise amagama la
ukuhlathulula bona ipi le yaletha amatlhuwo ephasini lesitjhaba samaNdebele
ngombana babedunyuzwa kodwana bangakazibeki phasi nabo bazihlabela
ngemikhonto begodu lokho kwenza bona iindumbu zabantu zilale ubujadajada.
- Iinhlokwana naziya laphaya, Iindumbu ziintutwana nobujadajada, Kulele uMsuthu,
iBhuru neNdebele, Izandla neenyawo zakaNdebele zadliwa ziinsimbi >
Ngamagama la imbongi ihlathulula bona ngemva kwepi le iindumbu ezasala zilele
ubujadajada, kwakungezamaNdebele, zabeSuthu nezamaBhunu nekwathi
ngemva kwalokho ikosi yesitjhaba samaNdebele yabotjhwa.
Nasiyelela ihlathululo yamagama angehla la kuyezwakala bona imbongi yekondlo le
izwakalisa ummoya wokudana kanti nathi abafundi bayo sizizwa sidana indlela ipi le
yatjhiya isizi ngayo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).
TJHEJA: Imitlomelo emi-3 yabelwe isingeniso, bese kuthi eli-7 yabelwe amaphuzu. [10]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 4 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
NSC – Imemorandamu
ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMBUZO OMUDE WEKONDLO (10 IMITLOMELO)
UMBUZO 1: 'Intatha' – JK Mahlangu
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO 6–7 4–5 3 2 0–1
-Umfundi uhlathulule isihloko -Umfundi utjengise -lsihloko usizwisise -Isihloko akakasizwisisi -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwekondlo: ngokungeneleleko begodu ukuzwisisa isihloko. bewasihlathulula ngendlela kuhle. azizwakali begodu
Ukungenelela kokunikelwa uwathinte woke amaphuzu ephakathi. Imininingwana -Ubuyelele amaphuzu azikanamatheli esihlokweni
kw amaphuzu azwakalako,
ukusekela kanye nelwazi amayelana nekondlo. -limpendulo pheze ayikavezwa yoke. kezinye iindawo uveze esinikelweko, kubudisi
lekondlo. ziyakhambelana nesihloko. namaphuzu angafunekiko. ukuzilandela ngombana
-Uphendule ngendlela ehle -Amaphuzu amanengi -Akakatloli amaphuzu azikhambelani nombuzo.
7 IMITLOMELO khulu. Kunamaphuzu -lmibono esekelweko ikhona asekela imibono azwakalako/Amaphuzu -Uhlulekile ukunikela
amanengi asekelwe kodwana ayikavezwa yoke akakavezwa ngendlela awatlolileko akakasekelwa iimpendulo ekungizo.
ngokunemba begodu begodu ayikasekelwa eyanelisako. Unelwazi kuhle bekwazwakala. -Amaphuzu ambalwa
anqotjhiswe ekondlweni. njengombana elisezingeni eliphasi -Akayazi kuhle ikondlo Ie. awanikeleko akakasekelwa.
bekulindelekile. lekondlo. -Umfundi ikondlo akayazi
-Ikondlo uyizwisise kuhle kuhle.
khulu. -Kunobufakazi obutjengisa
bonyana uyayizwisisa
ikondlo.
ISAKHIWO NELIMI 3 2 1
-Umtlolo unesakhiwo esihle -Umtlolo unesakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -lkondlo ayikethulwa -Kubudisi ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukulandelana khulukhulu nokusekelwa nokusekelwa kwemibono besakhiwo sekondlo. ngefanelo. kukhulunywe
kw amaphuzu kanye
kwemibono okulandelekako. okulandelekako. ngokwanelisako ngesihloko.
nokwethulwa: Ukuzwakala
kw elimi kanye nokuzwakala -Ikondlo ayinakho -Ukungakahlelwa kuhle -Abukho ubufakazi
kw amaphuzu. -Isingeniso, isiphetho -lsingeniso, isiphetho ukunamathelana ngikho okwenza bokuhlelwa kwesakhiwo
neengaba kuhleleke kuhle neengaba kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu nanyana ukulandelana
3 IMITLOMELO khulu. ayilandeleki. kungezwakali. kwamaphuzu.
-lmibono iyazwakala -Kuneemphoso ezinengi -Ilimi elisetjenzisweko
-lmibono iyazwakala beyisekelwe kuhle. -Kuneemphoso ezenziwe zelimi begodu Iisezingeni eliphasi khulu
beyisekelwe kuhle khulu. elimini, ekuzwakaleni nokusetjenziswa kwelimi begodu alizwakali.
-Ilimi, ukuzwakala kwekondlo kanye okunganembiko kwenza
-Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu nekuhlelweni kodwana umtlolo lo ungezwakali.
nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. iingaba zakhiwe kuhle.
kuhle kutjengisa ukutjhuja
kwengqondo.
IRHERHO LAMAMAKSI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 5 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
NSC – Imemorandamu
UMBUZO 2: AWA, ANGIVUMI – JK Mahlangu
2.1 Ngikho okusitjengisa idolo esele lisenyonga. (1)
2.2 Bewungazikhotha emhlana > Isitjhwesi sihlathulula ukobana imbongi
nomnganayo nabe ungabahlula bewungazikhakhazisa. (2)
2.3 Indima le isitjela ngokobana ukuthandana kwabo kuthabisa abathabako,
begodu kudanisa abanomona. (1)
2.4 Imbongi isebenzise isithombe-ngqondo sesifaniso ngokubuyelela endimeni le
ukugandelela indlela yona nomnganayo bangeze bavuka bafana nofana
bathanda ukwenza izinto ezifanako ngayo. (2)
2.5 Lisihlathululela bona bebahlala baboke ngaso soke isikhathi/bebezwana/
bebahlala ndawoyinye nomnganayo. (2)
2.6 Imbongi ihlathulula bona yona nomnganayo bebangamonakalelani omunye
nakenze into ehle kodwana lokho bekuba lilulubezo lokobana omunye enze
okudlula lokho umnganakhe akwenzileko. (2)
[10]
UMBUZO 3: ISILILO SENYONI – JK Mahlangu
3.1 Ivumelwano-singathano. (1)
3.2 Zimu, ngibutha nami hle! (1)
3.3 Ikondlo le ikhuluma ngentombi efuna isokana elizayithanda begodu liyanelise
kiyo yoke into eyifunako. (2)
3.4 Imbongi ihlathulula bona kukade ifunana nesokana elinetlha ayilitholi kwanjesi
ifuna isokana elizayithanda ihlale nalo lingasasuka eduze kwayo nanyana
kungaba bunjani babe bahlukaniswe kukufa. (2)
3.5 Ibinzana lamagama asisaga la ahlathulula bona ukuze umuntu afumane into
ehle ayithandako kumele akhambe angahlali ndawonye. (2)
3.6 Ngingayiyelelisa ngokobana ayilise ukukhamba ifuna amasokana azazizela
wona. Isintu sithi umntazana akusuye ozifunela amasokana kodwana ngiwo
eza azokufuna umkhamanzi. (2)
[10]
UMBUZO 4: AMALA – JK Mahlangu
4.1 Imida le imumethwe ummoya wokudana. (1)
4.2 Imbongi yaba sidisi/Yazithwala/Yabanomntwana/Yagula.
(Yinye ipendulo kezingehla). (1)
4.3 Indima le imumethe ummongo wokobana ukungatholi kwembongi ipendulo
kunina ngokobana khuyini okuphethwe busuku nokobana khuyini okulumako
ebesaneni kwayiphatha kabuhlungu/kwayifaka engozini yokobana igcine
isidisi. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 6 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
NSC – Imemorandamu
4.4 Imbongi ikholelwa bona iqiniso lifanele likhulunywe njengombana linjalo,
lingagwagwaniswa kodwana unina lembongi ukholelwa bona ezinye zezinto
akakafaneli ukuzikhuluma njengombana zinjalo emntwaneni, njengokuthi
nakakhamba nabesana uzakuba sidisi.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
4.5 Umqondo omumethwe mimida le kukobana imbongi itjela unina ukobana
angayisoli ngalokho okwenzakeleko kiyo ngombana wayifihlela amaqiniso
naphezu kobana imbongi yambuza.
(Nanyana ngiyiphi ipendulo ezwakalako izakwamukelwa). (2)
4.6 - Akwamukeleki ngombana abentwana babentazana abanamandla
wokobana bangazivikela kezinye zezinto ezenzeka ebusuku kanti abanye
babo ivalo labo liseduze, abanasibindi/Zinengi iziga ezenzeka ebusuku
ezingamthathela ubuntazana bakhe.
- Kwamukelekile ngombana woke umuntu unelungelo lokukhamba
ngesikhathi afuna ngaso, akekho onelungelo lokuhlukumeza omunye
umuntu ngobujamo bobulili bakhe.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
[10]
KANYE
UMBUZO 5: UMUNTU YENA, AWA – MS Ntuli
5.1 ... lobuntu?
... kwabantu?
... sibandana
... awa
Ivumelwano ngakubili. (2)
5.2 Ikondlo le ikhuluma ngokungathembani nokungathandani kwabantu
ababomakhelana. (2)
5.3 Imbongi inqophe ukusivezela kobana inja ikwenza bona uyitjheje ubungozi
bayo ngokukukhonkotha bese uyazivikela nofana uyibaleke kodwana
nakumumuntu akakuyelelisi lokha nakazokulimaza nofana azokwenza into
ebuhlungu/embi.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
5.4 Indima le ihlathulula bona abantu sebaninana ngokombala begodu
nebombala wekhenu ababi nendaba nawe lokha nawutlhagako/Abantu
sebaphelelwe bubuntu ngebanga lokwehluka ngokombala.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
5.5 Ekondlweni le imbongi izwakalisa ummoya wokudana, idaniswa yindlela
kungasekho ukuthembana ngayo nebandlululo elikhona hlangana nabantu
naphezu kobana boke baziindalwa zakaZimu.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
[10]
IMITLOMELO YESIGABA A: 30
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 7 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
NSC – Imemorandamu
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali.
-Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. okunganembiko kwenza
-Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko,
ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak-nelim (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 8 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
NSC – Imemorandamu
ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 6
MBALA NGUBABA – PB Skhosana
Izehlakalo zizenzeko ezenziwa balingisi benovela. Ukuze inovela iphumelele
ukusethulela indaba ethileko ifanele ibe nezehlakalo ezenzeka ngokulamana, okutjho
bona kuthoma kwenzeke esithileko bese silanywa ngesinye, njalonjalo. Ekugcineni
izehlakalwezi zibumba indaba eyodwa nemummongo wenovela leyo. Ummoya mazizo
nofana kuthinteka kwemizwa yabalingisi nezwakaliswa kukwenzeka kwesehlakalo
esithileko enovelini. Isehlakalo singaveza ummoya wokudana nofana siveze ummoya
wokuthaba kuye ngokobana senzeka ngayiphi indlela nokobana ukwenzeka kwaso
kumthinta njani umlingisi nofana abalingisi. Nasiyelela izehlakalo zenovela le sithola
bona zizwakalisa ummoya wokudana newokuthaba kubalingisi bayo.
Esethulweni senovela le sithola isehlakalo sokubulungwa kwakababa uBongwe
eMadlangeni. Abantu basalilelana ngokuhlongakala kwakhe. UNaMtshweni naye uzilile
njengombana kulisiko ukuzilela umuntu ohlongakeleko. Uditjhiswe nguNaTlharini
omfelokazi naye ngokwakhe. Ummoya otholakala esehlakalwenesi ngewesizi
ngombana ukutjhiywa mnyenakho kubuhlungu khulu. UDladla noJansons bafika
kwaBongwe bakhombisa isizi nabo ngesehlakalo esehlakalele umndeni wekhayapha,
ngikho bamlandelela ngendlini la agade afukame khona uNaMtshweni bamtjela
ngesifiso esenziwe yindodakwakhe ngokwabiwa kwelifa alitjhiyele abentwabakhe.
Iindaba zesifiso zaletha ithabo nokudana ngakelinye ihlangothi. Ithabo kwaba
ngelokobana uBongwe uyilungisile indlela yokobana abentwabakhe balidle njani ilifeli.
UNaMtshweni yena wadaniswa kukwazi bona uMavela uzokulwa nakathola into
enjengale ngombana wabhalelana noyise asaphila ngendaba yefundo, kanti
nokuthatha sele athethe.
UMavela uyafuduka eSoshanguve ubuyela kwabo ngombana asazi bona nguye
izibulo. Lokhu kumenza azitjele bona ilifa lakayise lizokulawulwa nguye abambisene
nonina. Bekazi bona yena njengezibulo, isiko lamaNdebele liyamvuna ngombana
ngokwekambiso yamaNdebele izibulo ngilo elilawula izinto nakulele uyise. Ngikho
simuzwa acocela umkakhe uNaKabini bona uthenge ikoloyi azoyibhadela nabafika
kwabo eMadlangeni. Kithi njengabafundi benovela siba nommoya wokudana
ngombana sele sazi bona koke lokhu akukhulumako akuzukwenzeka ngebanga
lesifiso esenziwe nguyise wasibopha ngefundo.
Ekufikeni kwakhe eMadlangeni ubujamo buyatjhuguluka nasele atjelwa ngesifiso
sakayise esilethwe boDladla. Akayikholwa indaba le, ubabiza ngemikhwenende efuna
ukudla ilifa labo. Uyakhamba uya ema-ofisini waboDladla eWitbank. Kunokobana
akhulume iqiniso ngalokho akuzeleko uleya amala bewuzibiza ngoGijimani Ntuli. Uluka
amano wokuthola ingcenyakhe yelifa. Uzwana naboSkhosana ngokwetjiwa
kweenkomo zisiwe kwaNdebele, eBhundu. Isenzwesi kiboSkhosana saba ziindaba
ezimnandi nezabafikisela ithabo. UMavela yena ithabo lakhe lilethwa kukwazi bona
ekuthengisweni kweenkomezi kunemali azoyithola kanti bazomphamba bamtlhogise
nopeni. Uyabanjwa, uyagwetjwa. Ukufika kweendaba zokubanjwa kweengebengu
ezebe iinkomo kwamthabisa uNaMtshweni kodwana kwabuya kwaba nokudana nasele
abona bona iliwa libuyele ngekhaya, nasele kuvela bonyana nguMavela owebe
iinkomo zakwabo.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 9 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
NSC – Imemorandamu
Nasiyelela izehlakalo ezivezwe enovelini le siyathola bona inengi lazo lizwakalisa
ummoya wesizi nofana wokudana. Kunommoya wesizi ngokuhlongakala
kwakaBongwe, kube nommoya wethabo uMavela nakazitjela bona nguye oyokulawula
ilifa kubuye kube nommoya wokudana nakezwa ngesifiso esenziwe nguyise nesagcina
simfake ejele.
(Umfundi angahlathulula ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25]
UMBUZO 7: MBALA NGUBABA – PB Skhosana
7.1 NguNaTlharini. (1)
7.2 Magama athi 'Ungangitjeli lokho Mavela. Lisa izinto zakayihlo khekuphele
amalangana'. (2)
7.3 USkhosana watjela uMavela bona amapholisa wangekhabo ngeBhundu
azombopha ngombana angahlali khona. (1)
7.4 Ngelithi yoke ifuyo etjhiywe nguBongwe ithathwe iyokuthengiswa bese imali
yakhona ifakwe ebulungelweni. (2)
7.5 - Banemikhaba kodwana bambethe abokhaki esele bathoma ukurathuka.
- Iimpumulo zamanyathelwabo zineentunjana/Amanyathelwabo madala
begodu awakaphoritjhwa. (2)
7.6 UMavela naboSkhosana bavumelana ngokobana uMavela uzakuphuma
neenkomo ngamasa kwabo ehlele nazo endaweni lapha bazakufika
bazilayitjhele khona. (2)
7.7 B/R3 720. (2)
7.8 Umnqopho womtloli kukobana uMavela akghone ukulwisana nesifiswesi
ukuze akwazi ukuqeda umtlhago ombodileko lo ngombana nabegade
amethule anezinto zakhe bengeze alwisane nesifiswesi bekufike lapha
inovela le iveza khona ngepumelelo ummongondaba. (2)
7.9 Liqiniso ngombana uDladla wathi nakahlathululela uNaMtshweni ngetshayo
leenkomo zakhe kwavela bona litshayo elisuselwa ekolweni yobuKrestu
nelihlathulula bona ongafuni ukukhambisana nesifiso sakhe uzakuya
esirhogweni. (2)
7.10 Isitjela bona ubamumuntu ohlakaniphileko nonebonelo-phambili ngombana
wabona bonyana nakangatjhiya ilifa lakhe angakatloli isifiso esizolilawula
lingabanga ukulwa hlangana nabentwabakhe nofana uMavela angalithatha
loke ayedwa angabeli abentwana bakwabo. (2)
7.11 - UMhlekwa ngokwakhe wayevele afundafundile, njeke kwaba lithuba elihle
kuye lokobana aragisele iimfundo zakhe phambili ezikweni eliphakemeko
lezefundo. (1)
- UMhlekwa wayenganamfazi nabentwana ekufanele bona abondle. (1)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 10 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
NSC – Imemorandamu
7.12 Umtloli wenovela le uphumelele ekuthiyeni umlingisi wayo oyikutani igama
elithi; 'Mavela' ngombana weba iinkomo zakwabo acabanga bona
uzakuphumelela kodwana kwagcina kuvelile bona nguye ozebileko, okutjho
bona uvele njengegama lakhe. (2)
7.13 - Angibasoli ngombana umthetho bewudlala indima yawo yokobana
umuntu obengungqondondo nakwetjiwa ifuyo athole isigwebo esikhulu
esizakwenza bona nabanye abantu bawusabe.
- Ngiyabasola, ngombana gade sele bazi bona uMavela ulizibulo
lakaBongwe begodu iinkomezi uzebe ngomnqopho wokobana alinga
ukufumana ingcenyakhe, njeke bekufanele bamuphe isigwebo
esiludlana/esincani. (2)
7.14 Isizinda sesikhathi senovela le ngesanje ngombana abantu abanzima
sebathathela ifundo ehloko, njengombana sibona uBongwe abeke ifundo
phambili esifisweni sakhe.
(Nanyana ngiliphi iphuzu elisekela bona sikhathi sanje lizakwamukelwa). (1)
[25]
NOFANA
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 11 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
NSC – Imemorandamu
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali.
-Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. okunganembiko kwenza
-Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambe lani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum-(Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 12 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
NSC – Imemorandamu
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 8
UKHOLIWE – N Skosana
Izehlakalo zizenzeko ezenziwa balingisi benovela. Ukuze inovela iphumelele
ukusethulela indaba ethileko ifanele ibe nezehlakalo ezenzeka ngokulamana, okutjho
bona kuthoma kwenzeke esithileko bese silanywa ngesinye, njalonjalo. Ekugcineni
izehlakalwezi zibumba indaba eyodwa nemummongo wenovela leyo. Ummoya mazizo
nofana kuthinteka kwemizwa yabalingisi ezwakaliswa kukwenzeka kwesehlakalo
esithileko enovelini. Isehlakalo singaveza ummoya wokudana nofana siveze ummoya
wokuthaba kuye ngokobana senzeka ngayiphi indlela nokobana ukwenzeka kwaso
kumthinta njani umlingisi nofana abalingisi. Nasiyelela izehlakalo zenovela le sithola
bona zizwakalisa ummoya wokudana nowokuthaba ebalingisini bayo.
Ekuthomeni kwenovela le sethulelwa uKholiwe, omlingisi oyikutani wenovela le
amatasatasa alungiselela ukuzokulotjolwa. Isehlakalwesi sizwakala njengesiveza
ummoya wokuthaba kodwana ngemva kwesikhatjhana sizwakale siletha ummoya
wokudana. Lokhu sikutjho ngombana kuthe kusese njalo kwafika uSipho watjela
uKholiwe amagama athi bekangasathembi bona uzakubuye atjhade nakacabanga
ngesehlakalo sokuzibulala kwakaZondani. Amagama la enza bona uKholiwe agcine
sele amthela ngeenyembezi nekusisenzo esiletha ummoya wokudana. Ummoya
wokudana lo ubuye uzwakaliswe namagama kamalumakhe kaZondani lokha nakatjela
uMuzi njengombana azokutjhada noKholiwe nje, abawa bona amphathe kuhle,
angatlhagi nanyana sele angakwakhe ngombana watlhaga khulu nakasakhulako.
Ngemva kobana uKholiwe atjhade, aye emzinakhe ababe nabentwana siqale bona
uzakuhlala kamnandi bese sithola ummoya wokuthaba kodwana akubi njalo, izinto
ziyatjhuguluka. Ithabo ebesililindele ukulibona epilweni kaKholiwe litjhugululwa kulokha
nakabona umntwanakhe womntazana uBusisiwe akhombisa amatshwayo wokukhula
ngombana lokho kumkhumbuza isehlakalo sokuzibulala kwakaZondani nesenza bona
angakhuli kamnandi njengabanye abentwana. Ukungathokozi kwakhe kuragela
phambili bekufika lapha uMuzi ayelela khona bona kukhona indaba edla umkakhe lo.
UMuzi uzama ngamandlakhe woke bona uKholiwe atjhaphuluke amtjele bona
utshwenywa yini kangaka kodwana ngokukhumbula bona uhlezi nobudisobo isikhathi
eside kangangani angamtjeli uMuzi njengendodakhe, uzizwa aneenhloni zokobana
angamtjela namhlanje. Esikhundleni sokobana amtjele yena simthola aluka iyano
lokobana aye kuSipho ayombawa bona kube nguye otjela uMuzi indaba.
Iqhinga lakaKholiwe silithola litjharagana lokha umkaSipho nakabathola
basakhulumisana ngendaba le. Ngokungazi umkaSipho ulwisa uKholiwe bekufika
lapha kulinyazanwa khona. Ngamanye amagama singatjho bona isehlakalwesi
sithuwelelisa umraro lo ukuya phambili sekunokobana silethe isisombululo
njengombana uKholiwe bekahlelile. Lokho ngikho okwabanga bona uKholiwe agcine
azikhuphe umphefumulo ngombana abona bona indaba le seyingaphezu
kwamandlakhe, angeze asakghona ukuqalana nayo. Isehlakalwesi senza uMuzi
azibuze bona kuza njani bona umkakhe atholakale emzini kaSipho bekufike lapha alwa
khona nomkaSipho. Naso-ke sisisehlakalo siveza ummoya wokudana khulu kuMuzi,
ngokobana unobentwabakhe azibulale angakatjelwa litho.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 13 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
NSC – Imemorandamu
Ngobufitjhani singatjho bona inovela le izele ngezehlakalo eziletha ummoya wokudana
ebalingisini bayo. Ukuzibulala kwakaZondani ngombana uKholiwe angaphumeleli
ukutjhada naye kuletha ummoya wokudana. Indlela uKholiwe aphathwa ngayo ziinini
zakaZondani namalunga womphakathi ngemva kwesehlakalo sokuzibulala
kwaZondani iyadanisa nayo.
Ukuzibulala kwakaKholiwe atjhiye indodakwakhe, abentwabakhe nabanye abantu
atjhidelene nabo kusenza sizizwe sithinteka emmoyeni.
(Umfundi angahlathulula ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25]
UMBUZO 9: UKHOLIWE – NS SKOSANA
9.1 Sikhathi sehlobo ngombana kuthiwa ilanga lalitjhisa likhupha unomdakana
ngemgodini/Sikhathi sokuphela komnyaka ngombana kuthiwa abafundisi
babematasatasa ngokulungiselela imiphumela yabafundi yokuphela
komnyaka. (2)
9.2 Bathoma ukubonana ngeholweni yomphakathi yeMamelodi lapho
babekhambele khona isifundobandulo seemfundo zomLando. (2)
9.3 Sisehlakalo sokobana uKholiwe asolo aqale uBusisiswe lokha nakambona
bona selangena kesinye isigaba sokukhula nesamenza akhombise
ukutshwenyeka. (2)
9.4 USipho banoKholiwe bathoma ukwazana ngelanga uSipho wayephekelele
abommamfundisi ngalo kuKholiwe bona bayokukhulumela uZondani. (2)
9.5 Kuthiwa ebodeni nge-ofisini lakhe bekutlolwe isiqubulo esithi uZimu amsize
athule bekufike lapha azi khona bona akhulume athini. (2)
9.6 Sisiga sokobana umalumakhe kaKholiwe atjele uMuzi bona amphathe kuhle
umtjhanakhe ngombana watlhaga khulu nakasakhulako, njeke angatlhagi
nanyana sele asemzinakhe. (2)
9.7 Umnqopho womtloli kusidlulisela umlayezo wokobana abantu abakholwako
nabo banemizwa njengawo woke umuntu, njeke nabo kunesikhathi lapha
kufika khona bona babhalelwe kujamelana nobujamo obuthileko epilweni
bese balawulwe mimizwabo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
9.8 Kwakufanele bona uThembi, ongunesi owanikelwa nguZondani incwadi
eyayihlathulula ngokuzibulala kwakhe ayifikise kunina njengombana
wayembawile. (2)
9.9 Kumveza amlingisi ongakghoniko ukukghodlhelela lokha izinto nazingenzeki
ngendlela yena afuna ngayo/Simveze amlingisi ozicabangela yena yedwa
ngombana azange acabange bona unina uzakusala nobani naphezu kobana
begade amntwana oyedwa ngakwabo. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 14 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
NSC – Imemorandamu
9.10 - Wazama ngokwaneleko ngombana waya ekeregeni ngomnqopho
wokobana bazamtjhiriya kodwana esikhundleni salokho kwaba
nomntazana otjhumayela ngaye/Wathi nakafika eDaveyton wathandana
noDavi ngomnqopho wokobana akhohlwe ngendaba le kodwana azange
isuke emkhumbulwenakhe.
- Azange azame ngokwaneleko ngombana wabhalelwa kutjela
ubabakwakhe ezwe bona umyelelisa uthini/Usosokanakhe wabayala
bona batjelane amaqiniso khona bazakutjhaphuluka emmoyeni kodwana
yena azange amtjele uMuzi
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
9.11 Isakhiwo senovela le asikahlali kuhle ngombana esingenisweni sayo
sivezelwa uKholiwe sele akhulile bese phakathi sivezelwe yena asese
mntazanyana osangena isikolo/Ithome ngokufanele kube sekugcineni yagcina
ngokufanele kube sekuthomeni.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (1)
9.12 - Angizisoli ngombana ngaphambi kobana uZondani azibulale wakhuluma
phambi kweenini zakhe noKholiwe bona ufa nje kungebanga lakaKholiwe,
njeke iinini zakaZondani zinesizathu esihle nesizwakalako sokobana
zimzonde uKholiwe.
- Ngiyazisola ngombana nanyana uZondani akhuluma phambi kwazo bona
ufa nje kungebanga lakaKholiwe bezifanele zibuze uKholiwe bona
amagama akhulunywa nguZondani la aliqiniso kangangani bese yena
uyazihlathululela bona uZondani uzibulele ngombana alandulile
ukuthandana naye, ngalokho bezingekhe zambeka umlandu ngombana
unelungelo lokwala ukuthandana nomuntu nakangamthandiko.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (4)
[25]
NOFANA
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 15 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
NSC – Imemorandamu
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UBUKGHWARI BOMLOMO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 10: IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle . eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali.
-Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. okunganembiko kwenza
-Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo)
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 16 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
NSC – Imemorandamu
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 10
UMBUZO 10: UMABOMVANA NEPUNGUTJHA
Isifundo sisuke sitjho indlela ethileko yokunikela abantu ilwazi okungaba ngokutlola
phasi nanyana ngokulalela lokho otjelwa khona, kuye ngokobana ufunda ini
ngalesosikhathi. Nasikhuluma ngokuziphatha sisuke sitjho indlela umuntu aphila
ngayo, njengokuziphatha ngehlonipho nanyana ukungahloniphi, ukulalela nanyana
ungalaleli lokha nawutjelwa into ethileko. Ekadeni umnqopho weenolwana
kwakukufundisa abentwana ngakho koke lokho okubalwe ngehla njengombana
kwakunganankolo njengombana sibona namhlanje. Nasitjheja enolwaneni ethi,
'UMABOMVANA NEPUNGUTJHA' sifumana umlingisi oyikutani kunguMabomvana.
Umlingisi oyikutani onguMabomvana uvezwe amumuntu ongazange alalele lokho
unina amtjela bona angakwenzi, wathi nakamthuma kwagogwakhe wamnikela imilayo
yokobana angakhulumisi umuntu ahlangana naye endleleni nokobana angagubululi
ukudla akuphathele ugogwakhe kubonwe nanyana ngubani endleleni.
Wavuka ngesamarimarima wangena ihlathi asacabanga imiyalo ayalwe ngunina
ngayo. Kuthe asakhamba njalo angakatjheji wabona sele kunepungutjha eduze
kwakhe. Lokho kwamthusa khulu ngombana bekangacabangi bona angahlangana
nomuntu nanyana isibandana ehlathini begodu ngesikhathi sekuseni kangaka.
Silindele ukubona umlingisi oyikutani ahlonipha imiyalo anikelwe yona ngunina
kodwana wahluleka ukudzimelela kilokho atjelwe khona. Ipungutjha yamvelela
ngobuqobolwana obathambisa ihliziyo kaMabomvana azange asatjheja lokha
akuyalwe ngunina. Abentwana banawo umukghwa wokobana batjhide
eemvumelwaneni ebazenze nababelethi babo kubhala nanyana babadose kangangani
ngendlebe. Lokho sikubona ngoMabomvana sele avulela ipungutjha ukobana ibone
ukudla akuphathele ugogwakhe. Abentwana abanengi nawukhulumisana kuhle nabo
bathambisa iinhliziyo msinya khulukhulu lokha umuntu nakathe uyasazi isihlobo sabo
bayamthemba bamthathe njengomuntu abangaphephela kuye.
Kuyavela bona indlela yokuziphatha kwakaMabomvana ayikhambisani nalokho unina
amyale ngakho. Ngamanye amagama uphule isivumelwano asenze phambi konina
sokobana angeze akhulumisa muntu nanyana agubulule ukudla. Akupheleli lapho
ukghonile ukukhohliseka uMabomvana nangathana bekamntwana olalelako
noziphatha kuhle bekangekhe enza okuphambene nalokho akutjelwe ngunina.
Ukuziphatha kwakaMabomvana kwenza bona agcine sele alimazise ugogwakhe
ngepungutjha ngombana yathi nayiqeda ukubona ukudla kwakagogwakhe yathi nyawo
ngibeletha ijarhele ukuyokufika mantanzi emzini kagogo. Yafika yabawa ukuvulelwa
kwangasuthi nguye uMabomvana kanti akusuye. IPungutjha yathi ibetha ugogo naye
wazilamulela waphuma wabaleka wazala ihlathi. UMabomvana yena usese sendleleni
akakwazi okwenzeka kugogwakhe. Naye uthe nakafikako wazithela phezu
kwepungutjha ezenze ugogwakhe, yambawa bona abeke ukudla khona izokudla kanti
iyazi bona izombetha naye wazisindisa ngokubaleka azale ihlathi njengogogwakhe.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 17 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
NSC – Imemorandamu
Ngathana uMabomvana walalela amagama awatjelwa ngunina ngabe isehlakalo
esifana nalesi besingekhe senzeka. Isifundo esitholakala kilenolwana ngesokobana
umuntu nakatjelwa nanyana ayalwa ngento ethileko kumele enze njengombana
atjeliwe angatjhuguluki ngombana lokho kuzokulethela amabhadi nofana ingozi. Lokhu
sikubone kuMabomvana yena othe unina akamboni angakhuluma nanyana agubulule
ukudla kwakagogwakhe, kanti ubangela ugogwakhe ingozi nofana uzithela kekulu
ingozi.
(Umfundi angahlathulula ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25]
UMBUZO 11
11.1 UBUDODA ABUKHULELWA – CM Sangweni
11.1.1 Sasaziwa ngesiga sokuthanda ukuphehla inturhu. (1)
11.1.2 Babangelwa kubona isitjhaba sakwaPhumasilwe siseyisa isitjhaba
sabo. (1)
11.1.3 NguZamani. (1)
11.1.4 Abommaba bathuswa kubona umsanyana omncani aphethe zakhe
agijimela epini le. (1)
11.1.5 'Ayihlabi ngobujamo beempodo zayo' (2)
11.1.6 Liqiniso, isehlakalwesi singathekiswe nesehlakalo esenzeka
phakathi kwesitjhaba samaGibhide nesitjhaba sakwa-Isirayeli
lapha uDavide umsanyana omncani wesitjhaba sakwa-Isirayeli
ahlula khona uGoliyadi wesitjhaba samaGibhide/Umuntu omncani
uyakghona ukwehlula omkhulu.
(Nezinye iimpendulo ezinembako zamukelekile). (2)
11.1.7 Umnqopho womthiyi wokunikela isitjhabesi igama elithi
kukwaphuma silwe kusivezela bona isitjhabesi besizwana nepi,
sihlale silindele ukulwa ngaso soke isikhathi. (2)
11.1.8 Umthiyi wenolwana le unqophe ukusihlathululela bonyana
uMadoda lo usisilwi begodu akekho umuntu ongadlalela kuye
ngehlangothini lepi.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
11.1.9 Ngokuyelela indlela umthiyi wenolwana le asebenzise ngayo
umlingisi oyikutani uZabalunge amsanyana omncani kodwana alwa
abe ahlule amadoda amakhulu kuyakhombisa bona uphumelele
ukunikela inolwanakhe isihloko esiyifaneleko.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (3)
KANYE
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 18 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
NSC – Imemorandamu
11.2 KWAMHLANGA – D Mabhena
11.2.1 - Ziintaba eziyibhodileko.
- Zizikghwa/Mahlathi.
- Milambo.
- Malerhe.
(ZIMBILI iimpendulo kezingehla). (2)
11.2.2 Indima le isitjela bona indawo yaKwaMhlanga kulapha
kuhlanganela khona ababusi benarha yaKwaNdebele/kulapha
kunepalamende yaKwaNdebele/Kulapha kuneNdlu
yesiBethamthetho yesitjhaba samaNdebele. (2)
11.2.3 Kuhlathulula bona ilanga lisuke litjhisa khulu. (2)
11.2.4 Imbongi inqophe ukusitjela bona iKwaMhlanga iyihlokodorobha
yendawo yaKwaNdebele. (2)
11.2.5 Imbongi iphumelele ukusebenzisa isithombe-ngqondwesi
ngombana ubongelela indawo yaKwaMhlanga kodwana kuba
kwanga ikhuluma nayo, ngamanye amagama ithethe indawo le
yayenza umuntu wokuthoma ekhuluma naye.
(Umfundi angahlathulula ngawakhe amagama azwakalako). (2)
[25]
IMITLOMELO YESIGABA B: 25
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 19 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
NSC – Imemorandamu
ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMDLALO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 12: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela iimpendulo
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. Kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali.
-Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. okunganembiko kwenza
-Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo)
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 20 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
NSC – Imemorandamu
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 12
IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
Umdlalo sisenzeko sokulingisa esenziwa badlali bomdlalo othileko. Umtloli womdlalo
wenza abadlali bakhe bakhulume bebasikinyeke ngendlela ekhethekileko ukwenzela
bona abafundi nofana ababukeli bawo bazwisise ngcono lokho asuke akuhlosile
ngawo. Kanengi imidlalo ifanele ihleleke ngendlela yokobana abafundi bayo bakghone
ukuyidlala tjhatjhalazi phambi kwabanye abantu. Nanyana kunjalo kuyenzeka kesinye
isikhathi umdlalo ufake hlangana ezinye izinto ezingenza bona ungakghonakali bona
ungadlalwa esiteji. Kilomtlolo sizokutjheja ukungakghonakala nokungekhe
kwakghonakala kokudlalwa esiteji komdlalo wesihloko esithi; 'IBHUDANGO LAMI'.
Nasiyelela indlela umtloli womdlalo lo asethulele wona ngayo kuyabonakala bona
ezinye zeenqephu zawo kungakghonakala bona zidlalelwe esiteji. Lezo ziinqephu
lapha abadlali bangakghona bona bazilingise ngokobana bembathe, bakhulume
bebasikinyeke njengabadlali bomdlalo ababalingisako. Nasitjheja izehlakalo zomdlalo
lo sifumana bona kunalezo ezingadlaleka esiteji. Isehlakalo lapha sifumana
uMathumbu noTjhili babonisana khona ngendaba yomuntu ozomsebenzela iplasi
njengombana yena akhubele singadlaleka esitetji. Isehlakalo la uTjhili afika kwakhe
abikela umkakhe noMbulawa ngekhambo lakhe bekufike la kuthathwa khona isiqunto
sokobana uMbulawa aphume esikolweni ayokusebenzela uyise iplasi naso
singadlaleka esiteji. Esinye isehlakalo esingadlaleka kulokha uMbonani
nakazokubikela uTjhili nomkakhe ngendaba yakaMbulawa yokuvusa umguruguru
eplasini ngombana uMathumbu angafuni ukuphendula iinghonghoyilo zelutjha.
Isehlakalo lapha sifumana khona amapholisa angena aphuma ngema-ofisinawo
alungiselela ukuyokubulala iimbotjhwa zezombanganarha singadlaleka esiteji.
Isehlakalo la sifumana khona uMbulawa acoca noNaidoo ngokufika kwabo enarheni
ye-Angola nangamatjhuguluko abawezwe akhulunyiswa bona azokwenzeka enarheni
yeSewula Afrika zingadlaleka. Ukufika kwakaMbulawa eza noMbonani ekhabo ngemva
kobana sebafudukele KwaNdebele ngesinye sezehlakalo esingadlaleka naso.
Nanyana kunezehlakalo ezingadlaleka esiteji emdlalweni lo kodwana zikhona nalezo
ekungekhe kwakghonakala bona zidlaleke. Ukungakghonakali kokungadlaleka
kwezehlakalwezi kubangelwa kungeze kwakghonakala kokulethwa kweensetjenziswa
ezibalwe kizo esiteji. Ukulingiswa kwazo ngomlomo kwaphela kodwana zingabonakali
kungalahlekisa ababukeli bagcine bangasazwisisi lokho okunqotjhwe mtloli ngomdlalo
lowo. Isehlakalo lapha ilutjha livuma khona iingoma zombanganarha zibetha iinsebenzi
ezibabantu abadala ngamagade bona zihlike eentregereni zikhuphukele emzini
kaMasuku angeze sadlaleka ngonobangela wokobana iintregere angeze kwakghoneka
bona zilethwe esiteji. Isehlakalo lapha sithola khona amapholisa agijimisa ilutjha
noMbulawa ngezinja angeze sadlaleka ngonobangela wokobana iinkoloyi nezinja
angeze zalethwa esiteji.
Isehlakalo lapha sifumana khona uMbulawa nezinye iimbotjhwa zombanganarha
zilayitjhwa evenini zisiwa ehlathini eliminyeneko la bafika bemba khona imigodi
ngaphambi kobana badunyuzwe angeze sadlaleka ngonobangela wokobana angeze
kwakghoneka bona kulethwe ihlathi esiteji. Isehlakalo lapha sifumana khona uMbulawa
akhwele ilori ethwele izimvu angeze sadlaleka ngonobangela wokobana ilori angeze
kwakghoneka bona ilethwe esiteji.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 21 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
NSC – Imemorandamu
Nasitjheja ihlathululo engehla le kuyabonakala bona umdlalo lo uvanganise izehlakalo
ekungakghonakala nalezo ekungekhe kwakghonakala bona zidlaleke esiteji. Lokho
kuyatjho bona umtloli wayo uwutlole angakatjheji ihlangothi lokungadlaleka kwawo
esiteji kodwana awutjheje njengomdlalo wokufundwa kwaphela.
(Umfundi angahlathulula ngeyakhe indlela izwakalako). [25]
NOFANA
UMBUZO 13: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
13.1 KuKwaNdebele. (1)
13.2 Kungombana iinthuthi zabe zisimahla/mahala. (1)
13.3 Isizathu kukobana uMathumbu wabesele alithengisile iplasela kanti abanikazi
balo abatjha babefuna ukuvula ibubulo leenkukhu. (2)
13.4 Wathi ngemva kobana ezwe bona amapholisa ayebadumuza la akhambile
waphuma ngemgodini waya endleni ekulu nekukulapho atholwa mtjhayeli
wesithuthi esikhulu owamfaka ngemgodleni wamlayitjha ngemva nezimvu
bewayomhlisa ekampeni yabaphalali benarha yeSewula Afrika eseBotswana. (2)
13.5 Umehluko kukobana kilendawo bafuya ngendlela abafuna ngayo kanti
eplasini lakaMathumbu besele babekelwa umbandela wokobana bangafuyi
iimfarigi ngombana uMathumbu athi zirhubha emasiminakhe begodu
zimbangela neempukani. (2)
13.6 Umongameli wahlongoza bona kuzokutjhatjhululwa zoke iimbotjhwa
zombanganarha, lezo ezibalekele eenarheni zangaphandle zizokubuyiswa
begodu kuzokubanjwa amakhetho womuntu woke, anganini muntu ngebala. (2)
13.7 Akusilo iqiniso ngombana iinsebenzi ezibabantu abadala kanengi zazithi
nakufika uMathumbu azibuza bona zona zithini ngesiqunto esithethwe lilutjha
sokobana kungasetjenzwa bese ziimphendule ngokobana zikatelelwe lilutjha
bona zingasebenzi.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
13.8 Ilutjha langesikhathi somdlalo lo lalwela ilungelo lokobana uVenter akafikisi
iposo ngesikhathi ngombana belifunda ngeposo kanti langomnyaka we-1976
lalwisana nomthetho webandlululo owawuligandelela bona lifundiswe ngelimi
lesiBhuru. (2)
13.9 Umndeni wakwaTjhili usivezela bona basakholelwa emasikweni ngombana
bathi nababona uMbulawa bona usaphila uTjhili wathi kufanele kuphahlwe
ngekukhu emhlophe kuthokozwe abaphasi. (2)
13.10 Umtloli uphumelele khulu ukusebenzisa uMbonani njengenduna yeplasini
ngombana izinto ebezenziwa lilutjha uMathumbu bekazizwa ngaye begodu
neendaba uMathumbu agade afuna bona zizwiwe ziinsebenzi zeplasini
bekazidlulisa ngaye. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 22 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
NSC – Imemorandamu
13.11 Isenzwesi sisiphumelelise kuhle isifiso somdlali oyikutani onguMbulawa,
ukulwisana kwakhe nekambiso yeplasini lakaVenter kwenza bona agcine sele
abotjhiwe wakghona nokubaleka ngemva kokusinda kwakhe ekubulaweni
mapholisa wabe wafika e-Angola nekukulapho aqedelela khona iimfundo
zakhe waba mjameli wamalungelo wobuntu. (2)
13.12 - Ngiyavumelana nesitatimendesi ngombana emdlalweni lo uVenter uvezwe
asebenzisana khulu namapholisa ekungiwo egade agandelela ibandlululo
ebantwini kanti kuyavela nokobana akafani noyise ngombana kuthiwa
uyise ubalunge kumbi begodu bekabathanda abantu ebakhe eplasinakhe.
- Ngiyaphikisana nesitatimendesi ngombana nanyana bekanegandelelo nje
kodwana ube nesisa sokwamukela isinghonghoyilo selutjha sokobana
uzakulinga ngamandlakhe woke bona afikise iposo kusese nesikhathi,
khona ilutjha lizakwazi bona liragele phambili ngeemfundo zalo. (2)
13.13 Sisehlakalo samambala ngombana vele ngaphambi kwamakhetho
wangomnyaka we-1994 kwaba namaBhuru aziimpurelani ayephikisana
namakhetho wentando yenengi begodu ayekhamba atjala iinthuthumbisi
endaweni ezihlukeneko ezazikhethwe njengeentetjhi zokuvowudela. (2)
13.14 Ngifunde bona ungavumeli ukwenziswa ngomunye umuntu into ongayifuniko,
khulukhulu nayiphambene nomthetho.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (1)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 23 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
NSC – Imemorandamu
ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMDLALO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 14: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngokwanelisako ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kwamaphuzu
-Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali.
kwengqondo. umtlolo lo ungezwakali.
-Iingaba zakhiwe kuhle.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo)
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 24 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
NSC – Imemorandamu
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 14
UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
Umdlalo sisenzeko sokulingisa esenziwa badlali bomdlalo othileko. Umtloli womdlalo
wenza abadlali bakhe bakhulume bebasikinyeke ngendlela ekhethekileko ukwenzela
bona abafundi nofana ababukeli bawo bazwisise ngcono lokho asuke akuhlosile
ngawo. Kanengi imidlalo ifanele ihleleke ngendlela yokobana abafundi bayo bakghone
ukuyidlala tjhatjhalazi phambi kwabanye abantu. Nanyana kunjalo kuyenzeka kesinye
isikhathi umdlalo ufake hlangana ezinye izinto ezingenza bona ungakghonakali bona
ungadlalwa esiteji. Kilomtlolo sizokutjheja ukungakghonakala nokungekhe
kwakghonakala kokudlalwa esiteji komdlalo wesihloko esithi; 'UMBANGO KANZUNZA
NOMANALA'.
Nasiyelela indlela umtloli womdlalo lo asethulele wona ngayo kuyabonakala bona
ezinye zeenqephu zawo kungakghonakala bona zidlalelwe esiteji. Lezo ziinqephu
lapha abadlali bangakghona bona bazilingise ngokobana bembathe, bakhulume
bebasikinyeke njengabadlali bomdlalo ababalingisako. Nasitjheja izehlakalo zomdlalo
lo sifumana bona kunalezo ezingadlaleka esiteji. Isehlakalo lapha sithola khona ikosi
ibiza iinduna zayo izozitjela ngobujamo bepilo yayo singadlaleka esiteji. Isehlakalo
lapha uNanasi abonisana noNzunza bona angamgalaja njani uyise unamrhali,
isehlakalo sakaNzunza sokwembatha iinkhumba lokha nakagalaja uyise unamrhali
nalokha nasele afike kuyise amphumbutha amuzwa kwangathi mbala nguye uManala
ngezinye zezehlakalo ezingadlaleka esiteji.
Isehlakalo lapha sifumana khona uManala afika ngelawini lakayise athola bona
uNzunza selamthethe unamrhali nesehlakalo lapha simfumana ahlezi yedwa azibuza
aziphendula ngesenzo esimbi asenziwe nguNzunza ngezinye nazo ezingadlaleka
esiteji. Isehlakalo lapha sifumana uNzunza abawa isizo kuNangubokazi naso
singesinye sezehlakalo ezingadlaleka esiteji.
Nanyana kunezehlakalo ezingadlaleka esiteji emdlalweni lo kodwana zikhona nalezo
ekungekhe kwakghonakala bona zidlaleke. Ukungakghonakali kokungadlaleka
kwezehlakalwezi kubangelwa kungeze kwakghonakala kokulethwa kweensetjenziswa
ezibalwe kizo esiteji. Ukulingiswa kwazo ngomlomo kwaphela kodwana zingabonakali
kungalahlekisa ababukeli bagcine bangasazwisisi lokho okunqotjhwe mtloli ngomdlalo
lowo. Isehlakalo lapha ikosi ikhuluma nesitjhaba sayo isithokoza beyisazisa bona
ngokwendabuko yesitjhaba samaNdebele nguManala ofanele ayelame angeze
sadlaleka esiteji ngonobangela wokobana sifaka iwoma labantu. Isehlakalo lapha
sithola khona uTjhaba noMbangwa basehlathini lakwaMnyamana bahleba ngeendaba
zangekosini lokha nabazakutholwa nguNgendu noPengu ababekhambisa umlayezo
ovela engwenyameni angeze sadlaleka ngonobangela wokobana angeze
kwakghoneka bona kulethwe ihlathi esiteji.
Isehlakalo lapha sifumana khona iinkosi ezalama uManala zikhulumisana nesitjhaba
nakulungiselelwa ukugijimisana noNzunza zoke angeze zadlaleka ngombana zifaka
amabutho aphethe imikhonto neensutja. Isehlakalo lapha sifumana khona amabutho
kaNzunza abhalelwa kukweyama iBhalule ekuthiwa lalizele liphuphuma angeze
kwakghonakala bona sidlalwe esiteji ngombana sifaka hlangana umlambo.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 25 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
NSC – Imemorandamu
Esiphethweni somdlalo lo sifumana isehlakalo lapha isitjhaba samaNzunza sifumana
khona isizo kuNangubokazi nalapha uNcagu namabuthwakhe acolelana khona
nesitjhaba sakaNzunza nekungezinye zezehlakalo ezingeze zadlaleka esiteji.
Nasitjheja ihlathululo engehla le kuyabonakala bona umdlalo lo uvanganise izehlakalo
ekungakghonakala nalezo ekungekhe kwakghonakala bona zidlaleke esiteji. Lokho
kuyatjho bona umtloli wayo uwutlole angakatjheji ihlangothi lokungadlaleka kwawo
esiteji kodwana awutjheje njengomdlalo wokufundwa kwaphela.
(Umfundi angahlathulula ngeyakhe indlela izwakalako). [25]
NOFANA
UMBUZO 15: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
15.1 YiBhalule (1)
15.2 Wathoma nakaKwaMnyamana. (1)
15.3 - Ikosi uMusi yenza ubutjhapha ngokobana ifune ukunikela uManala
unamrhali ngemsitheleni, ingamnikeleli ebandla phambi kwamadoda
wangekosini. (1)
- Ikosi uMusi yenza ubutjhapha ngokobana idlulise unamrhali isaphila
esikhundleni sokobana ilinde beyihlongakale bese amadoda webandla
kuba ngiwo anikela uManala unamrhali njengekambiso yesitjhaba
samaNdebele. (1)
15.4 Kwasele kubusa indodana kaManala uNcagu. (1)
15.5 Mahlabanahlubule, besele abizwa ngegameli ngombana bekathi nakathola
izitha zawo azihlubulise maqangi ngaphambi kobana azihlabe ngemikhonto
azibulale. (2)
15.6 NgesakwaMsiza. (1)
15.7 Amabutho kanzunza asaba ukuhlangana naManala adeda bekafika koQoli
nekukulapho kwaqolelanwa khona ngokobana uncagu amukele umThise
kaTjhangutjhangu bona kube yindlovukazi yakhe.
(umfundi angarhunyeza ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele bona
kwagcina kuqolelenwe phakathi kwesitjhaba sakaNzunza noManala). (2)
15.8 - Kungombana ukhuluma ngokuhlukana kwesitjhaba samaNdebele
esahlukana phakathi, kwaba namaNdebele wakwaNzunza namaNdebele
wakwaManala nekusabonakala nanamhlanje.
- Kungebanga lokobana isehlakalo sakaNzunza sokugalaja umfowabo
unamrhali/ubukhosi siyavela emlandweni wesitjhaba samaNdebele.
- Kungebanga lokobana amabizo wamakhosi akhulunyiswa emdlalweni lo
mabizo wamakhosi amadala wesitjhaba samaNdebele.
- Kungebanga lokobana umtloli iindawo asivezela zona emdlalweni lo
ezifana nekwaHlanga, kwaMnyamana nezinye, ziindawo amaNdebele
akhe ahlala kizo.
(YINYE ipendulo kezingehla). (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2 26 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
NSC – Imemorandamu
15.9 C/Sele. (2)
15.10 Umtloli womdlalo lo usivezele uNanasi ambelethi ozithandela nofisela
umntwanakhe izinto ezihle kwaphela, onganandaba nabanye abantwana
ngombana wahlohlozela umntwanakhe uNzunza bona ayokuthatha unamrhali
azokwazi ukuba yikosi naphezu kobana azi bona ubukhosi bufanele
buthathwe nguManala. (2)
15.11 - Sisehlakalo sokobana ikosi uMusi wabhalelwa kuhlukanisa phakathi
koboya ebusesikhunjeni somuntu nobusesikhunjeni sesilwana. (1)
- Sisehlakalo sokobana ikosi uMusi yadlulisa ubukhosi isaphila ngombana
lokho ngokwekambiso yesitjhaba samaNdebele akwenziwa. (1)
15.12 Akusilo iqiniso, uNzunza wazi kuhle nje bona aManala afuna unamrhali
amthethe kuyise ngobukirikitjani. (2)
15.13 UMbangwa banoTjhaba badlale indima yokuba lilihlo nofana yokuba bajameli
besitjhaba ngombana izinto ezinengi ngaphambi kobana zivele
ngokusemthethweni zizwakala ngabo; isibonelo: Ukobana ikosi ayisenapilo
ehle begodu ifuna ukudlulisela unamrhali kiloyo ozoyelama sithome
ukukuzwa ngabo nokobana isitjhaba asimthembi uManala bonyana angabusa
isitjhaba sithome ukukuzwa ngabo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2)
15.14 - Ngiyamsola ngombana uNzunza wenza isenzo esimbi ngokobana
agalaje uManala unamrhali/ubukhosi bakhe, njeke bekufanele alise
amabuthwakhe abulale uNzunza nesitjhaba sakhe bese bakwazi
ukuthatha unamrhali.
- Angimsoli uNcagu ngombana bekangazenzi bona akhalime isitjhaba
sakhe bona singabulali isitjhaba sakaNzunza, bekenziwa milingo
kaNangubokazi, njeke naye akazi bona kwenzeka njani agcine aqolelene
noNzunza.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (3)
[25]
IMITLOMELO YESIGABA C: 25
INANI LOKE: 80
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com
27 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
NSC – Imemorandamu
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com
28 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
NSC – Imemorandamu
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com
29 DBE/Febherbari–Matjhi 2017
NSC – Imemorandamu
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe
Verified matching documents
The question paper, memo or addendum that belongs with this document.
Recommended for this subject
Published documents with matching subject and grade metadata.

Memorandum
IsiNdebele HL P3 Nov 2019 Memo_hlayiso.com_.pdf

Memorandum
IsiNdebele HL P1 May June 2018 Memo_hlayiso.com_.pdf
Memorandum
IsiNdebele HL P2 May June 2018 Memo_hlayiso.com_.pdf
Memorandum
IsiNdebele HL P3 May June 2018 Memo_hlayiso.com_.pdf

Memorandum
IsiNdebele HL P1 Nov 2018 FINAL Memo_hlayiso.com_._hlayiso.com_.pdf

Memorandum
IsiNdebele HL P2 Nov 2018 FINAL Memo_hlayiso.com_._hlayiso.com_.pdf
Related documents
Matched using subject, grade, language, document type and exam metadata.

Memorandum
IsiNdebele HL P1 Feb March 2017 Memo_hlayiso.com_.pdf
Memorandum
IsiNdebele HL P3 Feb March 2017 Memo_hlayiso.com_.pdf
Memorandum
IsiNdebele HL P2 May June 2017 Memo_hlayiso.com_.pdf
Memorandum
IsiNdebele HL P2 Nov 2017 Memo_hlayiso.com_.pdf

Memorandum
IsiNdebele HL P2 Feb March 2018 Memo_hlayiso.com_.pdf

Memorandum
IsiNdebele HL P2 Feb March 2016 Memo_hlayiso.com_.pdf
More from Grade 12 Isindebele Hl
Explore more published documents in this catalogue.




