Downloaded from hlayiso.com
NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
IGREYIDI 12
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)
IPHEPHA LESIBILI (P2)
NOVEMBA 2017
IMEMORANDAMU
IMITLOMELO: 80
Imemorandamu le inamakhasi ama-36.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Skip to contentAll 2017 papers 





View all





isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2017 Memo
Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exam 2017, 36 pages. Read online or download the free PDF.
Isindebele Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2017 · isindebele. Memorandum, 36 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- isiNdebele HL
- Grade
- Grade 12
- Language
- Isindebele
- Document type
- Memorandum
- Year
- 2017
- Exam period
- NSC November Exam
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 36
- File size
- 525.1 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 36
This exam
NSC November Exam 2017
- Paper 1Question paperMemo
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Question paperMemo
Questions in this paper
- Question 2Ubukghwari / Literature (Set Works)10 marks
- Question 3Ubukghwari / Literature (Set Works)18 marks
- Question 4Ubukghwari / Literature (Set Works)10 marks
- Question 5Ubukghwari / Literature (Set Works)20 marks
- Question 7Ubukghwari / Literature (Set Works)25 marks
- Question 9Ubukghwari / Literature (Set Works)25 marks
Show all 12 questions
- Question 11Ubukghwari / Literature (Set Works)25 marks
- Question 13.1Ubukghwari / Literature (Set Works)15 marks
- Question 13.2Ubukghwari / Literature (Set Works)10 marks
- Question 15Ukufunda nokubukela / Reading and Viewing (non-literary)25 marks
- Question 17Ubukghwari / Literature (Set Works)25 marks
- Question 19Ubukghwari / Literature (Set Works)25 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 2 DBE/Novemba 2017
NSC – Imemorandamu
Umhlahlandlela wokutshwaya
1. Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko
tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akakafaneli aphendule
umbuzo omude nomfitjhani ngencwadi eyodwa)
2. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi-4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo
eziboniweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela.
3. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide
ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani
newokuthoma omude bese ulisa elandelako. (Nangabe umfundi uphendule
imibuzo yomi-4 tshwaya umbuzo wokuthoma ngaphasi kwesigaba ngasinye).
4. Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo
elindelekileko bese yesibili kungelindelekileko tshwaya yokuthoma yesibili
ungayitjheja (Ungayitshwaya).
5. Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni
lemibuzo, tshwaya ngendlela imemorandamu inonjorwe ngayo.
6. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula
elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama
emutjhweni/emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise.
7. Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide)
Nangabe inani lamagama asetjenzisiweko e-eseyini mancani, ungamjezisi
umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide
khulu tshwaya kufikela enanini elibekiweko lamagama. (Tjheja: sebenzisa
igridi yokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela).
8. Imibuzo emifitjhani
Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule
ipendulwakhe akangajeziswa.
9. YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono,
liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi, mbono
omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle nofana sisenzo
esimbi azinikelwa umtlomelo kodwana kutlonyeliswa isekelo kwaphela
(IMITLOMELO YOKE NGEYOKUSEKELA).
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 3 DBE/Novemba 2017
NSC – Imemorandamu
ISIGABA A: IINKONDLO
UMBUZO 1: 'NGIZOKWENZANJANI?' – TM Mthimunye
Ummoya mazizo azwakaliswa yimbongi esiwathola ngokufunda nangokuyelela
imiqondo emunyethwe kusetjenziswa kwamagama emideni yekondlo. Ikhethomagama
magama anqophileko akhethwa ngokuyelela nangokunemba entweni imbongi esuke
ikhuluma ngayo. Ummoya wekondlo le udanile. Imbongi idaniswe kuhlongakalelwa
mbelethayo, njeke ayinamuntu oyifundisa amasikwayo. Imbongi isebenzise amagama
alandelako ukuveza tjhatjhalazi ummoya lo:
- Ngifik' ephasin' uyafulathela, awusakhambi nam' ibangana > Imbongi ihlathulula
bona ithe nayiqeda ukubelethwa, ingakakhuli ukuyaphi umbelethayo wahlongakala/
wayitjhiya ephasini.
- Ngizoyitjengiswa nguban' indlela, ngangithi ngizokukhula hlanu kwakho, ngangith'
indlela ngizayitjengiswa nguwe, > Imbongi ihlathulula bona beyizitjela ukobana
umbelethayo lo uzoyikhulisa ayitjengise indlela ekufanele ikhambe ngayo
bekayifundise nekambiso yamasikwayo, njeke nasele angasekho nje imbongi ilila
ngokobana izawafundiswa ngubani.
- Angisakghon' ukukubona ngawenyama > Imbongi ihlathulula bona engqondwenayo
iyambona umbelethayo kodwana ayikghoni ukumbona ngamehlo ikwazi
ukukhuluma naye imbikele ngemirarwayo.
- Ngizokwenza njan' iphasi nalinje, ngizokubuza bani nabangasazaziko nje? >
Imbongi ihlathulula bona njengombana iphaseli selijame ngeenzwani nabantu
bangasawazi amasikwabo nje, yona izowafundiswa ngubani wekhabo.
- Mina ngiyokuba yini kubani? > Imbongi ilila ngokobana yona iyokulilela kubani
lokha abanye nabalilela ebabelethini babo.
- Namhlanjesi ngikuqal' eenthombeni, ngizwa ngabantu bona wawukhamba yiphi >
Imbongi ihlathulula bona sese idanela ukubona umbelethayo eenthombeni ukuze
imbone bona bekumumuntu onjani ngokwejamo kodwana indlela ebekaziphatha
ngayo iyizwa ngabanye abantu.
- Ngizwa ngosiyazi bona wawugida yiphi > Imbongi ihlathulula bona sele izwa
ngobatjho bonyana ngiwaphi amasiko umbelethayo ebegade awenza.
- Namhlanjesi ngibukela zakosobantu, zekhethu ngiyaziphumbutha > Imbongi
ihlathulula bona sese idanela emasikweni wabanye abantu ngombana wekhabo
ayiwazi.
- Ngizokwenzanjani? > Imbongi isebenzise amagama la ekugcineni kwenye nenye
indima yekondlo le ukugandelela bona mbala isemrarweni, ayizazi bona ithatheni
iyihlanganise nani ukuze ikghone ukwazi amasikwayo wamambala ebeyifanele
iwafundiswe mbelethayo ongasekho.
Ngehlathululo engehla le kuyezwakala bona imbongi idanile tle ngokulahlekelwa
mbelethayo isese yincani khulu begodu namagama ewakhethileko awuveza
tjhatjhalazi ummoya wokudana lo.
(Umfundi angahlathulula ngeyakhe indlela ezwakalako uzakutlonyeliswa). [10]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 4 DBE/Novemba 2017
NSC – Imemorandamu
ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMBUZO OMUDE WEKONDLO (10 IMITLOMELO)
UMBUZO 1: 'NGIZOKWENZANJANI?' – TM Mthimunye
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO 5–6 4 3 2 0–1
-Umfundi uhlathulule isihloko -Umfundi utjengise -lsihloko usizwisise -Isihloko akakasizwisisi -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwekondlo: ngokungeneleleko begodu ukuzwisisa isihloko. bewasihlathulula ngendlela kuhle. azizwakali begodu
Ukungenelela kokunikelwa
uwathinte woke amaphuzu ephakathi. Imininingwana -Ubuyelele amaphuzu azikanamatheli esihlokweni
kwamaphuzu azwakalako,
ukusekela kanye nelwazi amayelana nekondlo. -limpendulo pheze ayikavezwa yoke. kezinye iindawo uveze esinikelweko, kubudisi
lekondlo. ziyakhambelana nesihloko. namaphuzu angafunekiko. ukuzilandela ngombana
-Uphendule ngendlela ehle -Amaphuzu amanengi -Akakatloli amaphuzu azikhambelani nombuzo.
6 IMITLOMELO khulu. Kunamaphuzu -lmibono esekelweko ikhona asekela imibono azwakalako/Amaphuzu -Uhlulekile ukunikela
amanengi asekelwe kodwana ayikavezwa yoke akakavezwa ngendlela awatlolileko akakasekelwa iimpendulo ekungizo.
ngokunemba begodu begodu ayikasekelwa eyanelisako. Unelwazi kuhle bekwazwakala. -Amaphuzu ambalwa
anqotjhiswe ekondlweni. njengombana elisezingeni eliphasi -Akayazi kuhle ikondlo Ie. awanikeleko akakasekelwa.
bekulindelekile. lekondlo. -Umfundi ikondlo akayazi
-Ikondlo uyizwisise kuhle kuhle.
khulu. -Kunobufakazi obutjengisa
bonyana uyayizwisisa
ikondlo.
ISAKHIWO NELIMI 4 3 2 1 0-1
-Umtlolo unesakhiwo esihle -Umtlolo unesakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -lkondlo ayikethulwa -Kubudisi ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukulandelana khulukhulu nokusekelwa nokusekelwa kwemibono besakhiwo sekondlo. ngefanelo. kukhulunywe
kwamaphuzu kanye
nokwethulwa: Ukuzwakala
kwemibono okulandelekako. okulandelekako. ngokwanelisako ngesihloko.
kwelimi kanye nokuzwakala -Ikondlo ayinakho -Ukungakahlelwa kuhle -Abukho ubufakazi
kwamaphuzu. -Isingeniso, isiphetho -lsingeniso, isiphetho ukunamathelana ngikho okwenza bokuhlelwa kwesakhiwo
neengaba kuhleleke kuhle neengaba kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu nanyana ukulandelana
4 IMITLOMELO khulu. ayilandeleki. kungezwakali. kwamaphuzu.
-lmibono iyazwakala -Kuneemphoso ezinengi -Ilimi elisetjenzisweko
-lmibono iyazwakala beyisekelwe kuhle. -Kuneemphoso ezenziwe zelimi begodu Iisezingeni eliphasi khulu
beyisekelwe kuhle khulu. elimini, ekuzwakaleni nokusetjenziswa kwelimi begodu alizwakali.
-Ilimi, ukuzwakala kwekondlo kanye okunganembiko kwenza
-Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu nekuhlelweni kodwana umtlolo lo ungezwakali.
nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. iingaba zakhiwe kuhle.
kuhle kutjengisa ukutjhuja
kwengqondo.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 5 DBE/Novemba 2017
NSC – Imemorandamu
UMBUZO 2: 'LAYAPHI IPHASI LEKHETHU' – BJ Skhosana
2.1 Ziimila/ziinthelo zemmangweni. (1)
2.2 Mganga. (1)
2.3 Kilendima imbongi ikhuluma ngeengaba zokukhula kwabantu bembaji
ngokulamana kwazo. (2)
2.4 Umuda lo unesithombe-ngqondo sesenzasamuntu begodu imbongi
isisebenzisele ukuveza umqondo wokobana ngaleso sikhathi iphasi lalilihle,
lihlala lihlaza ngeemila/ngeenthelo ezihlukahlukeneko zemmangweni.
(Tjheja: Umfundi nakaveze iinthombe-ngqondo ezilandelako: isenzasamuntu
neseqamagama kodwana angakahlathululi umqondo esiwuvezako
uzakutlonyeliswa umtlomelo o-1). (2)
2.5 Ngesihloko esithi; 'Layaphi iphasi lekhethu' imbongi inqophe ukubuza bona
kwenzekani ngepilo eyayiphilwa babantu besitjhaba samaNdebele ekadeni. (2)
2.6 - Ipilo ekhulunyiswa yimbongi ekondlweni le kungakghonakala bona
kubuyelwe kiyo ngokobana abantu bakhuthazwe bona babuyele
eendaweni zemakhabo zakade bazokwazi imvelaphi yabo namasiko wabo
ukuze ezinye iintjhaba zikghone ukubahlonipha/ukuze isizukulwani
esisezako sazi ikambiso yamasikwaso, iingaba zokukhula komuntu
nelembatho lesikhabo.
- Ipilo ekhulunyiswa yimbongi ekondlweni le angekhe kusakghonakala bona
kungabuyelwa kiyo ngebanga lokobana iphasi selithuthukile, ayisekho
imimango lapha iimila/iinthelo ezikhulunyiswa yimbongi ekondlweni le
zingatholakala khona ngombana ummango omnengi sewuzele abantu
nemakhiwo/Ipilo yesikhuwa seyenza bona abantu bangasaba nendaba
yokutjhejana neengaba zabantu zokukhula ngonobangela wokuqala khulu
ifundo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
[10]
UMBUZO 3: 'MONA' – TM Mthimunye
3.1 Imbongi ithi umona ukhupha ubuntu ebantwini. (1)
3.2 Emisebenzini/Emasondweni. (1)
3.3 Endimeni yesi-2 imbongi ibabaza izinto ezimbi ezenziwa mumona phezu
kwamakholwa/kwabazalwana. (2)
3.4 Imbongi ilinga ukusitjela bona umuntu onomona akanalo izwelo kabanye
abantu/Akabatlhuweli abanye abantu ngebanga lehliziyo elikhuni. (2)
3.5 - Kungaba kuleyelana amala hlangana namalunga womndeni.
- Kungaba kukhulumana kumbi kabanye abantu.
- Kungaba kukonelana ngabomu izinto ezithileko zelunga lomndeni.
- Kungaba kuvimbelana bona omunye angenzi into ethileko
ezomphumelelisa.
(Nezinye izehlakalo EZIMBILI ezizwakalako ezingavezwa mfundi kodwana
ezingabanga ukuhlukana emndenini). (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 6 DBE/Novemba 2017
NSC – Imemorandamu
3.6 Imbongi ihlose ukusiyelelisa ngezinto ezimbi ezenziwa mumona eendaweni
ezihlukahlukeneko nebantwini abahlukahlukeneko/Imbongi ihlose ukuveza
bona umona ukhona pheze kibo boke abantu begodu udala ukuhlukana
nezondo ebantwini/Imbongi ihlose ukuveza bona umona
awunantwehle/Umona uyamtjhugulula umuntu. (2)
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). [10]
UMBUZO 4: 'UYAZITSHAYELA' – TN Mahamba
4.1 Sisaphila. (1)
4.2 Isenzasamuntu/Iseqamagama. (1)
4.3 Imbongi iveza bona nangathana bekukghonakala ukufa kujanyiswe
unomphela kungasaba khona/Imbongi ifisa ngathana bekungahlehliswa
isikhathi sokufa bekube kulapha abantu bangasafi khona. (2)
4.4. Umuda lo umumethe isithombe-ngqondo setshwayo, isiga sokwethula ingwani
sitjengisa bona imbongi iyakuhlonipha ukufa ekhuluma ngakho ekondlweni
engehla le/Isithombe-ngqondo sesenzasamuntu, umqondo ovezwa
kusetjenziswa kwesithombe-ngqondwesi kukobana ukufa kunikelwe amandla
ngaphezu kokuphila kwabese kuyahlonitjhwa ngokuthulelwa ingwani.
(Tjheja: Umfundi nakaveze iinthombe-ngqondo ezilandelako: setshwayo
nesenzasamuntu kodwana angakahlathululi umqondo esiwuvezako
uzakutlonyeliswa umtlomelo o-1). (2)
4.5 Ngibona kwangathi ukuhlongakala kwabantu kangaka kubangelwa malwele
angalaphekiko asahlele iphasi esikhathini sagadesi begodu lokhu
kungavikelwa ngokobana abantu bazitjheje bebalandele nemiyalo
yabodorhodera/Ngibona kwangathi kubangelwa yindlela abantu esele baphila
ngayo, ephambene nentando kaZimu begodu ukufokhu kungavikelwa
ngokobana abantu bazitjhideze kuZimu.
(Tjheja: Umfundi nakaveze unobangela wokufa kwaphela kodwana
angakavezi bona kungavikelwa njani uzakutlonyeliswa umtlomelo o-1). (2)
4.6 Ikondlo le inommoya odanileko, imbongi idaniswa kukufa okusele kubonakala
kuhlule iinyanga zesintu, zesikhuwa nabafundisi. Ikhanuka nangathana
ukufokhu kuyaphela kwanje.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela). (2)
[10]
KANYE
UMBUZO 5: 'NGIBALABALISWA NGUWE!' – JT Jiyana
5.1 Isithandwa sayo/Mlinganayo/Isinini sayo/Isingani sayo/Mumuntu ahlala naye. (1)
5.2 Wangithembisa ukufa nokuphila. (1)
5.3 Imbongi ikatelelwe kulahlwa sithandwa sayo naphezu kwesithembiso
abasenzako bona bazakufa balahlane, njeke ifuna ukuveza ubuhlungu
ebuzwako ngalokho.
(Umfundi angarhunyeza ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele bona
imbongi ilila ngokuhlukana kwayo nesithandwa sayo). (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 7 DBE/Novemba 2017
NSC – Imemorandamu
5.4 Imbongi ihlathulula bona yayisithanda khulu isithandwa sayo,
isitefisa/isidedesisa, ingafuni ngaso, beyisiphatha njengeqanda ngebanga
lobuhle baso ngombana ingafuni bona siyitjhiye. (2)
5.5 Isithombe-ngqondo serhwala. Sihlathulula bona imbongi ithe ingatlhalwa
sithandwa sayo yabona ngasuthi isebumnyameni obungeze busaba
nokukhanya nangelinye ilanga/yalahlekelwa lithemba.
(Tjheja: Umfundi nakaveze isithombe-ngqondo serhwala angakahlathululi
umnqopho wokusetjenziswa kwaso uzakutlonyeliswa umtlomelo o-1). (2)
5.6 Ikondlo le ikhuluma ngesithandwa sembongi ebeyisithanda ngehliziyo yayo
yoke nebeyizitjela bona bazakuhlukaniswa kukufa banaso kodwana sona
saphula iinthembiso ebegade bazenzile, sayitlhala.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele
ukutlhalana phakathi kwembongi nesithandwa saywesi). (2)
[10]
IMITLOMELO YESIGABA A: 30
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 8 DBE/Novemba 2017
NSC – Imemorandamu
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali.
-Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. okunganembiko kwenza
-Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko,
ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak-nelim (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 9 DBE/Novemba 2017
NSC – Imemorandamu
ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 6
MBALA NGUBABA – PB Skhosana
Isizinda sifaka hlangana indawo lapho inovela yenzeka khona, isikhathi sokwenzeka
kwendaba nesikopilo labalingisi ababandakanyeka endabeni leyo. Ummongondaba
ngilokho inovela ekhuluma ngakho. Abalingisi babantu abasetjenziswa mtloli
ukuphumelelisa ummongondaba awuhlosileko. Kuqakathekile bona isizinda
esisethulelwa mtloli wenovela sikhambisane nabalingisi bakhe nommongondaba
ahlose ukusethulela wona ngenovelakhe. Ngamanye amagama okutjhiwo yinovela
kulindeleke bona kwenzeke ngaphasi kwendawo ethileko, ngesikhathi esithileko
nangaphasi kwekolelo ethileko. Njeke koke lokhu sifanele sikubone ngokuyelela indlela
abalingisi benovela abaphila bebenza izinto ngayo.
Ummongondaba wenovela le kutjhayisana phakathi kwesikopilo lesintu nelesikhuwa
ngehlangothini lokwabiwa kwelifa lomuntu ongasekho. Umtloli usivezele umnikazi
welifa lo kumumuntu obekahlala endaweni yemaplasini eyaziwa bona yiMadlangeni.
Abantu abahlala endaweni le bavezwe kubabantu abasawalandelako amasiko
ngombana kwathi bona uBongwe, omnikazi welifa ahlongakale waphethelwa
ngokwesintu begodu umkakhe uNaMtshweni nabentwabakhe bamzilela. UMavela
ulizibulo lakaBongwe elalisele lithethe lihlala nomkalo nabentwabalo eSoshanguve.
Ngemva kokubekwa kwakayise watjela unina bona sekufanele abuye azokutjheja ifuyo
kayise ezele iimbaya le kodwana unina wamkhalima bona akalise izinto zakayise
ngombana basazilile. Lokhu kusitjela khona bona kubabantu abasakholelwa khulu
esikweni lesintu.
Ngokukhamba kwesikhathi kuyavela bona nanyana uBongwe abegade amumuntu
osawalandelako amasiko kodwana nesikopilo lesikhuwa elikhambisana nesikhathi
uyakholelwa kilo. Lokhu kuvezwa kufika kwaboDladla bazokutjela umndeni kaBongwe
ngesifiso esenziwa nguBongwe ngelifa lakhe asaphila. Isifiswesi sivela sitlanywe
ngendlela yesikhuwa ngombana sithi loke ilifa alitjhiyileko lingelabentwana bakhe
kodwana kufanele balidle ngefundo, okutjho bona bafanele baye esikolweni bese
aboDladla, ekubameli enza isifiso kibo, basebenzise ilifeli ukubabhadelela iindleko
zokufunda. Isifiswesi sigcina ngokutjho bona akekho namunye umntwanakhe ozokudla
ilifeli liyimali.
Lendlela uBongwe atlame ngayo isifiso ngelifa lakhe isitjela bona indaba le yenzeka
esikhathini sanje lapha sekubonakala khona nebantwini abanzima bona ifundo
iqakathekile. UBongwe bekangawazi umnyango wesikolo ngombana ngesikhathi
akhula ngaso ababelethi bakhe kungenzeka babe bangakalemuki bona ifundo
iqakathekile kodwana yena selanelwazi lokobana nakabela abentwabakhe ilifa
ngendlela yefundo, ubabela ilifa elingapheliko nengeze balithathelwa mumuntu.
Lendlela uBongwe abele ngayo abentwabakhe ilifa itjhayisana nendlela yesintu
yokwabela abentwana ilifa ngombana ngokwesiko lesintu kuyaziwa bona lizibulo
elifanele lisale lilawula izinto zakayise nakangasekho. UMavela njengezibulo
lakaBongwe udzimelele kilekambiso yesintu ngombana azazi bona yena akazwani
nesikolo. Unina uNaMtshweni uthi nanyana alinga ukumkhuthaza bona akabuyele
esikolweni, ulikhomba libaba bewuyatjho nokobana noyise wamtjela emehlweni bona
lento yesikolo yena iyamdondisa.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 10 DBE/Novemba 2017
NSC – Imemorandamu
Ngendlela uMavela azitjela bona wazi uyise amumuntu obegade abukhethu ngayo,
kuye lesisifiso esibukhuwa nekuthiwa senziwa nguyise simamala ahlaza. Ngokuya
ngaye aboDladla mikhwenende eseqhingeni lokubadlelezela nje kwaphela.
Nasiyelela iinzathu uMavela adzimelele phezu kwazo ukulwisana nesifiswesi
zikhombisa zingakhambisani nesikhathi umtloli atlole ngaso inovela le ngombana
okuvelako kukobana kwayena uMavela ube nalo ithuba lokobana angaya esikolweni
njengesifiso sakayise kodwana walirarha. Okumenza bona alwisane nesifiswesi
kukobana ufuna bona ilifeli lize ngakuye. Usebenzisa ikambiso yesintu
engasakhambisani nesikhathi ekuphilwa kiso begodu lokho ngikho okumenze bona
agcine abotjhiwe ngemva kobana azame ukulithatha ngokuleba.
Nasiyelela ihlathululo engehla le kuyabonakala bona umtloli uphumelele ukusebenzisa
isizinda esikhambisana nabalingisi nommongondaba wenovela le.
(Tjheja: Nanyana ngimuphi umlingisi ovezwe mfundi ngaphasi kwesizinda esithileko
nesisisa kummongondaba wenovela le kuzakwamukelwa). [25]
UMBUZO 7: MBALA NGUBABA – PB SKHOSANA
7.1 NguSkhosana. (1)
7.2 KuseBhundu. (1)
7.3 - UNaMzwezi bekenziwa kukwazi bona isilarha sakaSkhosana besikghona
ukuqeda iveke yoke singananyama.
- Bekenziwa kukobana besele kuminyaka emithathu yoke kungazange
khekube nenyama ethe tjha ngesilarheni. (2)
7.4 - Yinyama (umfundi angaveza imihlobo yeenyama ehlukeneko
uzakutlonyeliswa).
- Ngekwangaphakathi.
- Ziinkomo.
- Zizimvu.
(ZIMBILI iimpendulo kezingehla). (2)
7.5 Isizathu uMavela asitjela unina sokobana ufanele abuyele kwabo
eMadlangeni ngesithi ufanele azokubona bona wenzani ngefuyo kayise ezele
iimbaya le ngombana kunguye izibulo lakaBongwe. (2)
7.6 Ezinye zezakhamuzi zeMadlangeni ezabe zazi bona uMavela ulizibulo
lakaBongwe zabe sele zithoma ukumhlonipha nokumthanda. (2)
7.7 Akusilo iqiniso ngombana uGotjiwe nomnganakhe nabo babegade bakhona
efandisini le bakhambakhamba bafuna iinkomo ezetjiweko nomuntu
ozithengisako nangabe bayazithola/Akusilo iqiniso ngombana uGotjiwe
bekeze ngomsebenzakhe wesipholiseni, bekangakazeli ukuzokuthenga
nofana ukuthengisa.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
7.8 Ngicabanga bona ukuze uMavela angatjeli uDladla iqiniso kukobana
bekangafuni bona asole bonyana uyahlobana noBongwe nanyana umntwana
kamufi uBongwe owatlolisa isifiso kibo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 11 DBE/Novemba 2017
NSC – Imemorandamu
7.9 - Simveza amumuntu onganamaqiniso ngombana babevumelene bona
uzakuthola amaphesende ama-30 kwenye nenye imali etholakeleko.
- Simveza amumuntu osigebengu/ongutsotsi ngombana ukwenza kwakhe
ngalendlela kuyatjho bona udlelezela uMavela.
- Simveza amumuntu omarhamaru nozicabangela yena yedwa ngombana
ubasazi bona uMavela naye uyayitlhoga imali kodwana azange
amcabangele.
- Simveza amumuntu ohlakaniphileko, bekasazi bona njengombana
amgalaja nje angeze ayombophisa emapholiseni ngombana naye
iinkomezi uzebile.
(Tjheja: Nangabe umfundi uveze ubunjalo bakaSkhosana kodwana
angakahlathululi bona kubayini atjho njalo uzakutlonyeliswa umtlomelo o-1). (2)
7.10 UMavela bekafuna unina acabange bona mumukghwa osele ukhona nothoma
ukudlanga esigodini seMadlangeni ukwenzela bona angazokurareka khulu
nakulahleka zakwakhe/Bekafuna bona unina athi kungcono zithengiswe
iinkomezi ngaphambi kobana nazo zetjiwe ukwenzela bona aboDladla
nabafikako bangasazifumana bese babatjela bona bazithengise ngombana
besele zithoma ukwetjiwa.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2)
7.11 - Ukungasarageli phambili kwakaMhlekwa ukuvunulisa intombakhe akhethe
ukubuyela esikolweni ngicabanga bona kuzakuba nomthelela omuhle
phakathi kwakhe nentombakhe le ngombana lokho kutjengisa bona
uyindoda enebonelo phambili nefuna bona ithi nayithathako kube ikusasa
layo ililungiselele ngokwaneleko.
- Ukungasarageli phambili kwakaMhlekwa ukuvunulisa intombakhe le
akhethe ukubuyela esikolweni ngicabanga bona kungaba nomthelela
omumbi, intombakhe le ingagcina imtlhalile ngombana yona gade sele
izitjela bona seyiseduze nokwenda.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2)
7.12 - Iye, siyakholweka ngombana besele abona bonyana nange angamtjela
imininingwana yeqiniso kuzokuvela bona uhlobana nomufi uBongwe.
- Awa, isenzwesi asikholweki uDladla bekufuze abawe ukwenza ikhophi
kamazisi kaMavela ukwenzela bona ayifake ngaphakathi kwefayili yakhe
njengoba sihlale sibona lokha umuntu nakavulelwa ifayili eendaweni
ezinengi.
(Nanyana ngiyiphi ipendulo ezwakalako izakwamukelwa). (1)
7.13 Umtloli usebenzise ilimi elihle, elimnandi nelineenungo ezifana neenthombe-
ngqondo, izaga nezitjho, njll ukwenzela bona umlayezo nommongondaba
wenovela le uzwakale kuhle.
(Nanyana ngiyiphi ipendulo ezwakalako izakwamukelwa). (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 12 DBE/Novemba 2017
NSC – Imemorandamu
7.14 - Iye, iyamukeleka ngombana omunye nomunye umuntu unelungelo
lokutjengisa ithabo lakhe ngendlela efunwa nguye nofana ngendlela
aneliseka ngayo.
- Awa, ayamukeleki ngombana wabonakala athabe khulu kwangathi
mntwana omncani wabangela nabanye abantu itjhada/Ayamukeleki
ngombana wagcina sele adatjukelwe manyathelo nebhaji waphenduka
umuntu wehloko engathathiko/Ayamukeleki ngombana lokho ngikho
okwatjengisa aboGotjiwe bonyana ngimuphi umuntu ekufanele abotjhwe.
(Nanyana ngiyiphi ipendulo ezwakalako izakwamukelwa). (2)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 13 DBE/Novemba 2017
NSC – Imemorandamu
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali.
-Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. okunganembiko kwenza
-Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum-(Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 14 DBE/Novemba 2017
NSC – Imemorandamu
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 8
UKHOLIWE – N Skosana
Isizinda sifaka hlangana indawo lapho inovela yenzeka khona, isikhathi sokwenzeka
kwendaba nesikopilo labalingisi ababandakanyeka endabeni leyo. Ummongondaba
ngilokho inovela ekhuluma ngakho. Abalingisi babantu abasetjenziswa mtloli
ukuphumelelisa ummongondaba awuhlosileko. Kuqakathekile bona isizinda
esisethulelwa mtloli wenovela sikhambisane nabalingisi nommongondaba ahlose
ukusethulela wona ngenovelakhe. Ngamanye amagama okutjhiwo yinovela
kulindeleke bona kwenzeke ngaphasi kwendawo ethileko, ngesikhathi esithileko
nangaphasi kwekolelo ethileko. Njeke koke lokhu sifanele sikubone ngokuyelela indlela
abalingisi benovela abaphila bebenza izinto ngayo.
Ummongondaba wenovela le kuhlukumezeka kwakaKholiwe okwamehlakalela
ekukhuleni kwakhe, wakhula nakho, kwathi nanyana sele atjhadile azange akutjele
indodakwakhe. Lokho kwambangela bona ekugcineni azithathe umphefumulo. Umtloli
usivezela indaba le ithoma endaweni yeVlaklaagte no 2, lapho bekuhlala khona
uKholiwe nakasakhulako. Indaba ithoma ngokobana kube nesokana elizibulalako
ngonobangela wokobana uKholiwe angaphumeleli ukuthandana nalo. Umtloli
usethulele indawo yeVlaklaagte no 2 kuyindawo esisabelo begodu abantu bakhona
ngobunengi bayazana. Lokhu kuvezwa kukobana uZondani wathi bona azibulale
indaba yezwakala kiwo woke umuntu. Ukusuka lapho abantu bendawo le bazithathela
isiphetho sokobana uZondani uzibulele ngombana uKholiwe amtlhalile. Lokhu
okutjhiwo babantu ngoKholiwe kuyafaneleka ngombana ngaleso sikhathi ubesele
afunda, njeke ngokucabanga kwabo kuba ngasuthi uthe nakafika eyunivesithi wathola
elinye isokana elirhuluphele ifundo njengaye wabese utlhala uZondani.
Isikhathi sokwenzeka kwendaba le siyakhambisana nobujamo izinto ezenzeka ngayo
esikhathini sanje ngombana kuliqiniso bona abantu banokuzithathela iinqunto ngezinto
abanganaqiniso lazo. Indlela abalingisi benovela le abacabanga ngayo ngoKholiwe
yindlela abantu banamhlanje abenza ngayo. Abantu esikhathini esiphila kiswesi
baneemfihlo, khulukhulu nangabe abantu abahlangene nabo abalazi ilingemuva labo.
Lokho kusenza singarareki nasibona uKholiwe abhalelwa kutjela uMuzi indaba
kaZondani ngombana ukufihlelana kwabantu abathetheneko ngeendaba zabo zakade
yinto esele kuphilwa ngayo emalangeni wanamhlanje.
Umtloli usethulele abalingisi benovela le bamakholwa ngombana izinto ezinengi
zenzeka esondweni. UKholiwe naye ngokwakhe ulikholwa ngombana koke lapha afika
khona uthoma ngokobana afune isondo azokusonda kilo qobe ngoSondarha.
Ummongondaba wenovela le awukhambisani nesizinda nesikopilo labalingisi bayo.
Lokhu sikutjho ngombana abantu bendawo yeVlaklaagte no 2, njengamakholwa
bekungakafaneli bona bahlulele uKholiwe kodwana bebafanele balisele koke kuZimu.
UZondani naye ngokwakhe bekungakafaneli bona azibulale ngombana uKholiwe
angamfuni. Bekufanele bona azwisise bona uKholiwe akakadalelwa yena. UKholiwe
naye ngokwakhe bekungakafaneli bona azibulale ngonobangela wokobana abantu
bathi uZondani wazibulala ngebanga lakhe kodwana bekufanele bona athandaze,
ahlale ethembeni lokobana ngelinye ilanga iqiniso lendaba le lizakuvela.
Nasitjheja ihlathululo engehla le kuyatjho bona umtloli wenovela le uphumelele
ekwenzeni bona indawo nesikhathi sesizinda eyenzeka ngaso zikhambelane
nabalingisi bayo kodwana naziza ngehlangothini lesikopilo uhlulekile bona
likhambisane nommongondaba wayo.
(Tjheja: Nanyana ngimuphi umlingisi ovezwe mfundi ngaphasi kwesizinda esithileko
nesisisa kummongondaba wenovela le kuzakwamukelwa). [25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 15 DBE/Novemba 2017
NSC – Imemorandamu
UMBUZO 9: UKHOLIWE – N SKOSANA
9.1 NguNomcebo Rhadebe. (1)
9.2 USipho wayengomunye walabo ababesoma uKholiwe kodwana ngemva
kobana uKholiwe amlandulele bagcina sele babangani. (2)
9.3 UMuzi banoKholiwe bathoma ukwazana mhlana bakhambele isifundo-
bandulo sesifundo sezoMlando ngeholweni yomphakathi ngeMamelodi. (1)
9.4 - Umtloli wenovela le usivezele uKholiwe banoZondani bababantu
abamukele uZimu/Bobabili bavezwe njengabantu abasondako/
abamakholwa. (1)
- Umtloli wenovela le usivezele uKholiwe banoZondani bababantu
abangakghoniko ukubekezela lokha izinto nazingabakhambeli ngendlela
abafuna ngayo ngombana bobabili bazikhupha imiphefumulo lokha
nababona baqalene nobudisi bepilo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (1)
9.5 Isizathu esenza bona ukghari kaMuzi aphatheke kumbi nakabona uMuzi
banoKholiwe bazilungiselela ukuya emzinabo kukobana uKholiwe
akakakotizi. (2)
9.6 UMnguni wayala uMuzi banoKholiwe bonyana bangafihlelani litho, batjelane
koke neendaba ezabehlakalela nabasakhulako/UMnguni wabayala bonyana
bangokuvulelana iimfuba ngeendaba zabo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2)
9.7 - Liqiniso ngombana indlela uKholiwe aphendula ngayo ummamfundisi
ayikhombisi ukuba nehlonipho, khulukhulu nasimqalelela ngehlangothini
lokobana umumuntu olikholwa.
- Akusilo iqiniso ngombana indlela uKholiwe akhuluma ngayo wenziwa
kukwata nakabona abommamfundisi baqabhela eendabeni
ezingabafuniko.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2)
9.8 - Ngicabanga bona uMuzi wenza ngokwaneleko ukuvimbela uKholiwe bona
angagcini azikhuphe umphefumulo ngombana simuzwa akhuluma naye,
atjho bona nakangafuni ukutjela yena njengesithandwa sakhe bonyana
utshwenywa yini, kghani kukhona omunye amtjelako na.
- Ngicabanga bona uMuzi azange enza ngokwaneleko ukuvikela uKholiwe
bona angagcini azikhuphe umphefumulo, njengomuntu obegade ambona
bona utshwenyekile begodu akaphumeleli ukumtjela bonyana utshwenywa
yini, bekufanele akhambe aye endaweni uKholiwe akhulela kiyo/ekhabo
ayokwenza irhubhululo ngaye bona wakhula bunjani, khuyini okwenzeka
epilwenakhe ekukhuleni kwakhe, njll.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2)
9.9 C/angaboni uKholiwe hlangana namalunga wesondo. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 16 DBE/Novemba 2017
NSC – Imemorandamu
9.10 Ikulumo kamalumakhe kaKholiwe le iliqiniso, uKholiwe waleyelwa amala,
waninwa bewahlubukwa mphakathi wendawo yekhabo noyise ngombana
kuthiwa nguye obangele bona uZondani azibulale ngokumtlhala kwakhe
ekubeni yena azange athandane naye.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2)
9.11 Ngicabanga bona kubangelwe kukobana indaba le besele athule nayo
isikhathi eside khulu, njeke bekaneenhloni bona angayikhuluma yena
ngokwakhe.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2)
9.12 - Angimsoli umkaSipho ngokulwisa kwakhe uKholiwe ngombana indlela
ebebahlezi bebabambene ngayo beyingenza bona omunye nomunye
umuntu acabange bona bayathandana, njeke naye bekazitjela bona uvikela
umtjhadwakhe.
- Ngiyamsola umkaSipho ngokulwisa kwakhe uKholiwe ngombana indlela
uKholiwe ebekalila ngayo bekutjengisa bona kunento emtshwenyako
begodu ukumbamba kwakaSipho bekuhlathulula bona ulinga ukumthulisa,
njeke umkaSipho bekufanele bona aziphe isikhathi abuze bona kwenza
njani bese bayamhlathululela.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2)
9.13 - Isenzo sakaZondani sokuzikhupha umphefumulo ngebanga lokobana
uKholiwe angaphumeleli ukuthandana naye siyakholweka ngombana
banengi abantu abathi nakunento engenzeki ngendlela yabo baqunte
ukuzisusa ephasini.
- Isenzo sakaZondani sokuzikhupha umphefumulo ngebanga lokobana
uKholiwe angaphumeleli ukuthandana naye asikholweki ngombana
akwenzeki bona umuntu azibulalele umntazana angazange athandane
naye, nangathana khewathandana naye bese wamtlhala njengombana
inengi belicabanga ngabe kuyezwakala.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2)
9.14 Umtloli uphumelele ukusivezela irarano langaphakathi esitlhorini senovela le
ngombana ngaphambi kobana uKholiwe azikhuphe umphefumulo simuzwe
aratharatha yedwa atjho bonyana azange athembeke endodenakhe uMuzi,
njeke kungcono afe kube kanye.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (1)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 17 DBE/Novemba 2017
NSC – Imemorandamu
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UBUKGHWARI BOMLOMO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 10: UBONAKELE – M Sikosana
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle . eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali.
-Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. okunganembiko kwenza
-Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo)
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 18 DBE/Novemba 2017
NSC – Imemorandamu
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWYAYA UMBUZO 10
UBONAKELE – M Sikosana
Isizinda sifaka hlangana indawo lapho inovela yenzeka khona, isikhathi sokwenzeka
kwendaba nesikopilo labalingisi ababandakanyeka endabeni leyo. Ummongondaba
ngilokho inovela ekhuluma ngakho. Abalingisi babantu abasetjenziswa mtloli
ukuphumelelisa ummongondaba awuhlosileko. Kuqakathekile bona isizinda
esisethulelwa mtloli wenovela sikhambisane nabalingisi nommongondaba ahlose
ukusethulela wona. Ngamanye amagama okutjhiwo yinovela kulindeleke bona
kwenzeke ngaphasi kwendawo ethileko, ngesikhathi esithileko nangaphasi kwekolelo
ethileko. Njeke koke lokhu sifanele sikubone ngokuyelela indlela abalingisi benovela
abaphila bebenza izinto ngayo.
Ummongondaba wenovela le kukobana umntwana okhula ngokuhlukunyezwa
kuvamisile bona ahlakaniphe bekaphumelele epilweni njengombana sibonile
ngoBonakele enovelini le. Enovelini le indaba ithoma ngendaweni yeSiyabuswa lapha
sifumana khona uBonakele amntwana owatjhiywa ngunina weengazi asese mncani
khulu, wahlala noyise uMahlangu noNaSilombo, omfazi owathathwa nguyise ngemva
kobana unina aziphe inarha. Indawo yeSiyabuswa yindawo esisabelo. Sitjelwa bona
umuzi wakwaMahlangu bewunabomakhelana abaseduze nababegade babona koke
okwakwenziwa nguNaSilombo kuBonakele kodwana kungekho into ebebangayenza
ngombana vele endaweni esisabelo woke umuntu utjheja iindaba zangakwakhe.
Ukusuka lapho indaba ithuthukela ngeBenoni lapha sithola uBonakele amukelwa
khona ngubaba uMbuyiseli nekuyinto evamise ukwenzeka emindenini eminye
enesandla sokusiza abantu abatlhogako. Ngemva kobana uBonakele asuke
kwaMbuyiseli simthola sele angeDaveyton aphenduke umntwana ohlala endleleni
njengombana kusenzeka ngabentwana ababaleke emakhabo baya eendaweni
ezimadorobha. Ukuhlala kwakaBonakele eDaveyton ngikho okwamenza bona agcine
aphumelelise ibhudango lakhe lokuhlanganisa umndenakhe bese uqotjha uNaSilombo
kwabo ngemva kobana angenele umdlalo wezeendubulo bewaba mbethi weendubulo
owaziwako. Ipumelelo kaBonakele ayisirari nasiyibona yenzeka endaweni elidorobha
ngombana ngemadorobheni kulapha izinto ezinengi ezingaphumelelisa umuntu
zenzeka khona.
Isikhathi esisivezelwa mtloli enovelini le akusiso sakade khulu ngombana indlela izinto
ezenzeka ngayo kuyakhombisa bona besele kunetuthuko ekhona esitjhabeni
samaNdebele. Indawo yeSiyabuswa ngokwayo akusi yindawo yakade kangako kanti
nalokha uBonakele nakakhamba nomtjhayeli wekoloyi baya ngeBenoni sitjelwa bona
kwakhe kwaba nesikhathi lapha bacoca khona ngepalamende yaKwaNdebele
engendaweni yaKwaMhlanga. Ukuthatha isiqunto kwakaMbuyiseli bona athathe
uBonakele amuse esikolweni kutjho khona bona indaba yenzeka ngesikhathi lapha
ifundo sele ithathelwa phezulu khona. Indlela esithola uBonakele aphila ngayo
nakafika ngeDaveyton iyasitjela bona ayikahluki nesiyibona iphilwa bentwana abahlala
eendleleni namhlanje.
Nasiyelela ihlalo nofana isikopilo leendawo zoke lapha sithola khona uBonakele sithola
bona umtloli wenovela le uziveze ngendlela ekhambisana nommongondaba wayo.
Abomakhelana bakaMahlangu ngeSiyabuswa azange baba nomcabango wokobana
bangathatha uBonakele bamuse kebezehlalakuhle lokha nababona bona uNaSilombo
uyamtlhagisa nokutjho bona bebanganandaba nezenzeko ezenzeka keminye imizi.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 19 DBE/Novemba 2017
NSC – Imemorandamu
NgeDaveyton kuselokitjhini lapha izinto zenzeka khona, njeke akurari nakutholakala
uBonakele azibandakanya nomdlalo weendubulo bekufike lapha aba mbethi
weendubulo osezingeni elibhadelwako.
Ngehlathululo engehla le singatjho bona umtloli wenovela le uphumelele ukwenza
bona isizinda sayo sikhambisane nabalingisi nommongondaba awuhlosileko ngayo.
(Tjheja: Nanyana ngimuphi umlingisi ovezwe mfundi ngaphasi kwesizinda esithileko
nesisisa kummongondaba wenovela le kuzakwamukelwa). [25]
UMBUZO 11: UBONAKELE – M SIKOSANA
11.1 NguKiller. (1)
11.2 Ikutani/Ingwenya. (1)
11.3 Bekafuna bona uBonakele ayokungenela isiqhema sakhe sezeendubulo. (1)
11.4 Isifaniso/Isimanyaniso. (1)
11.5 UBonakele wazithambisa ngombana wayengafuni bona abantu beDaveyton
balemuke nofana babone bonyana akusimumuntu wakhona. (2)
11.6 UNaSilombo bekaphethe uBonakele kumbi, amtlhorisa angafuni nokobana
adlale nabanye abentwana kanti uBafunani yena bekayintandokazi kunina
angamkhalimi nanyana enza into engakalungi. (2)
11.7 Unobangela owenza bona uNaMndebele agcine sele aziphe inarha kukobana
uMahlangu bekamtlhorisa, amenza koke okumbi okungatshwenya umuntu
omsikazi emkhumbulweni nemzimbeni. (2)
11.8 Umtloli unqophe ukusiyelelisa kobana nasele umuntu azibona ayintombi
angeze asafunda esikolweni, kufuze afunde aqede ngaphambi kobana
angaba nesokana/Ulinga ukusivezela bona nawumbelethi udedesisa
umntwana, ungamkhalimi ugcina sele alahlekelwa lilawulo aphethe
ngokuzipha inarha nofana ukuzibulala lokha izinto nazingamkhambeli kuhle/
Unqophe ukusiyelelisa bona ekhayeni elinganakuthula, la umma ahlala
abanga itjhada khona umntwana ugcina sele ayokufuna itjhejo nokuthula
ngaphandle bese uhlangana nobudisi bepilo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2)
11.9 Isiqunto esathathwa nguMahlangu sokuyokufuna umkakhe nomntwanakhe
uBonakele sisitjela bona umumuntu osakholelwako ebazimini ngombana
wasithatha ngemva kobana avakatjhelwe ngumnakwabo uSgwadi wazomtjela
bona abezimu bayalwa ngokungabi khona kwabentwabakhe emzinakhe/
Isiquntwesi sisitjela bona uMahlangu umumuntu oyilemukako iphoso
ayenzako ngokobana atlhorise abe atlhale umkakhe womtjhado, njeke
ukuyokufuna umkakhe womtjhado atlhalana naye nomtwanakhe kukhombisa
ukulungisa iimphoso azenzako.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2)
11.10 Amagama la aba nomthelela omuhle epilweni kaBonakele ngombana wasala
awacabanga nebusuku nakahlezi ngekoloyini ebekahlala kiyo bewazibona
sele angomunye owaziwako, ophambili noyikutani yephasi kezeendubulo
bese lokho kwamkhuthaza bona aye ayozibandula naboKiller. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 20 DBE/Novemba 2017
NSC – Imemorandamu
11.11 Inovela le inomlayezo wokobana umuntu kufuze abekezele, ajamele boke
ubudisi ahlangabezana nabo epilweni ngombana emaswapheleni uzokuzuza
okuhle/Inomlayezo wokobana umntwana okhula ngokutlhaga ugcina sele
ahlakaniphile, akwazi nokujamelana nobudisi bephasi.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2)
11.12 Akusilo iqiniso ngombana enovelini le kuyavela bona uNduku banoSponono
bebamfisela bona angaphumeleli ngebanga lokobana bebangamthandi. (2)
11.13 Kwaba nomthelela omuhle ngombana umndeni lo wabuye wahlangana godu
waba mndeni obumbeneko ngebanga lokuhlanganiswa nguBonakele.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2)
11.14 - Umtloli uphumelele ukusethulela isingeniso senovela le ngombana
usivezele umlingisi oyikutani, uBonakele nomraro aqalene nawo.
- Usivezele isisusa somraro womlingisi oyikutani, okukutlhoriswa
nguNaSilombo ongasi ngumma wakhe weengazi.
- Usivezele indawo lapha indaba ithoma khona ekuseSiyabuswa.
- Usivezele bona indaba ithoma ngesikhathi semini.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele
amaphuzu AMATHATHU ayingcenye yesingeniso senovela nanyana
angakavezi bona ngubani umlingisi oyikutani, ngisiphi isisusa serarano,
indaba ithoma kiyiphi indawo nokobana indaba ithoma ngasiphi isikhathi). (3)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 21 DBE/Novemba 2017
NSC – Imemorandamu
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 12: IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO – ET Mampokoro
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela iimpendulo
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. Kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali.
-Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. okunganembiko kwenza
-Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo)
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 22 DBE/Novemba 2017
NSC – Imemorandamu
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 12
UMBUZO 12: 'UBUDODA ABUKHULELWA' – CM Sangweni
Umlayezo ngilokho umtlami wenolwana afuna bona sikwazi ngenolwana yakhe.
Ngilokho umtlami ahlose bona ngemva kobana sesiyifundile sazi bona isehlakalo leso
asuke atlole ngaso siyenzeka epilweni yamambala. Isifundo ngilokho umtlami
wenolwana afuna bona sikuyelele. Ngamanye amagama ngemva kobana silemukile
bona isehlakalo esithileko siyenzeka silindeleke bona kube nesifundo esisifundako.
Kilenolwana umtlami uhlose ukusidlulisela umlayezo wokobana kuyakghonakala bona
umntwana omncani enze izinto ezikulu nezinetlha ukudlula abantu abadala. Isifundo
esisitholako ngesokobana singanyazi abantu ngokuqala ubujamo bemizimba nofana
beminyaka yabo ngombana bangasiphambanisela/bangenza izinto ezibukwako.
Enolwaneni le sithola bona isitjhaba sakwaPhumasilwe besizitjela bona siziingwenya,
asikho isitjhaba esingajamelana naso naziza ngehlangothini lepi. Kungebangelo sithola
bona kiso ukusuka kwepi kwakuyinto encani nesasihlala siyilindele ngaso soke
isikhathi. Kiso ipi beyihlala iphakiwe njengombana enolwaneni le sitjelwa bona
sasibambene nesitjhaba sakwaMaphuthuma kuyincani indawo begodu kubonakala
bona siyayithumba ipi leyo. Ukobana sithi besicabanga bona siyayithumba ipi le sibona
ngokobana kuthiwe ngehlangothini lakaMadoda lapho ayibambe khona ipi kwakhomba
bona bayathumba. Sitjelwa bona abomma nabentwana besitjhaba sakwaMaphuthuma
babesele babalekele esiqongolweni sentaba ngokubona bona amadoda wesitjhaba
sabo selathoma ukuhlehla.
Isitjhaba sakwaPhumasilwesi besizitjela bona akunajoni lakwaMaphuthuma
elingaqalana noMadoda. Isitjhabesi besingakatjheji ukobana kungenzeka sithi
sisaqalene namajoni wesitjhaba sakwaMaphuthuma bese kuvela umsanyana omncani
njengoZabalunge awise amadoda amakhulu nathenjweko wesitjhaba saso afana
noMkhuzelwa, uPorwana noMadoda imbala. Lokho kwenza bona amajoni
wakwaPhumasilwe agcine abalekile kwasala uMadoda naye owasala ngombana
angasakghoni ukukhamba ngebanga lokubethwa kabuhlungu nguZabalunge.
UZabalunge wamfundisa isifundo ngokobana angambulali wamlisa bona abuyele
esitjhabeni sekhabo khona azakufika asitjele bona ayihlabi ngobujamo bayo.
Okuvela njengomlayezo enolwaneni le kukobana amaqhinga wokwenza into ethileko
akakhulelwa kodwana angaphakathi komuntu ngokwakhe, kungaqalwa iminyaka
nofana ubudala bakhe njengombana sibone kusenzeka ngokobana uZabalunge athi
amsanyana omncani abe namaqhinga amahle amenza bona ekugcineni kube nguye
othumbako lokha nakalwa noMadoda. Isifundo esivelako ngesithi nawuzizwa
unamandla ungakhambi utlhorisa abanye abantu ngombana ekugcineni bazokulukela
amano bagcine bakuhlulile, amandlakho lawo aphelele ebaleni. Isifundwesi sisithola
ngesenzo sakaMadoda sokobana athi nakazibona anamandla nabantu bamsaba bese
uyabatlhorisa ngokobana avumele isitjhaba sekhabo bona sihlale sisahlela ezinye
iintjhaba nanyana kungasatlhogeki. Nangathana isitjhaba sakwaPhumasilwe
bekusitjhaba esithi nanyana sinamandla njalo kodwana siziphathe kuhle, singasahleli
ezinye iintjhaba nanyana kungatlhogeki bengekhe sagcina silobe isithunzi saso
njengombana sibone kusenzeka.
Nasitjheja ihlathululo engehla le singatjho bona umtlami wenolwana le uphumelele
ukusebenzisa abalingisi bayo ekunguMadoda noZabalunge ukusethulela umlayezo
nesifundo azihlosileko ngayo.
(Umfundi anganikela yakhe ihlathululo ezwakalako). [25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 23 DBE/Novemba 2017
NSC – Imemorandamu
UMBUZO 13
13.1 'IQHEGU LEKHONDLO' – CM Sangweni
13.1.1 NguMalelesa. (1)
13.1.2 Lasinikela isiyeleliso sokobana sihlale eduze nabantu kodwana
sitjheje ukudla esikudlako. (1)
13.1.3 Isizathu esakatelela isitjhaba sakwaMangobe bona senze
isivumelwano sokuhlala ngokuthula nesitjhaba sakwaKhondlo
kukobana sabona bona silahlekelwa khulu masana, iinlukazi
namaqhegu wesitjhaba sawo. (2)
13.1.4 Isivumelwano hlangana neentjhaba ezimbilezi kwakukobana
angeze zisasahlelana. (2)
13.1.5 Umtlami wenolwana le unikele ikosi yesitjhaba sakwaMangobe
ibizo lokobana nguMiyawu ngombana alisusela etjhadeni elenziwa
bokatsu lokha nabalilako. (2)
13.1.6 Ngingasifanisa nesenzo sakaMongameli uNelson Rolihlahla
Mandela ngombana naye wayefisa bona abantu benarha
yeSewula Afrika le bahlale ngokuthula nangokutjhaphuluka ngaso
soke isikhathi.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana
kuvele uMongameli uMandela). (2)
13.1.7 Ngicabanga bona umtlami wenolwana le uyiphe isihlokwesi
ngombana iqhegu lekhondlweli enolwaneni le laveza iphuzu
eliqakathekileko amakhondlo amanengi nekosawo aye
angalicabangi. (2)
13.1.8 Ngendlela engibona ngayo isivumelwanesi asisabonakali
ngombana namhlanje ukatsu nakabona ikhondlo uyaligijimisa,
nakwenzekileko bona alifumane uyalibulala bese uyalidla/
Asisabonakali ngombana ikhondlo nalibona ukatsu nofana
lanukelwa mnuko kakatsu libalekela ukufa nokuphila.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako
izakwamukelwa). (2)
13.1.9 Ngekulumo yeqhegu lekhondlo enolwaneni engehla le ngifumene
isifundo sokobana umuntu angeze akghona ukuhlala ayedwa,
uyamtlhoga omunye umuntu ukuze akghone ukuphilisana naye.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako
izakwamukelwa). (1)
KANYE
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 24 DBE/Novemba 2017
NSC – Imemorandamu
13.2 'IINANAZELO ZAKWAMTHOMBENI' – ET Mampokoro
13.2.1 Iligwa/Iligwana. (1)
13.2.2 Sisenzeko sokuthomba/Sokuphalala. (1)
13.2.3 Ikolelo emanqophana nesibongo sakwaMthombeni nezinye
iimbongo ezibalwe esinanazelwenesi kukobana abantu bakhona
abathathani, bafowabo nabodadwabo/ngebekhabo. (2)
13.2.4 Liqiniso, umuda wesi-5 wesinanazelo esingehlesi ulirhwala
ngombana umuthi angeze wathomba, awusimntazana. (2)
13.2.5 Imida le imumethe umqondo wokobana abantu bakwaMthombeni
barhatjheke nenarha le yoke, akukho lapha bangatholakali khona.
(Umfundi angahlathulula ngeyakhe indlela ezwakalako
izakwamukelwa). (2)
13.2.6 Lokhu kusitjela bona abantu bakwaMthombeni bekusitjhaba
esingahlali endaweni eyodwa, besiphila ngokubaleka ngombana
ekadeni iintjhaba beziphila ngokusahlelana. (2)
[25]
IMITLOMELO YESIGABA B: 25
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 25 DBE/Novemba 2017
NSC – Imemorandamu
ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMDLALO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 14: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngokwanelisako ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kwamaphuzu
-Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali.
kwengqondo. umtlolo lo ungezwakali.
-Iingaba zakhiwe kuhle.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo)
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 26 DBE/Novemba 2017
NSC – Imemorandamu
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 14
IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
Abadlali babantu abasetjenziswa mtloli womdlalo ngomnqopho wokuphumelelisa lokho
asuke akuhlosile ngomdlalwakhe. Kanengi abadlalaba umtloli ubaveza badlala iindima
ezihlukeneko ukwenzela bona kube nokutjhayisana nofana ukungazwani hlangana
nabo bekufike lapha indaba ithoma ikhula khona beyiyokufika esitlhorini. Abadlali
bomdlalo abaqakathekileko mdlali oyikutani/mdlali othomako, umdlali oyimbangi
nomdlali oyihlanganisa. Kilomdlalo umdlali ovela njengomdlali oyikutani nguMbulawa,
uVenter avele njengomdlali oyimbangi bese uTjhili avele njengomdlali oyihlanganisa.
UMbulawa umdlali oyikutani ngombana indaba idzimelele phezu kwakhe. Umtloli
umveze anomraro wokobana unebhudango lokuba mjameli wamalungelo wobuntu
kodwana ubujamo bendawo ahlala kiyo nebomndenakhe bumkatelela bona alise
isikolo ayokusebenzela uyise iplasi ngebanga lokobana akhubazekile angasakghoni
ukuragela phambili nokusebenza. Nanyana kunjalo sithola uMbulawa eza neqhinga
lokobana aragele phambili ngokufunda ngeposo. Umraro uba kukobana umnikazi
weplasi, uVenter ufikisa iincwadi zabo ngemva kwesikhathi ngabomu ukwenzela bona
bangakghoni ukutlola imisebenzi abathunyelwa yona maziko wezefundo abafunda
kiwo.
Njengombana kulindelekile ngomlingisi oyikutani, uMbulawa ulinga iqhinga lokobana
alwisane nomkhutjana kaVenter lo kodwana akakghoni bekufike lapha abotjhwa khona
mapholisa webandlululo bekwathathwa nesiqunto sokobana ayokubulawa nezinye
iimbotjhwa zombanganarha agade avalelwe nazo. Njengomdlali oyikutani uba
neqhinga lokuphunyurha nakubulawa ezinye iimbotjhwa. Ukusuka lapho uwela
umkhawulo uya enarheni yeBotswana nekukulapho afikela khona ekampeni
yabaphalali abavela enarheni yekhabo. UMbulawa wathi nakafika eBotswana wathola
bona isikolo esifundisa abafundi abafuna ukuba bajameli bamalungelo wobuntu
asikho, njeke kwamkatelela bona abawe ukuthuthukiselwa e-Angola nekukulapho
afeza khona ibhudango lakheli.
UVenter uvela njengembangi kaMbulawa emdlalweni lo ngombana nguye
owagandelela uTjhili bona akhuphe uMbulawa esikolweni azomsebenzela iplasi
naphezu kobana uTjhili wayesele amtjelile bona indodanakhe inebhudango lokuba
mjameli wamalungelo wobuntu. UVenter uthe nakabona bona mbala uMbulawa
uzimisele ukufeza ibhudango lakhe ngokobana aragele phambili ngokufunda ngeposo
wenza ngabomu bona angafikisi iincwadi zakhe ngesikhathi. UMbulawa nelinye ilutjha
bathi nabambawa bona afikise iincwadi zabo ngesikhathi uVenter wanghanghabala
bekwafika lapha ilutjha linghala khona umsebenzi. Lokho kwanikela uVenter ithuba
elihle lokobana abize amapholisa wombuso webandlululo bona azokubopha ilutjha
bese asetjha uMbulawa kobana akasililunga lehlangano yezombanganarha eyayivalwe
umlomo ngalesosikhathi. Nangambala isifiso sakhe siyafezeka bekufika lapha
uMbulawa agwetjwa bona ayokubulawa khona. Ngetjhudu uMbulawa waphumelela
ukuwela umkhawulo waya enarheni yeBotswana. Nakhona lapho uVenter
ngokubambisana namapholisa webandlululo bamthumela incwadi esithuthumbisi
kodwana wasinda.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 27 DBE/Novemba 2017
NSC – Imemorandamu
UTjhili singamthatha njengomdlali oyihlanganisa ngombana ukulimala kwakhe ngikho
okuhlanganise uMbulawa noVenter. Ukuze uVenter azi ngebhudango lakaMbulawa
lokuba mjameli wamalungelo wobuntu ngombana afisa ukulwisana nomthetho
webandlululo owenziwa nguVenter namanye amaBhuru watjelwa nguTjhili.
UVenter wathi bona ezwe lelo wagandelela uTjhili bona akhuphe uMbulawa esikolweni
azokusebenza eplasini lakhe ngomnqopho wokobana azokukghona ukumgandelela
bona angakghona ukufeza ibhudango lakhe. Nangathana uTjhili azange alimale
bekufike lapha uMbulawa akateleleka khona bona ayokusebenza eplasini uVenter
bengeze azi litho ngebhudango lakheli. UVenter bekazokuthi nakathi phapha athole
bona uMbulawa, omntwana wesinye sezakhamuzi zeplasini lakhe selamjameli
wamalungelo wobuntu. Lapho bengeze asaba nethuba lokuzenzela ngepilo
kaMbulawa nezinye iinsebenzi zeplasini lakhe njengombana simbona asenza
njenganje.
Nasiyelela ihlathululo engehla le kuyabonakala bona umtloli ubasebenzise ngefanelo
abadlali abathathwaba ukwenzela bona asethulele lokho akuhlosileko ngomdlalo lo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). [25]
UMBUZO 15: IBHUDANGO LAMI – TG MNGUNI
15.1 - Bewasela ibhurendi. (1)
- Bekabasa inyama. (1)
15.2 Isenzo ebesingathabisi uMabona ngesokobana bekubulawa iimbotjhwa
zabantu abanzima zezombanganarha kwaphela kodwana ezibabantu
abamhlophe zingabulawa. (2)
15.3 Kungebanga lokobana akhange athande indlela uVenter ebekaphatha ngayo
abantu eplasinakhe ngombana kunalapho aveza khona bona uVenter
uyabandlulula begodu akanandaba namalungelo wabanye abantu. (2)
15.4 Ababelethi bakaMbulawa bebacabanga bona uMbulawa angeze abambelela
ukusebenza eplasini ngombana bayamazi bona uhloye amakhuwa/Bebazi
bona ulilunga lehlangano yezombanganarha eyayivalwe umlomo. (2)
15.5 Bobabili balwela amalungelo wabantu abanzima bekwaba kula izinto
zitjhuguluka khona kezepolotiki, abantu bathola ikululeko. (2)
15.6 Liqiniso ngombana ngaphambi kobana athathe isiqunto sokuyokusebenza
eplasini lakaVenter wayiqala mahlangothi woke indaba le waveza nokobana
akafuni ukulisa isikolo kodwana uzakuragela phambili ngokufunda ngeposo,
abe alifeze ibhudango lakhe/UMbulawa nelinye ilutjha babotjhwa kodwana
wathi nakabuyako waragela phambili nokufuna iimpendulo zeenghonghoyilo
zabo nanyana babegade babekelwe umthetho nabatjhatjhululwako bona
bangasathoma babange umguruguru eplasini lakaVenter.
(Nezinye iimpendulo ezinembako ezingavezwa bafundi zizakwamukelwa). (2)
15.7 Isehlakalo esingathathwa njengesisusa serarano emdlalweni lo kulimala
kwakaTjhili angasakghona ukuragela phambili nokusebenza eplasini.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele
umqondo osependulweni engehla le). (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 28 DBE/Novemba 2017
NSC – Imemorandamu
15.8 Umtloli womdlalo lo unikele ihlangano yaboBotha banoVenter ibizo elithi;
'iSikakarele' ngombana alisusela esenzweni sabo sokungafuni ukwabelana
nabantu abanzima umnotho wenarha le nokungafuni kwabo amatjhuguluko
wokobana abantu abanzima nabo babandakanyeke
emakhethweni/Ngombana basakakarele ebandlululweni.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2)
15.9 Umbuso wentando yenengi nange ufuna ukuphenya indlela amapholisa
webandlululo ebekasebenza ngayo ungasebenzisa uMabona lo bona abe
ngufakazi wombuso ngombana unelwazi elizeleko ngendlela isipholisesi
esasisebenza ngayo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele bona
uMabona angasetjenziswa njengofakazi wombuso). (2)
15.10 C/Venter. (2)
15.11 - Kuliqiniso bona abahlali bemaplasini ngesikhathi sebandlululo bebakhe
eendaweni zamakhuwa begodu bebasebenzela ukuhlala khona
bangabhadelwa.
- Kuliqiniso bona bekuthi nalokha ilunga lomndeni nalikhubalele nofana
lihlongakalele emsebenzini umndeni lowo ukateleleke bona ulethe elinye
ilunga lomndeni elizowusebenzela iplasi, nakungasinjalo umndeni lowo
uyaqotjhwa.
- Kuliqiniso bona amakhuwa wamaplasi bekasebenzisa iinsebenzi zawo
isikhathi eside bese isikhathi sokuphumula nofana sedina sibe sifitjhani
khulu.
- Kuliqiniso bona amakhuwa wamaplasi bekasebenzisa amapholisa
webandlululo ukuphumelelisa iimfuneko zawo ezimbi, njengokutlhorisa
iinsebenzi zemaplasini ezibonakala zivusa iinhloko, zilinga ukulwela
amalungelwazo.
- Kuliqiniso bona amakhuwa wamaplasi bekangafuni bona abahlali abakhe
eendaweni zawo bafuye ngendlela abafuna ngayo, bebababalela bona
bangafuya kangangani.
(ZIMBILI iimpendulo kezingehla). (2)
15.12 Umtloli uphumelele ukunikela umdlalo lo isihloko esiwufaneleko ngombana
esingenisweni sawo sitjelwa bona uMbulawa unebhudango lokuba mjameli
wamalungelo wobuntu. Umdlalo nawuraga uya phambili sithola bona
uMbulawa uba neenqabo ezinengi endlelenakhe yokobana afeze ibhudango
lakhe kodwana ngokuzimisela simthola azihlula zoke bekufika lapha
ibhudango lakhe lifezeka khona. Ngalokho singatjho bona isihloko esithi;
'Ibhudango lami' siwufanele umdlalo lo.
(Tjheja: Nikela umtlomelo o-1 umfundi nakaveze bona uMbulawa uvezwe
anebhudango lokuba mjameli wamalungelo wobuntu esingenisweni bese
imitlomelo emi-2 ngeyalokha umfundi nakaveze bona uhlangene neenqabo
kodwana azange aphele amandla bekwafika lapha aliphumelelisa khona). (3)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 29 DBE/Novemba 2017
NSC – Imemorandamu
ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMDLALO (25 IMITLOMELO)
UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngokwanelisako ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kwamaphuzu
-Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali.
kwengqondo. umtlolo lo ungezwakali.
-Iingaba zakhiwe kuhle.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo)
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 30 DBE/Novemba 2017
NSC – Imemorandamu
UMBUZO 16: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
Abadlali babantu abasetjenziswa mtloli womdlalo ngomnqopho wokuphumelelisa lokho
asuke akuhlosile ngomdlalwakhe. Kanengi abadlalaba umtloli ubaveza badlala iindima
ezihlukeneko ukwenzela bona kube nokutjhayisana nofana ukungazwani hlangana
nabo bekufike lapha indaba ithoma ikhula khona beyiyokufika esitlhorini. Abadlali
bomdlalo abaqakathekileko mdlali oyikutani/mdlali othomako, umdlali oyimbangi
nomdlali oyihlanganisa. Kilomdlalo umdlali ovela njengomdlali oyikutani nguNzunza,
uManala avele njengomdlali oyimbangi bese uMusi avele njengomdlali oyihlanganisa.
Umtloli womdlalo lo usethulele uNzunza kumdlali oyikutani ngombana ekuthomeni
uvela afisa ukufumana ubukhosi naphezu kobana azi bona ngekambiso yesitjhaba
samaNdebele umuntu ofanele alame nofana athathe ubukhosi ngemva kwakayise
nguManala. Ukobana uNzunza unomraro wokobana angamphamba njani uManala
bese uthatha ubukhosi bube ngebakhe uzwakala ekulumo-pendulwaneni yakhe nonina
uNanasi nakathi yena akanalo iqhinga lokobana angabuthola njani begodu uzakwenza
njani nangabe uyise uthanda uManala kunaye. Ngemva kobana unina amlukise amano
simuzwa akhuluma yedwa bona uyobuthatha ubukhosi bese uManala uzakuthi nakathi
uyalwa amphambanise namafu. Uyatjho nokobana akazi bona unina angamthokoza
ngani nange aphumelela ukuthola unamrhali ozomenza bona abe yikosi
ngokomthetho.
Ngetjhudu sithola bona uNzunza uyaphumelela ukugalaja uyise unamrhali kodwana
ngokwazi bona uManala angeze ayithulela indaba le, ubuthelela amanye wamabutho
kayise ubaleka nawo ungena ihlathi. Ngemva kwalapho kwasuka omkhulu umbango,
uManala agijimisa uNzunza ngomnqopho wokufumana unamrhali amthathele yena
ngobukirikitjani. Umbango lo awupheleli emadodaneni kaMusi amabili la kodwana
udlulela nakamanye. Ngemva kobana ilanga elinguManala licimile amabambela
wendodanakhe uNcagu nawo aba seenthendeni zakaNzunza. Indaba iphela lokha
uNcagu nasele akhulile selangene esikhundleni sokuba yikosi ngokobana aqolelane
noNzunza kodwana unamrhali ugcina aphethwe nguNzunza.
UManala umdlali oyimbangi ngombana nguye obangisana noNzunza ubukhosi.
Ngokwekambiso yesitjhaba samaNdebele nguManala obekafanele amukele unamrhali
ngemva kwekosi uMusi kodwana ngokungatjheji, uNzunza umthathela yena
ngobukirikitjani. Ngemva kobana uNzunza athethe unamrhali lo sithola uManala avuka
emaqandeni, abuthelela amabutho asele lokha uNzunza nakabaleka namanye
bagijimisa uNzunza ngomnqopho wokubuyisa ubukhosi bakhe. UManala usebenzisa
itjhwalo lokuzuma alinikelwa nguyise ukwenzela bona amabuthwakhe abe namandla
kunewakaNzunza. Ngonobangela wokubusa ngaphandle konamrhali uManala akabusi
isikhathi eside, ilanga liyacima. Ilanga licima nje uNcagu usese msanyana. Lokho
kwenza bona abe namabambela nawo angazange alise ukugijimisa uNzunza
njengombana bekusenza uManala.
UMusi uvela njengehlanganisa emdlalweni lo ngombana nguye obange umbango
ophakathi kwakaNzunza noManala ngokobana anikele uNzunza unamrhali.
Ebekufanele kwenzeke kukobana uMusi anikele uManala unamrhali phambi
kwamadoda wekosini, angafuni ukumnikelela ngemsitheleni.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 31 DBE/Novemba 2017
NSC – Imemorandamu
Ngemva kokubona bona wenze iphoso simthola athuwelelisa umbango lo ngokobana
anikele uManala umuthi olitjhwalo lokuzuma ukwenzela bona uManala abe namandla.
Indlela uMusi enze ngayo izinto emdlalweni lo kuyabonakala bona umbango phakathi
kwamadodanakhe la ubangwe nguye, njeke kungebangelo avela njengomdlali
oyihlanganisa.
Ngokwehlathululo engehla le kuyatjho bona umtloli uphumelele ukuhlela abadlali
bakhe ngendlela eyenza iderefude ngokobana asethulele uNzunza njengomdlali
oyikutani, uManala njengomdlali oyimbangi bese kuthi uMusi abe mdlali oyihlanganisa.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). [25]
UMBUZO 17: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM MNGUNI
17.1 NguManala. (1)
17.2 - UNanasi uthi uManala usinothongwana. (1)
- UNanasi uthi uManala wazi ubuzimba kwaphela. (1)
17.3 Wathi kungombana ikosi ithanda uManala. (1)
17.4 Kwathi ngemva kokukhulunywa ebandla bona unamrhali uzokunikelwa
uManala kwathunywa uNgendu bona ayomfuna, amtjele bona azokuthatha
unamrhali ngamasa bese yena watjela uNanasi ongunina kaNzunza
nowalukisa uNzunza amano bona akwazi ukuyokuthatha unamrhali
nokwenza bona agcine sele asezandleni zakaNzunza. (2)
17.5 - UManala gade anoboya kodwana uNzunza anganabo.
- UManala gade athanda ubuzimba begodu angayingeni khulu indaba
yobukhosi kodwana uNzunza bekahlala asesigodlweni.
- UManala wabhujelwa ngunina kanti uNzunza yena unina usaphila.
(ZIMBILI iimpendulo kezingehla). (2)
17.6 - Besele ikhulile ingasaboni emehlweni. (1)
- Besele ingasanapilo ehle/beyigula. (1)
17.7 Amumethe umqondo wokobana uNzunza uzokubulala uManala nange alinga
athi uyalwa, ufuna ukuthatha unamrhali kuye. (2)
17.8 Liqiniso ngombana kuyavela emdlalweni lapha atjho khona bona naye ufuna
ukuluma efutheni njengabo boke laba abasemafutheni kodwana akazi bona
enze njani/Liqiniso ngombana kubonakele indlela athabe ngayo ngemva
kokuphumelela kwakhe ukuthola unamrhali lo bona bekavele amfuna.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2)
17.9 Ngicabanga bona ukuhlongakala kwakaManala nawo woke amabambela
kaNcagu kwakubangelwa kukobana babe babusa ngaphandle
konamrhali/UMusi watjho kuNzunza lokha nakaqeda ukumnikela unamrhali
bona amphathe kuhle, ameluse naye uzamelusa, njeke kuyatjho bona
ngaphandle konamrhali bebaziinkosi ezinganalo ivikeleko labezimu.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 32 DBE/Novemba 2017
NSC – Imemorandamu
17.10 D/sePitori. (2)
17.11 Isenzo sekosi sokudlulisela unamrhali kiloyo ozoyelama nayizizwa
ingasanamandla sisivezela bona ikosi mumuntu onganamrhobholo, ongafuni
ukukakarela esikhundleni nanyana sele izizwa bona ayisakghoni/Sisivezela
bona yikosi esithandako nesitjhejako isitjhaba sayo, efuna bona sihlale
sinomrholi ozositjheja ngaso soke isikhathi/Sisivezela bona ikosi ayihloniphi
umthetho nekambiso yesiko lesitjhaba samaNdebele ngombana ngokwesiko
ikosi ayibudlulisi ubukhosi bayo isaphila nanyana ingagula nofana iluphale
kangangani, ubukhosi budluliswa madoda wekosini ilanga nasele licimile.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2)
17.12 Iye, ngezamambala ngombana kuyavela emlandweni wesitjhaba
samaNdebele bona isitjhabesi sathoma ukuhlukana ngemva kobana uMusi
ahlongakele. UManala noNzunza bathoma lapho ukubanga ubukhosi
nekuyinto esaragela phambili nanamhlanje esitjhabeni samaNdebele.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2)
17.13 - Umtloli uphumelele ukusiphethela umdlalo lo ngombana uwuphethe
ngendlela ebeyingakalindeleki, nesiyibiza bonyana isiphetho-phekghu. (1)
- Esikhundleni sokobana uNcagu abulale uNzunza bese athathe unamrhali
abe ngakuye njengesifiso sakayise uManala, umtloli uphetha ngokobana
athi uNcagu wamukela uMthise kaTjhangutjhangu bona kube
yindlovukazakhe. (1)
- Ngemva kwesehlakalo sokwamukela uMthise kaTjhangutjhangu uNcagu
uzwakala azikhulumela bona yena nomfowabo kayise uNzunza abasese
zizitha.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (1)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 33 DBE/Novemba 2017
NSC – Imemorandamu
ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMDLALO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 18: IFINDO – Sovumani Kazimkhona
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngokwanelisako ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kwamaphuzu
-Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali.
kwengqondo. umtlolo lo ungezwakali.
-Iingaba zakhiwe kuhle.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo)
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 34 DBE/Novemba 2017
NSC – Imemorandamu
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 18
IFINDO – Sovumani Kazimkhona
Abadlali babantu abasetjenziswa mtloli womdlalo ngomnqopho wokuphumelelisa lokho
asuke akuhlosile ngomdlalwakhe. Kanengi abadlalaba umtloli ubaveza badlala iindima
ezihlukeneko ukwenzela bona kube nokutjhayisana nofana ukungazwani hlangana
nabo bekufike lapha indaba ithoma ikhula beyiyokufika esitlhorini. Abadlali bomdlalo
abaqakathekileko mdlali oyikutani/mdlali othomako, umdlali oyimbangi nomdlali
oyihlanganisa. Kilomdlalo umdlali ovela njengomdlali oyikutani nguBalise/uMsiza,
uNaMalemane avele njengomdlali oyimbangi bese uLungile avele njengomdlali
oyihlanganisa.
Umtloli womdlalo lo usethulele uBalise anomraro wokobana ufuna umntwana kodwana
umkakhe, uLungile akakghoni ukumbelethela. UBalise umdlali oyikutani ngombana
nguye onomraro begodu nguye esimthola alinga amaqhinga wokobana umrarwakhe lo
angawurarulula njani. Umtloli usivezela yena acoca ngomrarwakhe lo nabalingani
bakhe ngokomsebenzi, uHleziphi noMvimbi. Umdlali ngamunye kababilaba uveza
amazizwakhe acabanga bona angararulula umraro kaBalise lo. Nakuliqhinga
lakaMvimbi lona libonakala lithuwelelisa umraro ukuya phambili kunokobana
liwusombulule. Iqhinga elizwakala lingcono ngelakaHleziphi lokobana uBalise
nomkakhe, uLungile baye kumphorofidi uThombeni ngombana kuthiwa banengi akhe
abasiza emrarweni onjengewakaBalise lo.
Umraro uBalise ahlangabezana nawo ngokobana aye kuThombeni kukobana umkakhe
ukhuliswe babelethi ababazalwana, abangakhambi abaphorofidi neenyanga. Njeke
kuzokuba budisi ukutjela umkakhe bona baye kumphorofidi uThombeni nanyana yena
ngokwakhe anethemba lokobana mhlambe bangasizeka. UBalise ufikelwa mkhumbulo
wokobana akhambe yedwa kumphorofidi kodwana nakacabanga bona umkakhe
angathini nasele ambona asebenzisa iindayelo zomphorofidi, aphelelwe mamandla.
Ngegandeleleko analo abe nesibindi sokobana akhulumisane nomkakhe ngendaba le.
Ngokubona ubujamo abaqalene nabo umkakhe ugcina avumile bona bangaya.
Ekukhambeni kwesikhathi bagcina sele baye nenyangeni, uMabhebheja ngemva
kobana sebakhuthazwe nguMnguni onguyise kaLungile. Ukufika kwabo kuMabhebheja
kwangathi kuba nesisombululo somraro kaBalise ngombana wabatjela bona
unobangela wokobana uLungile angabelethi wenziwa lifindo elibotjhwe bezimu.
UMabhebheja uphengula bona ukuze uLungile akghone ukubeletha kutlhogeka bona
athombe maqangi. Ngemva kwalapho sithola uBalise noMnguni bahlanganisa iinhloko
ngendaba le bekufika lapha uMnguni avuma khona bona uzakhe ajame kancani
ebuzalwaneni athombise uLungile ukwenzela bona angalahlekelwa mumendo
ngonobangela wokukholwa kwabo.
Umdlali ovela njengomdlali oyimbangi emdlalweni lo nguNaMalemane, unina
kaLungile. UNaMalemane uyimbangi ngombana nguye ojame endleleni kaBalise
banomkakhe yokobana bayozifunisisa/bazihlolisise ukuze bakghone ukurarulula
umraro kaLungile wokungabi nomntwana. UNaMalemane ulikhomba libaba lokha
uLungile nakamtjela ngeqhinga lakaBalise lokuyokuhlola emphorofidini ngomrarwabo
lo. Esikhundleni salokho ubhoka ngobukhali bewuyatjho nokobana wenza iphoso
ngokuvumela umntwanakhe athathwe mumuntu ongamaziko uZimu.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 35 DBE/Novemba 2017
NSC – Imemorandamu
Esinye isizathu asivezako ngesokobana umntwanakhe angeze athi aligcwetha batjho
uyokuqathwa, afuthwe abe aphalaziswe mphorofidi ongawaziko nomnyango wesikolo
bona uqalephi. Lokho kwenza bona kube budisi kuBalise bona ararulule umraro lo
ngombana bathi nanyana sele bakhambe ngokukhukhutha banomkakhe baya
emphorofidini uThombeni, uNaMalemane wathi nakafika emzinabo wathola iindayelo
ababenikelwe zona waziphalaza.
ULungile uvela njengehlanganisa ngombana umbango ophakathi kwakaBalise
noNaMalemane wokobana kuyiwe nofana kungayiwa kumphorofidi ungaye. UBalise
njengendodakwakhe uthi akwenziwe nanyana yini, nakukghonakalako bekuyokufikwa
kwamhlaba uyalingana ikani uLungile nakazakugcina abelethile.
NakunguNaMalemane ubetha phasi ngenyawo uthi uLungile akayindawo, kwakhe
kuthandaza nje kwaphela. ULungile wazithola aphakathi naphakathi, angazi bona
alalele unina nofana alalele indodakwakhe kodwana ekugcineni simthola alalela
indodakwakhe ngombana angafuni ukubhurukelwa mumuzi kanti ngakelinye ihlangothi
besele athole isekelo lakayise bona bangaya enyangeni.
Nasiyelela indlela umtloli womdlalo lo asethulele ngayo abadlali abathathwaba
kuyabonakala bona uphumelele ukubadlalisa iindima ezihlukeneko nezibenza bona
babe badlali bomdlalo lo abaqakathekileko nabenza iderefude.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). [25]
UMBUZO 19: IFINDO – SOVUMANI KAZIMKHONA
19.1 KuseTheresa Park, ngeTlhagwini yeTshwane/KuseTheresa Park ePitori. (1)
19.2 Okuvela njengomraro esingenisweni somdlalo lo kukobana uLungile
banoBalise abakghoni ukuthola umntwana naphezu kobana badla izambana
leponde. (2)
19.3 - Kukobana uLungile wendele emzini wabantu abangamaziko uZimu. (1)
- Kukobana mhlana uLungile endako wangena isimanje bekwahlatjwa
nembuzi nekuyinto ephambana nentando kaZimu. (1)
19.4 Esinye isizathu esenza bona uNaMalemane angakuthabeli ukwenda
kwakaLungile kuBalise kukobana ungutitjhere begodu akanamali. (2)
19.5 Isizathu kukobana uNobukhazi wazela uMnguni bona naye ngokwakhe
ukhamba kuMabhebheja. (1)
19.6 Okuvela kufana eenhlahlubenezi kukobana kuthiwa uLungile ubotjhelwe
ifindo lokobana angabelethi bese okuzwakala kuhlukile kukobana uThombeni
uthi ifindweli libotjhwe mumuntu kanti uMabhebheja yena uthi libotjhwe
bezimu. (2)
19.7 Ikulumo le isitjela bona uNaMalemane uthanda imali begodu akamthandi
uBalise ngombana urhola imali encani kuneyakaLungile, ubona kwangathi
ababilaba abakafanelani/Isitjela bona uyanyaza, uyazikhakhazisa begodu
akathembi bona uBalise uyakghona ukondla umuzakhe ngemali ayirholako.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 36 DBE/Novemba 2017
NSC – Imemorandamu
19.8 D/eSiyabuswa. (2)
19.9 Ngicabanga bona umphumela wobujamobu bekungaba kutlhalana ngombana
bengekhe kusaba mnandi ngekhaya/Ngicabanga bona uBalise bekangagcina
athethe isiyeleliso sakaMvimbi sokobana athathe indlu yesibili.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2)
19.10 Liqiniso ngombana wafika emzini womkhwenyanakhe wazivulela isiqandisi,
wakhupha itiye ababeyinikelwe mphorofidi uThombeni wayiphalaza
ngaphandle kwemvumo yabanikazi bomuzi. (2)
19.11 Ngicabanga bona ngemva kobana uBalise, uLungile noMnguni bathi bona
bathole bona umraro wefindo uvelaphi baragela phambili baba nomraro
wokobana indaba le bayoyifikisa njani kuNaMalemane ngombana
angakhambisani nokobana umraro lo ubangwe bezimu njengokutjho
kwakaMabhebheja/Ngicabanga bona nanyana sele bamtjelile uNaMalemane
ngokuvela kwefindo ubegade azokwala ukuthombisa uLungile bekufike lapha
batlhalana khona banoBalise nekutjho khona bona kuzakuzaliseka isifiso
sakhe sokobana gade angamthandi uBalise begodu akamazi
noZimu/Ngicabanga bona uNaMalemane uzakuthi nakezwa bona uMnguni
ukhuthaze uLungile noBalise wabasa enyangeni ebekakhamba kiyo
ngemsithelweni yena angazi angayingena indaba le bese uMnguni
azithombisele umntwanakhe bekube kuphela komraro lo. (2)
19.12 Ngiyavumelana nesitatimendesi ngombana uBalise wathi nakababikelako
ngomrarwakhe lo uMvimbi wazikhulumela lula nje wathi uBalise akathathe
omunye umfazi/UHleziphi wathi nakaluleka uBalise bona athathe umkakhe
bayokubona umphorofidi uThombeni uMvimbi wamtshima ngokobana athi
kghani uBalise selafuna ukwenza umntwana ngesihlahla nofana ngesiwatjho. (2)
19.13 - Angimsoli uMnguni ngokukhohlisa umkakhe bona umzalwana kanti
ngakelinye ihlangothi ubonana nenyanga emsitheleni, bekangafuni
ukubhurukelwa mumuzi begodu ngokutjho kwakhe uthi iinhlahla
zakaMabhebheja ziyamsebenzela ekuqiniseni irhwebo lakhe.
- Ngiyamsola uMnguni ngokukhohlisa umkakhe bona umzalwana kanti
ngakelinye ihlangothi ukhamba iinyanga ngombana nakungenzeka
umkakhe azitholele yena angeze basazwana, umuzi ungabhuruka.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (1)
19.14 - Ifindweli liyakholweka ngombana abezimu bayakghona ukwenza izinto
ezithileko kilabo bantu abakholelwa kibo.
- Ifindweli alikholweki ngombana ukubeletha komuntu kuyintando kaZimu,
njeke uZimu nakahlose bona umuntu abelethe akukho okungavimba ihlelo
lakhe.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2)
[25]
IMITLOMELO YESIGABA C: 25
INANI LOKE: 80
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe
Study this subject
Recommended for this subject

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 1 NSC November 2017 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 3 NSC November 2017 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2017 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC Supplementary 2017 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2023 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2022 Memo
More from Grade 12 isiNdebele HL

Annual teaching plan
Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023 24

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 P1 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 P2 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 P3 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2024 Question Paper

Question paper