Downloaded from hlayiso.com
NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
IGREYIDI 12
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)
IPHEPHA LESIBILI (P2)
NOVEMBA 2022
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA
IMITLOMELO: 80
Umhlahlandlela lo unamakhasi ama-40.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Skip to contentAll 2022 papers 





View all





isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2022 Memo
Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exam 2022, 40 pages. Read online or download the free PDF.
Isindebele Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2022 · isindebele. Memorandum. Read online or download the PDF.
- Subject
- isiNdebele HL
- Grade
- Grade 12
- Language
- Isindebele
- Document type
- Memorandum
- Year
- 2022
- Exam period
- NSC November Exam
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 40
- File size
- 642.1 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 40
This exam
NSC November Exam 2022
- Paper 1Question paperMemo
- Paper 2Question paperMemo
Questions in this paper
- Question 2Ubukghwari / Literature (Set Works)10 marks
- Question 3Ubukghwari / Literature (Set Works)20 marks
- Question 4Ubukghwari / Literature (Set Works)18 marks
- Question 5Ubukghwari / Literature (Set Works)10 marks
- Question 7Ubukghwari / Literature (Set Works)71 marks
- Question 9Ubukghwari / Literature (Set Works)72 marks
Show all 12 questions
- Question 11Ukufunda nokubukela / Reading and Viewing (non-literary)23 marks
- Question 13.1Ukufunda nokubukela / Reading and Viewing (non-literary)14 marks
- Question 13.2Ukufunda nokubukela / Reading and Viewing (non-literary)34 marks
- Question 15Ubukghwari / Literature (Set Works)46 marks
- Question 17Ubukghwari / Literature (Set Works)24 marks
- Question 19Ubukghwari / Literature (Set Works)21 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 2 DBE/Novemba 2022
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
Umhlahlandlela wokutshwaya
1. Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko
tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akakafaneli aphendule
umbuzo omude nomfitjhani ngencwadi eyodwa)
2. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi-4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo
eziboniweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela.
3. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide
ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani
newokuthoma omude bese ulisa elandelako. (Nangabe umfundi uphendule
imibuzo yomi-4 tshwaya umbuzo wokuthoma ngaphasi kwesigaba ngasinye).
4. Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo
elindelekileko bese yesibili kungelindelekileko tshwaya yokuthoma yesibili
ungayitjheja (Ungayitshwaya).
5. Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni
lemibuzo, tshwaya ngendlela umhlahlandlela wokutshwaya ononjorwe ngayo.
6. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula
elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama
emutjhweni/emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise.
7. Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide)
Nangabe inani lamagama asetjenzisiweko e-eseyini mancani, ungamjezisi
umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide
khulu tshwaya kufikela enanini elibekiweko lamagama. (Tjheja: sebenzisa
igridi yokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela).
8. Imibuzo emifitjhani
Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule
ipendulwakhe akangajeziswa.
9. YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono,
liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi, mbono
omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle nofana sisenzo
esimbi azinikelwa umtlomelo kodwana kutlonyeliswa isekelo kwaphela
(IMITLOMELO YOKE NGEYOKUSEKELA).
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 3 DBE/Novemba 2022
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA A: IINKONDLO
UMBUZO 1: IIMBONGO ZEPILO – TN Mahamba
Isingeniso
Ummongondaba ngilokho imbongi ekhuluma ngakho/ngilokho okutjhiwo yikondlo.
Iinthombengqondo magama aletha iinthombe ezakheka emkhumbulweni waloyo
ofundako. Umnqopho wokusetjenziswa kwazo kulinganisa nofana kufanisa lokho
imbongi esuke ikhuluma ngakho nenye into. Imiqondo yeenthombengqondo kanengi
ifihlakele. Ukuze umfundi azwisise ummongondaba owethulwa ngokusetjenziswa
kweenthombengqondo kutlhogeka bona akwazi ukuzakhela iinthombe emkhumbulweni
ngokutjheja ukobana isithombengqondo ngasinye simadanisa/sifanisa nofana
silinganisa ini nani. Ekondlweni le imbongi isitjela ngobunjalo bepilo
nangokuqakatheka kwayo emuntwini nokobana incengwa kangangani lokha nasele
ifuna ukuphuma emuntwini. Ekondlweni le imbongi isebenzise iinthombengqondo
ezilandelako ukuveza tjhatjhalazi ummongondaba lo:
Umzimba
- Uyindlalifa yalo > Isingathekiso > Imbongi ingathekisa ipilo nomuntu oyindlalifa
ukuhlathulula bona ipilo ilawula zoke izinto ephasini.
- Uyindlalifa yalo > Isenzasamuntu > Imbongi ithethe amatshwayo womuntu wokuba
yindlalifa yawanikela ipilo.
- Langa lokungaboni okusepepeneneni > Itshimo > Imbongi itshima ilanga
lokuphuma komphefumulo womuntu enyameni bona aliboni indima umuntu
asafanele ayidlale epilwenakhe.
- Langa lokungaboni okusepepeneneni > Isenzasamuntu > Imbongi ithethe isenzo
somuntu sokungakghoni ukubona izinto ezitjhatjhalazi yasinikela ipilo.
- Ngubo egubuzes' iphasi njengogubudu > Isifaniso/Isingathekiso > Imbongi ifanisa
(ingathekisa) ukukhamba kwepilo/komphefumulo womuntu nengubo nayigubuzese
iphasi njengogubudu navane azivalele ngeqepheni lakhe.
- Ungumakhamba ananya njengenwabu. > Isifaniso > Imbongi ifanisa indlela ipilo
ekhamba kancani ngayo nangendlela inwabu likhamba kancani ngayo.
- Ubuye ungabuyi. > Isivumangokuphika > Imbongi iyavuma bona ipilo
nayincengwako iyakghona bona ibuye kodwana kesinye isikhathi ingabuyi.
- Nawukhumbul' ekhen' ungoyela safuthi. > Isenzasamuntu > Imbongi ikhuluma
ngepilo njengomuntu onomkhumbulo wokukhumbula ekhabo bese uyakhamba
angasabuya.
- Pilo, uyigezi ekhamba kujame tsi! > Isingathekiso > Imbongi ingathekisa ukuphuma
komphefumulo emuntwini nokukhamba kwegezi bese kuba nzima bekujame yoke
into.
- Pilo, uyigezi ekhamba kujame tsi! > Isilingisi > Imbongi ilingisa ukukhamba kwegezi
nokuphuma komphefumulo womuntu.
- Uthanda abakuthandako nabakuzondako. > Mqondophikisana > Imbongi
isebenzise amagama anemiqondo ephikisanako (ukuthanda nokuzonda)
ukuhlathulula bona ipilo ayikhambi ngokobana ithanda bani nofana izonda bani/Ipilo
ayikhethululi.
Isiphetho
Nasiyelela ihlathululo yeenthombengqondo ezingehlezi kuyazwakala bona imbongi
izisebenzise ngepumelelo ukusivezela tjhatjhalazi ummongondaba wekondlo
omayelana nokuqakatheka kwepilo. [10]
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 4 DBE/Novemba 2022
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMBUZO OMUDE WEKONDLO (10 IMITLOMELO)
UMBUZO 1: IIMBONGO ZEPILO – TN Mahamba
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO 5–6 4 3 2 0–1
-Umfundi uhlathulule isihloko -Umfundi utjengise -lsihloko usizwisise -Isihloko akakasizwisisi -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwekondlo: ngokungeneleleko begodu ukuzwisisa isihloko. bewasihlathulula ngendlela kuhle. azizwakali begodu
Ukungenelela kokunikelwa
uwathinte woke amaphuzu -limpendulo pheze ephakathi. Imininingwana -Ubuyelele amaphuzu azikanamatheli esihlokweni
kwamaphuzu azwakalako,
ukusekela kanye nelwazi amayelana nekondlo. ziyakhambelana nesihloko. ayikavezwa yoke. kezinye iindawo uveze esinikelweko, kubudisi
lekondlo. -Uphendule ngendlela ehle -lmibono esekelweko ikhona -Amaphuzu amanengi namaphuzu angafunekiko. ukuzilandela ngombana
khulu. Kunamaphuzu kodwana ayikavezwa yoke asekela imibono -Akakatloli amaphuzu azikhambelani nombuzo.
6 IMITLOMELO amanengi asekelwe begodu ayikasekelwa akakavezwa ngendlela azwakalako/Amaphuzu -Uhlulekile ukunikela
ngokunemba begodu njengombana eyanelisako. Unelwazi awatlolileko akakasekelwa iimpendulo ekungizo.
anqotjhiswe ekondlweni. bekulindelekile. elisezingeni eliphasi kuhle bekwazwakala. -Amaphuzu ambalwa
-Ikondlo uyizwisise kuhle -Kunobufakazi obutjengisa lekondlo. -Akayazi kuhle ikondlo Ie. awanikeleko akakasekelwa.
khulu. bonyana uyayizwisisa -Umfundi ikondlo akayazi
ikondlo. kuhle.
ISAKHIWO NELIMI 4 3 2 1 0-1
-Umtlolo unesakhiwo esihle -Umtlolo unesakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -lkondlo ayikethulwa -Kubudisi ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukulandelana khulukhulu nokusekelwa nokusekelwa kwemibono besakhiwo sekondlo. ngefanelo. kukhulunywe
kwamaphuzu kanye
nokwethulwa: Ukuzwakala
kwemibono okulandelekako. okulandelekako. -Ikondlo ayinakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako ngesihloko.
kwelimi kanye nokuzwakala -Isingeniso, isiphetho -lsingeniso, isiphetho ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi
kwamaphuzu. neengaba kuhleleke kuhle neengaba kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo
khulu. -lmibono iyazwakala ayilandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana
4 IMITLOMELO -lmibono iyazwakala beyisekelwe kuhle. -Kuneemphoso ezenziwe -Kuneemphoso ezinengi kwamaphuzu.
beyisekelwe kuhle khulu. -Ilimi, ukuzwakala elimini, ekuzwakaleni zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko
-Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu kwekondlo kanye nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. nekuhlelweni kodwana okunganembiko kwenza begodu alizwakali.
kuhle kutjengisa ukutjhuja iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
kwengqondo.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 5 DBE/Novemba 2022
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UMBUZO 2 IBALA NGELAKHO – TN Mahamba
2.1 Unomatopiya. (1)
2.2 'Uyaphi thina silele?' (1)
2.3 Ekondlweni engehla le, imbongi ikhuluma/ikhalima umuntu otjelwa bona
muhle nongatlhogomeli umzimbakhe awuphiwe nguSomnini begodu
iyamyelelisa bona akawuhloniphe bekawuthande umzimbakhe. (2)
2.4 Umqondo omunyethwe mumuda lo ngewokobana abantu bathi bangathola
lokhu ebebakuzeleko/bathi bangalala nawe bakutjhiye unjalo. (2)
2.5 Ngicabanga bona umnqopho wembongi wokusebenzisa amagama la
kuyelelisa nokukhuthaza umuntu ekhuluma ngaye lo bona aziphathe kuhle
ngombana usese nepilo ede ekufanele ayiphile ukuya phambili.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
2.6 Iye, bakhona abantu abatjha abanesimilo esifana nesikhulunyiswa yimbongi
ekondlweni le ngombana iimbalobalo ziyaveza bona banengi abantu abatjha
esele bangenwe malwele angalaphekiko/bazithwele ngonobangela
wokungaziphathi kuhle/Banengi abantu abatjha abakhohliseka lula lokha
nabakwakwazelwako batjelwa bona bahle bakhohlwe bonyana lokho
bakwenzela ukobana bafumane lokhu abasuke bakufuna kuwe (umseme)
bese bayakutjhiya/bayakhamba.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
[10]
UMBUZO 3 THANDO – TN Mahamba
3.1 - Ufanakamisa u-a-. (1)
- Isingathekiso/Iseqamagama/Ufanangwaqa u-m. (1)
3.2 Ummongo omunyethwe yindima le ngewokobana imbongi ithanda isithandwa
saywesi ngethando lamambala, ayisithandeli izinto esinazo/izinto
eziphathekako/ubujamo bekhaya abuya kilo kodwana ithanda ubunjalo
baso/ubuyena. (2)
3.3 Ukusetjenziswa kwesithombengqondo sesilingisi emudeni wama-22
kungenza ngizwisise bona imbongi izizwa ithaba khulu nayibona isithandwa
saywesi kangangokuthi nayisiqalako ayisakghoni ukususa amehlwayo
kiso. (2)
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)
3.4 Ngicabanga bona imbongi ilinga ukusidlulisela umlayezo othi basese khona
abantu abanethando leqiniso nelingakadzimeleli ezintweni eziphathekako.
(Tjheja: Kubonakala kunobudisi bokuhlukanisa phakathi kwesifundo
nomlayezo ebafundini abanengi, njeke nakubonakala kunomfundi
ophambanise okubilokhu akatlonyeliswe, KWANJENGANJE KWAPHELA.)
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 6 DBE/Novemba 2022
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
3.5 - Ithando lamambala liyatholakala eenkundleni zokuthintana ngombana
inengi labantu elihlangane khona ubudlelwano balo buyaqina beligcine sele
litjhadene/sebabanengi abantu abahlangene eenkundleni zokuthintana
ebagcine batjhadene bebahlala kamnandi.
- Ithando lamambala alitholakali eenkundleni zokuthintana ngombana
esikhathini esinengi abantu vane bazidlalela nabafuna abantu
abangahlekisana nabo eenkundlenezi bese ubudlelwano bakhona buvele
buphelele emoyeni/Ithando lamambala alitholakali eenkundleni
zokuthintana ngombana vane bakhohlisana bese bathandana isikhatjhana
bagcine ngokuhlukana.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
[10]
UMBUZO 4 MONA – TM Mthimunye
4.1 4.1.1 Isiphoqo/Ufanakamisa u -a-. (1)
4.1.2 Isezura/Isithiyeleli (1)
4.2 Ummongo ohlathululwa yimbongi ngendima yesi-3 yekondlo le ngewokobana
emisebenzini nemasondweni balila ngawo umona lo/Ummongo ohlathululwa
yimbongi ngendima yesi-3 yekondlo le ngewokobana umona uyanyenyisa
ngombana kulilwa ngawo eendaweni ezihlukahlukeneko. (2)
4.3 Ngicabanga bona amalunga wemindeni anomona agcina sele enza izinto
ezimbi ezifana nokudlelezelana, ukukhohlisana nokubulalana nekuzizinto
ezigcina sele zihlukanisa imindeni.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
4.4 Ukusetjenziswa kwetshwayo lakanobuza, okumbuzo-ziphendule emudeni we-
15 ukuya kewe-19 kungenza ngizwisise bona imbongi igandelela ukobana
umona awunanhloni, izwelo nesirhawu ebantwini abaphila ephasinapha
ngitjho namakholwa/Kugandelela izenzo ezimbi ezenziwa mumona
ebantwini. (2)
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)
4.5 Ekondlweni le imbongi izwakalisa ummoya wokudana, idaniswa zizenzo
ezimbi ezenziwa mumona ebantwini/imbongi idaniswa zizenzo ezimbi
zabantu abanomona.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
[10]
KANYE
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 7 DBE/Novemba 2022
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UMBUZO 5 ISILILO SOTJWALA – TN Mahamba
5.1 Siviko. (1)
5.2 Ivumelwano-thoma. (1)
5.3 Ikondlo engehla le ikhuluma ngokobana abantu basebenzisa utjwala
njengesiviko sabo, nabarhamule/nabasele utjwala benza izinto ezingakalungi
(zoke izenzeko ezingakalungi ezibangwa butjwala) bese bathembe ukuvika
ngokobana bebaselile/bebarhamulile. (2)
5.4 Umqondo omunyethwe mumuda othi, 'Niyazi bona ngiyajika nangifika
ngemathunjini' ngewokobana utjwala butjhugulula indlela abantu abacabanga
ngayo bangasakwazi ukwenza izinto ngendlela ekulindeleke ngayo/Lokha
nawusela utjwala behla kamnandi kodwana nasele bungemathunjini buyabila
bukudake ugcine sele uhlanza/wenza izinto eziphambuke endleleni.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
5.5 Ngicabanga bona kubangelwa kukobana abantu abaneminyaka engaphasi
kweli-18 basuke basese bancani kangangokuthi abakghoni ukuzithathela
iinqunto ezifana nokuzilinganisela ukusela utjwala/Ngicabanga bona
kubangelwa kukobana abantu abaneminyaka engaphasi kweli-18 basuke
basese bentwana besikolo kanti ifundo notjwala azihlangani/Ngicabanga
bona basuke bakhandela indaba yokobana angeze bakwazi ukuziphendulela
phambi kwelihlo lomthetho nange benze ubulelelsi ngebanga lokudakwa
butjwala.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
5.6 Imbongi iphumelele ukunikela ikondlo le isihloko esikhambelana
nommongondaba wayo ngombana ekondlweni sivezelwe ukobana utjwala
bulila ngokudinwa ukuba siviko sabantu lokha nabenza izinto eziphambene
nokulunga bese bathi benziswa butjwala okuyinto etjhiwo sihloko sayo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
[10]
IMITLOMELO YESIGABA A: 30
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 8 DBE/Novemba 2022
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso kungezwakali. -Ilimi elisetjenzisweko
10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza
umtlolo lo ungezwakali.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko,
ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak-nelim (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 9 DBE/Novemba 2022
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 6
MBALA NGUBABA – PB Skhosana
Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude.
Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Isingeniso
Izehlakalo zizenzeko ezibandakanya abalingisi nezikhamba zisenzeka ukuragisela
phambili indaba yenovela ukuze kwakheke ummongondaba umtloli ahlose
ukusethulela wona ngenovelakhe. Ummoya mazizo/yindlela abamukelilwazi abasuke
bazizwa ngayo lokha nabafunda ngezehlakalo ezimunyethwe yinovela ethileko,
kungaba mumoya wokuthaba nofana wokudana. Umlingisi oyikutani ngiloyo indaba
edzimelele kuye, uba nomraro aqalana nawo bekaluke amaqhinga/amano
wokurarulula umraro lowo. Enovelini le umlingisi oyikutani nguMavela. Lapha
sizokucoca ngommoya ozwakaliswa zizehlakalo zenovela yesihloko esithi; 'MBALA
NGUBABA' ezibandakanya umlingisi oyikutani, onguMavela.
Umzimba
Abahlolwako bangahle baveze bebahlathulule kabanzi izehlakalo ezilandelako
ezibandakanya umlingisi oyikutani:
Izehlakalo ezibandakanya umlingisi oyikutani ezizwakalisa ummoya wokuthaba:
- UBongwe ulobolela uMavela umfazi ukuze naye akghone ukuba nomndeni
okungewakhe.
- UMavela ubikela uNaKabini bona uthenge isibayibayi sekoloyi azasibhadela
nasele athengise iinkomo ezilitjhumi zakayise, uNaKabini uthi nabo bazakhe
bakhambe bahlezi njengabantu abanemali.
- Nakufika uSkhosana banoMasango eMadlangeni beze kuMavela
njengokumthembisa kwabo mhlazana bahlangana endleleni ebuya eWitbank,
uMavela uthaba khulu ngombana besele abona bona selizokuphumelela iqhinga
lakhe lokweba iinkomo zakayise ayozithengisa ukuze akghone ukudla ilifa lakhe
ngendlela afuna ngayo.
- UMavela simbona athabe khulu nakasefandisini lokha abantu nababuka ubuhle
nokunona kweenkomo zakhe, uhleka bekuvela nelomhlathi ngombana lokho
kutjho khona bona zizomngenisela imali ehle khulu iinkomezi. Nabamemezela
inani lemali ayolifumana ngeenkomo zakhezi, ubhalelwa kukuzibamba ugida
kwamanikelela bekwadabuka amanyathelo nebhaji ebegade ayembethe ngendlela
athabe ngayo.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 10 DBE/Novemba 2022
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
Izehlakalo ezibandakanya umlingisi oyikutani ezizwakalisa ummoya wokudana:
- Esingenisweni senovela le, uMavela ubhujelwa nguyise, kwafanela bona
ahlanakele imbaji njengendodana ekulu kaBongwe.
- UMavela nakalindele bona yoke ifuyo kayise izokusala ilawulwa nguye
njengezibulo lakhe, kwavela indaba yesifiso sakayise esinemibandela embhalelisa
ukudla ilifa lakayise ngendlela afuna ngayo nekuyinto eyamkwatisa khulu.
- UMavela ugcina sele ararana nonina nodadwabo nabamtjela bona akabuyele
esikolweni ukuze azokukghona ukudla ilifa lakayise; ugcina sele akgharameja
uHleziphi kabuhlungu bewalila.
- UMavela ukgharameja umkakhe, uNaKabini, nakasola umbono kaMavela
wokobana kukhanjwe kuyokusulwa isifiso sakaBongwe kiboDladla; umtjela
nokobana akathule ngombana uyise walala anganayo ngitjho nembuzi kodwana
yena sekakghona ukufakaza iindaba zelifa lekhakwakhe, uzwakala adana khulu
uNaKabini.
- UMavela uzizwa adana khulu nakafika ema-ofisini waboDladla ngombana uyabona
bona iqhinga eze ngalo lapha angeze limsebenzele, kungebangelo simbona sele
aleya amanga.
- USkhosana banoMasango nabaqeda ukweba iinkomo kokuthoma eMadlangeni
babhala ukukhamba noMavela eBhundu, bamthusela ngokobana uzabe
aziphekelela ezandleni zamapholisa azele endleleni nangabe ukatelela
ukukhamba nabo nekuyinto eyathusa uMavela khulu wabona kungcono avume
ukuyokuhlala eMkobola kwamzawakhe kaMasango, nekuyinto eyamdanisa khulu.
- USkhosana uthi bona atjhiye uMavela eMkobola, ufumana ithuba lokuthengisa
iinkomo zakaMavela bewudla nemali yakhona. UMavela akhange afumane ngitjho
nonzima upeni nekusisehlakalo esizwisa ubuhlungu nesidanisako kuye.
- USkhosana uragela phambili nokugalaja uMavela ilifa lakayise ngokumnikela
itjhege kanti akunamali angayifumana ebulungelweni nekuyinto eyazwisa uMavela
ubuhlungu khulu.
- Esiphethweni senovela le uMavela ubotjhwa mapholisa nakufunyanwa bona nguye
owebe iinkomo zakayise, okuzwisa ubuhlungu khulu kukobana ubotjhwa phambi
kwabentwabakhe.
- Nasele amvalele ngejele amapholisa uMavela ukhuluma kabuhlungu nakathi
mbala nguyise ombulele aphila nasele abona bonyana isikhathesi soke nje indaba
yesifiso sakayise bekuliqiniso.
Isiphetho:
Nasiyelela ihlathululo engehla, singatjho bona umtloli uphumelele ukusebenzisa
izehlakalo ezibandakanya umlingisi oyikutani nezivusa ummoya odanileko nothabileko.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 11 DBE/Novemba 2022
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UMBUZO 7: MBALA NGUBABA – PB SKHOSANA
7.1 - NguFikile. (1)
- NguSizakele. (1)
7.2 'Sebafana neenyonyana ezikghona ukuphapha, ziphaphele la zifuna khona'. (1)
7.3 Isizathu esenza bona umndeni wakaMavela ugcine sele useMadlangeni
kukobana kuhlongakele ubaba kaMavela, uBongwe bese uMavela wathatha
isiqunto sokuthutha umndenakhe eSoshanguve eze nawo kwabo
eMadlangeni ngomnqopho wokuzokutjheja ilifa lakayise njengezibulo. (2)
7.4 AboDladla beza netjhege lemali engangee-R5000/Iinkulungwana ezihlanu
zamaranda. (1)
7.5 UMavela wazizwa angakathabi begodu angafuni ukwamukela bona uyise uye
ebamelini wayokuhlela indlela ekufanele ilifa lakhe lidliwe ngayo kunokobana
alithathe alinikele yena njengezibulo lakhe. (2)
7.6 Endaweni yeMadlangeni iinkhwelo ziyindlala neenkoloyi eziphuma ekhaya
ziya edorobheni azikho kanti eSoshanguve iinkhwelo zinengi, abantu
bakhona abazitlhogi; baphuma ngekhaya bajame endleleni kuvele iteksi
nofana ibhesi. (2)
7.7 Akusilo iqiniso ngombana uDladla mumuntu onzima begodu uJohnson
mumuntu olikhuwa, lokhu kusitjengisa bona besele baphila ngaphasi
kwesizinda sesikhathi sanje lapho amakhuwa nabantu abanzima baphila
ngaphasi komBuso weNtando yeNengi.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
7.8 Isifundo esisithola ngomlingisi onguBongwe ngesenzo sakhesi ngesokobana
nawumumuntu kufanele uhlele ilifa lakho usaphila ukuze nawungasekho
ephasini indlela ohlele ngayo le ikghone ukujamela ilizwi lakho.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
7.9 - Ngicabanga bona isenzo somndeni kaBongwe lesi siyakhambelana
nesikopilo nofana iinkolelo zabantu esikhathini esiphila kiswesi ngombana
isese khona imindeni ethi nayiqeda ukuvelelwa sisifo yenze isibuyiso
njengabantu abasalandela amasiko wesintu.
- Ngicabanga bona isenzo somndeni kaBongwe lesi asikhambelani
nesikopilo nofana iinkolelo zabantu esikhathini esiphila kiswesi ngombana
imindeni eminengi amalanga la seyiphila isikhuwa, ayisasenzi isibuyiso
ngemva kokuvelelwa sisifo ngekhaya/Imindeni eminengi ayisakholelwa
ekwenzeni amasiko wesintu ngebanga leenkolelo ebakholelwa kizo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
7.10 Ngicabanga bona isehlakalo esingasithatha njengesisusa serarano enovelini
le kufika kwaboDladla banoJohnson kwaBongwe bazokubikela umndeni
kaBongwe bona ilifa lakhe kufanele labiwe njani nekuyinto eyenze uMavela
ararane nomndenakhe.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 12 DBE/Novemba 2022
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
7.11 Ngicabanga bona kuqakathekile bona utshaye ifuyo ukwenzela bona kubelula
ukuyithola hlangana nenye nayilahlekileko.
(Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.) (2)
7.12 Ngiyazwelana naye ngombana bekasese seenhlungwini zokubhujelwa
yindodakwakhe bese wetjelwa ifuyo angakalindeli.
Angizwelani naye ngombana utjengise ukungabi nokuhlakanipha/
ukungakhathali ngesikhathi uMavela amtjela bona sele kunomukghwa
wokwetjiwa kwefuyo endawenabo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
7.13 Amaphuzu angenzasi la avela esiphethweni bekazwakalisa ummoya
wokudana:
- Kwatholakala bona uMavela nguye oweba iinkomo zakayise nekuyinto
ebegade ingakalindelwa mndenakhe. (1)
- UMavela ubotjhwa phambi komndenakhe nekuyinto ezwisa unina,
umkakhe nabentwana bakhe ubuhlungu. (1)
- Umavela khona akholwako bona mbala nguyise otlolise isifiso
kiboDladla. (1)
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) [25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 13 DBE/Novemba 2022
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso kungezwakali. -Ilimi elisetjenzisweko
10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza
umtlolo lo ungezwakali.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum-(Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 14 DBE/Novemba 2022
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 8
UKHOLIWE – N Skosana
Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude.
Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Isingeniso
Izehlakalo zizenzeko ezibandakanya abalingisi nezikhamba zisenzeka ukuragisela
phambili indaba yenovela ukuze kwakheke ummongondaba umtloli ahlose
ukusethulela wona ngenovelakhe. Ummoya mazizo/yindlela abamukelilwazi abasuke
bazizwa ngayo lokha nabafunda ngezehlakalo ezimunyethwe yinovela ethileko,
kungaba mummoya wokuthaba nofana wokudana. Umlingisi oyikutani ngiloyo indaba
edzimelele kuye, uba nomraro aqalana nawo bekaluke amaqhinga/amano
wokurarulula umraro lowo. Enovelini le umlingisi oyikutani nguKholiwe. Lapha
sizokucoca ngommoya ozwakaliswa zizehlakalo zenovela yesihloko esithi;
'UKHOLIWE' ezibandakanya umlingisi oyikutani, onguKholiwe.
Umzimba
Abahlolwako bangahle baveze bebahlathulule kabanzi izehlakalo ezilandelako
ezibandakanya umlingisi oyikutani:
Izehlakalo ezibandakanya umlingisi oyikutani ezizwakalisa ummoya wokuthaba:
- UKholiwe uphumelela ngamalengiso ebangeni letjhumi nambili bewuthatjelwa
nangutitjhere ebegade amfundisa, uNgendu.
- UKholiwe umukelwa eYunivesithi yeVista ukuyokufundela ibizelo
lamabhudangwakhe, nekuyinto eyamthabisa khulu leyo.
- Ngemva kobana uMuzi banoKholiwe bahlangene kusifundobandulo, uMuzi uya
emsebenzini kaKholiwe ngomnqopho wokuyombawa ithando, kwaba kulapho
ubudlelwano babo bethando bathoma khona nekusisehlakalo esihle nesinethabo
sokubona abantu ababili bathabile.
- UKholiwe uthi nakafika emsebenzini, eMbalenhle High School, abalingani bakhe
bangokomsebenzi bamvumela ingoma yomtjhado bamkwakwazelela asangena
emnyango bebayamthokozisa njengombana besele azokutjhada nje, nokuvusa
imizwa yokuthaba kuye.
- USipho uya ekhabo kaKholiwe uyomthokozisa ngemva kokuzwa bona
uyokulotjolwa, bathabelana nababonanako ngombana bagcinana kade.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 15 DBE/Novemba 2022
NSC – Umhlahlandlela wokutshaya
Izehlakalo ezibandakanya umlingisi oyikutani ezizwakalisa ummoya wokudana:
- Ukuzibulala kwakaZondani kwathwesa uKholiwe umlandu wokobana uzibulele
ngebanga lakhe nekuyinto eyahlangahlanganisa ubuphilo bakaKholiwe.
- UKholiwe uthi nakafika eVlaklaagte No.2 abuya eMamelodi, boke abentazana
besitradeni sekhabo bamqala ngamehlo wokumnina ngombana kuzwakele bona
uZondani uzibulele ngebanga lakhe, nekuyinto eyamzwisa ubuhlungu khulu.
- UKholiwe uthi nakafika ekhabo abuya eMamelodi ufumana uyise amlindile,
umhlangabeza ngokumbetha nangokumthuka njengombana naye bekakholwa
bona nguKholiwe obangele uZondani bona azibulale, isenzo sokubetjhwa
mbelethakhe ngezwangobatjho simlethela ummoya wokudana khulu.
- Uyise kaKholiwe uyamphendukela bewumtjela nokobana akasenayo imali
yokumfundisa eVista ngombana umbulali.
- UKholiwe uthatha isiqunto sokutjhida egatjeni leVista eMamelodi ufudukela
egatjeni leVista eDaveyton ngomnqopho wokuba kude nekhaya ngebanga
lobuhlungu abuzwiswe babantu ebegade bamsola ngokuzibulala
kwakaZondani.
- UKholiwe uya kwaSipho ngomnqopho wokuyomvulela isifuba ngomrarwakhe
wokungena emtjhadweni nefihlo; ugcina sele alila kabuhlungu uSipho walinga
ukumthulisa.
- UmkaSipho, uSarah uthi nakangena ngakwakhe ufumana uKholiwe asingathwe
nguSipho, akhange asabuza okunengi simbona abetha uKholiwe ngesidunu
sezembe esifubeni bewumthuka nangazo zoke iinhlamba ngombana azitjela
bona ngudade ohlekisana nendodakhe, uSipho.
- UKholiwe uthi nasele abona bonyana akasakghoni ukuphila nefihlo angene
nayo emtjhadweni yokobana uZondani wazibulala ngebanga lakhe, uthatha
isiqunto sokuzibulala naye ngokusela amapilisi amanengi.
Isiphetho:
Nasiyelela ihlathululo engehla, singatjho bona umtloli uphumelele ukusebenzisa
izehlakalo ezibandakanya umlingisi oyikutani nezivusa ummoya odanileko nothabileko. [25]
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).
UMBUZO 9: UKHOLIWE – N SKOSANA
9.1 - Kuneenkhwelo ezikghona ukufikisa abantu emabaleni walapho baya
khona (uKholiwe iteksi yayombeka emnyango walapho eze khona.) (1)
- Kunamakamuru aqatjhwako abantu abangahlala kiwo (uKholiwe uqatjhe
ikamuru lokuhlala kwaKhumalo.)
- KunamaZiko aPhakemeko wezeFundo afana neVista.
(ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (1)
9.2 - Bobabili beze eVista ngokuzokufunda. (1)
- Bobabili bekukhona bazokuthoma ukufunda. (1)
9.3 - Amaphephandaba. (1)
- Imirhatjho.
- Abomabonakude.
(ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (1)
9.4 UKholiwe wathatha isiqunto sokobana afuduke ngeVlaklaagte No.2 abe
adlulele kelinye igatja leYunivesithi yeVista, eDaveyton ayokuthoma khona
ipilo etja. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 16 DBE/Novemba 2022
NSC – Umhlahlandlela wokutshaya
9.5 - Wavuma ukwazisa uMuzi ngalokho okwenzakalela uKholiwe epilwenakhe
okumayelana noZondani njengombana uKholiwe ambawa. (1)
- Wasindisa uKholiwe mhlazana umalume kaZondani ahlose ukuyomhlasela
eMamelodi. (1)
9.6 Lirarano langaphandle elihlangana nabalingisi ngombana abomma laba bathe
nabethula indaba ebeze ngayo yesibawo sakaZondani, uKholiwe wasilingeka
wabaphendula ngendlela ezwakalisa ukulwa nokungakhambelani nendaba
ebebamtjela yona le yethando lakaZondani/Kwaba khona ukurhitjhana
ngamagama phakathi kwakaKholiwe, umkaMfundisi nomkaMatjeni.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
9.7 Akusilo iqiniso ngombana inovela le yenzeka eendaweni ezihlukahlukeneko.
Ithoma ukwenzeka eVlaklaagte No.2 lapho uKholiwe abelethwa bewakhulela
khona, yathuthukela eMamelodi lapho uKholiwe ebekafunda khona, yaya
eDaveyton lapho uKholiwe aqedelela khona iimfundo zakhe bese
yayokuphetha KwaPhahla lapho uKholiwe bekakhe khona bewahlongakalela
khona.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (4)
9.8 Ubungozi bokufela ngaphakathi nawunemiraro kufaka hlangana ukuba
negandelelo lomkhumbulo nobuhlungu behliziyo ngombana kungekho umuntu
ongakghona ukwabelana naye lokho okukudla ngaphakathi/Ukufela
ngaphakathi nawunemiraro kungakwenza bona uzehlulele wena ngokwakho
ngendlela engakalungi, uzibone umumuntu omumbi bewungamukeli bona
iimphoso zenziwa ngiwo woke umuntu ophilako.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
9.9 Ngicabanga bona abafundi abasandukufika emaZikweni aPhakemeko
wezeFundo bavame ukuqalana neentjhijilo ezifana negandelelo
langokomkhumbulo ngebanga lokungakghoni ukulawula umsebenzi omnengi
wesikolo ebasuke baqalene nawo/Ngicabanga bona abafundi abasandukufika
emaZikweni aPhakemeko wezeFundo bavame ukuqalana neentjhijilo ezifana
nokutlhoga indawo yokulala/Ukungabi nemali yokuzitlolisa/Ukungafumani
isizo lezeemali zokufunda elifana nemifundaze/Igandelelo labangani.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
9.10 - Umtloli wenovela le usiphethele yona ngendlela ebeyilindelekileko
ngombana uKholiwe uphethe ngokuzibulala. Leyo yinto elindeleke bona
yenziwe mumuntu ophila nefihlo ngaphakathi kwakhe, ozibeka umlandu
nozehlulela ngendlela emenza azizwe amumuntu ongakalungi
njengokwenza kukaKholiwe epilwenakhe yoke.
- Umtloli wenovela le usiphethele yona ngendlela ebeyingakalindeleki,
besilindele bona uKholiwe aphile ipilo emnandi ngombana ngemva
kokutjhada kwakhe wabusiswa ngomlingani onethando, ngabentwana
ababili, ngomsebenzi omuhle nangemali ebeyingakghona ukumthengela
koke akutlhogako epilweni kunokobana azibulalele into eyenzeka kade
epilwenakhe nesele yadlula.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (3)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 17 DBE/Novemba 2022
NSC – Umhlahlandlela wokutshaya
9.11 Isiqunto esathathwa nguKholiwe sokungena emtjhadwenakhe anefihlo
akusiso isiqunto esilungileko ngombana iqiniso nalivelako ligiriza umuzi,
abantu nabathathanako kuqakathekile bona bavulelane iimfuba ukuze bazane
ngokuzeleko khona bazakuphila ngokutjhaphuluka emtjhadwenabo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 18 DBE/Novemba 2022
NSC – Umhlahlandlela wokutshaya
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UBUKGHWARI BOMLOMO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 10: UBONAKELE – M Sikosana
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle . bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso kungezwakali. -Ilimi elisetjenzisweko
10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza
umtlolo lo ungezwakali.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 19 DBE/Novemba 2022
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWYAYA UMBUZO 10
UBONAKELE – M Sikosana
Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude.
Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Isingeniso
Izehlakalo zizenzeko ezibandakanya abalingisi nezikhamba zisenzeka ukuragisela
phambili indaba yenovela ukuze kwakheke ummongondaba umtloli ahlose
ukusethulela wona ngenovelakhe. Ummoya mazizo/yindlela abamukelilwazi abasuke
bazizwa ngayo lokha nabafunda ngezehlakalo ezimunyethwe yinovela ethileko,
kungaba mummoya wokuthaba nofana wokudana. Umlingisi oyikutani ngiloyo indaba
edzimelele kuye, uba nomraro aqalana nawo bekaluke amaqhinga/amano
wokurarulula umraro lowo. Enovelini le umlingisi oyikutani nguBonakele. Lapha
sizokucoca ngommoya ozwakaliswa zizehlakalo zenovela yesihloko esithi;
'UBONAKELE' ezibandakanya umlingisi oyikutani, onguBonakele.
Umzimba
Abahlolwako bangahle baveze bebahlathulule kabanzi izehlakalo ezilandelako
ezibandakanya umlingisi oyikutani:
Izehlakalo ezibandakanya umlingisi oyikutani ezizwakalisa ummoya wokuthaba:
- UBonakele umukelwa kwaMbuyiseli ngezandla ezimhlophe nezifuthumeleko, uhlala
ngethabo bewuthoma nokuhluma emzimbeni.
- UBonakele ufumana umsebenzi ekhuweni leplasi ebegade agelagela kilo ngemva
kokubaleka kwaMbuyiseli nekuyinto eyamenza bona akghone ukufumana indawo
yokuhlala, ukudla nezembatho simahla kanti nokubhadelwa bekabhadelwa kuhle.
- UKiller uthatha isiqunto sokuyokurogela uBonakele bona eze azozibandula nabo
bewumtjela nokobana nakangaraga kuhle azimisele angagcina sele afakwa
esiqhemeni salabo ababhadelwako.
- UBonakele ubambana nesokana le-Amerika, uDuke Hudson bewuyalihlula uba
yikutani yephasi kezeendubulo.
- Abantu beDaveyton nabalemuka bona uBonakele sele angomunye wabalwela
unongorwana kezeendubulo khona eDaveyton, batjhugulula indlela ebegade
bamthatha ngayo bathoma ukumhlonipha, bamemukela bebamthanda.
- Ngemva kokuthumba iphaliswano lezeendubulo, uBonakele uhlangana nababelethi
bakhe ngemva kwesikhathi eside bagcinana, balibalelana babuya baba mndeni
owodwa njengaphambilini.
Izehlakalo ezibandakanya umlingisi oyikutani ezizwakalisa ummoya wokudana:
- UBonakele utjhiywa ngunina asese mncani; ukhula ngaphandle kwethando
lakanina.
- Nakufika uNaSilombo ngakwabo uBonakele akhange asaba nepilo ehle ngombana
ufika ngokumtlhorisa; ngokumbetha nangokumthuka.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 20 DBE/Novemba 2022
NSC – Umhlahlandlela wokutshaya
- UBonakele ubikela uyise bona lokha nakangekho aye emsebenzini uNaSilombo
umtlhorisa ngokumthuka nangokumbiza, ambethe nakadlala nabanye abentwana
ngethemba lokobana uyise uzamvikela ekutlhorisweni ngumanakhe kodwana uyise
akhange enze litho ukumvikela.
- UBonakele uthi nakabuya esikolweni akhamba ayedwa; amehlwakhe azele
iinyembezi bekakhuluma ngehliziyo ngendlela uNaSilombo sele amtlhorisa khulu
ngayo uphetha ngokobana uzokukhamba aziphe inarha ayokufuna unina.
- Ngaphambi kobana aziphe inarha uBonakele, ujama phezu kwedwala uqala uyise
ebegade aya emsebenzini bewayokusithela amehlwakhe azala iinyembezi
ezikhombisa indlela ihliziywakhe ibuhlungu ngayo njengombana azomtjhiya nje.
- UBonakele nakafika ehlathini leBenoni uqalana neentjhijilo zokungafumani indawo
ephephileko yokulala, ubulawa makhaza, indlala nokoma.
- UBonakele ujeziselwa into angakayenzi nakazakubetjhwa ngubaba uMbuyiseli
ngemva kobana abesana bakhona bamleyele amala wokobana ulahle amakonyana
amabili ngebanga lokulala ekwaluseni. Isehlakalwesi senza ihliziywakhe ibe
buhlungu khulu besimvusela namanceba amadala simkhumbuza bona vele
akasuye umntwana wakwaMbuyiseli, uthatha isiqunto sokubaleka.
- Nakafika eDaveyton usahlelwa nguNduku banoSponono; bayambetha
bebamthathela nemadlana ebegade ayiphethe.
- Abesanaba baragela phambili nokutlhorisa uBonakele ngokumlandelela esitetjhini
seentimela ebegade athengisela kiso amahabhula bambetha kwaba newoma
labesana elibasizako.
- Ekugcineni uBonakele nakabuya ekuzibanduleni naboKiller ufumana ikoloyakhe
ivutha amalangabu, uphelelwa mamandla khulu bewuyatjho nokobana intando
yabantu beDaveyton sele yenzekile.
Isiphetho:
Nasiyelela ihlathululo engehla, singatjho bona umtloli uphumelele ukusebenzisa
izehlakalo ezibandakanya umlingisi oyikutani nezivusa ummoya odanileko nothabileko.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25]
UMBUZO 11: UBONAKELE – M SIKOSANA
11.1 ESiyabuswa. (1)
11.2 - Bobabili bebatlhoriswa nabasahlala eSiyabuswa. (1)
- Bobabili bagcina bazipha inarha ngombana besele bangasakghoni
ukubekezelela ubujamo ebegade baphila ngaphasi kwabo. (1)
11.3 Isizathu esenza bona uMahlangu akhambe kwakhe kukobana kwafika
umnakwabo uSgwadi wamtjela bona abezimu bafuna akhambe ayokufuna
umndenakhe ngombana uyatlhaga lapho ukhona ufuna ukubuya ekhaya. (2)
11.4 UBonakele wazithola angaphasi kobujamo obubudisi bokutlhoriswa
ngumanakhe uNaSilombo nokwabangela bona angahlumi emzimbeni
ngebanga lokungabi nepilo ehle ngakwabo. (2)
11.5 UThokozani wazizwa athukwe khulu bewagcina sele athethe isiqunto
sokulandela iiyeleliso zakayise zokobana arhuluphele ifundwakhe alise izinto
ezizomonela isikhathi. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 21 DBE/Novemba 2022
NSC – Umhlahlandlela wokutshaya
11.6 UNaMndebele bekasebenza ukuhlwengisa emzini kaFoos
banoJubi/Bekasebenza emakhwitjhini. (1)
11.7 Ngicabanga bona ubudlelwano bakaBonakele nabesana bakwaMbuyiseli
bengekhe busaba buhle ngombana abesanaba bebazokuragela phambili
nokumphilisa kabuhlungu ekhabo ngombana besele bangasamfuni begodu
uBonakele naye bengeze asabathemba.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
11.8 B/zeHlalakuhle. (2)
11.9 Isenzo sakhesi simveza amlingisi oyimbangi ngombana ujama endleleni
yomlingisi oyikutani yokobana akhule kuhle njengabanye abentwana okwenza
bona uBonakele agcine sele azipha inarha.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
11.10 Isehlakalo esibufakazi bokobana umtloli usebenzise iqhinga lokuzikhulumela
ukusihlathululela bona uBonakele umumuntu onjani sisehlakalo sokobana
uBonakele azihlathulule kumtjhayeli wekoloyi ayikhwela eSiyabuswa bona
yena unguBonakele Mahlangu bewatjho neembongo zakayise
ezipheleleko/Isehlakalo esibufakazi bokobana umtloli usebenzise iqhinga
lokuzikhulumela ukusihlathululela bona uBonakele umumuntu onjani
sisehlakalo sokobana uBonakele azihlathulule bona yena ngokwakhe
uyikutani ngalokho-ke uKiller angeze amhlule njengombana kuthiwa uyikutani
kezeendubulo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
11.11 Ngicabanga bona isehlakalo esingathathwa njengesitlhori senovela le
ngesokobana uBonakele alwe nombethi maguduva wange-Amerika uDuke
Hudson bewahlangana nababelethi bakhe.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
11.12 Ummongondaba wenovela le uyakholweka ngombana nepilweni yamambala
bakhona abentwana abatlhoriswako emakhabo bebagcine ngokubaleka
bayokuhlala eendleleni/Abanye babentwana abahlala eendleleni nababuzwa
abonobangela abenze bona bagcine bahlala eendleleni bayaveza ukobana
babaleke ukutlhoriswa babantu abangasibabelethi babo beengazi emakhaya
babona kungcono ukuyokuhlala eendleleni.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
11.13 Umtloli uphumelele ukusethulela isiphetho senovela le ngombana:
- Umraro womlingisi oyikutani ugcine sele urarululekile. (1)
- Ubatholile ababelethi bakhe, wabathatha babuyela ekhaya. (1)
- Wafika ekhabo waqotha uNaSilombo njengokutjho kwakhe mhlazana
aphuma ekhabo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 22 DBE/Novemba 2022
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 12: IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO – ET Mampokoro
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela iimpendulo
12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. Kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso kungezwakali. -Ilimi elisetjenzisweko
10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza
umtlolo lo ungezwakali.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 23 DBE/Novemba 2022
NSC – Umhlahalndlela wokutswaya
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 12
UMBUZO 12:
Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude.
Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Isingeniso
Nasikhuluma ngokuziphatha sisuke sitjho indlela umuntu aphila ngayo,
njengokuziphatha ngehlonipho nanyana ukungahloniphi, ukulalela nanyana ungalaleli
lokha nawutjelwa into ethileko. Isifundo sisuke sitjho indlela ethileko yokunikela
abantu ilwazi okungaba ngokutlola phasi nanyana ngokulalela lokho otjelwa khona,
kuye ngokobana ufundani ngaleso sikhathi. Ekadeni umnqopho wokuthiywa
kweenolwana kwakukufundisa abentwana ngakho koke lokho okubalwe ngehla
ngombana kwakunganankolo njenganamhlanje. Nasitjheja enolwaneni ethi,
'UMABOMVANA NEPUNGUTJHA' sifumana umlingisi oyikutani kunguMabomvana
kanti nasitjheja 'IIMBONGO ZAKARHOLIHLAHLA NELSON MANDELA' sifumana
umlingisi oyikutani kunguRholihlahla Nelson Mandela.
Umzimba
Abahlolwako bangahle baveze bebahlathulule kabanzi izehlakalo ezilandelako
ezibandakanya umlingisi oyikutani:
Izehlakalo ezimayelana nokuziphatha kwakaMabomvana:
- Umlingisi oyikutani onguMabomvana uvezwe amumuntu ongazange alalele lokho
unina amtjela bona angakwenzi.
- Uthi unina nakamthuma kwagogwakhe amnikele nemilayo yokobana
angakhulumisi namunye umuntu azokuhlangana naye endleleni nokobana
angagubululi ukudla akuphathele ugogwakhe kubonwe nanyana ngubani
endleleni.
- Ungena ihlathi asacabanga imiyalo ayalwe ngunina ngayo. Uthi asakhamba njalo
angakatjheji ubona sele kunepungutjha eduze kwakhe.
- Umlingisi oyikutani lo uhluleka ukuhlonipha imiyalo anikelwe yona ngunina.
- Ipungutjha imvelela ngobuqobolwana obathambisa ihliziyo kaMabomvana azange
asatjheja lokho akuyalwe ngunina.
- Emva kwalokho uMabomvana utjhida esivumelwaneni asenze nonina ngokobana
avulele ipungutjha ukudla akuphathele ugogwakhe ukuze ikubone.
- Kuyavela bona indlela yokuziphatha kwakaMabomvana ayikhambisani nalokho
unina amyale ngakho.
- Ukghonile ukukhohliseka uMabomvana, nangathana bekamntwana olalelako
noziphatha kuhle bekangekhe enza okuphambene nalokho akutjelwe ngunina.
- Ukuziphatha kwakaMabomvana kwenza bona agcine sele alimazise ugogwakhe
ngepungutjha.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 24 DBE/Novemba 2022
NSC – Umhlahlandlela wokutshaya
- Yafika yabawa ukuvulelwa kwangasuthi nguye uMabomvana kanti akusuye.
IPungutjha yathi ibetha ugogo naye wazilamulela waphuma wabaleka wazala
ihlathi.
- Naye uthe nakafikako wazithela phezu kwepungutjha ezenze ugogwakhe,
yambawa bona abeke ukudla khona izokudla kanti iyazi bona izombetha naye
wazisindisa ngokubaleka azale ihlathi njengogogwakhe.
Isifundo.
- Isifundo esitholakala kilenolwana ngesokobana umuntu nakatjelwa nanyana
ayalwa ngento ethileko kumele enze njengombana atjeliwe angatjhuguluki
ngombana lokho kungamulethela amabhadi nofana ingozi.
Izehlakalo ezimayelana nokuziphatha kwakaRholihlahla Nelson Mandela:
- URholihlahla Nelson Mandela uvezwe ayingorho eyathi nayibotjhwako kwadana
bekwakwata abantu abanengi benarha yeSewula Afrika.
- Uthi nanyana sele avalelwe kodwana azange alise ukulwa nokuzwakalisa lokho
akulwelako.
- Ukulwa kwakhe kuthusa ngitjho nabadosi phambili, iimphathimandla
zangalesosikhathi.
- Ulwa avalelwe ngejele, bayamsusa lapho ebekavalelwe khona bayomvalela
kelinye ijele kodwana akhenge alise ukulwa bebaphetha ngokumvulela.
- URholihlahla Nelson Mandela ubekhamba iphasi loke afuna isizo
elalizokutjhaphulula abantu abanzima ngaphasi koMbuso weBandlululo.
- Ekugcineni kwakho koke ukulwa kwakhe alwela itjhaphuluko yabantu abanzima,
yatholakala ikululeko, kwabelethwa uMbuso weNtando yeNengi.
Isifundo.
- Isifundo esitholakala kileziimbongo ngesokobana umuntu nakunento ayilwelako
epilweni kufuze angatjhuguluki kiyo/kufuze ajame aqine kiyo ukuze afumane lokho
akufunako nanyana kungaba budisi kangangani.
Isiphetho.
Nasiyelela ihlathululo engehla le singatjho bona umtlami wenolwana le nembongi
yeembongo lezi baphumelele ukusebenzisa abalingisi laba ukusivezela iimfundo
abazihlosileko. Enolwaneni sifundile bona ukungalaleli kungagcina kufaka wena
notjhidelene nabo engozini kanti eembongweni ezingehla safunda bona nawumumuntu
kufuze ungatjhuguluki entweni oyilwelako/Nawunento oyilwelako kufuze ulwe nanyana
ubujamo bubudisi, ungalisi. [25]
(Umfundi angahlathulula ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 25 DBE/Novemba 2022
NSC – Umhlahlandlela wokutshaya
UMBUZO 13
13.1 INJA NEFARIGI – CM Sangweni
13.1.1 Amaqanda. (1)
13.1.2 Inja beyisebenza khulu ilungisa indlwana ngombana kusehlobo
izulu lingayithela nanyana kukunini bese imidlwana iyafa. (1)
13.1.3 Inolwana le ikhuluma ngokobana kweza njani bona izinja zithande
ukweba amaqanda weenkukhu kangaka. (2)
13.1.4 - Inja yabalabala. (1)
- Yaluma ifarigi yayidabula iindlebe/yaluma umsila wefarigi nabe
ithi iyabaleka.
- Yakhamba yayokubawa amaqanda ekukhwini.
- Yathatha isiqunto sokobana angekhe isawathenga amaqanda,
izoweba.
(ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (1)
13.1.5 Liqiniso ngombana ngathana inja yaziyela evikilini ngabe uzukayo
azange alahleke, ngabe yakghona ukuthola amaqanda ebe
iwafuna ngesikhathi ebeyiwafuna ngaso.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
13.1.6 Isenzo sefarigi sokuthukwa beyibhalelwe nakujama lokha inja
nayiyibuza bona ilahlekelwe yini sisitjela bona iyisaba khulu inja
le/ilitjhatjha.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
13.1.7 Ngicabanga bona umthiyi wenolwana le unqophe ukusidlulisela
isifundo/ukusilemukisa bona iindlela ezingakhanjwa babantu
abanengi esikhathini esinengi zinobungozi/Unqophe ukusifundisa
ukobana singathandi ukurabhulela nasenza izinto ngombana
singazithola silahlekelwa ngokukhulu epilweni.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
13.1.8 Ummoya ozwakaliswa sisehlakalo lesi mumoya wokudana
ngombana ifarigi beyikhombisa ukuzisola khulu kodwana inja
azange ibe nesirhawu kiyo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
13.1.9 Ummongondaba wenolwana le uyakholweka ngombana
nanamhlanje siyazibona izinja zeba bezidle amaqanda weenkukhu
nanyana abolile/Iimfarigi zisabonakala zirhubharhubha ihlabathi
kwangathi kunento eziyifunako elahlekileko begodu nazibona izinja
ziyabaleka.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
KANYE
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 26 DBE/Novemba 2022
NSC – Umhlahlandlela wokutshaya
13.2 IINANAZELO ZAKWAMASANGO – ET Mampokoro
13.2.1 Ivumelwano-phakathi. (1)
13.2.2 Irhwala. (1)
13.2.3 - Abantazana bakwaMasango bahle. (1)
- Bomadamba ekwendeni kanti ekhaya babukhali. (1)
13.2.4 Indima ye-7 yeenanazelo ezingehla imumethe umqondo wokobana
abantu bakwaMasango abasiwo amatjhatjha/bayakulwela
okungekwabo bebakuthole nangabe besele bakuloba.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
13.2.5 Ngicabanga bona imida le isivezela abantu bakwaMasango
kubabantu abanesibindi, abanetjhejo nabangazicabangeli bona
babodwa/banobuntu.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
13.2.6 Imbongi iphumelele ukusebenzisa ilimi eenanazelweni ezingehla
ngombana ikghonile ukuligwagwanisa/ukulinunga ngeenungo
ezifana neenthombengqondo ukwenzela bona zakhe isithombe
esikhanyako ngobunjalo babantu bakwaMasango.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
[25]
IMITLOMELO YESIGABA B: 25
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 27 DBE/Novemba 2022
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMDLALO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 14: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe
komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi
okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo
kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana
azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi kwamaphuzu
10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko
nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali.
kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 28 DBE/Novemba 2022
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 14
IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude.
Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Isingeniso
Nakukhulunywa ngesakhiwana somdlalo kusuke kukhulunywa ngendlela umdlalo
ubumbeke ngayo kusukela esethulweni, esisuseni serarano, ekukhuleni
kwendaba/kwetjharagano, esitlhorini/esiqongolweni, ekurhobheni kwendaba
bekuyokufika esiphethweni sawo. Umdlali oyikutani mdlali indaba edzimelele kuye,
wethulwa anomraro aqalene nawo bese umdlalo nawuraga uya phambili simthole
aluka amano wokurarulula umraro lowo bekuyokufika esiphethweni sawo. Umdlali
oyikutani emdlalweni lo nguMbulawa.
Umzimba
Abahlolwako bangahle baveze bebahlathulule kabanzi ngeengameko/izehlakalo
ezilandelako ezibandakanya umdlali oyikutani kizo zoke izakhiwana zomdlalo lo:
Isethulo.
- Isethulo kufanele siveze isizinda sendawo nesesikhathi, igama lomdlali oyikutani
nomraro aqalene nawo.
- Esethulweni somdlalo lo sivezelwe umdlali oyikutani kunguMbulawa ngombana
nguye oqalene nomraro wokukhutjhwa esikolweni kanti unesifiso sokufeza
ibhudango lakhe lokuba mjameli wamalungelo wobuntu.
Isisusa serarano.
- Isisusa serarano siveza bona irarano elenzeka emdlalweni lisukelephi begodu
libangelwe yini. Umdlali oyikutani kufanele abandakanyeke esisuseni serarano.
- Emdlalweni lo isisusa serarano kuthoma ukusebenza kwakaMbulawa eplasini
lakaVenter ngombana ufika ulwela amalungelo wobuntu weensebenzi zeplasineli.
Ukukhula kwetjharagano/kwendaba.
- Ekukhuleni kwetjharagano kulindelekele bona kuvele ukuhlangahlangana nokulwa
kwabadlali, baphambane ngemibono nangezenzo, barhitjhane ngamagama
bebaphethe ngokubambana ngezandla.
- Emdlalweni lo umtloli usivezele itjharagano lisenzeka lokha uMbulawa nezinye
iinsebenzi zinghonghoyila ngesikhathi sedina, ukufika lada kweposo nokutjhayisa
lada nalokha nazinghale umsebenzi zilwisana nokuqothwa komndeni
wakwaMasuku eplasini.
Isitlhori/Isiqongolo.
- Esitlhorini kulapha indaba evane seyifike ezingeni eliphezulu khulu, lapho umdlali
oyikutani sele aphelelwa khona mamano wokurarulula umraro akiwo, nabafundi
bendaba bebacabange bona ikutani sele ibhalelwa. Ngokungakalindeleki ubujamo
butjhuguluke bese ikutani ikghone ukusizeka/ukurarulula umrarwayo.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 29 DBE/Novemba 2022
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
- Isitlhori emdlalweni lo sivela lokha uMbulawa nakufanele adunyuzwe nezinye
iimbotjhwa zebandlululo. Ubonakale kwanga sele aphelelwe mamano
wokuzisindisa, khonapho ngokungakalindeleki ubujamo ebekakibo bamvumela
bona aziphosele ngemgodini ebekufanele ube lithuna lakhe, wasinda njalo-ke.
Ukurhobha kwendaba.
- Ukurhobha kwendaba kubunjwa zizehlakalo ezisusa indaba esiqongolweni
ziyehlisele esiphethweni sayo. Kuvame ukuba zizehlakalo ezithuthukisela imiraro
eqalene nomdlali oyikutani eensombululweni zayo/Kuvame ukuba zizehlakalo
ezitjhideza umdlali oyikutani eensombululweni zemiraro ebekaqalene nayo.
- Ukurhobha kwendaba emdlalweni lo kuvela lokha uMbulawa nakabalekela
eBotswana bekadlulela e-Angola nekukulapho afeza khona ibhudango lakhe
lokuba mjameli wamalungelo wobuntu.
- Esinye isehlakalo esarhobhisa indaba kubanjwa kwamaBhuru aziimpurelani agade
alwisana nokubanjwa kwamakhetho wokuyokukhetha uMbuso weNtando yeNengi.
Isiphetho.
- Isiphetho kungaba ngesilindelekileko nofana kube ngesingakalindeleki/isiphetho-
phekghu.
- Umdlalo lo umtloli usiphethele wona ngendlela elindelekileko.
- UMbulawa bekalwela bona abantu batjhaphuluke kusuka esingenisweni
nekukhuleni kwendaba. Kwathi esiphethweni umtloli wasivezela bona ibandlululo
seliphelile nebhudango lakaMbulawa sele lifezekile.
- Singatjho bona isiphetho somdlalo lo siphetho esinebohlololo ngombana umtloli
ngemva kokuphetheka kwawo uragele phambili wasitjela bonyana umdlali
onguMbulawa waragela phambili nendaba yokufuna ababelethi bakhe.
Isiphetho
Nasiyelela ihlathululo engehla, singatjho bona umtloli uphumelele ukusivezela
uMbulawa njengomdlali oyikutani ngaphasi kwayo yoke imileyo yesakhiwana somdlalo
lo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25]
UMBUZO 15: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
15.1 15.1.1 Ukutjhisa kwelanga. (1)
15.1.2 Kulalelwe umrhatjho/Kubanjwe amakhetho wentando yenengi/
Kunekoloyi. (1)
15.2 UTjhili wazizwa angakathabi nakancani ngombana bekacabanga bona
uVenter bekazombhadela imali amkoloda yona njengoba alimelele eplasini
lakhe kanti bekazomtjela bona angekhe kusakghonakala bona ahlale simahla
eplasini. (2)
15.3 - Wabanga umguruguru. (1)
- Waba mdosiphambili weensebenzi ezibabantu abatjha.
- Walwela amalungelo wobuntu ngokusikimela iinghonghoyilo
zeensebenzi.
- Wahlongoza bona kunghalwe umsebenzi kuyokuhlalwa bufukama
kwaMasuku.
(ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (1)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 30 DBE/Novemba 2022
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
15.4 - Eplasini izakhamuzi zakhona bezihlala ngaphasi kwegandelelo kanti
esabelweni bezihlala ngokutjhaphuluka. (1)
- Eplasini abantu ebebahlala khona bebangakavunyelwa ukuba nefuyo
kodwana esabelweni omunye nomunye umuntu uvumelekile bona
angafuya. (1)
- Eplasini bebangayithengi ipuphu kodwana esabelweni bebazithengela. (1)
- Eplasini ukulahlwa kweenzibi bekungabhadelwa kodwana esabelweni
kuyabhadelelwa. (1)
15.5 Isehlakalo esingasithatha njengesisusa serarano ngesokuthoma ukusebenza
kwakaMbulawa eplasini lakaVenter ngombana ufike walwisana nendlela
uMathumbu aphatha ngayo iinsebenzi zakhe nekuyinto eyabanga
umguruguru eplasinapha.
(Umfundi angiyibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
15.6 - UTjhili bekangathola isibonelelo semali yokukhubazeka njengombana
walimala eplasini lakaVenter. (1)
- Umndeni wakaTjhili bewungathola indlu yokuhlala ye-RDP.
(Nezinye immpendulo ezinembako zizakwamukelwa.) (1)
15.7 Isenzo sakaVenter sokufuna ukuqotha umndeni wakwaMasuku eplasini
sisitjela bona uVenter mumuntu onganazwelo nobuntu eensebenzi zakhe
kungebangelo bekangenza nanyana yini ayifunako phezu kwazo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
15.8 Ngicabanga bona umtloli ngalokhu bekalinga ukusethulela umlayezo
wokobana nawumumuntu kufanele ulwele ukufeza amabhudango wakho
nanyana ubujamo bungaba budisi kangangani.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
15.9 - Liqiniso ngombana umndenakhe wahlala eplasini isikhatjhana
kunokobana uqothwe njengoba kwakusifiso sakaVenter.
- Akusilo iqiniso ngombana umndenakhe wabe unganakho ukuthula
ngebanga lomguruguru uMbulawa ebekawenza eplasini lakaVenter.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
15.10 - Isenzo sakaMbulawa lesi siyakholweka ngombana imigodi ebebazembela
yona beyingatjhingi ukuyaphi begodu amapholisa abekabadumuza
bewadakiwe okwenza bona kube budisi bona babone bonyana
akakadunyuzwa.
- Isenzo sakaMbulawa lesi asikholweki ngombana amapholisa woMbuso
weBandlululo bekafuna ukubona uMbulawa afile njeke akukholwakali
bona bangadumuza ezinye iimbotjhwa balise uMbulawa ekubeni
bekufanele bathome ngaye/bekuphunyelwe yena.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 31 DBE/Novemba 2022
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
15.11 Umtloli usebenzise umdlali onguTjhili ukuphumelelisa ummongondaba
ngokobana asivezele yena amumuntu onzima othobela ukugandelelwa
mumuntu omhlophe nosahlala eplasini lekhuwa elinebandlululo ukuze
kuvele bona umdlalo lo ukhuluma ngebandlululo langokombala negandelelo
abantu abanzima egade baphila ngaphasi kwalo enarheni le.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele
ukusetjenziswa kwakaTjhili ukuphumelelisa ummongondaba womdlalo lo.)
(Tjheja: umtlomelo owodwa ngewesimilo somdlali onguTjhili, wesibili
ngewobujamo aphila ngaphasi kwabo bese wesithathu ngewommongondaba
womdlalo lo.) (3)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 32 DBE/Novemba 2022
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMDLALO (25 IMITLOMELO)
UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe
komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi
okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo
kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana
azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi kwamaphuzu
10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko
nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali.
kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 33 DBE/Novemba 2022
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 16
UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude.
Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Isingeniso
Nakukhulunywa ngesakhiwana somdlalo kusuke kukhulunywa ngendlela umdlalo
ubumbeke ngayo kusukela esethulweni, esisuseni serarano, ekukhuleni
kwendaba/kwetjharagano, esitlhorini/esiqongolweni, ekurhobheni kwendaba
bekuyokufika esiphethweni sawo. Umdlali oyikutani mdlali indaba edzimelele kuye,
wethulwa anomraro aqalene nawo bese umdlalo nawuraga uya phambili simthole
aluka amano wokurarulula umraro lowo bekuyokufika esiphethweni sawo. Umdlali
oyikutani emdlalweni lo nguNzunza.
Umzimba
Abahlolwako bangahle baveze bebahlathulule kabanzi ngeengameko/izehlakalo
ezilandelako ezibandakanya umdlali oyikutani kizo zoke izakhiwana zomdlalo lo:
Isethulo.
- Isethulo kufanele siveze isizinda sendawo nesesikhathi, igama lomdlali oyikutani
nomraro aqalene nawo.
- Esethulweni somdlalo lo sivezelwe umdlali oyikutani kunguNzunza ngombana
nguye oqalene nomraro wokobana angeze afumane ubukhosi ngombana angasilo
izibulo lekosi uMusi.
Isisusa serarano.
- Isisusa serarano siveza bona irarano elenzeka emdlalweni lisukelephi begodu
libangelwe yini. Umdlali oyikutani kufanele abandakanyeke esisuseni serarano.
- Emdlalweni lo umtloli usivezele isisusa serarano kuligadango elathathwa
nguNzunza lokugalaja uManala ubukhosi bakhe.
- UNzunza ukhambela uManala ngaphambili umthathela unamrhali ekosini uMusi
ngokusizwa ngunina uNanasi. Ngokwenza njalo uNzunza bekarhuga uManala
nekukulapho kwasuka khona umbango wobukhosi hlangana nabo.
Ukukhula kwetjharagano/kwendaba.
- Ekukhuleni kwetjharagano kulindelekele bona kuvele ukuhlangahlangana nokulwa
kwabadlali, baphambane ngemibono nangezenzo, barhitjhane ngamagama
bebaphethe ngokubambana ngezandla.
- Emdlalweni lo itjharagano lenzeka lokha uManala nakabutha ibutho lakhe ahloma
ayokufuna uNzunza.
- Amabambela kaNcagu aragela phambili nokuhlasela amaNzunza bekwafika lapho
ubukhosi bubuyela khona kuNcagu, indodana kaManala.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 34 DBE/Novemba 2022
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
Isitlhori/Isiqongolo.
- Esitlhorini kulapha indaba evane seyifike ezingeni eliphezulu khulu, lapho umdlali
oyikutani sele aphelelwa khona mamano wokurarulula umraro akiwo, nabafundi
bendaba bebacabange bona ikutani sele ibhalelwa. Ngokungakalindeleki ubujamo
butjhuguluke bese ikutani ikghone ukusizeka/ukurarulula umrarwayo.
- Isitlhori emdlalweni lo sivela lokha uNzunza nedlanzana labantu besitjhaba sakhe
bararwe kuyama umlambokazi iBhalule lokha nababalekela aManala bona
angababulali.
- Kwabonakala kwanga sele aphelelwe mamano uNzunza, khonapho
ngokungakalindeleki kwafika uSongubo wabawa uNangubokazi bona asize
uNzunza nesitjhaba sakhe bangabulawa Manala, indaba yakghona ukuragela
phambili kunokobana iphelele khonapho.
Ukurhobha kwendaba.
- Ukurhobha kwendaba kubunjwa zizehlakalo ezisusa indaba esiqongolweni
ziyehlisele esiphethweni sayo. Kuvame ukuba zizehlakalo ezithuthukisela imiraro
eqalene nomdlali oyikutani eensombululweni zayo/Kuvame ukuba zizehlakalo
ezitjhideza umdlali oyikutani eensombululweni zemiraro aqalene nayo.
- Emdlalweni lo umtloli akakaphumeleli ukusivezela irhobhondaba ngombana indaba
le nayisuka esitlhorini sayo yehlela esiphethweni. Azikho izehlakalo ezitjhideza
umdlali oyikutani eensombululweni zemiraro aqalene nayo.
Isiphetho.
- Isiphetho kungaba ngesilindelekileko nofana kube ngesingakalindeleki/isiphetho-
phekghu.
- Umdlalo lo umtloli usiphethele wona ngendlela engakalindeleki.
- Esiphethweni besilindele bona uNcagu athathe ubukhosi bakayise uManala
kuNzunza abe ambulale ngombana wabuthatha ngobugirikitjani ekuthomeni
kodwana lokho azange kwenzeke.
- Ikosi uNcagu yamukela uMthise kaTjhangutjhangu bona abe yindlovukazi yayo
nekwaba litshwayo lokobana iyamlibalela uNzunza.
- Singatjho bona isiphetho somdlalo lo siphetho esinebohlololo ngombana umtloli
ngemva kokuphetheka kwawo uragele phambili wasitjela bonyana abentwana
bekosi uMusi baphadlhalalela kiziphi iindawo nekuyinto etja engathintani
nommongondaba womdlalo lo.
Isiphetho.
Nasiyelela ihlathululo engehla, singatjho bona umtloli uphumelele ukusivezela
uNzunza njengomdlali oyikutani ngaphasi kwayo yoke imileyo yesakhiwana somdlalo
lo. [25]
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).
UMBUZO 17: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM MNGUNI
17.1 Kutjhisa ilanga/Ilanga likhupha unomdakana emgodini. (1)
17.2 - Mkhonto. (1)
- Iinsutja. (1)
17.3 Ihloso yakaTjhaba banoMbangwa yokuza ekosini uManala kuzokuluma
ingwenyama indlebe ngabakubonileko nabakhamba bazuma. (1)
17.4 Isizathu kukobana uNzunza akabaleki nehlangothi elinye lesitjhaba kwaphela
kodwana uphethe nonamrhali obukhosi besitjhaba samaNdebele. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 35 DBE/Novemba 2022
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
17.5 17.5.1 UNanasi udlale indima ngokobana akhuthaze uNzunza bona afune
ubukhosi, ukusuka lapho wamupha namano wokobana
angamgalaja njani uyise unamrhali begodu lokho ngikho
okwabanga umbango emdlalweni lo. (2)
17.5.2 UNgendu udlale indima ngokobana atjele uNanasi bona ikosi ithe
uManala azomthatha njani unamrhali begodu lokho kwenza bona
kube lula bona uNanasi abe namano awatjela uNzunza. (2)
17.6 Isisusa serarano emdlalweni lo kwaba kuthathwa kwakanamrhali
ngobugirikitjani/Kukobana uNzunza athathe unamrhali obekafanele aye
kuManala ngobugirikitjani ngombana isenzo lesi ngiso esasusa ukurarana
phakathi kwakaManala noNzunza. (2)
17.7 Isenzo sakaManala lesi simveza ayikosi enobudlelwano obuhle nesitjhaba
sayo/simveza ayikosi ekwaziko ukuthaba nokubuka ubuhle obenziwa
ngabanye abantu.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
17.8 Liqiniso ngombana kukulumo-pendulwano engehla le sizwa ikosi uManala
ibiza amabutho ekhuluma nawo la ngesitjhaba sakayise uMusi kanti uMusi
naye bekabiza isitjhaba asibusako ngokobana sitjhaba sakayise uMafana.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
17.9 Ngicabanga bona umtloli bekanqophe ukobana athi nanyana atjelwa bona
azokuthatha unamrhali angasikimeli phezulu kodwana alibale ngobuzimba
khona uNzunza azakuthola ithuba elihle lokobana amthathele unamrhali bese
umdlalo lo uthuthuke uyokufika lapha umtloli ahlose bona ufike khona.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
17.10 - Unobangela kwaba kukobana uManala bekaphethe itjhwalo lokuzuma. (1)
- UManala gade anelwazi ngehlangothini lokuzuma, lokho kwamenza waba
namaqhinga amahle wokulwa.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
17.11 - Ngiyazwelana nomdlali onguNzunza ngombana ukuhlala abaleka
kwakhokhu kutjho khona bona akanawo amandla wokuqalana nobukhali
bakaManala/kutjho bona nebusuku akasalali uhlala agadile.
- Angizwelani nomdlali onguNzunza ngombana uyazi bona unamrhali
amthethe ngobugirikitjani lo akusuye wakhe/Angizwelani nomdlali
onguNzunza ngombana uhlukanisa isitjhaba samaNdebele ngobulelesi
bakhobu.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
17.12 Umtloli womdlalo lo usiphethele wona ngendlela ebeyingakalindeleki
ngombana besilindele bona uNcagu athathe unamrhali kuNzunza kodwana
simfumana amukela uMthise kaTjhangutjhagu bona kube yindlovukazi yakhe
bewakhohlwa ngonamrhali osele abangwe isikhathi eside kangaka/Umtloli
womdlalo lo usiphethele wona ngendlela ebeyingakalindeleki ngombana
besilindele ukubona bona umbango ohlangana nesitjhaba sakaNzunza
nesakaManala uyokuphetha ngani kodwana ngemva kwalokhu umtloli
uragele phambili wasivezela nokobana amanye amadodana kaMusi
aphadlhalalelaphi nekuyinto engasimayelana nombango kaNzunza
noManala.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (3)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 36 DBE/Novemba 2022
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMDLALO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 18: IFINDO – Sovumani Kazimkhona
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe
komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi
okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo
kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana
azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi kwamaphuzu
10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko
nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali.
kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 37 DBE/Novemba 2022
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 18
IFINDO – Sovumani Kazimkhona
Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude.
Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Isingeniso
Nakukhulunywa ngesakhiwana somdlalo kusuke kukhulunywa ngendlela umdlalo
ubumbeke ngayo kusukela esethulweni, esisuseni serarano, ekukhuleni kwendaba/
kwetjharagano, esitlhorini/esiqongolweni, ekurhobheni kwendaba bekuyokufika
esiphethweni sawo. Umdlali oyikutani mdlali indaba edzimelele kuye, wethulwa
anomraro aqalene nawo bese umdlalo nawuraga uya phambili simthole aluka amano
wokurarulula umraro lowo bekuyokufika esiphethweni sawo. Umdlali oyikutani
emdlalweni lo nguBalise.
Umzimba
Abahlolwako bangahle baveze bebahlathulule kabanzi ngeengameko/izehlakalo
ezilandelako ezibandakanya umdlali oyikutani kizo zoke izakhiwana zomdlalo lo:
Isethulo.
- Isethulo kufanele siveze isizinda sendawo nesesikhathi, igama lomdlali oyikutani
nomraro aqalene nawo.
- Esethulweni somdlalo lo sivezelwe umdlali oyikutani kunguBalise ngombana
aqalene nomraro wokungafumani umntwana banomkakhe uLungile.
Isisusa serarano.
- Isisusa serarano siveza bona irarano elenzeka emdlalweni lisukelephi begodu
libangelwe yini. Ikutani kufanele ivele esisuseni serarano.
- Emdlalweni lo umtloli usivezele isisusa serarano kusisenzo sakaBalise
sokuhlongoza kumkakhe, uLungile bona bakhe baye nebantwini ababonako
bayokulinga ukufumana isisombululo somraro wabo wokungafumani umntwana.
- Lokhu kwenza uBalise banoLungile batjhayisane ngemibono, balwe kufika lapha
bangasaphani khona umlomo.
Ukukhula kwetjharagano/kwendaba.
- Ekukhuleni kwetjharagano kulindelekele bona kuvele ukuhlangahlangana nokulwa
kwabadlali, baphambane ngemibono nangezenzo, barhitjhane ngamagama
bebaphethe ngokubambana ngezandla.
- Emdlalweni lo umtloli usivezele itjharagano lenzeka lokha uBalise nakabuza
uLungile bona baya nini eMphorofidini uThombeni. ULungile wasilingeka khulu
nakezwa nokobana umbono wokuya eMphorofidini uThombeni uze nomkhozi
kaBalise; uHleziphi, barhitjhana ngamagama kwaba yipi ekulu.
- Elinye livela nalokha uLungile nakatjela unina bona uBalise ufuna baye ebantwini
ababonako. UNaMalemane usilingeka khulu bewufakela nomntwanakhe ummoya
wokobana angavumeli uBalise amuse ebantwini ababonako.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 38 DBE/Novemba 2022
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
- Nalokha uNaMalemane nakafika kwaBalise afumana itiye yesondo ngesiqandisini
urhitjhana noLungile ngamagama bewuphetha ngokuyiphalaza.
- Itjharagano elinye elibandakanya ikutani livela lokha uBalise nakalwisa uLungile
amsola ngokobana uvumela unina bona akghuthule itiye yesondo ebegade
bayisela. Barhitjhana ngamagama uLungile uphetha sele alila.
Isitlhori/Isiqongolo.
- Esitlhorini kulapha indaba evane seyifike ezingeni eliphezulu khulu, lapho umdlali
oyikutani sele aphelelwa mamano wokurarulula umraro akiwo, nabafundi bendaba
bebacabange bona ikutani sele ibhalelwa. Ngokungakalindeleki ubujamo
butjhuguluke bese ikutani ikghone ukusizeka/ukurarulula umrarwayo.
- Isitlhori somdlalo lo sivela lokha uMnguni nakathatha uBalise banoLungile abasa
enyangeni uMabhebheja ngehloso yokubasiza ngomraro abaqalene nawo.
- Ngemva kobana uMabhebheja abahlahlubile kuvela bona umraro kaBalise
banoLungile wokobana bangatholi umntwana ubangelwa kukobana ugogo obeletha
uyise kaLungile ubabophele ifindo ngombana uLungile lo akakenzi isiko
lokuthomba.
- UMabhebheja uyaveza nokobana ukuze umraro lo uraruluke, kutlhogeka bona
uMnguni ayokuthombisa uLungile akwazi ukuthatha igama lakagogwakhe
lobuntazana.
Isiphetho.
- Isiphetho kungaba ngesilindelekileko nofana kube ngesingakalindeleki/isiphetho-
phekghu.
- Umdlalo lo umtloli usiphethele wona ngendlela etjhiya abafundi bawo nombuzo
wokobana uLungile ugcine athonjisiwe njengokutjho kwakaMabhebheja nokobana
kuvele bona ngemva kokuthonjiswa kwakhe umrarwabo wokutlhoga umntwana
wararululeka na?
Isiphetho.
Nasiyelela ihlathululo engehla, singatjho bona umtloli uphumelele ukusivezela uBalise
njengomdlali oyikutani ngaphasi kwayo yoke imileyo yesakhiwana somdlalo lo. [25]
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).
UMBUZO 19: IFINDO – SOVUMANI KAZIMKHONA
19.1 - Isithabathaba somuzi. (1)
- Ifenitjhara kanokutjho. (1)
- Iimodere ezibizako. (1)
19.2 Baneminyaka emihlanu. (1)
19.3 Umdlalo lo ukhuluma ngabatjhadikazi ababili, uBalise banoLungile, abanakho
koke okungathengwa ngemali epilweni kodwana banomraro wokungafumani
umntwana. (2)
19.4 Okuhlukileko phakathi kwakaLungile noNobukhazi kukobana uLungile ufundile
bewuneziqu kanti uNobukhazi akanazo iziqu. (2)
19.5 UHleziphi uzikhakhazisa khulu ngesondo lekhabo bona liyapholisa, lokhu
sikubona lokha nakatjela abalingani bakhe ngokomsebenzi bona ngendlela
lipholisa ngayo, likhupha amafufunyani asemuntwini umuntu asale aphile
tswe! (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 39 DBE/Novemba 2022
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
19.6 Ngicabanga bona ikulumo le isitjela bona uMnguni umumuntu onehlonipho
nongathatheli abanye abantu phasi/Isitjela bona uMnguni umumuntu
osalandela indlela izinto ezenziwa ngayo ngesintu nanyana amzwalana
nje. (2)
(Umfundi angayibeka ngeyakhe undlela ezwakalako.)
19.7 Lirarano langaphandle elihlangana nabadlali ngombana uLungile noBalise
barhitjhana ngamagama babanga indaba yokuyokubona uMphorofidi
uThombeni; uLungile bewagcina amtjela bona yena akayi lapho ngombana
ukholelwa kuZimu ingasi ebaphorofidini.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
19.8 Umtloli bekalinga ukusivezela bona abantu bomdlalo lo baphila esikhathini
sanje lapho abomma banikelwa khona amathuba alingana newabobaba
kezokuphatha amarhwebo athileko.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
19.9 - Liqiniso ngombana pheze kizo zoke iinkundla zomdlalo lo uLungile
uvezwe amdlali olungileko ngokulalela iiyeleliso zababelethi bakhe bona
kufanele enzeni ukuze aphumelele epilweni.
- Akusilo iqiniso ngombana izenzo zakhe zokungafuni ukulalela indoda
yakwakhe nayiphakamisa ukobana baye ebantwini ababonako zimveza
amumuntu ongakalungi.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
19.10 Isehlakalo esingasithatha njengesitlhori somdlalo lo ngesokobana sibone
uMnguni, uBalise banoLungile basenyangeni kwaMabhebheja eSphago
batjelwa bona uLungile kufanele ayokuthomba ukuze kurarululeke umraro
ebaqalene nawo wokungatholi umntwana.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
19.11 Amaphuzu angenzasi la aveza ikulumo kayedwana eyenziwa nguMnguni
nezwakalisa ummoya wokudana:
- UMnguni udaniswa kukobana uNobukhazi uyamazela. (1)
- Wazizwa adana nakacabanga bona uNaMalemane uzokuhlangana ihloko
nakungenzeka uNobukhazi amtjele bona yena ukhamba inyanga
njengokumthusela kwakhe. (1)
- Wazizwa adana khulu nakacabanga bona uyomthomaphi uLungile amtjele
bona kufanele aye kibosiyazi njengombana umkhulise ngefundiso yokuthi
uZimu mthomi bemphelelisi wezinto zoke.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
19.12 - Kusisenzo esilungileko sokuba nabentwana abane/abanengi nabentazana
abahlukileko njengobujamo obubambe uMvimbi kodwana kufumaniseke
bona ukatelelwe bujamo obungaphezu kwamandlakho.
- Kusisenzo esingakalungi sokuba nabentwana abane/abanengi
nabentazana abahlukileko ngombana lokho kuzokwenza abentwabakho
bakhulele ngaphasi kobujamo obungakanzinzi/Umuntu onabentwana
abanengi nabentazana abahlukileko angazithola anamagulo bekasulele
nabalingani athandana nabo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
[25]
IMITLOMELO YESIGABA C: 25
INANI LOKE: 80
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 40 DBE/Novemba 2022
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
I-ANEKSTJHA
Isitjengiso sokwabiwa kwamaphuzu wokumunyethweko wombuzo wesi-6, 8 newe-10.
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
(14-15) Ukuvezwa kwezehlakalo
Ukuhlathululwa kwesihloko: Ukuvezwa kwezehlakalo ezithabisako nezidanisako
Ukungenelela kwesihloko ezithabisako nezidanisako ngendlela ezilandelana ngayo
nokuzwisisa itheksthi. nokuveza ummoya ozwakaliswa encwadini nekukhombisa bonyana
sisehlakalo ngasinye. zizabe zihlangahlangene
eendimeni zakhe. Tjheja:
15 IMITLOMELO Nofana kilomtlolo ummoya usuke
ungakavezwa.
(12-13)
Ukuvezwa kwezehlakalo
eziyamele ngehlangothini
elilodwa ngobunengi bese elinye
ihlangothi lavezwa kancani.
Ummoya ozwakaliswa
zizehlakalo uvezwe/urhunyezwe
ekugcineni kodwana wabamba
zoke izehlakalo ezibalweko.
Kanye
Ukuvezwa kwezehlakalo
zehlangothi elilodwa nommoya
ozwakaliswa zizehlakalo lezo.
Tjheja: kusuke kunelinye
ihlangothi elingakavezwa.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe
Study this subject
Recommended for this subject

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 1 NSC November 2022 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2023 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2021 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2018 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2017 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2016 Memo
More from Grade 12 isiNdebele HL

Annual teaching plan
Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023 24

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 P1 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 P2 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 P3 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2024 Question Paper

Question paper