Skip to content

isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2022 Memo

MemorandumisiNdebele HLGrade 12202240 pages

Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exam 2022, 40 pages. Read online or download the free PDF.

Free to read online, no sign-up needed

Answer online

Loading document…

Loading document…

NSC November Exam 2022

Questions in this paper

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE IGREYIDI 12 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL) IPHEPHA LESIBILI (P2) NOVEMBA 2022 UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA IMITLOMELO: 80 Umhlahlandlela lo unamakhasi ama-40. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 2 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya Umhlahlandlela wokutshwaya 1. Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akakafaneli aphendule umbuzo omude nomfitjhani ngencwadi eyodwa) 2. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi-4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo eziboniweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela. 3. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani newokuthoma omude bese ulisa elandelako. (Nangabe umfundi uphendule imibuzo yomi-4 tshwaya umbuzo wokuthoma ngaphasi kwesigaba ngasinye). 4. Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo elindelekileko bese yesibili kungelindelekileko tshwaya yokuthoma yesibili ungayitjheja (Ungayitshwaya). 5. Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni lemibuzo, tshwaya ngendlela umhlahlandlela wokutshwaya ononjorwe ngayo. 6. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise. 7. Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide) Nangabe inani lamagama asetjenzisiweko e-eseyini mancani, ungamjezisi umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide khulu tshwaya kufikela enanini elibekiweko lamagama. (Tjheja: sebenzisa igridi yokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela). 8. Imibuzo emifitjhani Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule ipendulwakhe akangajeziswa. 9. YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono, liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi, mbono omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle nofana sisenzo esimbi azinikelwa umtlomelo kodwana kutlonyeliswa isekelo kwaphela (IMITLOMELO YOKE NGEYOKUSEKELA). Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 3 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA A: IINKONDLO UMBUZO 1: IIMBONGO ZEPILO – TN Mahamba Isingeniso Ummongondaba ngilokho imbongi ekhuluma ngakho/ngilokho okutjhiwo yikondlo. Iinthombengqondo magama aletha iinthombe ezakheka emkhumbulweni waloyo ofundako. Umnqopho wokusetjenziswa kwazo kulinganisa nofana kufanisa lokho imbongi esuke ikhuluma ngakho nenye into. Imiqondo yeenthombengqondo kanengi ifihlakele. Ukuze umfundi azwisise ummongondaba owethulwa ngokusetjenziswa kweenthombengqondo kutlhogeka bona akwazi ukuzakhela iinthombe emkhumbulweni ngokutjheja ukobana isithombengqondo ngasinye simadanisa/sifanisa nofana silinganisa ini nani. Ekondlweni le imbongi isitjela ngobunjalo bepilo nangokuqakatheka kwayo emuntwini nokobana incengwa kangangani lokha nasele ifuna ukuphuma emuntwini. Ekondlweni le imbongi isebenzise iinthombengqondo ezilandelako ukuveza tjhatjhalazi ummongondaba lo: Umzimba - Uyindlalifa yalo > Isingathekiso > Imbongi ingathekisa ipilo nomuntu oyindlalifa ukuhlathulula bona ipilo ilawula zoke izinto ephasini. - Uyindlalifa yalo > Isenzasamuntu > Imbongi ithethe amatshwayo womuntu wokuba yindlalifa yawanikela ipilo. - Langa lokungaboni okusepepeneneni > Itshimo > Imbongi itshima ilanga lokuphuma komphefumulo womuntu enyameni bona aliboni indima umuntu asafanele ayidlale epilwenakhe. - Langa lokungaboni okusepepeneneni > Isenzasamuntu > Imbongi ithethe isenzo somuntu sokungakghoni ukubona izinto ezitjhatjhalazi yasinikela ipilo. - Ngubo egubuzes' iphasi njengogubudu > Isifaniso/Isingathekiso > Imbongi ifanisa (ingathekisa) ukukhamba kwepilo/komphefumulo womuntu nengubo nayigubuzese iphasi njengogubudu navane azivalele ngeqepheni lakhe. - Ungumakhamba ananya njengenwabu. > Isifaniso > Imbongi ifanisa indlela ipilo ekhamba kancani ngayo nangendlela inwabu likhamba kancani ngayo. - Ubuye ungabuyi. > Isivumangokuphika > Imbongi iyavuma bona ipilo nayincengwako iyakghona bona ibuye kodwana kesinye isikhathi ingabuyi. - Nawukhumbul' ekhen' ungoyela safuthi. > Isenzasamuntu > Imbongi ikhuluma ngepilo njengomuntu onomkhumbulo wokukhumbula ekhabo bese uyakhamba angasabuya. - Pilo, uyigezi ekhamba kujame tsi! > Isingathekiso > Imbongi ingathekisa ukuphuma komphefumulo emuntwini nokukhamba kwegezi bese kuba nzima bekujame yoke into. - Pilo, uyigezi ekhamba kujame tsi! > Isilingisi > Imbongi ilingisa ukukhamba kwegezi nokuphuma komphefumulo womuntu. - Uthanda abakuthandako nabakuzondako. > Mqondophikisana > Imbongi isebenzise amagama anemiqondo ephikisanako (ukuthanda nokuzonda) ukuhlathulula bona ipilo ayikhambi ngokobana ithanda bani nofana izonda bani/Ipilo ayikhethululi. Isiphetho Nasiyelela ihlathululo yeenthombengqondo ezingehlezi kuyazwakala bona imbongi izisebenzise ngepumelelo ukusivezela tjhatjhalazi ummongondaba wekondlo omayelana nokuqakatheka kwepilo. [10] (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 4 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMBUZO OMUDE WEKONDLO (10 IMITLOMELO) UMBUZO 1: IIMBONGO ZEPILO – TN Mahamba Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli OKUMUNYETHWEKO 5–6 4 3 2 0–1 -Umfundi uhlathulule isihloko -Umfundi utjengise -lsihloko usizwisise -Isihloko akakasizwisisi -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwekondlo: ngokungeneleleko begodu ukuzwisisa isihloko. bewasihlathulula ngendlela kuhle. azizwakali begodu Ukungenelela kokunikelwa uwathinte woke amaphuzu -limpendulo pheze ephakathi. Imininingwana -Ubuyelele amaphuzu azikanamatheli esihlokweni kwamaphuzu azwakalako, ukusekela kanye nelwazi amayelana nekondlo. ziyakhambelana nesihloko. ayikavezwa yoke. kezinye iindawo uveze esinikelweko, kubudisi lekondlo. -Uphendule ngendlela ehle -lmibono esekelweko ikhona -Amaphuzu amanengi namaphuzu angafunekiko. ukuzilandela ngombana khulu. Kunamaphuzu kodwana ayikavezwa yoke asekela imibono -Akakatloli amaphuzu azikhambelani nombuzo. 6 IMITLOMELO amanengi asekelwe begodu ayikasekelwa akakavezwa ngendlela azwakalako/Amaphuzu -Uhlulekile ukunikela ngokunemba begodu njengombana eyanelisako. Unelwazi awatlolileko akakasekelwa iimpendulo ekungizo. anqotjhiswe ekondlweni. bekulindelekile. elisezingeni eliphasi kuhle bekwazwakala. -Amaphuzu ambalwa -Ikondlo uyizwisise kuhle -Kunobufakazi obutjengisa lekondlo. -Akayazi kuhle ikondlo Ie. awanikeleko akakasekelwa. khulu. bonyana uyayizwisisa -Umfundi ikondlo akayazi ikondlo. kuhle. ISAKHIWO NELIMI 4 3 2 1 0-1 -Umtlolo unesakhiwo esihle -Umtlolo unesakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -lkondlo ayikethulwa -Kubudisi ukutjho bonyana Isakhiwo, ukulandelana khulukhulu nokusekelwa nokusekelwa kwemibono besakhiwo sekondlo. ngefanelo. kukhulunywe kwamaphuzu kanye nokwethulwa: Ukuzwakala kwemibono okulandelekako. okulandelekako. -Ikondlo ayinakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako ngesihloko. kwelimi kanye nokuzwakala -Isingeniso, isiphetho -lsingeniso, isiphetho ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi kwamaphuzu. neengaba kuhleleke kuhle neengaba kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo khulu. -lmibono iyazwakala ayilandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana 4 IMITLOMELO -lmibono iyazwakala beyisekelwe kuhle. -Kuneemphoso ezenziwe -Kuneemphoso ezinengi kwamaphuzu. beyisekelwe kuhle khulu. -Ilimi, ukuzwakala elimini, ekuzwakaleni zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu kwekondlo kanye nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. nekuhlelweni kodwana okunganembiko kwenza begodu alizwakali. kuhle kutjengisa ukutjhuja iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. kwengqondo. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 5 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UMBUZO 2 IBALA NGELAKHO – TN Mahamba 2.1 Unomatopiya. (1) 2.2 'Uyaphi thina silele?' (1) 2.3 Ekondlweni engehla le, imbongi ikhuluma/ikhalima umuntu otjelwa bona muhle nongatlhogomeli umzimbakhe awuphiwe nguSomnini begodu iyamyelelisa bona akawuhloniphe bekawuthande umzimbakhe. (2) 2.4 Umqondo omunyethwe mumuda lo ngewokobana abantu bathi bangathola lokhu ebebakuzeleko/bathi bangalala nawe bakutjhiye unjalo. (2) 2.5 Ngicabanga bona umnqopho wembongi wokusebenzisa amagama la kuyelelisa nokukhuthaza umuntu ekhuluma ngaye lo bona aziphathe kuhle ngombana usese nepilo ede ekufanele ayiphile ukuya phambili. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 2.6 Iye, bakhona abantu abatjha abanesimilo esifana nesikhulunyiswa yimbongi ekondlweni le ngombana iimbalobalo ziyaveza bona banengi abantu abatjha esele bangenwe malwele angalaphekiko/bazithwele ngonobangela wokungaziphathi kuhle/Banengi abantu abatjha abakhohliseka lula lokha nabakwakwazelwako batjelwa bona bahle bakhohlwe bonyana lokho bakwenzela ukobana bafumane lokhu abasuke bakufuna kuwe (umseme) bese bayakutjhiya/bayakhamba. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) [10] UMBUZO 3 THANDO – TN Mahamba 3.1 - Ufanakamisa u-a-. (1) - Isingathekiso/Iseqamagama/Ufanangwaqa u-m. (1) 3.2 Ummongo omunyethwe yindima le ngewokobana imbongi ithanda isithandwa saywesi ngethando lamambala, ayisithandeli izinto esinazo/izinto eziphathekako/ubujamo bekhaya abuya kilo kodwana ithanda ubunjalo baso/ubuyena. (2) 3.3 Ukusetjenziswa kwesithombengqondo sesilingisi emudeni wama-22 kungenza ngizwisise bona imbongi izizwa ithaba khulu nayibona isithandwa saywesi kangangokuthi nayisiqalako ayisakghoni ukususa amehlwayo kiso. (2) (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) 3.4 Ngicabanga bona imbongi ilinga ukusidlulisela umlayezo othi basese khona abantu abanethando leqiniso nelingakadzimeleli ezintweni eziphathekako. (Tjheja: Kubonakala kunobudisi bokuhlukanisa phakathi kwesifundo nomlayezo ebafundini abanengi, njeke nakubonakala kunomfundi ophambanise okubilokhu akatlonyeliswe, KWANJENGANJE KWAPHELA.) (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 6 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 3.5 - Ithando lamambala liyatholakala eenkundleni zokuthintana ngombana inengi labantu elihlangane khona ubudlelwano balo buyaqina beligcine sele litjhadene/sebabanengi abantu abahlangene eenkundleni zokuthintana ebagcine batjhadene bebahlala kamnandi. - Ithando lamambala alitholakali eenkundleni zokuthintana ngombana esikhathini esinengi abantu vane bazidlalela nabafuna abantu abangahlekisana nabo eenkundlenezi bese ubudlelwano bakhona buvele buphelele emoyeni/Ithando lamambala alitholakali eenkundleni zokuthintana ngombana vane bakhohlisana bese bathandana isikhatjhana bagcine ngokuhlukana. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) [10] UMBUZO 4 MONA – TM Mthimunye 4.1 4.1.1 Isiphoqo/Ufanakamisa u -a-. (1) 4.1.2 Isezura/Isithiyeleli (1) 4.2 Ummongo ohlathululwa yimbongi ngendima yesi-3 yekondlo le ngewokobana emisebenzini nemasondweni balila ngawo umona lo/Ummongo ohlathululwa yimbongi ngendima yesi-3 yekondlo le ngewokobana umona uyanyenyisa ngombana kulilwa ngawo eendaweni ezihlukahlukeneko. (2) 4.3 Ngicabanga bona amalunga wemindeni anomona agcina sele enza izinto ezimbi ezifana nokudlelezelana, ukukhohlisana nokubulalana nekuzizinto ezigcina sele zihlukanisa imindeni. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 4.4 Ukusetjenziswa kwetshwayo lakanobuza, okumbuzo-ziphendule emudeni we- 15 ukuya kewe-19 kungenza ngizwisise bona imbongi igandelela ukobana umona awunanhloni, izwelo nesirhawu ebantwini abaphila ephasinapha ngitjho namakholwa/Kugandelela izenzo ezimbi ezenziwa mumona ebantwini. (2) (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) 4.5 Ekondlweni le imbongi izwakalisa ummoya wokudana, idaniswa zizenzo ezimbi ezenziwa mumona ebantwini/imbongi idaniswa zizenzo ezimbi zabantu abanomona. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) [10] KANYE Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 7 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UMBUZO 5 ISILILO SOTJWALA – TN Mahamba 5.1 Siviko. (1) 5.2 Ivumelwano-thoma. (1) 5.3 Ikondlo engehla le ikhuluma ngokobana abantu basebenzisa utjwala njengesiviko sabo, nabarhamule/nabasele utjwala benza izinto ezingakalungi (zoke izenzeko ezingakalungi ezibangwa butjwala) bese bathembe ukuvika ngokobana bebaselile/bebarhamulile. (2) 5.4 Umqondo omunyethwe mumuda othi, 'Niyazi bona ngiyajika nangifika ngemathunjini' ngewokobana utjwala butjhugulula indlela abantu abacabanga ngayo bangasakwazi ukwenza izinto ngendlela ekulindeleke ngayo/Lokha nawusela utjwala behla kamnandi kodwana nasele bungemathunjini buyabila bukudake ugcine sele uhlanza/wenza izinto eziphambuke endleleni. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 5.5 Ngicabanga bona kubangelwa kukobana abantu abaneminyaka engaphasi kweli-18 basuke basese bancani kangangokuthi abakghoni ukuzithathela iinqunto ezifana nokuzilinganisela ukusela utjwala/Ngicabanga bona kubangelwa kukobana abantu abaneminyaka engaphasi kweli-18 basuke basese bentwana besikolo kanti ifundo notjwala azihlangani/Ngicabanga bona basuke bakhandela indaba yokobana angeze bakwazi ukuziphendulela phambi kwelihlo lomthetho nange benze ubulelelsi ngebanga lokudakwa butjwala. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 5.6 Imbongi iphumelele ukunikela ikondlo le isihloko esikhambelana nommongondaba wayo ngombana ekondlweni sivezelwe ukobana utjwala bulila ngokudinwa ukuba siviko sabantu lokha nabenza izinto eziphambene nokulunga bese bathi benziswa butjwala okuyinto etjhiwo sihloko sayo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) [10] IMITLOMELO YESIGABA A: 30 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 8 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO) UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela 12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso kungezwakali. -Ilimi elisetjenzisweko 10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza umtlolo lo ungezwakali. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak-nelim (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 9 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 6 MBALA NGUBABA – PB Skhosana  Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude.  Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.  Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.  Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Isingeniso Izehlakalo zizenzeko ezibandakanya abalingisi nezikhamba zisenzeka ukuragisela phambili indaba yenovela ukuze kwakheke ummongondaba umtloli ahlose ukusethulela wona ngenovelakhe. Ummoya mazizo/yindlela abamukelilwazi abasuke bazizwa ngayo lokha nabafunda ngezehlakalo ezimunyethwe yinovela ethileko, kungaba mumoya wokuthaba nofana wokudana. Umlingisi oyikutani ngiloyo indaba edzimelele kuye, uba nomraro aqalana nawo bekaluke amaqhinga/amano wokurarulula umraro lowo. Enovelini le umlingisi oyikutani nguMavela. Lapha sizokucoca ngommoya ozwakaliswa zizehlakalo zenovela yesihloko esithi; 'MBALA NGUBABA' ezibandakanya umlingisi oyikutani, onguMavela. Umzimba Abahlolwako bangahle baveze bebahlathulule kabanzi izehlakalo ezilandelako ezibandakanya umlingisi oyikutani: Izehlakalo ezibandakanya umlingisi oyikutani ezizwakalisa ummoya wokuthaba: - UBongwe ulobolela uMavela umfazi ukuze naye akghone ukuba nomndeni okungewakhe. - UMavela ubikela uNaKabini bona uthenge isibayibayi sekoloyi azasibhadela nasele athengise iinkomo ezilitjhumi zakayise, uNaKabini uthi nabo bazakhe bakhambe bahlezi njengabantu abanemali. - Nakufika uSkhosana banoMasango eMadlangeni beze kuMavela njengokumthembisa kwabo mhlazana bahlangana endleleni ebuya eWitbank, uMavela uthaba khulu ngombana besele abona bona selizokuphumelela iqhinga lakhe lokweba iinkomo zakayise ayozithengisa ukuze akghone ukudla ilifa lakhe ngendlela afuna ngayo. - UMavela simbona athabe khulu nakasefandisini lokha abantu nababuka ubuhle nokunona kweenkomo zakhe, uhleka bekuvela nelomhlathi ngombana lokho kutjho khona bona zizomngenisela imali ehle khulu iinkomezi. Nabamemezela inani lemali ayolifumana ngeenkomo zakhezi, ubhalelwa kukuzibamba ugida kwamanikelela bekwadabuka amanyathelo nebhaji ebegade ayembethe ngendlela athabe ngayo. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 10 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya Izehlakalo ezibandakanya umlingisi oyikutani ezizwakalisa ummoya wokudana: - Esingenisweni senovela le, uMavela ubhujelwa nguyise, kwafanela bona ahlanakele imbaji njengendodana ekulu kaBongwe. - UMavela nakalindele bona yoke ifuyo kayise izokusala ilawulwa nguye njengezibulo lakhe, kwavela indaba yesifiso sakayise esinemibandela embhalelisa ukudla ilifa lakayise ngendlela afuna ngayo nekuyinto eyamkwatisa khulu. - UMavela ugcina sele ararana nonina nodadwabo nabamtjela bona akabuyele esikolweni ukuze azokukghona ukudla ilifa lakayise; ugcina sele akgharameja uHleziphi kabuhlungu bewalila. - UMavela ukgharameja umkakhe, uNaKabini, nakasola umbono kaMavela wokobana kukhanjwe kuyokusulwa isifiso sakaBongwe kiboDladla; umtjela nokobana akathule ngombana uyise walala anganayo ngitjho nembuzi kodwana yena sekakghona ukufakaza iindaba zelifa lekhakwakhe, uzwakala adana khulu uNaKabini. - UMavela uzizwa adana khulu nakafika ema-ofisini waboDladla ngombana uyabona bona iqhinga eze ngalo lapha angeze limsebenzele, kungebangelo simbona sele aleya amanga. - USkhosana banoMasango nabaqeda ukweba iinkomo kokuthoma eMadlangeni babhala ukukhamba noMavela eBhundu, bamthusela ngokobana uzabe aziphekelela ezandleni zamapholisa azele endleleni nangabe ukatelela ukukhamba nabo nekuyinto eyathusa uMavela khulu wabona kungcono avume ukuyokuhlala eMkobola kwamzawakhe kaMasango, nekuyinto eyamdanisa khulu. - USkhosana uthi bona atjhiye uMavela eMkobola, ufumana ithuba lokuthengisa iinkomo zakaMavela bewudla nemali yakhona. UMavela akhange afumane ngitjho nonzima upeni nekusisehlakalo esizwisa ubuhlungu nesidanisako kuye. - USkhosana uragela phambili nokugalaja uMavela ilifa lakayise ngokumnikela itjhege kanti akunamali angayifumana ebulungelweni nekuyinto eyazwisa uMavela ubuhlungu khulu. - Esiphethweni senovela le uMavela ubotjhwa mapholisa nakufunyanwa bona nguye owebe iinkomo zakayise, okuzwisa ubuhlungu khulu kukobana ubotjhwa phambi kwabentwabakhe. - Nasele amvalele ngejele amapholisa uMavela ukhuluma kabuhlungu nakathi mbala nguyise ombulele aphila nasele abona bonyana isikhathesi soke nje indaba yesifiso sakayise bekuliqiniso. Isiphetho: Nasiyelela ihlathululo engehla, singatjho bona umtloli uphumelele ukusebenzisa izehlakalo ezibandakanya umlingisi oyikutani nezivusa ummoya odanileko nothabileko. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 11 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UMBUZO 7: MBALA NGUBABA – PB SKHOSANA 7.1 - NguFikile. (1) - NguSizakele. (1) 7.2 'Sebafana neenyonyana ezikghona ukuphapha, ziphaphele la zifuna khona'. (1) 7.3 Isizathu esenza bona umndeni wakaMavela ugcine sele useMadlangeni kukobana kuhlongakele ubaba kaMavela, uBongwe bese uMavela wathatha isiqunto sokuthutha umndenakhe eSoshanguve eze nawo kwabo eMadlangeni ngomnqopho wokuzokutjheja ilifa lakayise njengezibulo. (2) 7.4 AboDladla beza netjhege lemali engangee-R5000/Iinkulungwana ezihlanu zamaranda. (1) 7.5 UMavela wazizwa angakathabi begodu angafuni ukwamukela bona uyise uye ebamelini wayokuhlela indlela ekufanele ilifa lakhe lidliwe ngayo kunokobana alithathe alinikele yena njengezibulo lakhe. (2) 7.6 Endaweni yeMadlangeni iinkhwelo ziyindlala neenkoloyi eziphuma ekhaya ziya edorobheni azikho kanti eSoshanguve iinkhwelo zinengi, abantu bakhona abazitlhogi; baphuma ngekhaya bajame endleleni kuvele iteksi nofana ibhesi. (2) 7.7 Akusilo iqiniso ngombana uDladla mumuntu onzima begodu uJohnson mumuntu olikhuwa, lokhu kusitjengisa bona besele baphila ngaphasi kwesizinda sesikhathi sanje lapho amakhuwa nabantu abanzima baphila ngaphasi komBuso weNtando yeNengi. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 7.8 Isifundo esisithola ngomlingisi onguBongwe ngesenzo sakhesi ngesokobana nawumumuntu kufanele uhlele ilifa lakho usaphila ukuze nawungasekho ephasini indlela ohlele ngayo le ikghone ukujamela ilizwi lakho. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 7.9 - Ngicabanga bona isenzo somndeni kaBongwe lesi siyakhambelana nesikopilo nofana iinkolelo zabantu esikhathini esiphila kiswesi ngombana isese khona imindeni ethi nayiqeda ukuvelelwa sisifo yenze isibuyiso njengabantu abasalandela amasiko wesintu. - Ngicabanga bona isenzo somndeni kaBongwe lesi asikhambelani nesikopilo nofana iinkolelo zabantu esikhathini esiphila kiswesi ngombana imindeni eminengi amalanga la seyiphila isikhuwa, ayisasenzi isibuyiso ngemva kokuvelelwa sisifo ngekhaya/Imindeni eminengi ayisakholelwa ekwenzeni amasiko wesintu ngebanga leenkolelo ebakholelwa kizo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 7.10 Ngicabanga bona isehlakalo esingasithatha njengesisusa serarano enovelini le kufika kwaboDladla banoJohnson kwaBongwe bazokubikela umndeni kaBongwe bona ilifa lakhe kufanele labiwe njani nekuyinto eyenze uMavela ararane nomndenakhe. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 12 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 7.11 Ngicabanga bona kuqakathekile bona utshaye ifuyo ukwenzela bona kubelula ukuyithola hlangana nenye nayilahlekileko. (Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.) (2) 7.12 Ngiyazwelana naye ngombana bekasese seenhlungwini zokubhujelwa yindodakwakhe bese wetjelwa ifuyo angakalindeli. Angizwelani naye ngombana utjengise ukungabi nokuhlakanipha/ ukungakhathali ngesikhathi uMavela amtjela bona sele kunomukghwa wokwetjiwa kwefuyo endawenabo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 7.13 Amaphuzu angenzasi la avela esiphethweni bekazwakalisa ummoya wokudana: - Kwatholakala bona uMavela nguye oweba iinkomo zakayise nekuyinto ebegade ingakalindelwa mndenakhe. (1) - UMavela ubotjhwa phambi komndenakhe nekuyinto ezwisa unina, umkakhe nabentwana bakhe ubuhlungu. (1) - Umavela khona akholwako bona mbala nguyise otlolise isifiso kiboDladla. (1) (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 13 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO) UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela 12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso kungezwakali. -Ilimi elisetjenzisweko 10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza umtlolo lo ungezwakali. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum-(Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 14 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 8 UKHOLIWE – N Skosana  Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude.  Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.  Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.  Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Isingeniso Izehlakalo zizenzeko ezibandakanya abalingisi nezikhamba zisenzeka ukuragisela phambili indaba yenovela ukuze kwakheke ummongondaba umtloli ahlose ukusethulela wona ngenovelakhe. Ummoya mazizo/yindlela abamukelilwazi abasuke bazizwa ngayo lokha nabafunda ngezehlakalo ezimunyethwe yinovela ethileko, kungaba mummoya wokuthaba nofana wokudana. Umlingisi oyikutani ngiloyo indaba edzimelele kuye, uba nomraro aqalana nawo bekaluke amaqhinga/amano wokurarulula umraro lowo. Enovelini le umlingisi oyikutani nguKholiwe. Lapha sizokucoca ngommoya ozwakaliswa zizehlakalo zenovela yesihloko esithi; 'UKHOLIWE' ezibandakanya umlingisi oyikutani, onguKholiwe. Umzimba Abahlolwako bangahle baveze bebahlathulule kabanzi izehlakalo ezilandelako ezibandakanya umlingisi oyikutani: Izehlakalo ezibandakanya umlingisi oyikutani ezizwakalisa ummoya wokuthaba: - UKholiwe uphumelela ngamalengiso ebangeni letjhumi nambili bewuthatjelwa nangutitjhere ebegade amfundisa, uNgendu. - UKholiwe umukelwa eYunivesithi yeVista ukuyokufundela ibizelo lamabhudangwakhe, nekuyinto eyamthabisa khulu leyo. - Ngemva kobana uMuzi banoKholiwe bahlangene kusifundobandulo, uMuzi uya emsebenzini kaKholiwe ngomnqopho wokuyombawa ithando, kwaba kulapho ubudlelwano babo bethando bathoma khona nekusisehlakalo esihle nesinethabo sokubona abantu ababili bathabile. - UKholiwe uthi nakafika emsebenzini, eMbalenhle High School, abalingani bakhe bangokomsebenzi bamvumela ingoma yomtjhado bamkwakwazelela asangena emnyango bebayamthokozisa njengombana besele azokutjhada nje, nokuvusa imizwa yokuthaba kuye. - USipho uya ekhabo kaKholiwe uyomthokozisa ngemva kokuzwa bona uyokulotjolwa, bathabelana nababonanako ngombana bagcinana kade. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 15 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshaya Izehlakalo ezibandakanya umlingisi oyikutani ezizwakalisa ummoya wokudana: - Ukuzibulala kwakaZondani kwathwesa uKholiwe umlandu wokobana uzibulele ngebanga lakhe nekuyinto eyahlangahlanganisa ubuphilo bakaKholiwe. - UKholiwe uthi nakafika eVlaklaagte No.2 abuya eMamelodi, boke abentazana besitradeni sekhabo bamqala ngamehlo wokumnina ngombana kuzwakele bona uZondani uzibulele ngebanga lakhe, nekuyinto eyamzwisa ubuhlungu khulu. - UKholiwe uthi nakafika ekhabo abuya eMamelodi ufumana uyise amlindile, umhlangabeza ngokumbetha nangokumthuka njengombana naye bekakholwa bona nguKholiwe obangele uZondani bona azibulale, isenzo sokubetjhwa mbelethakhe ngezwangobatjho simlethela ummoya wokudana khulu. - Uyise kaKholiwe uyamphendukela bewumtjela nokobana akasenayo imali yokumfundisa eVista ngombana umbulali. - UKholiwe uthatha isiqunto sokutjhida egatjeni leVista eMamelodi ufudukela egatjeni leVista eDaveyton ngomnqopho wokuba kude nekhaya ngebanga lobuhlungu abuzwiswe babantu ebegade bamsola ngokuzibulala kwakaZondani. - UKholiwe uya kwaSipho ngomnqopho wokuyomvulela isifuba ngomrarwakhe wokungena emtjhadweni nefihlo; ugcina sele alila kabuhlungu uSipho walinga ukumthulisa. - UmkaSipho, uSarah uthi nakangena ngakwakhe ufumana uKholiwe asingathwe nguSipho, akhange asabuza okunengi simbona abetha uKholiwe ngesidunu sezembe esifubeni bewumthuka nangazo zoke iinhlamba ngombana azitjela bona ngudade ohlekisana nendodakhe, uSipho. - UKholiwe uthi nasele abona bonyana akasakghoni ukuphila nefihlo angene nayo emtjhadweni yokobana uZondani wazibulala ngebanga lakhe, uthatha isiqunto sokuzibulala naye ngokusela amapilisi amanengi. Isiphetho: Nasiyelela ihlathululo engehla, singatjho bona umtloli uphumelele ukusebenzisa izehlakalo ezibandakanya umlingisi oyikutani nezivusa ummoya odanileko nothabileko. [25] (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). UMBUZO 9: UKHOLIWE – N SKOSANA 9.1 - Kuneenkhwelo ezikghona ukufikisa abantu emabaleni walapho baya khona (uKholiwe iteksi yayombeka emnyango walapho eze khona.) (1) - Kunamakamuru aqatjhwako abantu abangahlala kiwo (uKholiwe uqatjhe ikamuru lokuhlala kwaKhumalo.)  - KunamaZiko aPhakemeko wezeFundo afana neVista. (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (1) 9.2 - Bobabili beze eVista ngokuzokufunda.  (1) - Bobabili bekukhona bazokuthoma ukufunda.  (1) 9.3 - Amaphephandaba. (1) - Imirhatjho.  - Abomabonakude. (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (1) 9.4 UKholiwe wathatha isiqunto sokobana afuduke ngeVlaklaagte No.2 abe adlulele kelinye igatja leYunivesithi yeVista, eDaveyton ayokuthoma khona ipilo etja. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 16 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshaya 9.5 - Wavuma ukwazisa uMuzi ngalokho okwenzakalela uKholiwe epilwenakhe okumayelana noZondani njengombana uKholiwe ambawa.  (1) - Wasindisa uKholiwe mhlazana umalume kaZondani ahlose ukuyomhlasela eMamelodi. (1) 9.6 Lirarano langaphandle elihlangana nabalingisi ngombana abomma laba bathe nabethula indaba ebeze ngayo yesibawo sakaZondani, uKholiwe wasilingeka wabaphendula ngendlela ezwakalisa ukulwa nokungakhambelani nendaba ebebamtjela yona le yethando lakaZondani/Kwaba khona ukurhitjhana ngamagama phakathi kwakaKholiwe, umkaMfundisi nomkaMatjeni. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 9.7 Akusilo iqiniso ngombana inovela le yenzeka eendaweni ezihlukahlukeneko. Ithoma ukwenzeka eVlaklaagte No.2 lapho uKholiwe abelethwa bewakhulela khona, yathuthukela eMamelodi lapho uKholiwe ebekafunda khona, yaya eDaveyton lapho uKholiwe aqedelela khona iimfundo zakhe bese yayokuphetha KwaPhahla lapho uKholiwe bekakhe khona bewahlongakalela khona. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (4) 9.8 Ubungozi bokufela ngaphakathi nawunemiraro kufaka hlangana ukuba negandelelo lomkhumbulo nobuhlungu behliziyo ngombana kungekho umuntu ongakghona ukwabelana naye lokho okukudla ngaphakathi/Ukufela ngaphakathi nawunemiraro kungakwenza bona uzehlulele wena ngokwakho ngendlela engakalungi, uzibone umumuntu omumbi bewungamukeli bona iimphoso zenziwa ngiwo woke umuntu ophilako. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 9.9 Ngicabanga bona abafundi abasandukufika emaZikweni aPhakemeko wezeFundo bavame ukuqalana neentjhijilo ezifana negandelelo langokomkhumbulo ngebanga lokungakghoni ukulawula umsebenzi omnengi wesikolo ebasuke baqalene nawo/Ngicabanga bona abafundi abasandukufika emaZikweni aPhakemeko wezeFundo bavame ukuqalana neentjhijilo ezifana nokutlhoga indawo yokulala/Ukungabi nemali yokuzitlolisa/Ukungafumani isizo lezeemali zokufunda elifana nemifundaze/Igandelelo labangani. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 9.10 - Umtloli wenovela le usiphethele yona ngendlela ebeyilindelekileko ngombana uKholiwe uphethe ngokuzibulala.  Leyo yinto elindeleke bona yenziwe mumuntu ophila nefihlo ngaphakathi kwakhe, ozibeka umlandu nozehlulela ngendlela emenza azizwe amumuntu ongakalungi njengokwenza kukaKholiwe epilwenakhe yoke.  - Umtloli wenovela le usiphethele yona ngendlela ebeyingakalindeleki, besilindele bona uKholiwe aphile ipilo emnandi ngombana ngemva kokutjhada kwakhe wabusiswa ngomlingani onethando, ngabentwana ababili, ngomsebenzi omuhle nangemali ebeyingakghona ukumthengela koke akutlhogako epilweni kunokobana azibulalele into eyenzeka kade epilwenakhe nesele yadlula. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (3) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 17 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshaya 9.11 Isiqunto esathathwa nguKholiwe sokungena emtjhadwenakhe anefihlo akusiso isiqunto esilungileko ngombana iqiniso nalivelako ligiriza umuzi, abantu nabathathanako kuqakathekile bona bavulelane iimfuba ukuze bazane ngokuzeleko khona bazakuphila ngokutjhaphuluka emtjhadwenabo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 18 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshaya ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UBUKGHWARI BOMLOMO (25 IMITLOMELO) UMBUZO 10: UBONAKELE – M Sikosana Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela 12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle . bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso kungezwakali. -Ilimi elisetjenzisweko 10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza umtlolo lo ungezwakali. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 19 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWYAYA UMBUZO 10 UBONAKELE – M Sikosana  Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude.  Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.  Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.  Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Isingeniso Izehlakalo zizenzeko ezibandakanya abalingisi nezikhamba zisenzeka ukuragisela phambili indaba yenovela ukuze kwakheke ummongondaba umtloli ahlose ukusethulela wona ngenovelakhe. Ummoya mazizo/yindlela abamukelilwazi abasuke bazizwa ngayo lokha nabafunda ngezehlakalo ezimunyethwe yinovela ethileko, kungaba mummoya wokuthaba nofana wokudana. Umlingisi oyikutani ngiloyo indaba edzimelele kuye, uba nomraro aqalana nawo bekaluke amaqhinga/amano wokurarulula umraro lowo. Enovelini le umlingisi oyikutani nguBonakele. Lapha sizokucoca ngommoya ozwakaliswa zizehlakalo zenovela yesihloko esithi; 'UBONAKELE' ezibandakanya umlingisi oyikutani, onguBonakele. Umzimba Abahlolwako bangahle baveze bebahlathulule kabanzi izehlakalo ezilandelako ezibandakanya umlingisi oyikutani: Izehlakalo ezibandakanya umlingisi oyikutani ezizwakalisa ummoya wokuthaba: - UBonakele umukelwa kwaMbuyiseli ngezandla ezimhlophe nezifuthumeleko, uhlala ngethabo bewuthoma nokuhluma emzimbeni. - UBonakele ufumana umsebenzi ekhuweni leplasi ebegade agelagela kilo ngemva kokubaleka kwaMbuyiseli nekuyinto eyamenza bona akghone ukufumana indawo yokuhlala, ukudla nezembatho simahla kanti nokubhadelwa bekabhadelwa kuhle. - UKiller uthatha isiqunto sokuyokurogela uBonakele bona eze azozibandula nabo bewumtjela nokobana nakangaraga kuhle azimisele angagcina sele afakwa esiqhemeni salabo ababhadelwako. - UBonakele ubambana nesokana le-Amerika, uDuke Hudson bewuyalihlula uba yikutani yephasi kezeendubulo. - Abantu beDaveyton nabalemuka bona uBonakele sele angomunye wabalwela unongorwana kezeendubulo khona eDaveyton, batjhugulula indlela ebegade bamthatha ngayo bathoma ukumhlonipha, bamemukela bebamthanda. - Ngemva kokuthumba iphaliswano lezeendubulo, uBonakele uhlangana nababelethi bakhe ngemva kwesikhathi eside bagcinana, balibalelana babuya baba mndeni owodwa njengaphambilini. Izehlakalo ezibandakanya umlingisi oyikutani ezizwakalisa ummoya wokudana: - UBonakele utjhiywa ngunina asese mncani; ukhula ngaphandle kwethando lakanina. - Nakufika uNaSilombo ngakwabo uBonakele akhange asaba nepilo ehle ngombana ufika ngokumtlhorisa; ngokumbetha nangokumthuka. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 20 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshaya - UBonakele ubikela uyise bona lokha nakangekho aye emsebenzini uNaSilombo umtlhorisa ngokumthuka nangokumbiza, ambethe nakadlala nabanye abentwana ngethemba lokobana uyise uzamvikela ekutlhorisweni ngumanakhe kodwana uyise akhange enze litho ukumvikela. - UBonakele uthi nakabuya esikolweni akhamba ayedwa; amehlwakhe azele iinyembezi bekakhuluma ngehliziyo ngendlela uNaSilombo sele amtlhorisa khulu ngayo uphetha ngokobana uzokukhamba aziphe inarha ayokufuna unina. - Ngaphambi kobana aziphe inarha uBonakele, ujama phezu kwedwala uqala uyise ebegade aya emsebenzini bewayokusithela amehlwakhe azala iinyembezi ezikhombisa indlela ihliziywakhe ibuhlungu ngayo njengombana azomtjhiya nje. - UBonakele nakafika ehlathini leBenoni uqalana neentjhijilo zokungafumani indawo ephephileko yokulala, ubulawa makhaza, indlala nokoma. - UBonakele ujeziselwa into angakayenzi nakazakubetjhwa ngubaba uMbuyiseli ngemva kobana abesana bakhona bamleyele amala wokobana ulahle amakonyana amabili ngebanga lokulala ekwaluseni. Isehlakalwesi senza ihliziywakhe ibe buhlungu khulu besimvusela namanceba amadala simkhumbuza bona vele akasuye umntwana wakwaMbuyiseli, uthatha isiqunto sokubaleka. - Nakafika eDaveyton usahlelwa nguNduku banoSponono; bayambetha bebamthathela nemadlana ebegade ayiphethe. - Abesanaba baragela phambili nokutlhorisa uBonakele ngokumlandelela esitetjhini seentimela ebegade athengisela kiso amahabhula bambetha kwaba newoma labesana elibasizako. - Ekugcineni uBonakele nakabuya ekuzibanduleni naboKiller ufumana ikoloyakhe ivutha amalangabu, uphelelwa mamandla khulu bewuyatjho nokobana intando yabantu beDaveyton sele yenzekile. Isiphetho: Nasiyelela ihlathululo engehla, singatjho bona umtloli uphumelele ukusebenzisa izehlakalo ezibandakanya umlingisi oyikutani nezivusa ummoya odanileko nothabileko. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25] UMBUZO 11: UBONAKELE – M SIKOSANA 11.1 ESiyabuswa. (1) 11.2 - Bobabili bebatlhoriswa nabasahlala eSiyabuswa. (1) - Bobabili bagcina bazipha inarha ngombana besele bangasakghoni ukubekezelela ubujamo ebegade baphila ngaphasi kwabo. (1) 11.3 Isizathu esenza bona uMahlangu akhambe kwakhe kukobana kwafika umnakwabo uSgwadi wamtjela bona abezimu bafuna akhambe ayokufuna umndenakhe ngombana uyatlhaga lapho ukhona ufuna ukubuya ekhaya. (2) 11.4 UBonakele wazithola angaphasi kobujamo obubudisi bokutlhoriswa ngumanakhe uNaSilombo nokwabangela bona angahlumi emzimbeni ngebanga lokungabi nepilo ehle ngakwabo. (2) 11.5 UThokozani wazizwa athukwe khulu bewagcina sele athethe isiqunto sokulandela iiyeleliso zakayise zokobana arhuluphele ifundwakhe alise izinto ezizomonela isikhathi. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 21 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshaya 11.6 UNaMndebele bekasebenza ukuhlwengisa emzini kaFoos banoJubi/Bekasebenza emakhwitjhini. (1) 11.7 Ngicabanga bona ubudlelwano bakaBonakele nabesana bakwaMbuyiseli bengekhe busaba buhle ngombana abesanaba bebazokuragela phambili nokumphilisa kabuhlungu ekhabo ngombana besele bangasamfuni begodu uBonakele naye bengeze asabathemba. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 11.8 B/zeHlalakuhle. (2) 11.9 Isenzo sakhesi simveza amlingisi oyimbangi ngombana ujama endleleni yomlingisi oyikutani yokobana akhule kuhle njengabanye abentwana okwenza bona uBonakele agcine sele azipha inarha. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 11.10 Isehlakalo esibufakazi bokobana umtloli usebenzise iqhinga lokuzikhulumela ukusihlathululela bona uBonakele umumuntu onjani sisehlakalo sokobana uBonakele azihlathulule kumtjhayeli wekoloyi ayikhwela eSiyabuswa bona yena unguBonakele Mahlangu bewatjho neembongo zakayise ezipheleleko/Isehlakalo esibufakazi bokobana umtloli usebenzise iqhinga lokuzikhulumela ukusihlathululela bona uBonakele umumuntu onjani sisehlakalo sokobana uBonakele azihlathulule bona yena ngokwakhe uyikutani ngalokho-ke uKiller angeze amhlule njengombana kuthiwa uyikutani kezeendubulo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 11.11 Ngicabanga bona isehlakalo esingathathwa njengesitlhori senovela le ngesokobana uBonakele alwe nombethi maguduva wange-Amerika uDuke Hudson bewahlangana nababelethi bakhe. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 11.12 Ummongondaba wenovela le uyakholweka ngombana nepilweni yamambala bakhona abentwana abatlhoriswako emakhabo bebagcine ngokubaleka bayokuhlala eendleleni/Abanye babentwana abahlala eendleleni nababuzwa abonobangela abenze bona bagcine bahlala eendleleni bayaveza ukobana babaleke ukutlhoriswa babantu abangasibabelethi babo beengazi emakhaya babona kungcono ukuyokuhlala eendleleni. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 11.13 Umtloli uphumelele ukusethulela isiphetho senovela le ngombana: - Umraro womlingisi oyikutani ugcine sele urarululekile. (1) - Ubatholile ababelethi bakhe, wabathatha babuyela ekhaya. (1) - Wafika ekhabo waqotha uNaSilombo njengokutjho kwakhe mhlazana aphuma ekhabo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 22 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO) UMBUZO 12: IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO – ET Mampokoro Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela iimpendulo 12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. Kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso kungezwakali. -Ilimi elisetjenzisweko 10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza umtlolo lo ungezwakali. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 23 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahalndlela wokutswaya UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 12 UMBUZO 12:  Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude.  Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.  Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.  Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Isingeniso Nasikhuluma ngokuziphatha sisuke sitjho indlela umuntu aphila ngayo, njengokuziphatha ngehlonipho nanyana ukungahloniphi, ukulalela nanyana ungalaleli lokha nawutjelwa into ethileko. Isifundo sisuke sitjho indlela ethileko yokunikela abantu ilwazi okungaba ngokutlola phasi nanyana ngokulalela lokho otjelwa khona, kuye ngokobana ufundani ngaleso sikhathi. Ekadeni umnqopho wokuthiywa kweenolwana kwakukufundisa abentwana ngakho koke lokho okubalwe ngehla ngombana kwakunganankolo njenganamhlanje. Nasitjheja enolwaneni ethi, 'UMABOMVANA NEPUNGUTJHA' sifumana umlingisi oyikutani kunguMabomvana kanti nasitjheja 'IIMBONGO ZAKARHOLIHLAHLA NELSON MANDELA' sifumana umlingisi oyikutani kunguRholihlahla Nelson Mandela. Umzimba Abahlolwako bangahle baveze bebahlathulule kabanzi izehlakalo ezilandelako ezibandakanya umlingisi oyikutani: Izehlakalo ezimayelana nokuziphatha kwakaMabomvana: - Umlingisi oyikutani onguMabomvana uvezwe amumuntu ongazange alalele lokho unina amtjela bona angakwenzi. - Uthi unina nakamthuma kwagogwakhe amnikele nemilayo yokobana angakhulumisi namunye umuntu azokuhlangana naye endleleni nokobana angagubululi ukudla akuphathele ugogwakhe kubonwe nanyana ngubani endleleni. - Ungena ihlathi asacabanga imiyalo ayalwe ngunina ngayo. Uthi asakhamba njalo angakatjheji ubona sele kunepungutjha eduze kwakhe. - Umlingisi oyikutani lo uhluleka ukuhlonipha imiyalo anikelwe yona ngunina. - Ipungutjha imvelela ngobuqobolwana obathambisa ihliziyo kaMabomvana azange asatjheja lokho akuyalwe ngunina. - Emva kwalokho uMabomvana utjhida esivumelwaneni asenze nonina ngokobana avulele ipungutjha ukudla akuphathele ugogwakhe ukuze ikubone. - Kuyavela bona indlela yokuziphatha kwakaMabomvana ayikhambisani nalokho unina amyale ngakho. - Ukghonile ukukhohliseka uMabomvana, nangathana bekamntwana olalelako noziphatha kuhle bekangekhe enza okuphambene nalokho akutjelwe ngunina. - Ukuziphatha kwakaMabomvana kwenza bona agcine sele alimazise ugogwakhe ngepungutjha. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 24 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshaya - Yafika yabawa ukuvulelwa kwangasuthi nguye uMabomvana kanti akusuye. IPungutjha yathi ibetha ugogo naye wazilamulela waphuma wabaleka wazala ihlathi. - Naye uthe nakafikako wazithela phezu kwepungutjha ezenze ugogwakhe, yambawa bona abeke ukudla khona izokudla kanti iyazi bona izombetha naye wazisindisa ngokubaleka azale ihlathi njengogogwakhe. Isifundo. - Isifundo esitholakala kilenolwana ngesokobana umuntu nakatjelwa nanyana ayalwa ngento ethileko kumele enze njengombana atjeliwe angatjhuguluki ngombana lokho kungamulethela amabhadi nofana ingozi. Izehlakalo ezimayelana nokuziphatha kwakaRholihlahla Nelson Mandela: - URholihlahla Nelson Mandela uvezwe ayingorho eyathi nayibotjhwako kwadana bekwakwata abantu abanengi benarha yeSewula Afrika. - Uthi nanyana sele avalelwe kodwana azange alise ukulwa nokuzwakalisa lokho akulwelako. - Ukulwa kwakhe kuthusa ngitjho nabadosi phambili, iimphathimandla zangalesosikhathi. - Ulwa avalelwe ngejele, bayamsusa lapho ebekavalelwe khona bayomvalela kelinye ijele kodwana akhenge alise ukulwa bebaphetha ngokumvulela. - URholihlahla Nelson Mandela ubekhamba iphasi loke afuna isizo elalizokutjhaphulula abantu abanzima ngaphasi koMbuso weBandlululo. - Ekugcineni kwakho koke ukulwa kwakhe alwela itjhaphuluko yabantu abanzima, yatholakala ikululeko, kwabelethwa uMbuso weNtando yeNengi. Isifundo. - Isifundo esitholakala kileziimbongo ngesokobana umuntu nakunento ayilwelako epilweni kufuze angatjhuguluki kiyo/kufuze ajame aqine kiyo ukuze afumane lokho akufunako nanyana kungaba budisi kangangani. Isiphetho. Nasiyelela ihlathululo engehla le singatjho bona umtlami wenolwana le nembongi yeembongo lezi baphumelele ukusebenzisa abalingisi laba ukusivezela iimfundo abazihlosileko. Enolwaneni sifundile bona ukungalaleli kungagcina kufaka wena notjhidelene nabo engozini kanti eembongweni ezingehla safunda bona nawumumuntu kufuze ungatjhuguluki entweni oyilwelako/Nawunento oyilwelako kufuze ulwe nanyana ubujamo bubudisi, ungalisi. [25] (Umfundi angahlathulula ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 25 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshaya UMBUZO 13 13.1 INJA NEFARIGI – CM Sangweni 13.1.1 Amaqanda. (1) 13.1.2 Inja beyisebenza khulu ilungisa indlwana ngombana kusehlobo izulu lingayithela nanyana kukunini bese imidlwana iyafa. (1) 13.1.3 Inolwana le ikhuluma ngokobana kweza njani bona izinja zithande ukweba amaqanda weenkukhu kangaka. (2) 13.1.4 - Inja yabalabala. (1) - Yaluma ifarigi yayidabula iindlebe/yaluma umsila wefarigi nabe ithi iyabaleka.  - Yakhamba yayokubawa amaqanda ekukhwini.  - Yathatha isiqunto sokobana angekhe isawathenga amaqanda, izoweba. (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (1) 13.1.5 Liqiniso ngombana ngathana inja yaziyela evikilini ngabe uzukayo azange alahleke, ngabe yakghona ukuthola amaqanda ebe iwafuna ngesikhathi ebeyiwafuna ngaso. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 13.1.6 Isenzo sefarigi sokuthukwa beyibhalelwe nakujama lokha inja nayiyibuza bona ilahlekelwe yini sisitjela bona iyisaba khulu inja le/ilitjhatjha. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 13.1.7 Ngicabanga bona umthiyi wenolwana le unqophe ukusidlulisela isifundo/ukusilemukisa bona iindlela ezingakhanjwa babantu abanengi esikhathini esinengi zinobungozi/Unqophe ukusifundisa ukobana singathandi ukurabhulela nasenza izinto ngombana singazithola silahlekelwa ngokukhulu epilweni. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 13.1.8 Ummoya ozwakaliswa sisehlakalo lesi mumoya wokudana ngombana ifarigi beyikhombisa ukuzisola khulu kodwana inja azange ibe nesirhawu kiyo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) 13.1.9 Ummongondaba wenolwana le uyakholweka ngombana nanamhlanje siyazibona izinja zeba bezidle amaqanda weenkukhu nanyana abolile/Iimfarigi zisabonakala zirhubharhubha ihlabathi kwangathi kunento eziyifunako elahlekileko begodu nazibona izinja ziyabaleka. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) KANYE Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 26 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshaya 13.2 IINANAZELO ZAKWAMASANGO – ET Mampokoro 13.2.1 Ivumelwano-phakathi. (1) 13.2.2 Irhwala. (1) 13.2.3 - Abantazana bakwaMasango bahle. (1) - Bomadamba ekwendeni kanti ekhaya babukhali. (1) 13.2.4 Indima ye-7 yeenanazelo ezingehla imumethe umqondo wokobana abantu bakwaMasango abasiwo amatjhatjha/bayakulwela okungekwabo bebakuthole nangabe besele bakuloba.  (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 13.2.5 Ngicabanga bona imida le isivezela abantu bakwaMasango kubabantu abanesibindi, abanetjhejo nabangazicabangeli bona babodwa/banobuntu. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 13.2.6 Imbongi iphumelele ukusebenzisa ilimi eenanazelweni ezingehla ngombana ikghonile ukuligwagwanisa/ukulinunga ngeenungo ezifana neenthombengqondo ukwenzela bona zakhe isithombe esikhanyako ngobunjalo babantu bakwaMasango. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) [25] IMITLOMELO YESIGABA B: 25 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 27 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMDLALO (25 IMITLOMELO) UMBUZO 14: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela 12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi kwamaphuzu 10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali. kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 28 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 14 IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni  Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude.  Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.  Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.  Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Isingeniso Nakukhulunywa ngesakhiwana somdlalo kusuke kukhulunywa ngendlela umdlalo ubumbeke ngayo kusukela esethulweni, esisuseni serarano, ekukhuleni kwendaba/kwetjharagano, esitlhorini/esiqongolweni, ekurhobheni kwendaba bekuyokufika esiphethweni sawo. Umdlali oyikutani mdlali indaba edzimelele kuye, wethulwa anomraro aqalene nawo bese umdlalo nawuraga uya phambili simthole aluka amano wokurarulula umraro lowo bekuyokufika esiphethweni sawo. Umdlali oyikutani emdlalweni lo nguMbulawa. Umzimba Abahlolwako bangahle baveze bebahlathulule kabanzi ngeengameko/izehlakalo ezilandelako ezibandakanya umdlali oyikutani kizo zoke izakhiwana zomdlalo lo: Isethulo. - Isethulo kufanele siveze isizinda sendawo nesesikhathi, igama lomdlali oyikutani nomraro aqalene nawo. - Esethulweni somdlalo lo sivezelwe umdlali oyikutani kunguMbulawa ngombana nguye oqalene nomraro wokukhutjhwa esikolweni kanti unesifiso sokufeza ibhudango lakhe lokuba mjameli wamalungelo wobuntu. Isisusa serarano. - Isisusa serarano siveza bona irarano elenzeka emdlalweni lisukelephi begodu libangelwe yini. Umdlali oyikutani kufanele abandakanyeke esisuseni serarano. - Emdlalweni lo isisusa serarano kuthoma ukusebenza kwakaMbulawa eplasini lakaVenter ngombana ufika ulwela amalungelo wobuntu weensebenzi zeplasineli. Ukukhula kwetjharagano/kwendaba. - Ekukhuleni kwetjharagano kulindelekele bona kuvele ukuhlangahlangana nokulwa kwabadlali, baphambane ngemibono nangezenzo, barhitjhane ngamagama bebaphethe ngokubambana ngezandla. - Emdlalweni lo umtloli usivezele itjharagano lisenzeka lokha uMbulawa nezinye iinsebenzi zinghonghoyila ngesikhathi sedina, ukufika lada kweposo nokutjhayisa lada nalokha nazinghale umsebenzi zilwisana nokuqothwa komndeni wakwaMasuku eplasini. Isitlhori/Isiqongolo. - Esitlhorini kulapha indaba evane seyifike ezingeni eliphezulu khulu, lapho umdlali oyikutani sele aphelelwa khona mamano wokurarulula umraro akiwo, nabafundi bendaba bebacabange bona ikutani sele ibhalelwa. Ngokungakalindeleki ubujamo butjhuguluke bese ikutani ikghone ukusizeka/ukurarulula umrarwayo. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 29 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya - Isitlhori emdlalweni lo sivela lokha uMbulawa nakufanele adunyuzwe nezinye iimbotjhwa zebandlululo. Ubonakale kwanga sele aphelelwe mamano wokuzisindisa, khonapho ngokungakalindeleki ubujamo ebekakibo bamvumela bona aziphosele ngemgodini ebekufanele ube lithuna lakhe, wasinda njalo-ke. Ukurhobha kwendaba. - Ukurhobha kwendaba kubunjwa zizehlakalo ezisusa indaba esiqongolweni ziyehlisele esiphethweni sayo. Kuvame ukuba zizehlakalo ezithuthukisela imiraro eqalene nomdlali oyikutani eensombululweni zayo/Kuvame ukuba zizehlakalo ezitjhideza umdlali oyikutani eensombululweni zemiraro ebekaqalene nayo. - Ukurhobha kwendaba emdlalweni lo kuvela lokha uMbulawa nakabalekela eBotswana bekadlulela e-Angola nekukulapho afeza khona ibhudango lakhe lokuba mjameli wamalungelo wobuntu. - Esinye isehlakalo esarhobhisa indaba kubanjwa kwamaBhuru aziimpurelani agade alwisana nokubanjwa kwamakhetho wokuyokukhetha uMbuso weNtando yeNengi. Isiphetho. - Isiphetho kungaba ngesilindelekileko nofana kube ngesingakalindeleki/isiphetho- phekghu. - Umdlalo lo umtloli usiphethele wona ngendlela elindelekileko. - UMbulawa bekalwela bona abantu batjhaphuluke kusuka esingenisweni nekukhuleni kwendaba. Kwathi esiphethweni umtloli wasivezela bona ibandlululo seliphelile nebhudango lakaMbulawa sele lifezekile. - Singatjho bona isiphetho somdlalo lo siphetho esinebohlololo ngombana umtloli ngemva kokuphetheka kwawo uragele phambili wasitjela bonyana umdlali onguMbulawa waragela phambili nendaba yokufuna ababelethi bakhe. Isiphetho Nasiyelela ihlathululo engehla, singatjho bona umtloli uphumelele ukusivezela uMbulawa njengomdlali oyikutani ngaphasi kwayo yoke imileyo yesakhiwana somdlalo lo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25] UMBUZO 15: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni 15.1 15.1.1 Ukutjhisa kwelanga. (1) 15.1.2 Kulalelwe umrhatjho/Kubanjwe amakhetho wentando yenengi/ Kunekoloyi. (1) 15.2 UTjhili wazizwa angakathabi nakancani ngombana bekacabanga bona uVenter bekazombhadela imali amkoloda yona njengoba alimelele eplasini lakhe kanti bekazomtjela bona angekhe kusakghonakala bona ahlale simahla eplasini. (2) 15.3 - Wabanga umguruguru. (1) - Waba mdosiphambili weensebenzi ezibabantu abatjha.  - Walwela amalungelo wobuntu ngokusikimela iinghonghoyilo zeensebenzi. - Wahlongoza bona kunghalwe umsebenzi kuyokuhlalwa bufukama kwaMasuku. (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (1) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 30 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 15.4 - Eplasini izakhamuzi zakhona bezihlala ngaphasi kwegandelelo kanti esabelweni bezihlala ngokutjhaphuluka. (1) - Eplasini abantu ebebahlala khona bebangakavunyelwa ukuba nefuyo kodwana esabelweni omunye nomunye umuntu uvumelekile bona angafuya. (1) - Eplasini bebangayithengi ipuphu kodwana esabelweni bebazithengela. (1) - Eplasini ukulahlwa kweenzibi bekungabhadelwa kodwana esabelweni kuyabhadelelwa. (1) 15.5 Isehlakalo esingasithatha njengesisusa serarano ngesokuthoma ukusebenza kwakaMbulawa eplasini lakaVenter ngombana ufike walwisana nendlela uMathumbu aphatha ngayo iinsebenzi zakhe nekuyinto eyabanga umguruguru eplasinapha. (Umfundi angiyibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 15.6 - UTjhili bekangathola isibonelelo semali yokukhubazeka njengombana walimala eplasini lakaVenter. (1) - Umndeni wakaTjhili bewungathola indlu yokuhlala ye-RDP. (Nezinye immpendulo ezinembako zizakwamukelwa.) (1) 15.7 Isenzo sakaVenter sokufuna ukuqotha umndeni wakwaMasuku eplasini sisitjela bona uVenter mumuntu onganazwelo nobuntu eensebenzi zakhe kungebangelo bekangenza nanyana yini ayifunako phezu kwazo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 15.8 Ngicabanga bona umtloli ngalokhu bekalinga ukusethulela umlayezo wokobana nawumumuntu kufanele ulwele ukufeza amabhudango wakho nanyana ubujamo bungaba budisi kangangani. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 15.9 - Liqiniso ngombana umndenakhe wahlala eplasini isikhatjhana kunokobana uqothwe njengoba kwakusifiso sakaVenter. - Akusilo iqiniso ngombana umndenakhe wabe unganakho ukuthula ngebanga lomguruguru uMbulawa ebekawenza eplasini lakaVenter. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 15.10 - Isenzo sakaMbulawa lesi siyakholweka ngombana imigodi ebebazembela yona beyingatjhingi ukuyaphi begodu amapholisa abekabadumuza bewadakiwe okwenza bona kube budisi bona babone bonyana akakadunyuzwa. - Isenzo sakaMbulawa lesi asikholweki ngombana amapholisa woMbuso weBandlululo bekafuna ukubona uMbulawa afile njeke akukholwakali bona bangadumuza ezinye iimbotjhwa balise uMbulawa ekubeni bekufanele bathome ngaye/bekuphunyelwe yena. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 31 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 15.11 Umtloli usebenzise umdlali onguTjhili ukuphumelelisa ummongondaba ngokobana asivezele yena amumuntu onzima othobela ukugandelelwa mumuntu omhlophe nosahlala eplasini lekhuwa elinebandlululo ukuze kuvele bona umdlalo lo ukhuluma ngebandlululo langokombala negandelelo abantu abanzima egade baphila ngaphasi kwalo enarheni le. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele ukusetjenziswa kwakaTjhili ukuphumelelisa ummongondaba womdlalo lo.) (Tjheja: umtlomelo owodwa ngewesimilo somdlali onguTjhili, wesibili ngewobujamo aphila ngaphasi kwabo bese wesithathu ngewommongondaba womdlalo lo.) (3) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 32 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMDLALO (25 IMITLOMELO) UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela 12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi kwamaphuzu 10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali. kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 33 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 16 UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni  Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude.  Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.  Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.  Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Isingeniso Nakukhulunywa ngesakhiwana somdlalo kusuke kukhulunywa ngendlela umdlalo ubumbeke ngayo kusukela esethulweni, esisuseni serarano, ekukhuleni kwendaba/kwetjharagano, esitlhorini/esiqongolweni, ekurhobheni kwendaba bekuyokufika esiphethweni sawo. Umdlali oyikutani mdlali indaba edzimelele kuye, wethulwa anomraro aqalene nawo bese umdlalo nawuraga uya phambili simthole aluka amano wokurarulula umraro lowo bekuyokufika esiphethweni sawo. Umdlali oyikutani emdlalweni lo nguNzunza. Umzimba Abahlolwako bangahle baveze bebahlathulule kabanzi ngeengameko/izehlakalo ezilandelako ezibandakanya umdlali oyikutani kizo zoke izakhiwana zomdlalo lo: Isethulo. - Isethulo kufanele siveze isizinda sendawo nesesikhathi, igama lomdlali oyikutani nomraro aqalene nawo. - Esethulweni somdlalo lo sivezelwe umdlali oyikutani kunguNzunza ngombana nguye oqalene nomraro wokobana angeze afumane ubukhosi ngombana angasilo izibulo lekosi uMusi. Isisusa serarano. - Isisusa serarano siveza bona irarano elenzeka emdlalweni lisukelephi begodu libangelwe yini. Umdlali oyikutani kufanele abandakanyeke esisuseni serarano. - Emdlalweni lo umtloli usivezele isisusa serarano kuligadango elathathwa nguNzunza lokugalaja uManala ubukhosi bakhe. - UNzunza ukhambela uManala ngaphambili umthathela unamrhali ekosini uMusi ngokusizwa ngunina uNanasi. Ngokwenza njalo uNzunza bekarhuga uManala nekukulapho kwasuka khona umbango wobukhosi hlangana nabo. Ukukhula kwetjharagano/kwendaba. - Ekukhuleni kwetjharagano kulindelekele bona kuvele ukuhlangahlangana nokulwa kwabadlali, baphambane ngemibono nangezenzo, barhitjhane ngamagama bebaphethe ngokubambana ngezandla. - Emdlalweni lo itjharagano lenzeka lokha uManala nakabutha ibutho lakhe ahloma ayokufuna uNzunza. - Amabambela kaNcagu aragela phambili nokuhlasela amaNzunza bekwafika lapho ubukhosi bubuyela khona kuNcagu, indodana kaManala. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 34 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya Isitlhori/Isiqongolo. - Esitlhorini kulapha indaba evane seyifike ezingeni eliphezulu khulu, lapho umdlali oyikutani sele aphelelwa khona mamano wokurarulula umraro akiwo, nabafundi bendaba bebacabange bona ikutani sele ibhalelwa. Ngokungakalindeleki ubujamo butjhuguluke bese ikutani ikghone ukusizeka/ukurarulula umrarwayo. - Isitlhori emdlalweni lo sivela lokha uNzunza nedlanzana labantu besitjhaba sakhe bararwe kuyama umlambokazi iBhalule lokha nababalekela aManala bona angababulali. - Kwabonakala kwanga sele aphelelwe mamano uNzunza, khonapho ngokungakalindeleki kwafika uSongubo wabawa uNangubokazi bona asize uNzunza nesitjhaba sakhe bangabulawa Manala, indaba yakghona ukuragela phambili kunokobana iphelele khonapho. Ukurhobha kwendaba. - Ukurhobha kwendaba kubunjwa zizehlakalo ezisusa indaba esiqongolweni ziyehlisele esiphethweni sayo. Kuvame ukuba zizehlakalo ezithuthukisela imiraro eqalene nomdlali oyikutani eensombululweni zayo/Kuvame ukuba zizehlakalo ezitjhideza umdlali oyikutani eensombululweni zemiraro aqalene nayo. - Emdlalweni lo umtloli akakaphumeleli ukusivezela irhobhondaba ngombana indaba le nayisuka esitlhorini sayo yehlela esiphethweni. Azikho izehlakalo ezitjhideza umdlali oyikutani eensombululweni zemiraro aqalene nayo. Isiphetho. - Isiphetho kungaba ngesilindelekileko nofana kube ngesingakalindeleki/isiphetho- phekghu. - Umdlalo lo umtloli usiphethele wona ngendlela engakalindeleki. - Esiphethweni besilindele bona uNcagu athathe ubukhosi bakayise uManala kuNzunza abe ambulale ngombana wabuthatha ngobugirikitjani ekuthomeni kodwana lokho azange kwenzeke. - Ikosi uNcagu yamukela uMthise kaTjhangutjhangu bona abe yindlovukazi yayo nekwaba litshwayo lokobana iyamlibalela uNzunza. - Singatjho bona isiphetho somdlalo lo siphetho esinebohlololo ngombana umtloli ngemva kokuphetheka kwawo uragele phambili wasitjela bonyana abentwana bekosi uMusi baphadlhalalela kiziphi iindawo nekuyinto etja engathintani nommongondaba womdlalo lo. Isiphetho. Nasiyelela ihlathululo engehla, singatjho bona umtloli uphumelele ukusivezela uNzunza njengomdlali oyikutani ngaphasi kwayo yoke imileyo yesakhiwana somdlalo lo. [25] (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). UMBUZO 17: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM MNGUNI 17.1 Kutjhisa ilanga/Ilanga likhupha unomdakana emgodini. (1) 17.2 - Mkhonto. (1) - Iinsutja. (1) 17.3 Ihloso yakaTjhaba banoMbangwa yokuza ekosini uManala kuzokuluma ingwenyama indlebe ngabakubonileko nabakhamba bazuma. (1) 17.4 Isizathu kukobana uNzunza akabaleki nehlangothi elinye lesitjhaba kwaphela kodwana uphethe nonamrhali obukhosi besitjhaba samaNdebele. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 35 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 17.5 17.5.1 UNanasi udlale indima ngokobana akhuthaze uNzunza bona afune ubukhosi, ukusuka lapho wamupha namano wokobana angamgalaja njani uyise unamrhali begodu lokho ngikho okwabanga umbango emdlalweni lo. (2) 17.5.2 UNgendu udlale indima ngokobana atjele uNanasi bona ikosi ithe uManala azomthatha njani unamrhali begodu lokho kwenza bona kube lula bona uNanasi abe namano awatjela uNzunza. (2) 17.6 Isisusa serarano emdlalweni lo kwaba kuthathwa kwakanamrhali ngobugirikitjani/Kukobana uNzunza athathe unamrhali obekafanele aye kuManala ngobugirikitjani ngombana isenzo lesi ngiso esasusa ukurarana phakathi kwakaManala noNzunza. (2) 17.7 Isenzo sakaManala lesi simveza ayikosi enobudlelwano obuhle nesitjhaba sayo/simveza ayikosi ekwaziko ukuthaba nokubuka ubuhle obenziwa ngabanye abantu. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 17.8 Liqiniso ngombana kukulumo-pendulwano engehla le sizwa ikosi uManala ibiza amabutho ekhuluma nawo la ngesitjhaba sakayise uMusi kanti uMusi naye bekabiza isitjhaba asibusako ngokobana sitjhaba sakayise uMafana. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 17.9 Ngicabanga bona umtloli bekanqophe ukobana athi nanyana atjelwa bona azokuthatha unamrhali angasikimeli phezulu kodwana alibale ngobuzimba khona uNzunza azakuthola ithuba elihle lokobana amthathele unamrhali bese umdlalo lo uthuthuke uyokufika lapha umtloli ahlose bona ufike khona. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 17.10 - Unobangela kwaba kukobana uManala bekaphethe itjhwalo lokuzuma. (1) - UManala gade anelwazi ngehlangothini lokuzuma, lokho kwamenza waba namaqhinga amahle wokulwa. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) 17.11 - Ngiyazwelana nomdlali onguNzunza ngombana ukuhlala abaleka kwakhokhu kutjho khona bona akanawo amandla wokuqalana nobukhali bakaManala/kutjho bona nebusuku akasalali uhlala agadile. - Angizwelani nomdlali onguNzunza ngombana uyazi bona unamrhali amthethe ngobugirikitjani lo akusuye wakhe/Angizwelani nomdlali onguNzunza ngombana uhlukanisa isitjhaba samaNdebele ngobulelesi bakhobu. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 17.12 Umtloli womdlalo lo usiphethele wona ngendlela ebeyingakalindeleki ngombana besilindele bona uNcagu athathe unamrhali kuNzunza  kodwana simfumana amukela uMthise kaTjhangutjhagu bona kube yindlovukazi yakhe bewakhohlwa ngonamrhali osele abangwe isikhathi eside kangaka/Umtloli womdlalo lo usiphethele wona ngendlela ebeyingakalindeleki ngombana besilindele ukubona bona umbango ohlangana nesitjhaba sakaNzunza nesakaManala uyokuphetha ngani kodwana ngemva kwalokhu umtloli uragele phambili wasivezela nokobana amanye amadodana kaMusi aphadlhalalelaphi nekuyinto engasimayelana nombango kaNzunza noManala. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (3) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 36 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMDLALO (25 IMITLOMELO) UMBUZO 18: IFINDO – Sovumani Kazimkhona Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela 12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi kwamaphuzu 10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali. kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 37 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 18 IFINDO – Sovumani Kazimkhona  Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude.  Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.  Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.  Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Isingeniso Nakukhulunywa ngesakhiwana somdlalo kusuke kukhulunywa ngendlela umdlalo ubumbeke ngayo kusukela esethulweni, esisuseni serarano, ekukhuleni kwendaba/ kwetjharagano, esitlhorini/esiqongolweni, ekurhobheni kwendaba bekuyokufika esiphethweni sawo. Umdlali oyikutani mdlali indaba edzimelele kuye, wethulwa anomraro aqalene nawo bese umdlalo nawuraga uya phambili simthole aluka amano wokurarulula umraro lowo bekuyokufika esiphethweni sawo. Umdlali oyikutani emdlalweni lo nguBalise. Umzimba Abahlolwako bangahle baveze bebahlathulule kabanzi ngeengameko/izehlakalo ezilandelako ezibandakanya umdlali oyikutani kizo zoke izakhiwana zomdlalo lo: Isethulo. - Isethulo kufanele siveze isizinda sendawo nesesikhathi, igama lomdlali oyikutani nomraro aqalene nawo. - Esethulweni somdlalo lo sivezelwe umdlali oyikutani kunguBalise ngombana aqalene nomraro wokungafumani umntwana banomkakhe uLungile. Isisusa serarano. - Isisusa serarano siveza bona irarano elenzeka emdlalweni lisukelephi begodu libangelwe yini. Ikutani kufanele ivele esisuseni serarano. - Emdlalweni lo umtloli usivezele isisusa serarano kusisenzo sakaBalise sokuhlongoza kumkakhe, uLungile bona bakhe baye nebantwini ababonako bayokulinga ukufumana isisombululo somraro wabo wokungafumani umntwana. - Lokhu kwenza uBalise banoLungile batjhayisane ngemibono, balwe kufika lapha bangasaphani khona umlomo. Ukukhula kwetjharagano/kwendaba. - Ekukhuleni kwetjharagano kulindelekele bona kuvele ukuhlangahlangana nokulwa kwabadlali, baphambane ngemibono nangezenzo, barhitjhane ngamagama bebaphethe ngokubambana ngezandla. - Emdlalweni lo umtloli usivezele itjharagano lenzeka lokha uBalise nakabuza uLungile bona baya nini eMphorofidini uThombeni. ULungile wasilingeka khulu nakezwa nokobana umbono wokuya eMphorofidini uThombeni uze nomkhozi kaBalise; uHleziphi, barhitjhana ngamagama kwaba yipi ekulu. - Elinye livela nalokha uLungile nakatjela unina bona uBalise ufuna baye ebantwini ababonako. UNaMalemane usilingeka khulu bewufakela nomntwanakhe ummoya wokobana angavumeli uBalise amuse ebantwini ababonako. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 38 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya - Nalokha uNaMalemane nakafika kwaBalise afumana itiye yesondo ngesiqandisini urhitjhana noLungile ngamagama bewuphetha ngokuyiphalaza. - Itjharagano elinye elibandakanya ikutani livela lokha uBalise nakalwisa uLungile amsola ngokobana uvumela unina bona akghuthule itiye yesondo ebegade bayisela. Barhitjhana ngamagama uLungile uphetha sele alila. Isitlhori/Isiqongolo. - Esitlhorini kulapha indaba evane seyifike ezingeni eliphezulu khulu, lapho umdlali oyikutani sele aphelelwa mamano wokurarulula umraro akiwo, nabafundi bendaba bebacabange bona ikutani sele ibhalelwa. Ngokungakalindeleki ubujamo butjhuguluke bese ikutani ikghone ukusizeka/ukurarulula umrarwayo. - Isitlhori somdlalo lo sivela lokha uMnguni nakathatha uBalise banoLungile abasa enyangeni uMabhebheja ngehloso yokubasiza ngomraro abaqalene nawo. - Ngemva kobana uMabhebheja abahlahlubile kuvela bona umraro kaBalise banoLungile wokobana bangatholi umntwana ubangelwa kukobana ugogo obeletha uyise kaLungile ubabophele ifindo ngombana uLungile lo akakenzi isiko lokuthomba. - UMabhebheja uyaveza nokobana ukuze umraro lo uraruluke, kutlhogeka bona uMnguni ayokuthombisa uLungile akwazi ukuthatha igama lakagogwakhe lobuntazana. Isiphetho. - Isiphetho kungaba ngesilindelekileko nofana kube ngesingakalindeleki/isiphetho- phekghu. - Umdlalo lo umtloli usiphethele wona ngendlela etjhiya abafundi bawo nombuzo wokobana uLungile ugcine athonjisiwe njengokutjho kwakaMabhebheja nokobana kuvele bona ngemva kokuthonjiswa kwakhe umrarwabo wokutlhoga umntwana wararululeka na? Isiphetho. Nasiyelela ihlathululo engehla, singatjho bona umtloli uphumelele ukusivezela uBalise njengomdlali oyikutani ngaphasi kwayo yoke imileyo yesakhiwana somdlalo lo. [25] (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). UMBUZO 19: IFINDO – SOVUMANI KAZIMKHONA 19.1 - Isithabathaba somuzi. (1) - Ifenitjhara kanokutjho. (1) - Iimodere ezibizako. (1) 19.2 Baneminyaka emihlanu. (1) 19.3 Umdlalo lo ukhuluma ngabatjhadikazi ababili, uBalise banoLungile, abanakho koke okungathengwa ngemali epilweni kodwana banomraro wokungafumani umntwana. (2) 19.4 Okuhlukileko phakathi kwakaLungile noNobukhazi kukobana uLungile ufundile bewuneziqu kanti uNobukhazi akanazo iziqu. (2) 19.5 UHleziphi uzikhakhazisa khulu ngesondo lekhabo bona liyapholisa, lokhu sikubona lokha nakatjela abalingani bakhe ngokomsebenzi bona ngendlela lipholisa ngayo, likhupha amafufunyani asemuntwini umuntu asale aphile tswe! (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 39 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 19.6 Ngicabanga bona ikulumo le isitjela bona uMnguni umumuntu onehlonipho nongathatheli abanye abantu phasi/Isitjela bona uMnguni umumuntu osalandela indlela izinto ezenziwa ngayo ngesintu nanyana amzwalana nje. (2) (Umfundi angayibeka ngeyakhe undlela ezwakalako.) 19.7 Lirarano langaphandle elihlangana nabadlali ngombana uLungile noBalise barhitjhana ngamagama babanga indaba yokuyokubona uMphorofidi uThombeni; uLungile bewagcina amtjela bona yena akayi lapho ngombana ukholelwa kuZimu ingasi ebaphorofidini. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 19.8 Umtloli bekalinga ukusivezela bona abantu bomdlalo lo baphila esikhathini sanje lapho abomma banikelwa khona amathuba alingana newabobaba kezokuphatha amarhwebo athileko. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 19.9 - Liqiniso ngombana pheze kizo zoke iinkundla zomdlalo lo uLungile uvezwe amdlali olungileko ngokulalela iiyeleliso zababelethi bakhe bona kufanele enzeni ukuze aphumelele epilweni. - Akusilo iqiniso ngombana izenzo zakhe zokungafuni ukulalela indoda yakwakhe nayiphakamisa ukobana baye ebantwini ababonako zimveza amumuntu ongakalungi. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 19.10 Isehlakalo esingasithatha njengesitlhori somdlalo lo ngesokobana sibone uMnguni, uBalise banoLungile basenyangeni kwaMabhebheja eSphago batjelwa bona uLungile kufanele ayokuthomba ukuze kurarululeke umraro ebaqalene nawo wokungatholi umntwana. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 19.11 Amaphuzu angenzasi la aveza ikulumo kayedwana eyenziwa nguMnguni nezwakalisa ummoya wokudana: - UMnguni udaniswa kukobana uNobukhazi uyamazela. (1) - Wazizwa adana nakacabanga bona uNaMalemane uzokuhlangana ihloko nakungenzeka uNobukhazi amtjele bona yena ukhamba inyanga njengokumthusela kwakhe. (1) - Wazizwa adana khulu nakacabanga bona uyomthomaphi uLungile amtjele bona kufanele aye kibosiyazi njengombana umkhulise ngefundiso yokuthi uZimu mthomi bemphelelisi wezinto zoke. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) 19.12 - Kusisenzo esilungileko sokuba nabentwana abane/abanengi nabentazana abahlukileko njengobujamo obubambe uMvimbi kodwana kufumaniseke bona ukatelelwe bujamo obungaphezu kwamandlakho. - Kusisenzo esingakalungi sokuba nabentwana abane/abanengi nabentazana abahlukileko ngombana lokho kuzokwenza abentwabakho bakhulele ngaphasi kobujamo obungakanzinzi/Umuntu onabentwana abanengi nabentazana abahlukileko angazithola anamagulo bekasulele nabalingani athandana nabo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) [25] IMITLOMELO YESIGABA C: 25 INANI LOKE: 80 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 40 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya I-ANEKSTJHA Isitjengiso sokwabiwa kwamaphuzu wokumunyethweko wombuzo wesi-6, 8 newe-10. Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 (14-15) Ukuvezwa kwezehlakalo Ukuhlathululwa kwesihloko: Ukuvezwa kwezehlakalo ezithabisako nezidanisako Ukungenelela kwesihloko ezithabisako nezidanisako ngendlela ezilandelana ngayo nokuzwisisa itheksthi. nokuveza ummoya ozwakaliswa encwadini nekukhombisa bonyana sisehlakalo ngasinye. zizabe zihlangahlangene eendimeni zakhe. Tjheja: 15 IMITLOMELO Nofana kilomtlolo ummoya usuke ungakavezwa. (12-13) Ukuvezwa kwezehlakalo eziyamele ngehlangothini elilodwa ngobunengi bese elinye ihlangothi lavezwa kancani. Ummoya ozwakaliswa zizehlakalo uvezwe/urhunyezwe ekugcineni kodwana wabamba zoke izehlakalo ezibalweko. Kanye Ukuvezwa kwezehlakalo zehlangothi elilodwa nommoya ozwakaliswa zizehlakalo lezo. Tjheja: kusuke kunelinye ihlangothi elingakavezwa. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

Study this subject

More from Grade 12 isiNdebele HL

View all