Downloaded from hlayiso.com
NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
IGREYIDI 12
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)
IPHEPHA LESIBILI (P2)
NOVEMBA 2023
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA
IMITLOMELO: 80
Umhlahlandlela wokutshwaya lo unamakhasi ama-44.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
You're offline
Skip to contentQuestion paper 





View all



IsiNdebele HL P2 Nov 2023 MG_hlayiso.com_.pdf
Isindebele Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2023 · isindebele. Question paper, 44 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Isindebele Hl
- Grade
- Grade 12
- Language
- Isindebele
- Document type
- Question paper
- Year
- 2023
- Exam period
- NSC November Exam
- Paper
- 2
- Pages
- 44
- File size
- 1.3 MB
Loading document…
Loading document…
1 of 44
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 2 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
Umhlahlandlela wokutshwaya
1. Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko
tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akakafaneli aphendule
umbuzo omude nomfitjhani ngencwadi eyodwa.)
2. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi-4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo
eziboniweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela.
3. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide
ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani
newokuthoma omude bese ulisa elandelako. (Nangabe umfundi uphendule
imibuzo yomi-4 tshwaya umbuzo wokuthoma ngaphasi kwesigaba ngasinye).
4. Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo
elindelekileko bese yesibili kungelindelekileko tshwaya yokuthoma yesibili
ungayitjheja (Ungayitshwaya).
5. Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni
lemibuzo, tshwaya ngendlela umhlahlandlela wokutshwaya ononjorwe ngayo.
6. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula
elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama
emutjhweni/emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise.
7. Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide)
Nangabe inani lamagama asetjenzisiweko e-eseyini mancani, ungamjezisi
umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide
khulu tshwaya kufikela enanini elibekiweko lamagama. (Tjheja: sebenzisa
igridi yokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela).
8. Imibuzo emifitjhani
Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule
ipendulwakhe akangajeziswa.
9. YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono,
liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi, mbono
omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle nofana sisenzo
esimbi azinikelwa umtlomelo kodwana kutlonyeliswa isekelo kwaphela
(IMITLOMELO YOKE NGEYOKUSEKELA).
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 3 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA A: IINKONDLO
UMBUZO 1: 'KWAMAMBALA BUYATHUTHUDLHA' – TN MAHAMBA
Isingeniso
Ummoya wekondlo mazizo imbongi esuke ikiwo lokha nayirhaya ikondlo. Ikhethomagama
magama anqophileko akhethwa yimbongi ngokuyelela nangokunemba entweni esuke
ikhuluma ngayo. Ekondlweni le imbongi izwakalisa ummoya wokudana. Imbongi idaniswa
kubona inengi labantu libulawa bulwele bentumbantonga nanyana sele ilwazi lokobana
ubulwelobu buyingozi kangangani lisatjalaliswe inarha yoke nje, kungasenamuntu ongaziko
ngobukhali babo. Imbongi ikhethe amagama alandelako ukuveza tjhatjhalazi ummoya lo:
Umzimba
- Uyathuthudlha, ungumabhubhisa, > Imbongi izwakala idanile nayiveza indlela
intumbantonga ibulala ngesihlungu ngayo.
- Awukokod' emntwini, > Imbongi izwakala idanile nayiveza bona intumbantonga ayibawi
imvumo yokungena emntwini nayifuna ukumgulisa, ivele imbambe imgulise ngaphandle
kokuzaza.
- Ungena esitlhagini, injinga uyilise na? > Imbongi izwakala idana nayilemuka bona
intumbantonga iphatha woke umuntu; abantu abatlhagako nabanemali.
- Uthanda abaziphatha makghwakghwa, Uthanda abangazitjhejiko, > Imbongi izwakalisa
ukudana nayiveza bona ubulwelobu bubamba lula khulu abantu abaziphatha budlabha.
- Uthanda abosongazivikeli, Nabonongazivikeli. > Imbongi izwakala itlhuwa nayiveza bona
abantu abangazivikeliko nabaya emsemeni ubulwelobu buthanda bona khulu.
- Khulukhulu ilutjha, > Imbongi itlhuwa khulu nayiveza bona ilutjha ngilo elisengozini
yokubanjwa bulwelobu ngombana alizitjheji begodu alizivikeli naliya emsemeni.
- Elifumbethe ikusasa langomuso, Elibarholi bangomuso. > Imbongi itlhuwiswa kukobana
ubulwelobu bubamba ilutjha ekungilo elibadosiphambili bangomuso/abantu ekuthenjelwe
kibo bona bazakubusa inarha yekhethu le kuhle bebasombulule imiraro yalo.
- Nakukuyeleliswa ngawe, Awa, nelizwi selatjha, Kwaphela ukuzwa do! > Imbongi idaniswa
nakukobana abantu bayeleliswa ngobungozi bobulwelobu kodwana bakhetha ukungezwa
nokungalaleli bese baragele phambili ngokubeka iimpilo zabo engozini.
- Bazokuzwa mhlana kutheni? > Imbongi idaniswa kukobana abantu abezwa/abalemuki
bona intumbantonga iyabulala manje iyazibuza bona bayokuzwa nini/bayokulemuka nini
bona intumbantonga iyingozi.
- Awukajami uyabhubhisa, > Imbongi izizwa itlhuwa nayiveza bona intumbantonga iragela
phambili nokubulala abantu njengombana bangafuni ukuthathela ubukhali bayo ehloko nje.
- Awubuzi emntwini. > Imbongi izwakala idana nayilemuka bona intumbantonga nayifuna
ukubulala umuntu ayibawi imvumo kuye, ivele imbulale ngaphandle kokuzaza nokuriyada.
- Kubhala nanyana sebabona, Babona isitjhaba siphela...Ukuyelela do! > Imbongi izwakala
idanile, idaniswe kukobana abantu nanyana babona bona ubulwelobu buyababulala
kodwana abafuni ukuzivikela.
- Uhlale umhlalela wasafuthi, Uphume nomphefumulo. > Imbongi izwakala itlhuwa khulu
nayisihlathululela bona intumbantonga nayingene emzimbeni womuntu ayisalapheki,
iphuma mhlana umuntu loyo abhubhako.
Isiphetho
Nasiyelela ihlathululo engehla le singatjho bona imbongi iphumelele ukukhetha amagama
afaneleko ukuzwakalisa kuhle ummoya odanileko nasivezela tjhatjhalazi indlela intumbantonga
iyingozi ngayo ebantwini kodwana bona baragela phambili nokungazitjheji.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) [10]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 4 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMBUZO OMUDE WEKONDLO (10 IMITLOMELO)
UMBUZO 1: KWAMAMBALA BUYATHUTHUDLHA – TN Mahamba
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO 5–6 4 3 2 0–1
-Umfundi uhlathulule isihloko -Umfundi utjengise -lsihloko usizwisise -Isihloko akakasizwisisi -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwekondlo: ngokungeneleleko begodu ukuzwisisa isihloko. bewasihlathulula ngendlela kuhle. azizwakali begodu
Ukungenelela kokunikelwa
uwathinte woke amaphuzu ephakathi. Imininingwana -Ubuyelele amaphuzu azikanamatheli esihlokweni
kwamaphuzu azwakalako,
ukusekela kanye nelwazi amayelana nekondlo. -limpendulo pheze ayikavezwa yoke. kezinye iindawo uveze esinikelweko, kubudisi
lekondlo. ziyakhambelana nesihloko. namaphuzu angafunekiko. ukuzilandela ngombana
-Uphendule ngendlela ehle -Amaphuzu amanengi -Akakatloli amaphuzu azikhambelani nombuzo.
6 IMITLOMELO khulu. Kunamaphuzu -lmibono esekelweko ikhona asekela imibono azwakalako/Amaphuzu -Uhlulekile ukunikela
amanengi asekelwe kodwana ayikavezwa yoke akakavezwa ngendlela awatlolileko akakasekelwa iimpendulo ekungizo.
ngokunemba begodu begodu ayikasekelwa eyanelisako. Unelwazi kuhle bekwazwakala. -Amaphuzu ambalwa
anqotjhiswe ekondlweni. njengombana elisezingeni eliphasi -Akayazi kuhle ikondlo Ie. awanikeleko akakasekelwa.
bekulindelekile. lekondlo. -Umfundi ikondlo akayazi
-Ikondlo uyizwisise kuhle kuhle.
khulu. -Kunobufakazi obutjengisa
bonyana uyayizwisisa
ikondlo.
ISAKHIWO NELIMI 4 3 2 1 0-1
-Umtlolo unesakhiwo esihle -Umtlolo unesakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -lkondlo ayikethulwa -Kubudisi ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukulandelana khulukhulu nokusekelwa nokusekelwa kwemibono besakhiwo sekondlo. ngefanelo. kukhulunywe
kwamaphuzu kanye
nokwethulwa: Ukuzwakala
kwemibono okulandelekako. okulandelekako. ngokwanelisako ngesihloko.
kwelimi kanye nokuzwakala -Ikondlo ayinakho -Ukungakahlelwa kuhle -Abukho ubufakazi
kwamaphuzu. -Isingeniso, isiphetho -lsingeniso, isiphetho ukunamathelana ngikho okwenza bokuhlelwa kwesakhiwo
neengaba kuhleleke kuhle neengaba kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu nanyana ukulandelana
4 IMITLOMELO khulu. ayilandeleki. kungezwakali. kwamaphuzu.
-lmibono iyazwakala -Kuneemphoso ezinengi -Ilimi elisetjenzisweko
-lmibono iyazwakala beyisekelwe kuhle. -Kuneemphoso ezenziwe zelimi begodu Iisezingeni eliphasi khulu
beyisekelwe kuhle khulu. elimini, ekuzwakaleni nokusetjenziswa kwelimi begodu alizwakali.
-Ilimi, ukuzwakala kwekondlo kanye okunganembiko kwenza
-Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu nekuhlelweni kodwana umtlolo lo ungezwakali.
nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. iingaba zakhiwe kuhle.
kuhle kutjengisa ukutjhuja
kwengqondo.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 5 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UMBUZO 2: 'IZULU' – TN Mahamba
2.1 - Ivumelwano-thoma. (1)
- Lakhiwa lilungu u-Li... (1)
2.2 Ikondlo le ikhuluma ngomonakalo olethwa lizulu elina ngamandla
nangesinanja/Izulu eline khulu lagcina sele lona
izindlu/umthangalasisekelo/ibhoduluko. (2)
2.3 Umuda we-9 umumethe umqondo wokobana amanzi angena phasi
ehlabathini athi nasele azele, iimbotjana zehlabathi zingasakghoni
ukuwamukela bese ageleza ngaphezu kawayo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
2.4 Ngomuda lo imbongi ilinga ukusihlathululela ngendlela abantu
bakhuza/bababaza/barareka ngayo ngemva kobana izulu line ngamandla
nangesinanja latjhiya umonakalo omkhulu.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
2.5 Ummoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni le mumoya wokudana, imbongi
idaniswa mumonakalo obonakala wenziwa lizulu lokha nalina ngamandla. (1)
Lokhu kungithinta ngokobana ngidane ngombana ukonakalelwa yipahla
akusimnandi, khulukhulu ukuphetjhukelwa mfulelo izulu lina ngombana lokho
kutjho bona ngizokuthamba bengibulawe lilothe.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
[10]
UMBUZO 3: 'ISITJHABA SEKULULEKO' – TN Mahamba
3.1 3.1.1 Umqondophikisana. (1)
3.1.2 Isilingisi/Irhwala. (1)
3.2 Ikondlo le ikhuluma ngekululeko/ngetjhaphuluko esele ikhona eSewula Afrika,
imbongi ithi ukufika kwetjhaphuluko enarheni le kwakhupha abantu abanzima
ebudisini bokugandelelwa mthetho webandlululo langokombala. (2)
3.3 Ngicabanga bona imbongi inqophe ukusitjela bona abantu abanzima
bafumana ithuba lokuyokufunda/lokuyokufundela amabizelo abawathandako
ngemva kokuphuma ngaphasi komBuso weBandlululo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
3.4 - Liqiniso ngombana abantu abamhlophe sebakghona ukuphilisana
(ukuthathelana) nokusebenzisana nabantu abanzima nekuyinto
ebengekhe uyibone yenzeka ngesikhathi somBuso weBandlulo.
- Akusilo iqiniso ngombana basese khona abantu abamhlophe abangafuni
litho elibahlanganisa nabantu abanzima kanti bakhona nabantu abanzima
abangafuni litho elibahlanganisa nabantu abamhlophe nekuyinto eyenza
bona ibandlululo phakathi kwemihlobo emibili le yabantu lingeze
laphela.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 6 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
3.5 Imbongi iphumelele ukunikela ikondlo le isihloko esikhambelana
nommongondaba wayo ngombana isihloko esithi; 'Isitjhaba Sekululeko'
sihlathulula bona sele sisitjhaba esiphila ngaphasi komBuso weNtando
yeNengi okutjho bona sikhululekile/sitjhaphulukile ekugandelelweni
kwamalungelo wethu nekungilokho ikondlo le ekhuluma ngakho.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
[10]
UMBUZO 4: 'KUZOKUYAMEKA' – TN Mahamba
4.1 - Isezura/Isithiyeleli. (1)
- Umqondophikisana.
- Ufanakamisa u-a no-u.
(ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (1)
4.2 Indima yesi-3 yekondlo le ikhuluma ngokobana ilwazi/iinsetjenziswa
zokobana uphumelele unazo, njeke kufanele usebenze ngamandla begodu
ubekezelele boke ubudisi ngombana ipumelelo seyiseduze. (2)
4.3 Umnqopho wembongi wokusirhayela ikondlo le kukusikhuthaza ukobana
singalahli ithemba lokha nasineemfiso esifuna ukuzifeza ngombana
ekugcineni sizokuphumelela.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
4.4 Ihloso yembongi yokusebenzisa ibuyelelamqondo emudeni wesi-2 newesi-3
wekondlo le kugandelela indlela umuntu athukwa ngayo ekuthomeni
kwendlela nakafanele ayikhambe ukuze afeze ibhudango analo ngombana
kusuke kungabonakali umkhanyo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
4.5 Imbongi iphumelele ukusebenzisa isilungelelamuda/injambamende emudeni
we-15 ukuya kewe-16 ukusivezela umqondo wokobana ubudisi umuntu
aqalene nabo namhlanje buzakuphenduka ipumelelelo ekugcineni/Imbongi
iphumelele ukusebenzisa isilungelelamuda/injambamende emudeni we-15
ukuya kewe-16 ukusivezela bonyana umqondo omunyethwe mumuda we-15
uphelela emudeni we-16.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
[10]
KANYE
UMBUZO 5: 'KWENZEKILE, KWENZEKILE' – TN Mahamba
5.1 Isezura/Isithiyeleli/Ufanangwaqa u-'kw-'. (1)
5.2 Isifaniso/Isimanyaniso. (1)
5.3 Ekondlweni le imbongi iyelelisa bonyana ezinye zezinto ezenzekako kuzizinto
zangabomu ngombana umuntu angafuni ukulibalela, yeke-ke umuntu
akazifundise ukuqola aragele phambili ngepilo okwenzekileko
kwenzekile/adlulise. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 7 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
5.4 Ngicabanga bona kubangelwa kukobana basuke balimele khulu/bezwe
ubuhlungu obukhulu obubenza bona kube budisi bona bangabudlulisa
lula/Ngicabanga bona kubangelwa kukobana kuba nabantu
ababakhumbuzako mihla namalanga ngobuhlungu ebabehlakalelako
nekuyinto eyenza bona kube budisi bona bangabudlulisa lula
ubudisobo/Kusuke kulibunjo lomuntu lokuba nehliziyo embi yokungakghoni
ukulibalela/ukudlulisa izinto ezibudisi ezamehlakalelako/Abantu
ababonileko/ababalimazileko basuke bangafuni ukuzehlisa babawe
ukulitjalelwa ngezenzo zabo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
5.5 Umuda we-19 umumethe umqondo wokobana kusemuntwini ukuzibuza yena
ngokwakhe bona ingabe kufanele athathe liphi igadango
nakazakuphumelela/Kusemuntwini ukobana yena ukhetha ukwenzani.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
5.6 Imbongi iphumelele ukusebenzisa isithombengqondo somqondophikisana
emudeni we-17 ukusihlathululela ubujamo bayo bona besele ingasafuni
umuntu okhulunyiswa ekondlweni le adzimelele ezintweni adlula kizo
kodwana aqalane nalokho okuzako ngombana ngikho okuzomzuzisa
epilweni.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
[10]
IMITLOMELO YESIGABA A: 30
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 8 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELI (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali.
-Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. okunganembiko kwenza
-Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko,
ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak-nelim (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 9 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA B: INOVELI/UBUKGHWARI BOMLOMO
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 6
MBALA NGUBABA – PB Skhosana
Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude.
Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Isingeniso
Izehlakalo ngizo zoke izinto ezibandakanya abalingisi nezikhamba zisenzeka
ukuragelisa phambili indaba yenoveli beyiyokufika esiphethweni esinqotjhwe mtloli
wayo. Izehlakalo ezikholwekako ngilezo esithi nasizihlolisisako kubonakale kuzizinto
eziliqiniso nezingenziwa mumuntu ophilako epilweni yamambala. Lapha sizokucoca
ngezehlakalo ezikholwekako ezisetjenziswe mtloli ukusethulela inoveli yesihloko esithi;
'MBALA NGUBABA'.
Abahlolwako abaveze bebahlathulule ngokunabileko ngeengameko/
ngezehlakalo ezilandelako zenoveli le:
Umzimba
Izehlakalo ezikholwekako
- Ngemva kokuhlongakala kwakaBongwe uDladla banoJohnson, ekubameli bakhe,
bafika emndeninakhe babathulela isifiso esitjhiywe nguBongwe. Isehlakalwesi
siyakholweka ngombana amalanga la sekuvamile bona abantu bahlele amafa wabo
basaphila bona bafuna abiwe bunjani ngokusebenzisa iimfiso bese mhlana
balalako kube bameli babo abathulela imindenabo iimfiswezo.
- Woke umndeni kaBongwe uyasamukela isifiswesi njengombana sinjalo ngaphandle
kwakaMavela, ugcina sele alwa nomndenakhe ngombana yena ufuna ukudla ilifa
lakayise ngendlela yesintu kanti amanye amalunga womndeni avumelana
nokobana kwenziwe ngendlela uBongwe afisa ngayo. Isehlakalwesi siyakholweka
ngombana kukanengi sibona besizwa bona imindeni iyalwa ngemva
kokuhlongakala komunye wabo kubangwa indlela ekwabiwe ngayo ilifa, abanye
bagcina bakhamba namakhotho kulingwa amano wokuphikisa isifiso/iwili etjhiywe
mumufi.
- UMavela ufuna bona kube nguye olawula loke ilifa lakayise ngombana usakholelwa
bona izibulo ngilo ekufanele lingene eenyathelweni zakayise nasele alele.
Isehlakalwesi siyakholweka ngombana inengi labentwana abamazibulo
banomukghwa wokufuna ukuthatha izinto zemakhabo nasele kulele ababelethi
ngombana banekolelo yokobana kungendlela ekufanele kube ngayo.
- UMavela usuka lapho uhlangana noSkhosana banoMasango. Ubabikela
ngomhlambi weenkomo anawo afuna bona uyokuthengiswa bewuluka nabo amano
wokobana bazoweba bunjani. Nepilweni yamambala bakhona abantu
abasebenzisana nabantu bangaphandle ukuze bebele imindenabo njengombana
sibona uMavela asenza nje.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 10 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
- Umndeni kaBongwe uthe nawuvukako ekuseni ngemva kokukhamba kwakaMavela
wafumana ezinye zeenkomo zakaBongwe zetjiwe. Isehlakalwesi siyakholweka
ngombana nemiphakathini esiphila kiyo iinkomo zihlala zetjiwa kungaziwa
nokobana zetjiwe ngubani.
- USkhosana nakaqeda ukuthengisa iinkomo zakaMavela akamnikeli ngitjho nopeni
onzima ngombana ambona bona umumuntu ongakahlakaniphi. Isehlakalwesi
siyakholweka ngombana nepilweni yamambala kukanengi sibabona abantu
abazenza iinhlakaniphi badlelezela ipahla nofana imali yalabo abangatjhejisisi
izinto.
- UMavela besele azitjelile bona angeze abanjwe ngobulelesi abenzako bokweba
iinkomo zakayise ngombana uvele wanyamalala ukuze kungazokusolelwa yena
kodwana esiphethweni uyabanjwa. Lokhu kuyakholweka ngombana nepilweni
yamambala amapholisa ahlala azibamba iinlelesi, ngitjho nezabaleka kade.
Isiphetho
Nasiyelela ihlathululo engehla le singatjho bona umtloli uphumelele ukusethulela
inoveli le ngokusebenzisa izehlakalo ezikholwekako ukuze ifike esiphethweni sayo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25]
UMBUZO 7: MBALA NGUBABA – PB Skhosana
7.1 7.1.1 UMavela. (1)
7.1.2 UBongwe. (1)
7.2 USkhosana wazizwa athabe khulu nakalemuka bona uzokwenza imali
etjhisiweko ngeenkomo zakaMavela bewabikela nomkakhe ilanga lokobana
abantu bangeza nini nabafuna iinkomo. (2)
7.3 UMhlekwa ufundile umtlhogomeli wezemvelo kanti uMavela akakafundi/Walisa
isikolo. (2)
7.4 - UNaMtshweni wembethe izambatho ezinzima zokuzilela usobentabakhe
begodu uyazi bona kufanele azembathe bekuphele umnyaka. (1)
- Wenzele abentwana bakhe isibuyiso. (1)
7.5 UMavela gade anonile begodu anomkhaba lokha nabekasahlala kwakhe
eSoshanguve kodwana ekufikeni kwakhe kwabo eMadlangeni ezwe ngendaba
yesifiso ekuthiwa senziwe nguyise ngelifa lakhe, wathoma wonda nomkhaba
ebekanawo waphela. (2)
7.6 Isenzo sakaMavela sokuleya amala nakafika e-ofisini laboDladla banoJohnson
athi unguGijimani Ntuli bekabanikele neenomboro zakamazisi ezimamala
sisitjela bona umumuntu ongathembekiko nonganamaqiniso/olitjhatjha
ngombana wathi nakabona uDladla wathukwa wakhuluma amala, watjhugulula
indaba egade imlethe e-ofisini labo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 11 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
7.7 Ngicabanga bona ukutlhogeka kweenthuthi endaweni yeMadlangeni kusitjela
bona inoveli le yenzeka ngesikhathi sakade lapho abantu abanengi begade
banganazo iinkoloyi, khulukhulu bemaplasini.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
7.8 Umhlobo werarano owabakhona lokha uMavela nakazakuthola bona
aboDladla banoJohnson abekho e-ofisini labo basaphumile lirarano
langaphakathi ngombana uMavela wathoma wacabanga ngesifiso sakayise
bona simtshwenya kangangani emmoyeni begodu akazi bona uzokuqalana
njani nendaba le.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
7.9 D/sikopilo. (2)
7.10 Ngicabanga bona isehlakalwesi siwela ngaphasi komleywana wetjharagano
ngombana kulapha izinto zihlangahlangana khona zihlangahlanganiswa
yindlela uBongwe athi ilifa lakhe kufanele labiwe ngayo nekuyindlela
ephambene neyesintu uMavela ufuna ukuyilandela.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
7.11 Umtloli uphumelele ekusebenziseni umlingisi onguSkhosana ukuragelisa
indaba yenoveli le phambili beyayokufika esiphethweni asihlosileko ngombana
uSkhosana usize uMavela ukweba iinkomo zakaBongwe, bazithengisa,
kwafika lapha babotjhwa khona bese esiphethweni bagcina ngokobana
bagwetjwe.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
7.12 Umtloli uphumelele ukusethulela isingeniso esinembako senoveli le ngombana
usivezele: (1)
- Umlingisi oyikutani onguMavela.
- Umraro aqalene nawo wesifiso/wewili etjhiywe nguyise bona ilifa lakhe
labiwe bunjani. (1)
- Isizinda sendawo okuyindawo yemaplasini.
- Isizinda sesikhathi sokuthoma kwendaba yenoveli le, ekusikhathi sehlobo.
(ZINTATHU iimpendulo kezingehla.) (1)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 12 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELI (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali.
-Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. okunganembiko kwenza
-Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum-(Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 13 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 8
UKHOLIWE – N Skosana
Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude.
Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Isingeniso
Izehlakalo ngizo zoke izinto ezibandakanya abalingisi nezikhamba zisenzeka
ukuragelisa phambili indaba yenoveli beyiyokufika esiphethweni esinqotjhwe mtloli
wayo. Izehlakalo ezikholwekako ngilezo esithi nasizihlolisisako kubonakale kuzizinto
eziliqiniso nezingenziwa mumuntu ophilako epilweni yamambala. Lapha sizokucoca
ngezehlakalo ezikholwekako ezisetjenziswe mtloli ukusethulela inoveli yesihloko esithi;
'UKHOLIWE'.
Abahlolwako abaveze bebahlathulule ngokunabileko ngeengameko/
ngezehlakalo ezilandelako zenoveli le:
Umzimba
Izehlakalo ezikholwekako
- UZondani uthanda uKholiwe ngehliziywakhe yoke kodwana uKholiwe yena akafuni
ukumthanda. Isehlakalwesi siyakholweka ngombana kuyenzeka bona isokana
lithande udade othileko ngokweqiniso kodwana udade loyo angabi nalo ithando
lesokanelo.
- UZondani uthatha isiqunto sokuzibulala ngombana uKholiwe akafuni ukuthandana
naye nanyana sele alinge ngazo zoke iindlela ebekacabanga bona zizamsebenzela
nje. Isehlakalwesi siyakholweka ngombana nepilweni yamambala bakhona abantu
abazibulalela abantu ababathandako, khulukhulu nabaziko bona angekhe
kwakghonakala ukobana babe nobudlelwana nabo.
- Nakuzwakala bona uZondani uzibulele ngebanga lakaKholiwe umalume kaZondani
uya eMamelodi lapha uKholiwe ahlala khona ufuna ukuyozibuyiselela
ngokumbulala, umbangisa bona umtjhanakhe uzibulele ngebanga lakhe. Ngetjhudu
elihle uSipho wakghona ukusindisa uKholiwe kilokho. Isehlakalwesi siyakholweka
ngombana nemiphakathini esiphila kiyo bakhona abantu abazithathela umthetho
bawubeke ezandleni zabo ngokobana bazigwebele bona abantu ababaleleseleko,
esikhathini esinengi bayababetha nofana bababulale.
- Umphakathi weVlaklaagte No.2 uphendukele uKholiwe ngemva kokuzwakala bona
uZondani uzibulele ngebanga lakhe, woke umuntu uyamnina, ngitjho nabentazana
besitradeni sekhabo namanye amalunga wesondo lekhabo imbala. Isehlakalwesi
siyakholweka ngombana kuvamile bona umphakathi unine abantu
abababulali/abasolelwa ngokubulala.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 14 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahlandlela wokutshaya
- UKholiwe uthatha isiqunto sokungena emtjhadweni nefihlo yokobana kwakhe
kwaba nesokana, uZondani, elazibulalako ngebanga lakhe nekuyinto ebegade
ingamnikeli ukuthula emmoyeni. Isehlakalwesi siyakholweka ngombana banengi
abantu abangena emitjhadweni neemfihlo bekufike lapha zibaphulela khona imizi.
- Ekukhambeni kwesikhathi uKholiwe ugcina abhalelwa kuphila nefihlo bekufika
lapha athatha isiqunto sokobana azibulale ngebanga lokubona bona angeze
asakghona ukuqalana noMuzi. Isehlakalwesi siyakholweka ngombana kanengi
abantu abazibulalako basuke badliwa ngunembeza walokho abangafuni
ukukukhuluma kwabanye abantu bese babone kugcono ukobana bazikhuphe
umphefumulo ukwenzela ukuzikhupha emrarweni lowo.
Isiphetho
Nasiyelela ihlathululo engehla le singatjho bona umtloli uphumelele ukusethulela
inoveli le ngokusebenzisa izehlakalo ezikholwekako ukuze ifike esiphethweni sayo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25]
UMBUZO 9: UKHOLIWE – N Skosana
9.1 - UZondani wasuka kwaMfundisi wakhamba waya esitolo sakwaGatjeni
wafika weba isigidi. (1)
- Ukusuka lapho waya ekhabo wangena ngelawini lakhe lokulala
wazidumuza. (1)
9.2 B/Kusifundo-bandulo. (1)
9.3 Incwadi eyatlolwa nguKholiwe beyazisa uMuzi bona into emtshwenya
emmoyeni yindaba kaZondani angakhange amtjele yona. (1)
9.4 - Uqalene nomraro wokuthweswa umlandu wokobana uZondani uzibulele
ngebanga lakhe. (1)
- Uyayemayema ngomnqopho wokulinga ukurarulula umrarwakhe lo/uluka
amano wokurarulula umraro aqalene nawo lo. (1)
- Uvela kizo zoke izakhiwana zenoveli le/Indaba yenoveli le yoke idzimelele
phezukwakhe. (1)
9.5 - EVlaklaagte No.2. (1)
- EMamelodi. (1)
- EDaveyton.
- KwaPhahla.
(ZINTATHU iimpendulo kezingehla.) (1)
9.6 Umhlobo werarano owaba khona ngaphambi kobana uKholiwe azibulale
nakasemzinakhe kwaba lirarano langaphakathi ngombana wazwakala (1)
azisola khulu ngesenzo sakhe sokungena emtjhadweni nefihlo emayelana
noZondani wazibona amlingani ongakathembeki kuMuzi nongakafaneli
ukuphila bese wazibulala.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 15 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahlandlela wokutshaya
9.7 Isifundo esisethulelwa mtloli wenoveli le ngesenzo sakaKholiwe lesi
ngesokobana sikhulume nakunezinto ezisidlako ngombana ukuhlala kwethu
singakhulumi kungagcina sele kusenzisa izinto ezingakalungi, ezifana
nokuzibulala nekuzizinto ezingalimaza iinini zethu/abantu esitjhidelene
nabo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
9.8 Ngicabanga bona indaba yenoveli le yenzeka ngesikhathi sanje ngombana
abantu sebaphila ngaphasi komBuso weNtando yeNengi, lapha abantu
abanzima banelungelo lokufunda bebafumane iziqu eziphakemeko
njengoKholiwe; gade enza iimfundo ze-Honours/Abantu bengubo
sebanamathuba alingana newabantu bembaji naziza eenkhundleni
zemisebenzini; uKholiwe bekangutitjherehloko eMandlethu High School.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
9.9 Ikulumo kaMfundisi le ilimaza abantu bembaji ngokubakatelela bona bafele
ngaphakathi lokha nakunobujamo obungaphezu kwamandlabo bese
bayaziqinisa njengombana kulindeleke bona indoda ingalili nayisemirarweni
kanti bayalimala emmoyeni.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
9.10 Ngicabanga bona incwadi uZondani ayitlolela unina nangathana yafika
ngesikhathi kuye beyizokuba nomthelela omuhle ngombana beyizokwenza
bona uKholiwe aphile kamnandi ngaphandle kokusolwa babantu mayelana
nokuzibulala kwakaZondani, beyizokuveza bona uKholiwe umsulwa
akanasandla ekuzibulaleni kwakaZondani.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
9.11 Isehlakalo lesi siyakholweka ngombana nepilweni yamambala bakhona
abantu evane bazibulale ngebanga lokobana abantu ababathandako abafuni
ukubanikela ithuba lokuhlala nabo, kesinye isikhathi bazibulalele bona
bahlukene nabantu ababathandako nebesele babeke loke ithemba labo
kibo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
9.12 Isiphetho senoveli le sizwakalisa ummoya wokudana ngombana:
- UKholiwe uthatha isiqunto sokuzibulala ngokusela amapilisi amanengi. (1)
- UMuzi nakangena ngelawini labayeni ufumana uKholiwe sele abhubhile.
- UMuzi usala ngehliziyo ebuhlungu ngombana akazi bona yini eyenze (1)
umkakhe agcine sele azibulele.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 16 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahlandlela wokutshaya
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UBUKGHWARI BOMLOMO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 10: UBONAKELE – M Sikosana
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle . eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali.
-Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. okunganembiko kwenza
-Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo)
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 17 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWYAYA UMBUZO 10
UBONAKELE – M Sikosana
Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude.
Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Isingeniso
Izehlakalo ngizo zoke izinto ezibandakanya abalingisi nezikhamba zisenzeka
ukuragelisa phambili indaba yenoveli beyiyokufika esiphethweni esinqotjhwe mtloli
wayo. Izehlakalo ezikholwekako ngilezo esithi nasizihlolisisako kubonakale kuzizinto
eziliqiniso nezingenziwa mumuntu ophilako epilweni yamambala. Lapha sizokucoca
ngezehlakalo ezikholwekako ezisetjenziswe mtloli ukusethulela inoveli yesihloko esithi;
'UBONAKELE'.
Abahlolwako abaveze bebahlathulule ngokunabileko ngeengameko/
ngezehlakalo ezilandelako zenoveli le:
Umzimba
Izehlakalo ezikholwekako
- Ekuthomeni kwenoveli le uMahlangu utlhorisa uNaMndebele ngazo zoke iindlela
ezingazwisa umuntu wengubo ubuhlungu ehliziyweni nemmoyeni. Isehlakalwesi
siyakholweka ngombana nepilweni yamambala ziyenzeka begodu zande khulu
izehlakalo zokobana abomma batlhoriswe bosobentwababo, khulukhulu
ngokubabetha.
- UMahlangu uthatha isiqunto sokuletha uNaSilombo emzinakhe ngemva kobana
uNaMndebele aziphe inarha. Lokhu kuyakholweka ngombana esikhathini esinengi
abantu abatjhadileko nabahlukanako omunye wabo ubona kungcono aragele
phambili ngepilo ngokuzifumanela omunye umlingani njengombana uMahlangu
enzile nje.
- UNaSilombo ufika kwaMahlangu utlhorisa uBonakele ngebanga lokobana akusuye
umntwana ambelethako ngokweengazi. Lokhu kuyakholweka, kuvamile bona
abomma batlhorise abentwana bamadoda abatjhade nawo ngebanga lokobana
babentwana ekungasibo babo.
- UNaSilombo akatlhorisi uBonakele kwaphela, utlhorisa noMahlangu ngokumdelela,
ukumnyaza nangokumphakamisela ilizwi ngaso soke isikhathi nabangaboni
ngelihlo elilodwa. UMahlangu naye akasazi bona amenzeni umfazi omdelela
ngalindlela, ugcina amlisa bese uNaSilombo uragela phambili ngokumdelela. Lokhu
kuyakholweka ngombana nemiphakathini esiphila kiyo banengi khulu abobaba
abatlhoriswa bonobentwababo bebangabi nendlela ebangayisebenzisa ukufumana
isizo.
- UBonakele ugcine athatha isiqunto sokuzipha inarha ngebanga lokutlhoriswa
ngumanakhe uNaSilombo. Nepilweni yamambala inengi labentwana elihlala
eendleleni labalekiswa ziinzathu ezifana nokutlhoriswa emakhabo njengombana
sibona kusenzeka kuBonakele.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe. Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 18 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
- UBonakele uthi nakafika kwaMbuyiseli bamamukela ngezandla ezimhlophe
bebamthatha njengewabo umntwana nanyana bangamazi nje. Lokhu
kuyakholweka ngombana minengi imindeni embelekele abentwana engabaziko
nokobana babelethwa bobani bebabakhulise ngethando njengabentwana babo
beengazi.
- UBonakele uthatha isiqunto sokulisa umsebenzi ebegade awenza eplasini lekhuwa
eBenoni nakakhumbula bona into emkhuphe ekhabo bekukuyokufuna unina
nanyana bekahlala kamnandi njalo eplasinapha; aphiwa ukudla, izembatho, indawo
yokulala yasimahla begodu abhadelwa nomrholo opheleleko naphezukwakho koke
lokhu akwenzelwa simahla. Isehlakalwesi siyakholweka ngombana nepilweni
yamambala abantu abarhuluphelele ukufeza amabhudangwabo njengoBonakele
abalibaziswa bumnandi besikhatjhana kodwana balisa yoke into baragele phambili
nokusebenzela into abayifunako.
- UBonakele nakafika eDaveyton uzithela phezu kwakaNduku banoSponono abafika
bambetha bebamthathela yoke imali egade ayiphethe. Lokhu kuyakholweka
ngombana nepilweni yamambala kuvamile bona abantu bokukhamba bavele
babanjwe ikunzi nabaseendaweni ebangazaziko, khulukhulu ezifana nesigoga.
- UBonakele uthatha isiqunto sokuhlala lapho kulahlwa khona iinkoloyi ezidala
nanyana kuyingozi nje ngombana bekunganalapho angahlala khona endaweni le.
Isehlakalwesi siyakholweka ngombana nepilweni yamambala banengi abantu
abanganamakhaya abahlala eendaweni ezingakaphephi ezifana nemabhlorhweni,
ezaleni nemakhiweni emidala.
- UNaMndebele uthi nakasuka kwakhe eSiyabuswa, abaleka ukutlhoriswa
nguMahlangu atholwe mfazi weNdiya uJubi amthathe ayomsebenzela
eJwanasbhege. Isehlakalwesi siyakholweka ngombana akunamuntu othanda
ukuhlala lapha angaphathwa khona kuhle begodu banengi abantu abathi nabasuka
emakhabo nofana emizini yabo ngeenzathu ezihlukahlukeneko batjhinge
ngemadorobheni amakhulu ukuyokufuna imisebenzi nepilo engcono.
- UNaMndebele ukhumbula umntwanakhe uBonakele amtjhiya noyise uMahlangu
lokha nakazipha inarha. Isehlakalwesi siyakholweka ngombana angeze watjhiya
umntwana isikhathi eside ungamkhumbuli nofana ungamcabangi.
- UBonakele ulwa noNduku banoSponono ngesiteytjhini seentimela bewuyabahlula
kanti uKiller, umbethi wamaguduva owaziwako eDaveyton umqalile. Isehlakalwesi
siyakholweka ngombana bakhona abantu abanamandla nekghono lokulwa
njengoBonakele, abangakghona ukulwa bebahlule abantu abalwa nabo nanyana
babahlanganyela.
- UKiller uthatha uBonakele umfaka esiqhemeni sabo sezeendubulo/samaguduva
bona azibandule nabo kufikela lapha uBonakele aba mbethi wamaguduva
owaziwako. Isehlakalwesi siyakholweka ngombana vele bakhona abantu
abakhambe baqala abantu abanamakghono athileko ngomnqopho
wokuwathuthukisa ukwenzela bona abe sezingeni eliphezulu.
- UBafunani ugcina sele athandana noThokozani ngombana unina uyamdedesisa
begodu akamkhalimi nalokha nakambona bona uthoma ukuphuma elawulweni.
Ugcina abasidisi nekuyinto emenza bona alise isikolo. Isehlakalwesi siyakholweka
ngombana nepilweni yamambala abanye babentazinyana bagcina sele basidisi
ngebanga lokungakhalinyelwa emakhaya bebaphethe ngokulisa isikolo.
- UThokozani uthi nakalemuka bona uBafunani usidisi uyamjikela, akasafuni
ukuragela phambili nokuthandana naye bewuthoma nokuzimisela eemfundweni
zakhe. Lokhu kuyakholweka ngombana kuvamile bona inengi labesanyana
abasakhulako libalekele iintombi zalo lokha nasele zisidisi bese liragela phambili
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 19 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ngeempilo zalo kube ngasuthi akukenzeki litho.
- UBonakele uhlangana nababelethi bakhe ngemva kobana athumbe ipi
ebeyimenyezelwe emirhwatjhweni nemaphephandabeni ukobana yipi engekulu
uBonakele akhe ayilwa nekukulapho ababelethi bakhe bayizwe bebafunda ngayo
khona bese baya bayokubukela nokuyokuhlangana naye uBonakele. Isehlakalwesi
siyakholweka ngombana vele navane kuzokuba nomdlalo wamaguduva neminye
imidlalo kuyamenyezelwa eenrhatjhini ezihlukahlukeneko ngomnqopho wokumema
abantu bona beze bazokubukela.
-
Isiphetho
Nasiyelela ihlathululo engehla le singatjho bona umtloli uphumelele ukusethulela
inoveli le ngokusebenzisa izehlakalo ezikholwekako ukuze ifike esiphethweni sayo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25]
UMBUZO 11: UBONAKELE – M Sikosana
11.1 - UBonakele wavuka ngesikhathi avame ukuvuka ngaso emhleni. (1)
- Wajama phezu kwedwala wabukela uyise nakakhambako aya
emsebenzini. (1)
- Wasuka lapho wabuyela kwabo wafika wangena ngendlini watjhinga
ngekamerweni lakhe wayokubutha koke okungokwakhe/Wambatha koke
okungokwakhe.
- Waya ngapha bekunomanakhe khona wafika wamsalisa, uNaSilombo
bewamtjela bona uzakubuya azokukhupha uyise kilobu budisi aqalene
nabo bese wakhamba.
(Yamukela iimpendulo EZINTATHU kezingehla nanyana zingakatlolwa
ngokulamana.) (1)
11.2 Esingenisweni senoveli le umtloli usivezela isimilo sakaBonakele kumntwana
olalelako nohloniphako. (2)
11.3 - ESiyabuswa. (1)
- EBenoni. (1)
- EDaveyton.
- EJwanasbhege.
(ZINTATHU iimpendulo kezingehla.) (1)
11.4 UNaMndebele uzizwa asamthanda uMahlangu ngehliziyo yakhe yoke
nanyana sekuphele iminyaka elithoba ahlukana naye. (2)
11.5 Ngicabanga bona isenzwesi sisitjela bona inoveli le yenzeka esikhathini
sakade lapho bekusese nebandlululo labamhlophe ebantwini abanzima
ngombana ubanjwa mapholisa amhlophe ngebanga lokobana ukhamba
angakaphathi umazisakhe.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
11.6 D/oyimbangi. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 20 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
11.7 Isehlakalo esingasithatha njengesitlhori enovelini le kulokha umtloli asivezela
uBonakele ayokulwa khona nombethi weendubulo ovela ngaphetjheya
kwamalwandle, uDuke Hudson bekwavela ababelethi bakaBonakele bagcine
sele bamndeni opheleleko njengekuthomeni.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
11.8 Umhlobo werarano langaphandle osetjenziswe mtloli wenoveli le lapha
uBonakele alwa khona naboNduku ngesitetjhini ube nomthelela omuhle
epilwenakhe ngombana kulapha uKiller ambona khona bona angabambethi
weendubulo osezingeni eliphezulu beweza neqhinga lokobana amdosele
esiqhemeni sabo sokuzibandula.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
11.9 Isehlakalwesi sizwakalisa ummoya wokudana ngombana simbona atshega
iinyembezi bekaphelelwa mamandla nakakhumbula bona ukutjhiselwa
kwakhe ikoloyi le kumlobise indawo yokuhlala, imalakhe namahabhula
awathengisako/Isehlakalwesi sizwakalisa ummoya wokudana nakacabanga
bona abantu abamtjhisele ikoloyaba kubabantu abahlale bamzwisa
ubuhlungu, njeke ubanokuzibuza bona bamfunani engakangaka/ubadleleni
engaka kanti abaneliseki ngendlela esele bamtshwenye ngayo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
11.10 Isifundo esisifumana ngezenzo zakanina kaBafunani zokumkhulisa
ngokumdedesa nokungamkhalimi ngesokobana nawumbelethi ufanele
ukhulise umntwana ngendlela ezomenza bona agcine amumuntu
ozokukghona ukuziphendulela esikhathini esizako/Ngesokobana ukudedesa
abentwana kubenza bona bonakale, baphume endleleni bebabhalelwe
kujamelana nelingomuso labo epilweni/babhalelwe kuhlukanisa phakathi
kwento elungileko nengakalungi.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
11.11 Umtloli uphumelele ukusethulela isingeniso senoveli le ngombana usivezele:
- Umlingisi oyikutani onguBonakele. (1)
- Umraro uBonakele aqalene nawo wokutlhoriswa ngumanakhe
uNaSilombo. (1)
- Umtloli usivezele isikhathi sokuthoma kwendaba (ithoma kusemini
ngombana kuthiwa uyise kaBonakele bekahlezi ngaphasi komuthi).
- Umtloli usivezele indawo lapha indaba ithoma ukwenzeka khona
nekuyindawo yeSiyabuswa.
(ZINTATHU iimpendulo kezingehla.) (1)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 21 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELI (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 12: IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO – ET Mampokoro
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela iimpendulo
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. Kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali.
-Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. okunganembiko kwenza
-Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo)
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 22 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahalndlela wokutswaya
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 12
UMBUZO 12: IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO – ET Mampokoro
Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude.
Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Isingeniso
Izehlakalo zizenzeko ezibandakanya abadlali nezikhamba zisenzeka ukuragisela
phambili indaba yenolwana beyiyokufika esiphethweni esinqotjhwe mtlami.
Ummongondaba ngilokho inolwana/iimbongo ezikhuluma ngakho. Lapha sizokucoca
ngezehlakalo ezisibumbela imimongondaba yemitlolo ebuzweko le ngomnqopho
wokuveza ubufakazi bokobana nangembala isivezela ingemuva/ukobana kuze njani
bona izinto zigcine sele zingayo namhlanje.
Abahlolwako bangahle baveze bebahlathulule kabanzi izehlakalo ezilandelako:
Umzimba
Izehlakalo zenolwana:
- Enolwaneni le sitjelwa bona kade iphasi lalinzima. Iinlwana nemithi ngesikhatheso
zazinganamraro nokuphila ngaphandle komkhanyo.
- Ngelinye ilanga kwaba makhaza, imithi notjani zathoma zatjhidelana zahlalelana
emaduze ngehloso yokufuthumezana.
- Amalahle nawo atjhinga kuhlanganyela yokufuthumezana le; kwaba ziinkuni, utjani
namalahle.
- Kwathoma kwaba nomoya omkhulu nowenza bona amakhaza arhagale.
Ihlanganisela yemithi, utjani namalahle le yathoma ukusikinyeka ngehloso
yokurhuhlana khona kuzakuba nokutjhisa.
- Ukurhuhlana khulu kwehlanganisela le kwabangela bona kudaleke into
eyayingaziwako ephasini, into eyayithi nayithintwa babantu bezwe ubuhlungu.
- Imithi, utjani namalahle ezazingakahlanganyeli nakubumbeka isibandana
esingaziwakwesi asiqala ngamehlo wevalo ngombana kuthiwa besele sidle eminye
imithi, utjani namalahle. Besidla koke okujama endleleni yaso.
- Kancanikancani isibandanesi sathoma sadla imithi notjani obuseduze naso
nekuyinto eyenza amalahle abaleke ayokubhaca ngemigodini azivalela emathunjini
wephasi.
- Imithi notjani zathi zibalekela elwandle ukobana ziyokubhaca khona ilwandle lala
kodwana leza nombono wokobana akube nejima elifaka hlangana amalahle, imithi,
utjani kanye nalo kuyokuliwa nesibandana esilitshwenywesi.
- Isivumelwano esenziwa lijimeli sasithi kufuze umoya uvuthele isibandana
esingaziwakwesi sibuthelelwe ndawonye singarhatjheki.
- Kwafika i-oli nayo izokusiza ukulwisana nesibandana esasingaziwakwesi yabe
yathoma lapho yaba mlawuli wepi leyo ngombana bekubonakala bona iyasazi
isibandanesi njengoba yakghona nokutjela ijimeli bona isibandana ekuliwa naswesi
sibizwa ngokobana mlilo.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 23 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahalndlela wokutswaya
- I-oli yakhupha umlayo wokobana uvuthelwe umlilo lo wenziwe ibholo bese ilwandle
lanikelwa umsebenzi wokobana liluse umlilo ungabaleki, imithi notjani zanikelwa
imvumo yokobana ziwubhule umlilo lo nawufuna ukuphuma elawulweni/ukubaleka.
- Umoya wavuthela ibholo lomlilweli ngamandla ulitjhingisa elwandle ukwenzela
bona ilwandle liziphose phezu kwalo ibholweli khona lizakuqima.
- Ibholo lomlilweli laphelelwa mamano lathi leqela phezulu lifuna ukubaleka kanti
umoya uzalivuthela liye phezulu khulu belayokufika emkayini lapha bekunganatjani,
imithi, amalahle, ilwandle ne-oli khona.
- Lafika lahlala lapho labasa umlilo ongacimiko nowakhanyisa iphasi loke
wafuthumeza nabantu abaphila ephasini.
- Abantu bawuthabela khulu umkhanyo nomfuthumala owawulethwa libholo
lomlilweli, bathatha nesiqunto sokobana balihloniphe ngokulipha igama, bathi
lilanga.
- Nanamhlanje ilanga lisahlezi emkayini likhanyisa belifuthumeze koke okusephasini.
Izehlakalo zeembongo zakaRholihlahla Nelson Mandela:
- URholihlahla Nelson Mandela wavalelwa ngejele ngesikhathi somBuso
weBandlululo ngombana bekalwela ikululeko yabantu abanzima enarheni yekhethu
le.
- Ukuvalelwa kwakhe kwakwatisa nezinye iinarha ezibomakhelana.
- Eembongweni lezi sitjelwa bona iphasi loke ladana khulu ngokuvalelwa
kwakaNelson Rholihlahla Mandela nekuyinto eyamupha amandla wokobana
aragele phambili nokulwa nanyana bekavalelwe.
- Walwa kwathukwa abarholi abafana noHendrik Verwoerd banoJohn Voster.
- Bamthuthusa eRobben Island lapha agade avalelwe khona bamusa ePolsmor
nekukulapho aragela phambili nokulwa khona, uMongameli wangaphambilini uDe
Klerk bewamvulela/wamtjhaphulula ejele ngemva kokwehla kwakaBotha esitulweni
sobumongameli.
- Abanye bebathi nabambonako bafise ukumsusa ephasini/ukumbulala, khulukhulu
amakhuwa.
- URholihlahla Nelson Mandela wehla enyuka, akhamba avakatjhela iinarha ezifana
neNgilandi, Amerika neRussia afunana nelwazi lokuba mrholi wenarha
enokuphilisana okuhle hlangana nabantu bayo.
- URholihlahla Nelson Mandela walwa, alwela ikululeko yabantu abanzima
eyayibonakala ngasuthi angeze yatholaka bewayithola.
- Namhlanje eSewula Afrika siphila ngaphasi komBuso weNtando yeNengi,
akusekho ukugandelelwa kwamalungelo wabantu abanzima ngebanga lakhe.
Isiphetho
Nasiyelela izehlakalo ezivezwe ngehla singatjho bona liqiniso elingeze laphikiswa
isitatimende esithi ubukghwari bomlomo obufana neenolwana neembongo
bunemimongo esivezela imvelaphi/ukobana kweza njani ukobana izinto zibe ngendlela
ezingayo namhlanje.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) [25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 24 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahalndlela wokutswaya
UMBUZO 13
13.1 'IQHEGU LEKHONDLO' – CM Sangweni
13.1.1 NguMiyawu. (1)
13.1.2 Ikosi yesitjhaba sakwaKhondlo uRodo yenza ngokusemandlenayo
bona isitjhaba sayo siphile kuhle. (1)
13.1.3 Ifunisela yelutjha lesitjhaba sakwaGundwana yabakukobana
kghani ikosi yesitjhaba sakwaMangobe, uMiyawu uphule
isivumelwana sokungasasahlelani na/Ilutjha laba nefunisela
yokobana kghani kungenzeka abokatsu bahlela ukusahlela
amakhondlo. (2)
13.1.4 Kwakuthi ipi nayibambene ngeenhluthu ekundleni amanye
amakhondlo akhambe ayokwemba imigodi emizini yabokatsu
abhobokele ngaphakathi bese abulala amasana ayegade atjhiywe
wodwa, iinlukazi namaqhegu angasenamandla. (2)
13.1.5 Ngicabanga bona umnqopho wembongi kukusivezela ukungazwani
kwabantu, njengokuthi bakghona ukulwa babulalane bona
babodwa, abanye bakghona ukumonakalelana bekufike lapha
baloyana khona.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
13.1.6 Ngumongameli wokuthoma womuntu onzima ubaba uNelson
Rolihlahla Mandela. Ngemva kobana ihlangano ye-ANC ithumbe (1)
amakhetho amalunga wayo aba nombono wokobana kuqotjhwe
amakhuwa enarheni le kodwana uNelson Mandela wabanombono
wokobana nakungaqotjhwa amakhuwa enarheni le abantu
abanengi bangaphelelwa misebenzi bebabulawe yindlala
ngombana umnotho omnengi wenarha le usezandleni
zawo/zamakhuwa.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
13.1.7 Ngicabanga bona umlingisi esingamthatha njengomlingisi oyikutani
yiKosi yakwaKhondlo, uRodo ngombana kubonakala kunguye
yedwa oyemayemako ofunana neensombululo zokurarulula umraro
wokubulawa kwamakhondlo ovela enolwaneni le.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
13.1.8 Umtlami wenolwana le uphumelele ukusitlolela isingeniso esihle
senolwanakhe ngombana:
- Sithoma ngamagama athi; 'Kwasukelasukela…Cozi'. (1)
- Uveziwe umlingisi oyikutani, uRodo. (1)
- Isizinda sendawo siveziwe bona kusephasini
lakwaGundwana.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
KANYE
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 25 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahalndlela wokutswaya
13.2 'KWAMHLANGA' – D MABHENA
13.2.1 a) Isingathekiso. (1)
b) Isifaniso/Isimanyaniso. (1)
13.2.2 Zombili iindawezi zinamalerhe athi nakakhanyako ebusuku afane
neenkwekwezi. (2)
13.2.3 Ngicabanga bona kubangelwa kukobana indawo yaKwaMhlanga
ithiyelelwe ngekosi yaphambilini yesitjhaba samaNdebele
uMhlanga/Ngicabanga bona kubangelwa kukobana indawo
yaKwaMhlanga yayiyihlokodorobha yenarha yaKwaNdebele
ngaphambi komBuso weNtando yeNengi/Ngicabanga bona
kubangelwa kukobana indawo le iyindawo ehloniphekileko
ngombana inezindlu zesibethamthetho sakwaNdebele begodu
yihle.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
13.2.4 Indima yesi-2 le imumethe umqondo wokobana indawo
yaKwaMhlanga le ubuhle bubuzwa kiyo njengombana ibhodwe
ziintaba, zizikghwa nemilanjana yamanzi anganatjhada.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
13.2.5 Ummoya ozwakaliswa yimbongi eembongweni ezingehla mumoya
wokuthaba, imbongi ithatjiswa bubuhle namandla wendawo
yaKwaMhlanga.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
[25]
IMITLOMELO YESIGABA B: 25
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 26 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMDLALO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 14: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ngendlela ephakathi azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana kodwana imininingwana esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. ayikavezwa yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngokwanelisako ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kwamaphuzu
-Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali.
kwengqondo. umtlolo lo ungezwakali.
-Iingaba zakhiwe kuhle.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo)
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 27 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 14
IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude.
Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Isingeniso
Abadlali babantu abakhethwe mtloli bona babandakanyeke emdlalweni othileko
ngokudlala iindima ezihlukahlukeneko ukuphumelelisa indaba yomdlalo lowo.
Amaqhinga wokuvezwa kwabadlali ziindlela ezisetjenziswa mtloli womdlalo
ukusikhombisa bona abadlali bomdlalo lowo bababantu abanjani. Umtloli
angasebenzisa iqhinga lokuvezwa kwabadlali ngebizo, izenzo, ilembatho,
ukuhlathululwa mtloli nokuzikhulumela. Lapha sizokucoca ngamaqhinga asetjenziswe
mtloli ukusivezela bona abadlali abalandelako bababantu abanjani: uMbulawa, uTjhili,
uVenter noMbonani bomdlalo wesihloko esithi; 'IBHUDANGO LAMI'.
Abahlolwako abaveze bebahlathulule kabanzi ngamaqhinga wokuvezwa
kwabadlali abalandelako:
Umzimba
UMbulawa
Iqhinga lokuvezwa komdlali ngezenzo
- UMbulawa uthatha isiqunto sokulisa isikolo afunde ngeposo bese ayokusebenzela
umndenakhe eplasini ukuze ufumane indawo yokuhlala. Isenzo sakhesi sisitjela
bona umumuntu obeka umndenakhe ngaphambi kwayo yoke into.
- Nakafika emsebenzini uba nesibindi sokuba mdosiphambili weensebenzi
ekulweleni amalungelo wobuntu ukobana angagandelelwa. Isenzo sakhesi sisitjela
bona umumuntu ongabekezeleli ukuphathwa ngendlela engakafaneli noqinisekisa
bona abantu bafumana ubulungiswa.
- Wenze koke okusemandlenakhe ukuphumelelisa ibhudango lakhe lokuba mjameli
wamalungelo wobuntu nanyana bekakhamba ahlangabezana neentjhijilo. Lokhu
kusitjela bona umumuntu oyilwelako into ayifunako nongavumeli iintjhijilo zimqede
amandla wokuragela phambili ekwenzeni into ayifunako.
- Uthe nakabuya eSewula Afrika sele amjameli wamalungelo wobuntu waqinisekisa
bona ufuna ababelethi bakhe bewabathola. Lokhu kusitjela bona umumuntu
othanda umndenakhe nongeze awulahla.
UTjhili
Iqhinga lokuvezwa komdlali ngezenzo
- UTjhili ubikele uVenter bona uMbulawa angeze avume ukulisa isikolo
ayokusebenza eplasini ngombana uyazi bona ufuna ukuba mjameli wamalungelo
wobuntu. Isenzo sakhesi sisitjela bona umumuntu onobudlelwano obuhle
nomntwanakhe, kungakho amazi bona ufuna ukwenzani ngepilwakhe.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 28 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
- Uphakamise indaba yokobana uMbulawa aphume esikolweni ayobasebenzela
eplasini bese ufunda ngeposo ukuze uVenter angabaqothi nanyana azi bona
uMbulawa unebhudango lokufundela ukuba mjameli wamalungelo wobuntu. Isenzo
sakhesi sisitjela bona umbelethi ongakghoni ukuvikela ikusasa lomntwanakhe bona
lingathikanyezwa bujamo abaqalene nabo.
- UTjhili simuzwa athembisa amapholisa womBuso weBandlululo bona nanyana
uMbulawa ayindodanakhe nje, nakungenzeka afike ngakwabo uzokuza
azowabikela ngombana kuzwakala bona weqile ejele. Isenzo sakhesi sisitjela bona
umumuntu ozwana nokwenza izinto ngomthetho nongajamelani nento ephambene
nokulunga.
UVenter
Iqhinga lokuvezwa komdlali ngezenzo
- Yoke imindeni ebesele ingasenabo abantu abangayisebenzela eplasini
bekayiqotha, izifumane ingasenandawo yokuhlala njengomndeni wakwaMasuku.
Lokhu kusitjela bona umumuntu ofuna abanye abantu nakunento angayizuza kibo
bese nakungasenalitho angalifumana kibo abagadunge.
- Ufikisa iposo esetjenziswa lilutjha bona lifunde ngayo ngemva kwesikhathi , unikela
iinsebenzi zakhe isikhathi esincani sedina begodu uzitjhayisisa ngemva kwesikhathi
ntambama. Lokhu kusitjela bona umumuntu ogandelela abantu abanzima.
- Ubethele mthalazeni iinghonghoyilo zeensebenzi zakhe ngemva kobana abikelwe
zona ngethemba lokobana uzakwenza izinto zibe ngcono. Lokhu kusitjela bona
umumuntu onganandaba nehlalakuhle yabanye abantu.
UMbonani
Iqhinga lokuvezwa komdlali ngezenzo
- Ulalela yoke into efunwa nguVenter eplasini lakhe, okufaka hlangana bona babe
nesikhathi esifitjhani sokudla ngedina bebatjhayise lada ntambama ngaphandle
kokuphikisana/kokunghonghoyila ngalokho. Lokhu kusitjela bona umumuntu
othobela umthetho nanyana ungababudisi kangangani.
- Iinsebenzi ezingaphasi kwakhe eplasini lakaVenter nazinesinghonghoyilo
uyakghona ukuzijamela ngokudlulisela umlayezo wazo kuVenter. Lokhu kusitjela
bona umumuntu okghona ukusebenzisana kuhle nabanye abantu.
- Ulinyazwe lilutjha elambetha ngamagade ngombana yena nezinye iinsebenzi
ezibabantu abadala bebakatelela ukuragela phambili nomsebenzi eplasini
lakaVenter bangafuni ukunghala umsebenzi bese bayokufukama kwaMasuku.
Lokhu kusitjela bona umumuntu onyula ukubeka ipilwakhe engozini kunokobana
aphambuke/eqe umthetho obekiweko.
- Uye kwaTjhili wayombikela bona indodanakhe, uMbulawa uvuse umguruguru
eplasini lakaVenter ukuze uTjhili akhulume nayo ngombana isenzo leso
singaqothisa umndenakhe eplasinapha. Isenzo sakhesi sisitjela bona umumuntu
onetjhejo nonendaba nabanye abantu.
Isiphetho
Nasiyelela ihlathululo engehla singatjho bona umtloli uphumelele ukusebenzisa iqhinga
lezenzo ukusivezela tjhatjhalazi bona abadlali ababalwe ngehla bababantu abanjani.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 29 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UMBUZO 15: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
15.1 - NguMabona. (1)
- Isizathu sakhe kukobana kunebandlululo esipholisenapha, ulila
nangokobana soloko aba lipholisa azange khekabone kubulawa
iimbotjhwa ezibabantu abamhlophe, kuhlala kubulawa ezinzima. (1)
15.2 Isenzeko eselama ikulumo-pendulwano engehla le ngesokobana iimbotjhwa
zithathwe zisiwe ehlathini ziyokudunyuzwa kwasinda uMbulawa kwaphela. (2)
15.3 - Yomibili imindeni le isengozini yokungaqotjhwa eplasini ngombana
ayisenabantu abangayisebenzela iplasi. (1)
- Yomibili imindeni le abomma bakhona banobulwele besifuba sommoya.
- Umndeni ngamunye emindenini emibili le unendodana eyodwa.
(ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (1)
15.4 Emhlanganweni lo uVenter bekakhuluma ngokobana akasafuni ukuzwa litho
elivela elutjheni elimayelana nokuqotjhwa komndeni wakwaMasuku nokobana
umndeni onganamuntu ozowusebenzela iplasi uwunikela isikhathi
esingangenyanga ukobana ufumane umuntu, nakungasinjalo
uyawuqotha. (2)
15.5 - NguVenter. (1)
- NguTjhili. (1)
15.6 Isenzo sakaVenter sokobana aqotjhe umndeni wakwaMasuku ngebanga
lokobana awusenamuntu ongawusebenzela iplasi simveza amumuntu
onganazwelo/onganasirhawu/onehliziyo embi ngombana akanandaba
nokobana bazizwa njani bona ngalokho nokobana bazokutjhingaphi
nabakhamba eplasinakhe.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
15.7 - Liqiniso ngombana kunamatshwayo aveza bonyana umdlalo lo wenzeka
esikhathini sakade afana nokutlhoriswa kanye nokugandelelwa
kwamalungelo wabantu abanzima naveza isikhathi sepilo yanamhlanje
afana nokusetjenziswa kweenkoloyi neencwadi eziziinthuthumbisi.
- Akusilo iqiniso ngombana woke amatshwayo aveza isikhathi emdlalweni lo
aveza bona umdlalo lo wenzeka esikhathini sepilo yakade lapha abantu
abanzima gade bagandelelwa bebatlhoriswa babantu abamhlophe/gade
kubusa umBuso weBandlululo/iinkoloyi zitjhayelwa ngabamhlophe kwaphela
begodu abantu babhadela indawo yokuhlala emaplasini ngokobana
basebenze khona.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
15.8 Ngicabanga bona ukulimala kwakaTjhili kube nomthelela omuhle ngombana
ngikho okwenze bona uMbulawa ayokusebenza iplasi nekuyinto ebe sisusa
serarano emdlalweni lo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 30 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
15.9 Ngicabanga bona isifundo esisifumana ngesenzo sakaMbulawa sokungalahli
itewu ngesokobana nawuzimiseleko ngokwenza into, ungaqali bona yini
ekutjhijilako kodwana uqale bewudzimelele kilokho okufunako khona
uzokuphumelela.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
15.10 Ngicabanga bona isehlakalo esingasithatha njengesitlhori emdlalweni lo
ngesalokha uMbulawa nakufanele adunyuzwe nezinye iimbotjhwa
zebandlululo ngombana simthola abonakala ngathi uphelelwe mamano
wokurarulula umraro aqalene nawo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
15.11 Ummoya ozwakaliswa sisehlakalo salokha uVenter nabekabize uTjhili
azomtjela bona kufanele athole umuntu ozomsebenzela iplasi mumoya
wokudana ngombana uTjhili uzifumana asebudisini bokobana akhethe
phakathi kokuqothwa eplasini nokukhupha indodanakhe esikolweni bona
iyokusebenza eplasini njengombana yena angasakghoni ngebanga
lokulimala/Mumoya wokudana ngombana kunokobana uVenter abhadele
uTjhili ngebanga lokulimalela emsebenzini, umtjela bona kufanele afumane
umuntu ozomsebenzela iplasi, nakungasinjalo uyamqotha.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
15.12 Umtloli uphumelele ukusethulela uMbulawa amdlali oyikutani emdlalweni lo
ngombana:
- Uvezwe esethulweni sawo anomraro aqalene nawo, umraro wokobana
kufanele alise isikolo ayokusebenza eplasini lakaVenter ukwenzela bona
umndenakhe ungaqothwa. (1)
- Uvezwe kiyo yoke imileyo yesakhiwana somdlalo lo aluka amano
wokurarulula umraro aqalene nawo/uvezwe kiyo yoke imileyo
yesakhiwana somdlalo lo. (1)
- Umdlalo lo udzimelele phezu kwakhe.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 31 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMDLALO (25 IMITLOMELO)
UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngokwanelisako ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kwamaphuzu
-Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali.
kwengqondo. umtlolo lo ungezwakali.
-Iingaba zakhiwe kuhle.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo)
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 32 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UMBUZO 16: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude.
Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Isingeniso
Abadlali babantu abakhethwe mtloli bona babandakanyeke emdlalweni othileko
ngokudlala iindima ezihlukahlukeneko ukuphumelelisa indaba yomdlalo lowo.
Amaqhinga wokuvezwa kwabadlali ziindlela ezisetjenziswa mtloli womdlalo
ukusikhombisa bona abadlali bomdlalo lowo bababantu abanjani. Umtloli
angasebenzisa iqhinga lokuvezwa kwabadlali ngebizo, izenzo, ilembatho,
ukuhlathululwa mtloli nokuzikhulumela. Lapha sizokucoca ngamaqhinga asetjenziswe
mtloli ukusivezela bona abadlali abalandelako bababantu abanjani: uNzunza,
uManala, uNanasi neKosi uMusi bomdlalo wesihloko esithi; 'UMBANGO KANZUNZA
NOMANALA'.
Abahlolwako abaveze bebahlathulule kabanzi ngamaqhinga wokuvezwa
kwabadlali abalandelako:
Umzimba
UNzunza
Iqhinga lokuvezwa komdlali ngezenzo
- Uvumile lokha unina nakamtjela bona akathathele uManala ubukhosi bakhe
ngobugirikitjani nanyana azi bona sisenzo esingakalungi leso. Lokhu kusitjela bona
umumuntu ongakghoni ukuzithathela iinqunto ezilungele ipilwakhe.
- Bekazi bona isenzo sokuthathela uManala ubukhosi sizobalwisa njengabentwana
bomuntu kodwana waragela phambili wakwenza lokho. Isenzo sakhesi sisitjela
bona umumuntu onganandaba nobudlelwano anabo nomfowabo.
- Uthe nakaqeda ukuthatha unamrhali kaManala ngobugirikitjani wathoma ukuphila
ipilo yokubaleka nesitjhaba sakhe ngombana bekazi bona lapho aManala
azomthola khona uzombulala. Isenzo sakhesi sisitjela bona umumuntu olitjhatjha
nobhalelwa kujamelana nemiphumela yezenzo zakhe.
- Ubawe isizo kuNangubokazi bona amsindise nasele abona bona aManala
azombulala nesitjhaba sakhe. Lokhu kusitjela bona umumuntu ongafeli
ngaphakathi nonganamahloni wokubawa isizo lokha nasele angasakghoni
ukujamelana nobujamo obuthileko.
Iqhinga lokuvezwa komdlali ngokuzikhulumela.
- Ekulumeni kayedwana uNzunza aba nayo ngemva kokuthatha unamrhali kuyise
ngobugirikitjani simuzwa azihlathulula yena ngokwakhe bona umumuntu
onganasibindi, nakathi isibindi sokugalaja uManala ubukhosi bakhe bekanganaso.
Iqhinga lokuvezwa komdlali ngokuhlathululwa mtloli.
- Umtloli usivezele bona uNzunza umumuntu othanda ukuphila esigodlweni
notjhejisisa koke okwenzeka khona. Lokhu kuvela lokha uMbangwa banoTjhaba
nabegade bazuma ehlathini bakhuluma ngendaba yokobana uNzunza webe
ubukhosi bakaManala.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 33 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UManala
Iqhinga lokuvezwa komdlali ngezenzo
- Uhlala angekho esigodlweni ngombana uhlala aphume ubuzimba. Lokhu kusitjela
bona umumuntu ongatjheji ikambiso yobukhosi bakayise nonganandaba nokobana
kwenzakalani ekhabo.
- Wafika ngemva kwesikhathi ebegade ikosi imbekele sona bona eze azokuthatha
unamrhali. Lokhu kusitjela bona umumuntu ongasigciniko isikhathi.
- Wathatha amabutho wakhe waphuma nawo ubuzimba bokuyokufuna uNzunza
omebele ubukhosi bakhe. Isenzo sakhesi sisitjela bona umumuntu oyilwelako into
yakhe nongasabi ipi.
- Ngemva kokuzwakala bona ilanga licimile wajamisa woke amabutho wakhe
ebegade aphume ubuzimba bokuyokufuna uNzunza. Isenzo sakhesi sisitjela bona
umumuntu awahloniphako amasiko webukhosini wokuzilela ukucima kwelanga.
Iqhinga lokuvezwa komdlali ngokuzikhulumela.
- UManala kukulumo kayedwana aba nayo ngemva kokulemuka bona uNzunza
umgalaje ubukhosi bakhe simuzwa azihlathulula yena ngokwakhe bona umumuntu
othanda ukuzuma nakathi kuzokuba lula bona ayokuzuma uNzunza bekamthole
ngombana vele yena uyakuthanda ukuzuma.
Iqhinga lokuvezwa komdlali ngokuhlathululwa mtloli.
- Umtloli usivezele bona uManala umumuntu ongayeleli/ongatjhejisisi izinto
ezenzeka esigodlweni njengezibulo lakaMusi, kunalokho uzithandela ukuzuma.
Lokhu kuvela lokha uMbangwa banoTjhaba nabegade bazuma ehlathini bakhuluma
ngendaba yokobana uNzunza webe ubukhosi bakaManala.
UNanasi
Iqhinga lokuvezwa komdlali ngezenzo
- Ubize uNgendu wamsenga iindaba ebegade zikhulunywa ebandla ngombana
bekazi bona angeze ale ukumtjela njengombana ayindlovukazi nje. Isenzo sakhesi
sisitjela bona umumuntu osebenzisa amandla wesikhundla akiso ngendlela embi
ukwenzela ukuzuza lokho akufunako.
- Wakhisa uNzunza amano wokugalaja uManala ubukhosi bakhe. Lokhu kusitjela
bona ungumma onganafundiso ehle emntwanenakhe.
- Simuzwa afunga bona angeze athule aphuthe imikhono abukele uManala kube
nguye othatha ubukhosi bese wakhe umntwana uNzunza asale anganalitho
begodu uzokuqinisekisa bona lokho akwenzeki. Lokhu kusitjela bona ungumma
onganalo ithando kwabanye abentwana angababelethiko begodu akabafuneli izinto
ezihle.
- Wavuka phakathi kwamabili wayokuhlola bona mbala uNzunza ulele emnyango
welawu lakayise na njengokuvumelana kwabo ukuze aphumelele ekufumaneni
unamrhali. Lokhu kusitjela bona umumuntu ozilandelelako izinto azenzako
ukuqinisekisa bona ziyaphumelela.
IKosi uMusi
Iqhinga lokuvezwa komdlali ngezenzo
- Udlulisele ubukhosi bakhe kiloyo ozomelama asaphila ngebanga lokobana besele
azizwa bona akasanapilo kuhle emzimbeni begodu akasaboni nemehlweni. Lokhu
kusitjela bona umumuntu obeka ipilo yakhe phambili nokghona ukuthatha iinqunto
ezilungele ubujamo bepilwakhe.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 34 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
- Udlulisele ubukhosi bakhe kiloyo ozomelama asaphila kanti ubukhosi budluliswa
ngemva kobana ilanga elibusako licimile. Lokhu kusitjela bona umumuntu
ongalandeli ikambiso efaneleko ekwenzeni izinto.
- Akhange akghone ukuhlukanisa phakathi koboya bomuntu nebesilwana uNzunza
ebegade abubophelele emzimbenakhe lokha nakayokuthatha unamrhali
ngobugirikitjani kuye. Lokhu kusitjela bona umumuntu ongatjhejisisi izinto.
- Watjela iinduna zakhe ebandla bona ufuna ukudlulisela unamrhali kiloyo
ozomelama ngaphandle kokucabanga bona ikhona enye yazo engafikisa indaba le
eendlebeni ezingakayifaneli. Isenzo sakhesi sisitjela bona umumuntu othemba
abantu asebezisana nabo khulu.
Isiphetho
Nasiyelela ihlathululo engehla singatjho bona umtloli uphumelele ukusebenzisa
amaqhinga ahlukahlukeneko wokuvezwa kwabadlali ukusivezela tjhatjhalazi bona
abadlali ababalwe ngehla bababantu abanjani.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25]
UMBUZO 17: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
17.1 - UManala. (1)
- UMusi. (1)
17.2 Isehlakalo eselama ikulumo-pendulwano esetheksthini engehla le
ngesokobana uNanasi abuze uNgendu ukobana bekuthiwani ebandla bese
uNgendu wamtjela. (2)
17.3 UManala akanandaba nokubusa isitjhaba kodwana uzithandela ukukhupha
ubuzimba bokuzuma kanti uNzunza yena uyazithanda iindaba zokubusa
isitjhaba begodu uhlala akhona ngesigodlweni. (2)
17.4 Ummongo wembizo le kwakuzokubikela iinduna zakhe bona ufuna
ukudlulisela ubukhosi kiloyo ozomelama ngombana yena akasazizwa kuhle
emzimbeni begodu akasaboni nemehlweni. (2)
17.5 Izembatho ekufanele zembathwe nguNzunza zizembatho zenyamazana
enoboya. (2)
17.6 Ngicabanga bona isenzo sakaNanasi lesi sibe nomthelela omumbi
emdlalweni lo ngombana ngemva kwalokho ulukise uNzunza amano
wokuyokweba unamrhali nekuyinto elwise amadodana kaMusi la bekwagcina
kuhlukene isitjhaba phakathi, kwaba namaNdebele wakwaManala
newakwaNzunza, ekuyinto esese khona nanamhlanje esitjhabeni
samaNdebele.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 35 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
17.7 Akusilo iqiniso ngombana woke amatshwayo asivezela isikhathi sokwenzeka
komdlalo lo aveza bona sikhathi sakade ngombana kusahlalwa emaplasini
lapha kusabusa khona ikosi nalapha kuthoma khona ukuhlukana kwesitjhaba
samaNdebele/Sikhathi sakade ngombana umlayezo usatjalaliswa
ngomlomo/ziingijimi zekosi zikhamba zitjela abantu ukobana ikosi ithini,
akunalapha kuvela khona iinrhatjhi nofana iinsetjenziswa zetheknoloji
zokuthintana.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalakop.) (2)
17.8 Ngicabanga bona isehlakalo esingasithatha njengesitlhori emdlalweni lo
kulokha uNzunza nakazifumana abhalelwa kukweyama umlambokazi iBhalule
wabawa uNaNgubokazi bona abasize ukuze yena nesitjhaba sakhe
bangabulawa Manala.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
17.9 Isifundo engisifumana ngesenzo sakaNgendu sokobana atjele uNanasi
indaba ebekufanele ingatjelwa omunye umuntu ngaphandle kwakaManala
ngesokobana ungamthembi umuntu ngombana ukhuluma okhunye bese enze
okhunye/Kuqakathekile bona nawuthunyiweko, wayalwa bona wenzeni
kufanele wenze ngendlela otjelwe bona wenze ngayo ngombana kusuke
kunesizathu salokho.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
17.10 Ngicabanga bona ihloso yomtloli yokusitlolela umdlalo lo kukusifundisa
ngomlando wesitjhaba samaNdebele ukobana kweza njani ukuthi sigcine
singalendlela esingayo namhlanje.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
17.11 Ummoya ozwakaliswa siphetho somdlalo lo mumoya wokuthaba ngombana
uNzunza noNcagu bayalibalelana bekuvunyelanwa ngokobana kubekwa
iinkhali phasi, bakha ubuhlobo godu ngokobana uNcagu athathe uMthise
kaTjhangutjhangu bona abe yiNdlovukazi yakhe.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
17.12 Umtloli uphumelele ukusethulela uNzunza amdlali oyikutani emdlalweni lo
ngombana:
- Uvezwe esethulweni/esingenisweni sawo anomraro aqalene nawo,
umraro wokobana uMusi ufuna ukunikela uManala unamrhali kanti naye
uyabufuna ubukhosi. (1)
- Uvezwe kiyo yoke imileyo yesakhiwana somdlalo lo. (1)
- Umdlalo lo udzimelele phezu kwakhe.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 36 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMDLALO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 18: IFINDO – Sovumani KaZimkhona
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngokwanelisako ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kwamaphuzu
-Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali.
kwengqondo. umtlolo lo ungezwakali.
-Iingaba zakhiwe kuhle.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo)
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 37 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 18
IFINDO – Sovumani KaZimkhona
Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude.
Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Isingeniso
Abadlali babantu abakhethwe mtloli bona babandakanyeke emdlalweni othileko
ngokudlala iindima ezihlukahlukeneko ukuphumelelisa indaba yomdlalo lowo.
Amaqhinga wokuvezwa kwabadlali ziindlela ezisetjenziswa mtloli womdlalo
ukusikhombisa bona abadlali bomdlalo lowo bababantu abanjani. Umtloli
angasebenzisa iqhinga lokuvezwa kwabadlali ngebizo, izenzo, ilembatho,
ukuhlathululwa mtloli nokuzikhulumela. Lapha sizokucoca ngamaqhinga asetjenziswe
mtloli ukusivezela bona abadlali abalandelako bababantu abanjani: uBalise, uLungile,
uNaMalemane noNobukhazi bomdlalo wesihloko esithi; 'IFINDO'.
Abahlolwako abaveze bebahlathulule kabanzi ngezenzo zabadlali abalandelako:
Umzimba
UBalise
Iqhinga lokuvezwa komdlali ngezenzo
- Uthanda umkakhe uLungile nanyana banomraro wokungafumani umntwana. Lokhu
kusitjela bona umlingani onethando lamambala.
- Utjela abalingani bakhe ngokomsebenzi bona angeze ayithatha indlu yesibili
ngombana wafunga bona uzokuba noLungile ebumnandini nebudisini
bebahlukaniswe kukufa. Lokhu kusitjela bona umumuntu othembekileko
emlinganinakhe nogcina iinthembiso zakhe.
- Utjela uHleziphi bona angeze aya ebantwini ababonako ngaphandle kokwazisa
umkakhe. Isenzo sakhesi sisitjela bona umumuntu onganafihlo emtjhadweni.
- Uragela phambili ngokuhlonipha uNaMalemane nanyana amphatha kumbi
bekangamamukeli kuhle njengomkhwenyanakhe. Isenzo sakhesi sisitjela bona
umumuntu ongatjhugulukiko entweni angiyo ngebanga lendlela omunye umuntu
amphatha ngayo.
- Nabaqalene nomraro wokungafumani umntwana wenza koke okusemandleni
ukulinga ukuwurarulula, okufaka hlangana ukuthandaza, ukuya kibodorhodera,
emphorofidini nenyangeni. Lokhu kusitjela bona umumuntu oyijamela ngeenyawo
ipilwakhe.
Iqhinga lokuvezwa komdlali ngebizo
- Umtloli usihlathululele bona uBalise umumuntu onjani ngokumthiya igama elithi
'Balise' elisihlathululela isimilo sakhe bona umumuntu okhetha ukulisa izinto abona
bona angeze azuza litho kizo.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 38 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
- Lokhu sikubona lokha uLungile nakabhala ukuya ebantwini ababonako
njengokuhlongoza kwakhe, ukhethe ukumlisa akhange amkatelele bona aye
ngekani ngombana abona bona bazokugcina balwa ukuya phambili.
- Nalokha uMvimbi nakamyelelisa bona athathe indlu yesibili ukuze akghone
ukufumana umntwana akhange aphike naye, uthethe isiqunto sokumlisa
ngombana abona bona isiyeleliswesi angeze samsiza ukurarulula umraro
wangakwakhe.
- Umkhwekazakhe uNaMalemane umhloye khulu, uthi urhola imali encani
kuneyomntwanakhe uLungile, akakholelwa kuZimu begodu usebenzela usathana.
Nanyana kunjalo, uBalise koke lokhu ukhethe ukukubethela mthalazeni; uyamlisa,
wenza ngathi akazi bona umkhwekazakhe umhloyile.
ULungile
Iqhinga lokuvezwa komdlali ngezenzo
- Wenza koke ababelethi bakhe abamyelelisa ngakho. Wavuma nokuya enyangeni
lokha nakatjelwa nguyise bona akabone ngamanye amehlo. Isenzo sakhesi sisitjela
bona umumuntu ohlonipha nolalela iiyeleliso zababelethi bakhe.
- Uvumela unina bona amlawule nanyana sele endile, koke okwenzeka emzinakhe
uyakhamba ayokubikela unina bese kube nguye omthathela iinqunto zokobana
enzeni. Njengalokha uBalise athi abaye emphorofidini wayokubikela unina bese
unina wathi akungayiwa lapho. Isenzo sakhesi sisitjela bona umumuntu ongakghoni
ukuzithathela iinqunto ezifanele ipilwakhe.
- Utjhade noBalise nanyana umsebenzi awenzako usezingeni elidlula loyo owenziwa
nguBalise ngokomrholo. Lokhu kusitjela bona umumuntu onethando lamambala
nonganandaba nezinto eziphathekako ezifana nemali angazizuza emlinganini
azwana naye.
- Wakwata khulu lokha nakalemuka bona uBalise ukhulume ngomraro wabo
wokungafumani umntwana nabalingani bakhe ngokomsebenzi. Lokhu kusitjela
bona umumuntu ongazwani nokobana imiraro yangakwakhe yaziwe ngabanye
abantu.
Iqhinga lokuvezwa komdlali ngebizo
- Umtloli usihlathululela bona uLungile umumuntu onjani ngokumthiya igama elithi
'Lungile' elisihlathululela isimilo sakhe, bona umumuntu olungileko.
- Lokhu sikubona ngokobana kusukela ebuncanini bakhe ulalela ababelethi bakhe
nabathi akafunde begodu abe likholwa.
- Ukulunga kwakhe kuvela nalokha uBalise nakambawa bona baye emphorofidini
uThombeni ugcina sele ayile, usela netiye anikelwe yona nanyana kungasiyo into
akholelwa kiyo.
- Izenzo zakhezi zimveza tjhatjhalazi bona mbala ulungile njengegama lakhe.
UNaMalemane
Iqhinga lokuvezwa komdlali ngezenzo
- UNaMalemane wakatelela uMnguni bona balahle indlela yesintu neyamasiko
yokuphila bese bangene ngokupheleleko ekolweni yobuKrestu. Lokhu kusitjela
bona umumuntu ofuna kwenziwe into nangabe yanelisa yena, akanandaba
nendlela abanye abantu abazizwa ngayo ngegandelelo abafaka ngaphasi kwalo.
- Uhloye uBalise ngombana uthi udla imali kaLungile begodu uthi uphuma emndenini
ongamaziko uZimu. Uhloye noNobukhazi ngebanga lokobana waba sidisi asafunda
isikolo. Isenzo sakhesi sisivezela bona umumuntu ohlulela abanye abantu ngokuya
kobujamo abakibo nofana ngendlela abangayo.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 39 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
- Uthi ngathana uLungile watjhadwa sifundiswa esingudorhodera nofana
sisazimthetho esinjengaye ngombana uBalise usebenza umsebenzi
ongabhadeliko. Lokhu kusitjela bona umbelethi okhethela umntwanakhe bona
athandane/atjhade nomlingani onjani nonganandaba namazizo womntwanakhe.
- Uhloye uBalise nanyana abona bona uphethe uLungile kuhle begodu
uyamhlonipha. Lokhu kusitjela bona umumuntu ongathokozeli into ehle eyenziwa
ngomunye umuntu.
UNobukhazi
Iqhinga lokuvezwa komdlali ngezenzo
- Uthusele uMnguni ngokobana nangabe akakhulumi noLungile amenze avume
ukuya ebantwini ababonako uzokukhupha ifihlo yakhe yokobana ukhamba inyanga
enguMabhebheja. Lokhu kusitjela bona umumuntu osebenzisa abanye abantu
bona bamenzele izinto azifunako ngokubafaka ngaphasi kwegandelelo elibenza
bona bagcine bavuma ukumenzela okuthileko.
- Urhuluphelele ukusiza umntamamakhe uLungile emrarwenakhe wokungafumani
umntwana ukuze umtjhadwakhe ungaphuki nanyana yena ngokwakhe
angakatjhadi. Isenzo sakhesi sisitjela bona umumuntu onehliziyo ehle
nonganamona.
- Akakatjhadi begodu unabentwana abane azondlela bona yena ngokwakhe. Lokhu
kusitjela bona umumuntu ozijameleko epilweni.
- Usekela uBalise begodu uyamkhalima lokha nakathi sekacabanga ukutlhala
ngesikhathi basela isiselo esimakhaza endaweni yokuditjha. Lokhu kusitjela bona
umumuntu ongalahlekisaniko nobuyisanako lokha nakakubona bona
uyaphambuka.
Iqhinga lokuvezwa komdlali ngokuzikhulumela.
- Umtloli usivezele bona uNobukhazi umumuntu onjani ngokumveza azikhulumela
yena ngokwakhe bona umumuntu ozijameleko epilweni, unemali, isithabathaba
somuzi kanye neenkoloyi ezibizako. Uyatjho nokobana imali anayo ubhalelwa
kuyiqeda.
Isiphetho
Nasiyelela ihlathululo engehla singatjho bona umtloli uphumelele ukusebenzisa
amaqhinga ahlukahlukeneko wokuvezwa kwabadlali ukusivezela tjhatjhalazi bona
abadlali ababalwe ngehla bababantu abanjani.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25]
UMBUZO 19: IFINDO – Sovumani KaZimkhona
19.1 Iiyeleliso uMvimbi ayelelisa ngazo uBalise ezelama ikulumo-pendulwano
evezwe etheksthini engehla le ngezokobana:
- UBailse atlhale nofana athathe umfazi wesibili. (1)
- Abuyele kumphorofidi ayomlawula kabutjha. (1)
19.2 Ekulumeni-pendulwano eyayiphakathi kwakaBalise noNobukhazi; uBalise
bekalila begodu abawa uNobukhazi bona amkhulumele noLungile ukobana
avume ukuya emphorofidini khona bazakukghona ukurarulula umraro
abaqalene nawo lo. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 40 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
19.3 UBalise ungutitjhere kanti uLungile umjameli wezomthetho. (2)
19.4 - Abodorhodera bakhona. (1)
- Izindlu zakhona zizindlu zakanokutjho. (1)
19.5 UNobukhazi uthi uRegile unejamo, uqaleka ngasuthi mdlali wamafilimu we-
Amerika begodu unesifuba esipapameleko. (2)
19.6 A/Kuphambana ngemibono phakathi kwakaBalise banoLungile lokha uBalise
nakaveza bona khebaye ebantwini ababonako, uLungile wala. (2)
19.7 Ngicabanga bona amagama la asitjela ukobana umdlalo lo wenzeka
ngesikhathi/esikhathini sanje/sanamhlanje lapha abantu banamalungelo
khona/lapha abobaba nabomma banamalungelo afanako nalinganako
khona/Ngicabanga bona asitjela bona umdlalo lo wenzeka esikhathini sanje
ngombana nangathana bekusikhathi sakade, uBalise njengehloko yekhaya
bekazokuthatha iinqunto abona bona ziwulungele umzakhe ngaphandle
kokukhulumisana noLungile.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
19.8 Ngicabanga bona isehlakalo esingasithatha njengesitlhori emdlalweni lo
ngesalokha uBalise banoLungile noMnguni basenyangeni kwaMabhebheja
eSiphago abatjela ngesisombululo somrarwabo bona ukuze urarululeke
kufanele uLungile ayokuphetha isiko lokuthomba ukuze kutjhaphuluke ifindo
ababotjhelwe loneli.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
19.9 Ngicabanga bona ngesenzwesi umtloli usidlulisela umlayezo othi bakhona
abantu bengubo abahlangabezana neentjhijilo ekukhuleni kwabo kodwana
zingabenzi bona bangaphumelelisi iimfiso namabhudango wabo/Ngicabanga
bona ngesenzwesi umtloli usidlulisela umlayezo wokobana ipumelelo
yomuntu ayikadzimeleli efundweni kwaphela, namanye amaqhinga alikghono
umuntu aphiwe wona ayamphumelelisa nakazimiseleko.
(Umfundi angayibeka ngeyankhe indlela ezwakalako.) (2)
19.10 Isenzwesi sizwakalisa ummoya wokudana ngehlangothini labamukelilwazi
ngombana silindele ukubona uLungile aba nemicabango emihle ngemizamo
eyenziwa yindodakwakhe ngomraro abanawo lo kodwana yena uba
nokuzisola okukhulu ngokuzithola alapha akhona nje.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
19.11 - Ngokubona kwami kusisenzo esihle ngombana nanyana amtjhadile nje
unelungelo lokuba neemfihlo zakhe ayedwa nangazitjeli abanye abantu,
khulukhulu nangabe zizinto azenza ngombana afuna ukuqinisa
nokujamisa umzakhe.
- Ngokubona kwami akusisisenzo esihle ngombana ekugcineni
uNaMalemane angayithola ifihlo le bese amkwatele agcine sele afuna
nokumtlhala ngebanga lokufihlelwa izinto ezenzeka emtjhadwenabo/
angagcina sele amthatha njengomuntu onganamaqiniso/
ongathembekiko.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 41 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
19.12 Umtloli uphumelele ukusethulela uBalise amdlali oyikutani emdlalweni lo
ngombana:
- Uvezwe esethulweni/esingenisweni sawo anomraro aqalene nawo,
umraro wokobana abakghoni ukuthola umntwana yena banomkakhe. (1)
- Uvezwe kiyo yoke imileyo yesakhiwana somdlalo lo. (1)
- Umdlalo lo udzimelele phezu kwakhe.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
[25]
IMITLOMELO YESIGABA C: 25
INANI LOKE: 80
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 42 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA A: ISITJENGISO SOKWABIWA KWEMITLOMELO NAKUTSHWAYWA
UMBUZO OMUDE WEKONDLO
INDLELA YOKUTSHWAYA IMITLOMELO
Isingeniso
- Umfundi akanikele ihlathululo yalokho okufunwa mbuzo
obuzweko esingenisweni. Imitlomelo emi-2
- Isibonelo: Ihlathululo yommoya. Ihlathululo yekhethomagama
nehlathululo yokobana ngonjani ummoya ozwakaliswa
yimbongi ekondlweni le.
Umzimba
- Umfundi akatlonyeliswe imitlomelo esi-6 emzimbeni we-
eseyakhe. Imitlomelo esi-6
- Tjheja: Iphuzu elinye nelinye elihlathululeke kuhle
alitlonyeliswe umtlomelo owodwa.
Isiphetho
Umfundi akatshwaye ngokuphumelela kwembongi ukukhetha Umtlomelo o-1
amagama anembako ukuveza tjhatjhalazi ummoya wokudana.
Ukusetjenziswa kwelimi Umtlomelo o-1
INANI LOKE 10
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 43 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA B: ISITJENGISO SOKWABIWA KWAMAPHUZU WOKUMUNYETHWEKO WOMBUZO WESI-6, 8 NEWE-10
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
14–15 9–11 6–8 4–5 0–3
(14-15) Ukwethulwa kwezehlakalo Zikhona izehlakalo
OKUMUNYETHWEKO
Ukwethulwa kwezehlakalo zenoveli kodwana ezikholwekako
zenoveli nokuvezwa kutlhayela ukutjho/ ezivezweko kodwana
kokukholweka kwazo ukusekela bonyana zivela hlangana nendaba
ngokusekela okususelwa ziyakholweka na. yenoveli ecocwa mfundi.
Ukuhlathululwa kwesihloko:
15 IMITLOMELO
elwazini umfundi analo
ngepilo mazombe.
Ukungenelela kwesihloko nokuzwisisa
(12-13)
Ukwethulwa kwezehlakalo
zenoveli nokuvezwa
kokukholweka kwazo
itheksthi.
kodwana okungakasekelwa
ngelwazi umfundi analo
ngesehlakalweso ngepilo
mazombe.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 44 DBE/Novemba 2023
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA C: ISITJENGISO SOKWABIWA KWAMAPHUZU WOKUMUNYETHWEKO WOMBUZO WE-14, 16 NEWE-18
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
14–15 9–11 6–8 4–5 0–3
OKUMUNYETHWEKO
(14-15) Ukuvezwa kwabadlali bona Ukuvezwa kwabadlali Ukuvezwa komdlali OYEDWA
Ukwethulwa kwamaqhinga bababantu abanjani ABABILI bona bona umumuntu onjani
ahlukahlukeneko wokuvezwa ngaphandle bababantu abanjani ngaphandle kokuhlathulula bona
kwabadlali ekubuzwe ngabo kokuhlathululwa bona lokho ngaphandle lokho bakususela kiliphi iqhinga.
Ukuhlathululwa kwesihloko:
15 IMITLOMELO
nokobana abaveza bakususela kimaphi kokuhlathulula bona
bababantu abanjani. amaqhinga. lokho bakususela
kimaphi amaqhinga.
Ukungenelela kwesihloko nokuzwisisa
(12-13)
Ukwethulwa kweqhinga
ELILODWA lokuvezwa
kwabadlali ekubuzwe ngabo
itheksthi.
nokobana libaveza bababantu
abanjani.
Tjheja: Kunamanye
amaqhinga angakavezwa.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe
Recommended for this subject
Published documents with matching subject and grade metadata.
Related documents
Matched using subject, grade, language, document type and exam metadata.

Question paper
IsiNdebele HL P2 Nov 2023_hlayiso.com_.pdf

Question paper
IsiNdebele HL P1 Nov 2023_hlayiso.com_.pdf

Question paper
IsiNdebele HL P1 Nov 2023 MG_hlayiso.com_.pdf

Question paper
IsiNdebele HL P3 Nov 2023 MG_hlayiso.com_.pdf

Question paper
IsiNdebele HL P3 Nov 2023_hlayiso.com_.pdf

Question paper
IsiNdebele HL P2 May-June 2023 MG_hlayiso.com_.pdf
More from Grade 12 Isindebele Hl
Explore more published documents in this catalogue.

Annual teaching plan
Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24.pdf

Question paper
IsiNdebele HL P1 May-June 2023_hlayiso.com_.pdf

Question paper
IsiNdebele HL P1 May-June 2023 MG_hlayiso.com_.pdf

Question paper
IsiNdebele HL P2 May-June 2023_hlayiso.com_.pdf
Question paper
IsiNdebele HL P3 May-June 2023 MG_hlayiso.com_.pdf
Question paper




