You're offline
Skip to content
Question paper

IsiNdebele HL P2 Nov 2023 MG_hlayiso.com_.pdf

Subject: Isindebele HlGrade 12202344 pages
Download

Loading document…

Loading document…

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE IGREYIDI 12 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL) IPHEPHA LESIBILI (P2) NOVEMBA 2023 UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA IMITLOMELO: 80 Umhlahlandlela wokutshwaya lo unamakhasi ama-44. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 2 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya Umhlahlandlela wokutshwaya 1. Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akakafaneli aphendule umbuzo omude nomfitjhani ngencwadi eyodwa.) 2. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi-4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo eziboniweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela. 3. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani newokuthoma omude bese ulisa elandelako. (Nangabe umfundi uphendule imibuzo yomi-4 tshwaya umbuzo wokuthoma ngaphasi kwesigaba ngasinye). 4. Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo elindelekileko bese yesibili kungelindelekileko tshwaya yokuthoma yesibili ungayitjheja (Ungayitshwaya). 5. Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni lemibuzo, tshwaya ngendlela umhlahlandlela wokutshwaya ononjorwe ngayo. 6. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise. 7. Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide) Nangabe inani lamagama asetjenzisiweko e-eseyini mancani, ungamjezisi umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide khulu tshwaya kufikela enanini elibekiweko lamagama. (Tjheja: sebenzisa igridi yokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela). 8. Imibuzo emifitjhani Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule ipendulwakhe akangajeziswa. 9. YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono, liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi, mbono omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle nofana sisenzo esimbi azinikelwa umtlomelo kodwana kutlonyeliswa isekelo kwaphela (IMITLOMELO YOKE NGEYOKUSEKELA). Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 3 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA A: IINKONDLO UMBUZO 1: 'KWAMAMBALA BUYATHUTHUDLHA' – TN MAHAMBA Isingeniso Ummoya wekondlo mazizo imbongi esuke ikiwo lokha nayirhaya ikondlo. Ikhethomagama magama anqophileko akhethwa yimbongi ngokuyelela nangokunemba entweni esuke ikhuluma ngayo. Ekondlweni le imbongi izwakalisa ummoya wokudana. Imbongi idaniswa kubona inengi labantu libulawa bulwele bentumbantonga nanyana sele ilwazi lokobana ubulwelobu buyingozi kangangani lisatjalaliswe inarha yoke nje, kungasenamuntu ongaziko ngobukhali babo. Imbongi ikhethe amagama alandelako ukuveza tjhatjhalazi ummoya lo: Umzimba - Uyathuthudlha, ungumabhubhisa, > Imbongi izwakala idanile nayiveza indlela intumbantonga ibulala ngesihlungu ngayo. - Awukokod' emntwini, > Imbongi izwakala idanile nayiveza bona intumbantonga ayibawi imvumo yokungena emntwini nayifuna ukumgulisa, ivele imbambe imgulise ngaphandle kokuzaza. - Ungena esitlhagini, injinga uyilise na? > Imbongi izwakala idana nayilemuka bona intumbantonga iphatha woke umuntu; abantu abatlhagako nabanemali. - Uthanda abaziphatha makghwakghwa, Uthanda abangazitjhejiko, > Imbongi izwakalisa ukudana nayiveza bona ubulwelobu bubamba lula khulu abantu abaziphatha budlabha. - Uthanda abosongazivikeli, Nabonongazivikeli. > Imbongi izwakala itlhuwa nayiveza bona abantu abangazivikeliko nabaya emsemeni ubulwelobu buthanda bona khulu. - Khulukhulu ilutjha, > Imbongi itlhuwa khulu nayiveza bona ilutjha ngilo elisengozini yokubanjwa bulwelobu ngombana alizitjheji begodu alizivikeli naliya emsemeni. - Elifumbethe ikusasa langomuso, Elibarholi bangomuso. > Imbongi itlhuwiswa kukobana ubulwelobu bubamba ilutjha ekungilo elibadosiphambili bangomuso/abantu ekuthenjelwe kibo bona bazakubusa inarha yekhethu le kuhle bebasombulule imiraro yalo. - Nakukuyeleliswa ngawe, Awa, nelizwi selatjha, Kwaphela ukuzwa do! > Imbongi idaniswa nakukobana abantu bayeleliswa ngobungozi bobulwelobu kodwana bakhetha ukungezwa nokungalaleli bese baragele phambili ngokubeka iimpilo zabo engozini. - Bazokuzwa mhlana kutheni? > Imbongi idaniswa kukobana abantu abezwa/abalemuki bona intumbantonga iyabulala manje iyazibuza bona bayokuzwa nini/bayokulemuka nini bona intumbantonga iyingozi. - Awukajami uyabhubhisa, > Imbongi izizwa itlhuwa nayiveza bona intumbantonga iragela phambili nokubulala abantu njengombana bangafuni ukuthathela ubukhali bayo ehloko nje. - Awubuzi emntwini. > Imbongi izwakala idana nayilemuka bona intumbantonga nayifuna ukubulala umuntu ayibawi imvumo kuye, ivele imbulale ngaphandle kokuzaza nokuriyada. - Kubhala nanyana sebabona, Babona isitjhaba siphela...Ukuyelela do! > Imbongi izwakala idanile, idaniswe kukobana abantu nanyana babona bona ubulwelobu buyababulala kodwana abafuni ukuzivikela. - Uhlale umhlalela wasafuthi, Uphume nomphefumulo. > Imbongi izwakala itlhuwa khulu nayisihlathululela bona intumbantonga nayingene emzimbeni womuntu ayisalapheki, iphuma mhlana umuntu loyo abhubhako. Isiphetho Nasiyelela ihlathululo engehla le singatjho bona imbongi iphumelele ukukhetha amagama afaneleko ukuzwakalisa kuhle ummoya odanileko nasivezela tjhatjhalazi indlela intumbantonga iyingozi ngayo ebantwini kodwana bona baragela phambili nokungazitjheji. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) [10] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 4 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMBUZO OMUDE WEKONDLO (10 IMITLOMELO) UMBUZO 1: KWAMAMBALA BUYATHUTHUDLHA – TN Mahamba Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli OKUMUNYETHWEKO 5–6 4 3 2 0–1 -Umfundi uhlathulule isihloko -Umfundi utjengise -lsihloko usizwisise -Isihloko akakasizwisisi -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwekondlo: ngokungeneleleko begodu ukuzwisisa isihloko. bewasihlathulula ngendlela kuhle. azizwakali begodu Ukungenelela kokunikelwa uwathinte woke amaphuzu ephakathi. Imininingwana -Ubuyelele amaphuzu azikanamatheli esihlokweni kwamaphuzu azwakalako, ukusekela kanye nelwazi amayelana nekondlo. -limpendulo pheze ayikavezwa yoke. kezinye iindawo uveze esinikelweko, kubudisi lekondlo. ziyakhambelana nesihloko. namaphuzu angafunekiko. ukuzilandela ngombana -Uphendule ngendlela ehle -Amaphuzu amanengi -Akakatloli amaphuzu azikhambelani nombuzo. 6 IMITLOMELO khulu. Kunamaphuzu -lmibono esekelweko ikhona asekela imibono azwakalako/Amaphuzu -Uhlulekile ukunikela amanengi asekelwe kodwana ayikavezwa yoke akakavezwa ngendlela awatlolileko akakasekelwa iimpendulo ekungizo. ngokunemba begodu begodu ayikasekelwa eyanelisako. Unelwazi kuhle bekwazwakala. -Amaphuzu ambalwa anqotjhiswe ekondlweni. njengombana elisezingeni eliphasi -Akayazi kuhle ikondlo Ie. awanikeleko akakasekelwa. bekulindelekile. lekondlo. -Umfundi ikondlo akayazi -Ikondlo uyizwisise kuhle kuhle. khulu. -Kunobufakazi obutjengisa bonyana uyayizwisisa ikondlo. ISAKHIWO NELIMI 4 3 2 1 0-1 -Umtlolo unesakhiwo esihle -Umtlolo unesakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -lkondlo ayikethulwa -Kubudisi ukutjho bonyana Isakhiwo, ukulandelana khulukhulu nokusekelwa nokusekelwa kwemibono besakhiwo sekondlo. ngefanelo. kukhulunywe kwamaphuzu kanye nokwethulwa: Ukuzwakala kwemibono okulandelekako. okulandelekako. ngokwanelisako ngesihloko. kwelimi kanye nokuzwakala -Ikondlo ayinakho -Ukungakahlelwa kuhle -Abukho ubufakazi kwamaphuzu. -Isingeniso, isiphetho -lsingeniso, isiphetho ukunamathelana ngikho okwenza bokuhlelwa kwesakhiwo neengaba kuhleleke kuhle neengaba kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu nanyana ukulandelana 4 IMITLOMELO khulu. ayilandeleki. kungezwakali. kwamaphuzu. -lmibono iyazwakala -Kuneemphoso ezinengi -Ilimi elisetjenzisweko -lmibono iyazwakala beyisekelwe kuhle. -Kuneemphoso ezenziwe zelimi begodu Iisezingeni eliphasi khulu beyisekelwe kuhle khulu. elimini, ekuzwakaleni nokusetjenziswa kwelimi begodu alizwakali. -Ilimi, ukuzwakala kwekondlo kanye okunganembiko kwenza -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu nekuhlelweni kodwana umtlolo lo ungezwakali. nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. iingaba zakhiwe kuhle. kuhle kutjengisa ukutjhuja kwengqondo. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 5 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UMBUZO 2: 'IZULU' – TN Mahamba 2.1 - Ivumelwano-thoma. (1) - Lakhiwa lilungu u-Li... (1) 2.2 Ikondlo le ikhuluma ngomonakalo olethwa lizulu elina ngamandla nangesinanja/Izulu eline khulu lagcina sele lona izindlu/umthangalasisekelo/ibhoduluko. (2) 2.3 Umuda we-9 umumethe umqondo wokobana amanzi angena phasi ehlabathini athi nasele azele, iimbotjana zehlabathi zingasakghoni ukuwamukela bese ageleza ngaphezu kawayo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 2.4 Ngomuda lo imbongi ilinga ukusihlathululela ngendlela abantu bakhuza/bababaza/barareka ngayo ngemva kobana izulu line ngamandla nangesinanja latjhiya umonakalo omkhulu. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 2.5 Ummoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni le mumoya wokudana, imbongi idaniswa mumonakalo obonakala wenziwa lizulu lokha nalina ngamandla. (1) Lokhu kungithinta ngokobana ngidane ngombana ukonakalelwa yipahla akusimnandi, khulukhulu ukuphetjhukelwa mfulelo izulu lina ngombana lokho kutjho bona ngizokuthamba bengibulawe lilothe. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) [10] UMBUZO 3: 'ISITJHABA SEKULULEKO' – TN Mahamba 3.1 3.1.1 Umqondophikisana. (1) 3.1.2 Isilingisi/Irhwala. (1) 3.2 Ikondlo le ikhuluma ngekululeko/ngetjhaphuluko esele ikhona eSewula Afrika, imbongi ithi ukufika kwetjhaphuluko enarheni le kwakhupha abantu abanzima ebudisini bokugandelelwa mthetho webandlululo langokombala. (2) 3.3 Ngicabanga bona imbongi inqophe ukusitjela bona abantu abanzima bafumana ithuba lokuyokufunda/lokuyokufundela amabizelo abawathandako ngemva kokuphuma ngaphasi komBuso weBandlululo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 3.4 - Liqiniso ngombana abantu abamhlophe sebakghona ukuphilisana (ukuthathelana) nokusebenzisana nabantu abanzima nekuyinto ebengekhe uyibone yenzeka ngesikhathi somBuso weBandlulo. - Akusilo iqiniso ngombana basese khona abantu abamhlophe abangafuni litho elibahlanganisa nabantu abanzima kanti bakhona nabantu abanzima abangafuni litho elibahlanganisa nabantu abamhlophe nekuyinto eyenza bona ibandlululo phakathi kwemihlobo emibili le yabantu lingeze laphela. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 6 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 3.5 Imbongi iphumelele ukunikela ikondlo le isihloko esikhambelana nommongondaba wayo ngombana isihloko esithi; 'Isitjhaba Sekululeko' sihlathulula bona sele sisitjhaba esiphila ngaphasi komBuso weNtando yeNengi okutjho bona sikhululekile/sitjhaphulukile ekugandelelweni kwamalungelo wethu nekungilokho ikondlo le ekhuluma ngakho. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) [10] UMBUZO 4: 'KUZOKUYAMEKA' – TN Mahamba 4.1 - Isezura/Isithiyeleli. (1) - Umqondophikisana. - Ufanakamisa u-a no-u. (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (1) 4.2 Indima yesi-3 yekondlo le ikhuluma ngokobana ilwazi/iinsetjenziswa zokobana uphumelele unazo, njeke kufanele usebenze ngamandla begodu ubekezelele boke ubudisi ngombana ipumelelo seyiseduze. (2) 4.3 Umnqopho wembongi wokusirhayela ikondlo le kukusikhuthaza ukobana singalahli ithemba lokha nasineemfiso esifuna ukuzifeza ngombana ekugcineni sizokuphumelela. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 4.4 Ihloso yembongi yokusebenzisa ibuyelelamqondo emudeni wesi-2 newesi-3 wekondlo le kugandelela indlela umuntu athukwa ngayo ekuthomeni kwendlela nakafanele ayikhambe ukuze afeze ibhudango analo ngombana kusuke kungabonakali umkhanyo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 4.5 Imbongi iphumelele ukusebenzisa isilungelelamuda/injambamende emudeni we-15 ukuya kewe-16 ukusivezela umqondo wokobana ubudisi umuntu aqalene nabo namhlanje buzakuphenduka ipumelelelo ekugcineni/Imbongi iphumelele ukusebenzisa isilungelelamuda/injambamende emudeni we-15 ukuya kewe-16 ukusivezela bonyana umqondo omunyethwe mumuda we-15 uphelela emudeni we-16. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) [10] KANYE UMBUZO 5: 'KWENZEKILE, KWENZEKILE' – TN Mahamba 5.1 Isezura/Isithiyeleli/Ufanangwaqa u-'kw-'. (1) 5.2 Isifaniso/Isimanyaniso. (1) 5.3 Ekondlweni le imbongi iyelelisa bonyana ezinye zezinto ezenzekako kuzizinto zangabomu ngombana umuntu angafuni ukulibalela, yeke-ke umuntu akazifundise ukuqola aragele phambili ngepilo okwenzekileko kwenzekile/adlulise. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 7 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 5.4 Ngicabanga bona kubangelwa kukobana basuke balimele khulu/bezwe ubuhlungu obukhulu obubenza bona kube budisi bona bangabudlulisa lula/Ngicabanga bona kubangelwa kukobana kuba nabantu ababakhumbuzako mihla namalanga ngobuhlungu ebabehlakalelako nekuyinto eyenza bona kube budisi bona bangabudlulisa lula ubudisobo/Kusuke kulibunjo lomuntu lokuba nehliziyo embi yokungakghoni ukulibalela/ukudlulisa izinto ezibudisi ezamehlakalelako/Abantu ababonileko/ababalimazileko basuke bangafuni ukuzehlisa babawe ukulitjalelwa ngezenzo zabo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 5.5 Umuda we-19 umumethe umqondo wokobana kusemuntwini ukuzibuza yena ngokwakhe bona ingabe kufanele athathe liphi igadango nakazakuphumelela/Kusemuntwini ukobana yena ukhetha ukwenzani. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 5.6 Imbongi iphumelele ukusebenzisa isithombengqondo somqondophikisana emudeni we-17 ukusihlathululela ubujamo bayo bona besele ingasafuni umuntu okhulunyiswa ekondlweni le adzimelele ezintweni adlula kizo kodwana aqalane nalokho okuzako ngombana ngikho okuzomzuzisa epilweni. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) [10] IMITLOMELO YESIGABA A: 30 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 8 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELI (25 IMITLOMELO) UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi 12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali. -Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. okunganembiko kwenza -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak-nelim (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 9 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA B: INOVELI/UBUKGHWARI BOMLOMO UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 6 MBALA NGUBABA – PB Skhosana  Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude.  Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.  Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.  Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Isingeniso Izehlakalo ngizo zoke izinto ezibandakanya abalingisi nezikhamba zisenzeka ukuragelisa phambili indaba yenoveli beyiyokufika esiphethweni esinqotjhwe mtloli wayo. Izehlakalo ezikholwekako ngilezo esithi nasizihlolisisako kubonakale kuzizinto eziliqiniso nezingenziwa mumuntu ophilako epilweni yamambala. Lapha sizokucoca ngezehlakalo ezikholwekako ezisetjenziswe mtloli ukusethulela inoveli yesihloko esithi; 'MBALA NGUBABA'. Abahlolwako abaveze bebahlathulule ngokunabileko ngeengameko/ ngezehlakalo ezilandelako zenoveli le: Umzimba Izehlakalo ezikholwekako - Ngemva kokuhlongakala kwakaBongwe uDladla banoJohnson, ekubameli bakhe, bafika emndeninakhe babathulela isifiso esitjhiywe nguBongwe. Isehlakalwesi siyakholweka ngombana amalanga la sekuvamile bona abantu bahlele amafa wabo basaphila bona bafuna abiwe bunjani ngokusebenzisa iimfiso bese mhlana balalako kube bameli babo abathulela imindenabo iimfiswezo. - Woke umndeni kaBongwe uyasamukela isifiswesi njengombana sinjalo ngaphandle kwakaMavela, ugcina sele alwa nomndenakhe ngombana yena ufuna ukudla ilifa lakayise ngendlela yesintu kanti amanye amalunga womndeni avumelana nokobana kwenziwe ngendlela uBongwe afisa ngayo. Isehlakalwesi siyakholweka ngombana kukanengi sibona besizwa bona imindeni iyalwa ngemva kokuhlongakala komunye wabo kubangwa indlela ekwabiwe ngayo ilifa, abanye bagcina bakhamba namakhotho kulingwa amano wokuphikisa isifiso/iwili etjhiywe mumufi. - UMavela ufuna bona kube nguye olawula loke ilifa lakayise ngombana usakholelwa bona izibulo ngilo ekufanele lingene eenyathelweni zakayise nasele alele. Isehlakalwesi siyakholweka ngombana inengi labentwana abamazibulo banomukghwa wokufuna ukuthatha izinto zemakhabo nasele kulele ababelethi ngombana banekolelo yokobana kungendlela ekufanele kube ngayo. - UMavela usuka lapho uhlangana noSkhosana banoMasango. Ubabikela ngomhlambi weenkomo anawo afuna bona uyokuthengiswa bewuluka nabo amano wokobana bazoweba bunjani. Nepilweni yamambala bakhona abantu abasebenzisana nabantu bangaphandle ukuze bebele imindenabo njengombana sibona uMavela asenza nje. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 10 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya - Umndeni kaBongwe uthe nawuvukako ekuseni ngemva kokukhamba kwakaMavela wafumana ezinye zeenkomo zakaBongwe zetjiwe. Isehlakalwesi siyakholweka ngombana nemiphakathini esiphila kiyo iinkomo zihlala zetjiwa kungaziwa nokobana zetjiwe ngubani. - USkhosana nakaqeda ukuthengisa iinkomo zakaMavela akamnikeli ngitjho nopeni onzima ngombana ambona bona umumuntu ongakahlakaniphi. Isehlakalwesi siyakholweka ngombana nepilweni yamambala kukanengi sibabona abantu abazenza iinhlakaniphi badlelezela ipahla nofana imali yalabo abangatjhejisisi izinto. - UMavela besele azitjelile bona angeze abanjwe ngobulelesi abenzako bokweba iinkomo zakayise ngombana uvele wanyamalala ukuze kungazokusolelwa yena kodwana esiphethweni uyabanjwa. Lokhu kuyakholweka ngombana nepilweni yamambala amapholisa ahlala azibamba iinlelesi, ngitjho nezabaleka kade. Isiphetho Nasiyelela ihlathululo engehla le singatjho bona umtloli uphumelele ukusethulela inoveli le ngokusebenzisa izehlakalo ezikholwekako ukuze ifike esiphethweni sayo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25] UMBUZO 7: MBALA NGUBABA – PB Skhosana 7.1 7.1.1 UMavela. (1) 7.1.2 UBongwe. (1) 7.2 USkhosana wazizwa athabe khulu nakalemuka bona uzokwenza imali etjhisiweko ngeenkomo zakaMavela bewabikela nomkakhe ilanga lokobana abantu bangeza nini nabafuna iinkomo. (2) 7.3 UMhlekwa ufundile umtlhogomeli wezemvelo kanti uMavela akakafundi/Walisa isikolo. (2) 7.4 - UNaMtshweni wembethe izambatho ezinzima zokuzilela usobentabakhe begodu uyazi bona kufanele azembathe bekuphele umnyaka. (1) - Wenzele abentwana bakhe isibuyiso. (1) 7.5 UMavela gade anonile begodu anomkhaba lokha nabekasahlala kwakhe eSoshanguve kodwana ekufikeni kwakhe kwabo eMadlangeni ezwe ngendaba yesifiso ekuthiwa senziwe nguyise ngelifa lakhe, wathoma wonda nomkhaba ebekanawo waphela. (2) 7.6 Isenzo sakaMavela sokuleya amala nakafika e-ofisini laboDladla banoJohnson athi unguGijimani Ntuli bekabanikele neenomboro zakamazisi ezimamala sisitjela bona umumuntu ongathembekiko nonganamaqiniso/olitjhatjha ngombana wathi nakabona uDladla wathukwa wakhuluma amala, watjhugulula indaba egade imlethe e-ofisini labo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 11 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 7.7 Ngicabanga bona ukutlhogeka kweenthuthi endaweni yeMadlangeni kusitjela bona inoveli le yenzeka ngesikhathi sakade lapho abantu abanengi begade banganazo iinkoloyi, khulukhulu bemaplasini. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 7.8 Umhlobo werarano owabakhona lokha uMavela nakazakuthola bona aboDladla banoJohnson abekho e-ofisini labo basaphumile lirarano langaphakathi ngombana uMavela wathoma wacabanga ngesifiso sakayise bona simtshwenya kangangani emmoyeni begodu akazi bona uzokuqalana njani nendaba le. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 7.9 D/sikopilo. (2) 7.10 Ngicabanga bona isehlakalwesi siwela ngaphasi komleywana wetjharagano ngombana kulapha izinto zihlangahlangana khona zihlangahlanganiswa yindlela uBongwe athi ilifa lakhe kufanele labiwe ngayo nekuyindlela ephambene neyesintu uMavela ufuna ukuyilandela. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 7.11 Umtloli uphumelele ekusebenziseni umlingisi onguSkhosana ukuragelisa indaba yenoveli le phambili beyayokufika esiphethweni asihlosileko ngombana uSkhosana usize uMavela ukweba iinkomo zakaBongwe, bazithengisa, kwafika lapha babotjhwa khona bese esiphethweni bagcina ngokobana bagwetjwe. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 7.12 Umtloli uphumelele ukusethulela isingeniso esinembako senoveli le ngombana usivezele: (1) - Umlingisi oyikutani onguMavela. - Umraro aqalene nawo wesifiso/wewili etjhiywe nguyise bona ilifa lakhe labiwe bunjani. (1) - Isizinda sendawo okuyindawo yemaplasini. - Isizinda sesikhathi sokuthoma kwendaba yenoveli le, ekusikhathi sehlobo. (ZINTATHU iimpendulo kezingehla.) (1) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 12 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELI (25 IMITLOMELO) UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi 12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali. -Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. okunganembiko kwenza -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum-(Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 13 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 8 UKHOLIWE – N Skosana  Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude.  Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.  Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.  Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Isingeniso Izehlakalo ngizo zoke izinto ezibandakanya abalingisi nezikhamba zisenzeka ukuragelisa phambili indaba yenoveli beyiyokufika esiphethweni esinqotjhwe mtloli wayo. Izehlakalo ezikholwekako ngilezo esithi nasizihlolisisako kubonakale kuzizinto eziliqiniso nezingenziwa mumuntu ophilako epilweni yamambala. Lapha sizokucoca ngezehlakalo ezikholwekako ezisetjenziswe mtloli ukusethulela inoveli yesihloko esithi; 'UKHOLIWE'. Abahlolwako abaveze bebahlathulule ngokunabileko ngeengameko/ ngezehlakalo ezilandelako zenoveli le: Umzimba Izehlakalo ezikholwekako - UZondani uthanda uKholiwe ngehliziywakhe yoke kodwana uKholiwe yena akafuni ukumthanda. Isehlakalwesi siyakholweka ngombana kuyenzeka bona isokana lithande udade othileko ngokweqiniso kodwana udade loyo angabi nalo ithando lesokanelo. - UZondani uthatha isiqunto sokuzibulala ngombana uKholiwe akafuni ukuthandana naye nanyana sele alinge ngazo zoke iindlela ebekacabanga bona zizamsebenzela nje. Isehlakalwesi siyakholweka ngombana nepilweni yamambala bakhona abantu abazibulalela abantu ababathandako, khulukhulu nabaziko bona angekhe kwakghonakala ukobana babe nobudlelwana nabo. - Nakuzwakala bona uZondani uzibulele ngebanga lakaKholiwe umalume kaZondani uya eMamelodi lapha uKholiwe ahlala khona ufuna ukuyozibuyiselela ngokumbulala, umbangisa bona umtjhanakhe uzibulele ngebanga lakhe. Ngetjhudu elihle uSipho wakghona ukusindisa uKholiwe kilokho. Isehlakalwesi siyakholweka ngombana nemiphakathini esiphila kiyo bakhona abantu abazithathela umthetho bawubeke ezandleni zabo ngokobana bazigwebele bona abantu ababaleleseleko, esikhathini esinengi bayababetha nofana bababulale. - Umphakathi weVlaklaagte No.2 uphendukele uKholiwe ngemva kokuzwakala bona uZondani uzibulele ngebanga lakhe, woke umuntu uyamnina, ngitjho nabentazana besitradeni sekhabo namanye amalunga wesondo lekhabo imbala. Isehlakalwesi siyakholweka ngombana kuvamile bona umphakathi unine abantu abababulali/abasolelwa ngokubulala. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 14 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahlandlela wokutshaya - UKholiwe uthatha isiqunto sokungena emtjhadweni nefihlo yokobana kwakhe kwaba nesokana, uZondani, elazibulalako ngebanga lakhe nekuyinto ebegade ingamnikeli ukuthula emmoyeni. Isehlakalwesi siyakholweka ngombana banengi abantu abangena emitjhadweni neemfihlo bekufike lapha zibaphulela khona imizi. - Ekukhambeni kwesikhathi uKholiwe ugcina abhalelwa kuphila nefihlo bekufika lapha athatha isiqunto sokobana azibulale ngebanga lokubona bona angeze asakghona ukuqalana noMuzi. Isehlakalwesi siyakholweka ngombana kanengi abantu abazibulalako basuke badliwa ngunembeza walokho abangafuni ukukukhuluma kwabanye abantu bese babone kugcono ukobana bazikhuphe umphefumulo ukwenzela ukuzikhupha emrarweni lowo. Isiphetho Nasiyelela ihlathululo engehla le singatjho bona umtloli uphumelele ukusethulela inoveli le ngokusebenzisa izehlakalo ezikholwekako ukuze ifike esiphethweni sayo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25] UMBUZO 9: UKHOLIWE – N Skosana 9.1 - UZondani wasuka kwaMfundisi wakhamba waya esitolo sakwaGatjeni wafika weba isigidi. (1) - Ukusuka lapho waya ekhabo wangena ngelawini lakhe lokulala wazidumuza. (1) 9.2 B/Kusifundo-bandulo. (1) 9.3 Incwadi eyatlolwa nguKholiwe beyazisa uMuzi bona into emtshwenya emmoyeni yindaba kaZondani angakhange amtjele yona. (1) 9.4 - Uqalene nomraro wokuthweswa umlandu wokobana uZondani uzibulele ngebanga lakhe. (1) - Uyayemayema ngomnqopho wokulinga ukurarulula umrarwakhe lo/uluka amano wokurarulula umraro aqalene nawo lo. (1) - Uvela kizo zoke izakhiwana zenoveli le/Indaba yenoveli le yoke idzimelele phezukwakhe. (1) 9.5 - EVlaklaagte No.2. (1) - EMamelodi. (1) - EDaveyton. - KwaPhahla. (ZINTATHU iimpendulo kezingehla.) (1) 9.6 Umhlobo werarano owaba khona ngaphambi kobana uKholiwe azibulale nakasemzinakhe kwaba lirarano langaphakathi ngombana wazwakala (1) azisola khulu ngesenzo sakhe sokungena emtjhadweni nefihlo emayelana noZondani wazibona amlingani ongakathembeki kuMuzi nongakafaneli ukuphila bese wazibulala. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 15 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahlandlela wokutshaya 9.7 Isifundo esisethulelwa mtloli wenoveli le ngesenzo sakaKholiwe lesi ngesokobana sikhulume nakunezinto ezisidlako ngombana ukuhlala kwethu singakhulumi kungagcina sele kusenzisa izinto ezingakalungi, ezifana nokuzibulala nekuzizinto ezingalimaza iinini zethu/abantu esitjhidelene nabo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 9.8 Ngicabanga bona indaba yenoveli le yenzeka ngesikhathi sanje ngombana abantu sebaphila ngaphasi komBuso weNtando yeNengi, lapha abantu abanzima banelungelo lokufunda bebafumane iziqu eziphakemeko njengoKholiwe; gade enza iimfundo ze-Honours/Abantu bengubo sebanamathuba alingana newabantu bembaji naziza eenkhundleni zemisebenzini; uKholiwe bekangutitjherehloko eMandlethu High School. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 9.9 Ikulumo kaMfundisi le ilimaza abantu bembaji ngokubakatelela bona bafele ngaphakathi lokha nakunobujamo obungaphezu kwamandlabo bese bayaziqinisa njengombana kulindeleke bona indoda ingalili nayisemirarweni kanti bayalimala emmoyeni. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 9.10 Ngicabanga bona incwadi uZondani ayitlolela unina nangathana yafika ngesikhathi kuye beyizokuba nomthelela omuhle ngombana beyizokwenza bona uKholiwe aphile kamnandi ngaphandle kokusolwa babantu mayelana nokuzibulala kwakaZondani, beyizokuveza bona uKholiwe umsulwa akanasandla ekuzibulaleni kwakaZondani. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 9.11 Isehlakalo lesi siyakholweka ngombana nepilweni yamambala bakhona abantu evane bazibulale ngebanga lokobana abantu ababathandako abafuni ukubanikela ithuba lokuhlala nabo, kesinye isikhathi bazibulalele bona bahlukene nabantu ababathandako nebesele babeke loke ithemba labo kibo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 9.12 Isiphetho senoveli le sizwakalisa ummoya wokudana ngombana: - UKholiwe uthatha isiqunto sokuzibulala ngokusela amapilisi amanengi. (1) - UMuzi nakangena ngelawini labayeni ufumana uKholiwe sele abhubhile. - UMuzi usala ngehliziyo ebuhlungu ngombana akazi bona yini eyenze (1) umkakhe agcine sele azibulele. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 16 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahlandlela wokutshaya ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UBUKGHWARI BOMLOMO (25 IMITLOMELO) UMBUZO 10: UBONAKELE – M Sikosana Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi 12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle . eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali. -Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. okunganembiko kwenza -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo) Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 17 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWYAYA UMBUZO 10 UBONAKELE – M Sikosana  Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude.  Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.  Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.  Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Isingeniso Izehlakalo ngizo zoke izinto ezibandakanya abalingisi nezikhamba zisenzeka ukuragelisa phambili indaba yenoveli beyiyokufika esiphethweni esinqotjhwe mtloli wayo. Izehlakalo ezikholwekako ngilezo esithi nasizihlolisisako kubonakale kuzizinto eziliqiniso nezingenziwa mumuntu ophilako epilweni yamambala. Lapha sizokucoca ngezehlakalo ezikholwekako ezisetjenziswe mtloli ukusethulela inoveli yesihloko esithi; 'UBONAKELE'. Abahlolwako abaveze bebahlathulule ngokunabileko ngeengameko/ ngezehlakalo ezilandelako zenoveli le: Umzimba Izehlakalo ezikholwekako - Ekuthomeni kwenoveli le uMahlangu utlhorisa uNaMndebele ngazo zoke iindlela ezingazwisa umuntu wengubo ubuhlungu ehliziyweni nemmoyeni. Isehlakalwesi siyakholweka ngombana nepilweni yamambala ziyenzeka begodu zande khulu izehlakalo zokobana abomma batlhoriswe bosobentwababo, khulukhulu ngokubabetha. - UMahlangu uthatha isiqunto sokuletha uNaSilombo emzinakhe ngemva kobana uNaMndebele aziphe inarha. Lokhu kuyakholweka ngombana esikhathini esinengi abantu abatjhadileko nabahlukanako omunye wabo ubona kungcono aragele phambili ngepilo ngokuzifumanela omunye umlingani njengombana uMahlangu enzile nje. - UNaSilombo ufika kwaMahlangu utlhorisa uBonakele ngebanga lokobana akusuye umntwana ambelethako ngokweengazi. Lokhu kuyakholweka, kuvamile bona abomma batlhorise abentwana bamadoda abatjhade nawo ngebanga lokobana babentwana ekungasibo babo. - UNaSilombo akatlhorisi uBonakele kwaphela, utlhorisa noMahlangu ngokumdelela, ukumnyaza nangokumphakamisela ilizwi ngaso soke isikhathi nabangaboni ngelihlo elilodwa. UMahlangu naye akasazi bona amenzeni umfazi omdelela ngalindlela, ugcina amlisa bese uNaSilombo uragela phambili ngokumdelela. Lokhu kuyakholweka ngombana nemiphakathini esiphila kiyo banengi khulu abobaba abatlhoriswa bonobentwababo bebangabi nendlela ebangayisebenzisa ukufumana isizo. - UBonakele ugcine athatha isiqunto sokuzipha inarha ngebanga lokutlhoriswa ngumanakhe uNaSilombo. Nepilweni yamambala inengi labentwana elihlala eendleleni labalekiswa ziinzathu ezifana nokutlhoriswa emakhabo njengombana sibona kusenzeka kuBonakele. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe. Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 18 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya - UBonakele uthi nakafika kwaMbuyiseli bamamukela ngezandla ezimhlophe bebamthatha njengewabo umntwana nanyana bangamazi nje. Lokhu kuyakholweka ngombana minengi imindeni embelekele abentwana engabaziko nokobana babelethwa bobani bebabakhulise ngethando njengabentwana babo beengazi. - UBonakele uthatha isiqunto sokulisa umsebenzi ebegade awenza eplasini lekhuwa eBenoni nakakhumbula bona into emkhuphe ekhabo bekukuyokufuna unina nanyana bekahlala kamnandi njalo eplasinapha; aphiwa ukudla, izembatho, indawo yokulala yasimahla begodu abhadelwa nomrholo opheleleko naphezukwakho koke lokhu akwenzelwa simahla. Isehlakalwesi siyakholweka ngombana nepilweni yamambala abantu abarhuluphelele ukufeza amabhudangwabo njengoBonakele abalibaziswa bumnandi besikhatjhana kodwana balisa yoke into baragele phambili nokusebenzela into abayifunako. - UBonakele nakafika eDaveyton uzithela phezu kwakaNduku banoSponono abafika bambetha bebamthathela yoke imali egade ayiphethe. Lokhu kuyakholweka ngombana nepilweni yamambala kuvamile bona abantu bokukhamba bavele babanjwe ikunzi nabaseendaweni ebangazaziko, khulukhulu ezifana nesigoga. - UBonakele uthatha isiqunto sokuhlala lapho kulahlwa khona iinkoloyi ezidala nanyana kuyingozi nje ngombana bekunganalapho angahlala khona endaweni le. Isehlakalwesi siyakholweka ngombana nepilweni yamambala banengi abantu abanganamakhaya abahlala eendaweni ezingakaphephi ezifana nemabhlorhweni, ezaleni nemakhiweni emidala. - UNaMndebele uthi nakasuka kwakhe eSiyabuswa, abaleka ukutlhoriswa nguMahlangu atholwe mfazi weNdiya uJubi amthathe ayomsebenzela eJwanasbhege. Isehlakalwesi siyakholweka ngombana akunamuntu othanda ukuhlala lapha angaphathwa khona kuhle begodu banengi abantu abathi nabasuka emakhabo nofana emizini yabo ngeenzathu ezihlukahlukeneko batjhinge ngemadorobheni amakhulu ukuyokufuna imisebenzi nepilo engcono. - UNaMndebele ukhumbula umntwanakhe uBonakele amtjhiya noyise uMahlangu lokha nakazipha inarha. Isehlakalwesi siyakholweka ngombana angeze watjhiya umntwana isikhathi eside ungamkhumbuli nofana ungamcabangi. - UBonakele ulwa noNduku banoSponono ngesiteytjhini seentimela bewuyabahlula kanti uKiller, umbethi wamaguduva owaziwako eDaveyton umqalile. Isehlakalwesi siyakholweka ngombana bakhona abantu abanamandla nekghono lokulwa njengoBonakele, abangakghona ukulwa bebahlule abantu abalwa nabo nanyana babahlanganyela. - UKiller uthatha uBonakele umfaka esiqhemeni sabo sezeendubulo/samaguduva bona azibandule nabo kufikela lapha uBonakele aba mbethi wamaguduva owaziwako. Isehlakalwesi siyakholweka ngombana vele bakhona abantu abakhambe baqala abantu abanamakghono athileko ngomnqopho wokuwathuthukisa ukwenzela bona abe sezingeni eliphezulu. - UBafunani ugcina sele athandana noThokozani ngombana unina uyamdedesisa begodu akamkhalimi nalokha nakambona bona uthoma ukuphuma elawulweni. Ugcina abasidisi nekuyinto emenza bona alise isikolo. Isehlakalwesi siyakholweka ngombana nepilweni yamambala abanye babentazinyana bagcina sele basidisi ngebanga lokungakhalinyelwa emakhaya bebaphethe ngokulisa isikolo. - UThokozani uthi nakalemuka bona uBafunani usidisi uyamjikela, akasafuni ukuragela phambili nokuthandana naye bewuthoma nokuzimisela eemfundweni zakhe. Lokhu kuyakholweka ngombana kuvamile bona inengi labesanyana abasakhulako libalekele iintombi zalo lokha nasele zisidisi bese liragela phambili Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 19 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ngeempilo zalo kube ngasuthi akukenzeki litho. - UBonakele uhlangana nababelethi bakhe ngemva kobana athumbe ipi ebeyimenyezelwe emirhwatjhweni nemaphephandabeni ukobana yipi engekulu uBonakele akhe ayilwa nekukulapho ababelethi bakhe bayizwe bebafunda ngayo khona bese baya bayokubukela nokuyokuhlangana naye uBonakele. Isehlakalwesi siyakholweka ngombana vele navane kuzokuba nomdlalo wamaguduva neminye imidlalo kuyamenyezelwa eenrhatjhini ezihlukahlukeneko ngomnqopho wokumema abantu bona beze bazokubukela. - Isiphetho Nasiyelela ihlathululo engehla le singatjho bona umtloli uphumelele ukusethulela inoveli le ngokusebenzisa izehlakalo ezikholwekako ukuze ifike esiphethweni sayo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25] UMBUZO 11: UBONAKELE – M Sikosana 11.1 - UBonakele wavuka ngesikhathi avame ukuvuka ngaso emhleni. (1) - Wajama phezu kwedwala wabukela uyise nakakhambako aya emsebenzini. (1) - Wasuka lapho wabuyela kwabo wafika wangena ngendlini watjhinga ngekamerweni lakhe wayokubutha koke okungokwakhe/Wambatha koke okungokwakhe. - Waya ngapha bekunomanakhe khona wafika wamsalisa, uNaSilombo bewamtjela bona uzakubuya azokukhupha uyise kilobu budisi aqalene nabo bese wakhamba. (Yamukela iimpendulo EZINTATHU kezingehla nanyana zingakatlolwa ngokulamana.) (1) 11.2 Esingenisweni senoveli le umtloli usivezela isimilo sakaBonakele kumntwana olalelako nohloniphako. (2) 11.3 - ESiyabuswa. (1) - EBenoni. (1) - EDaveyton. - EJwanasbhege. (ZINTATHU iimpendulo kezingehla.) (1) 11.4 UNaMndebele uzizwa asamthanda uMahlangu ngehliziyo yakhe yoke nanyana sekuphele iminyaka elithoba ahlukana naye. (2) 11.5 Ngicabanga bona isenzwesi sisitjela bona inoveli le yenzeka esikhathini sakade lapho bekusese nebandlululo labamhlophe ebantwini abanzima ngombana ubanjwa mapholisa amhlophe ngebanga lokobana ukhamba angakaphathi umazisakhe. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 11.6 D/oyimbangi. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 20 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 11.7 Isehlakalo esingasithatha njengesitlhori enovelini le kulokha umtloli asivezela uBonakele ayokulwa khona nombethi weendubulo ovela ngaphetjheya kwamalwandle, uDuke Hudson bekwavela ababelethi bakaBonakele bagcine sele bamndeni opheleleko njengekuthomeni. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 11.8 Umhlobo werarano langaphandle osetjenziswe mtloli wenoveli le lapha uBonakele alwa khona naboNduku ngesitetjhini ube nomthelela omuhle epilwenakhe ngombana kulapha uKiller ambona khona bona angabambethi weendubulo osezingeni eliphezulu beweza neqhinga lokobana amdosele esiqhemeni sabo sokuzibandula. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 11.9 Isehlakalwesi sizwakalisa ummoya wokudana ngombana simbona atshega iinyembezi bekaphelelwa mamandla nakakhumbula bona ukutjhiselwa kwakhe ikoloyi le kumlobise indawo yokuhlala, imalakhe namahabhula awathengisako/Isehlakalwesi sizwakalisa ummoya wokudana nakacabanga bona abantu abamtjhisele ikoloyaba kubabantu abahlale bamzwisa ubuhlungu, njeke ubanokuzibuza bona bamfunani engakangaka/ubadleleni engaka kanti abaneliseki ngendlela esele bamtshwenye ngayo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 11.10 Isifundo esisifumana ngezenzo zakanina kaBafunani zokumkhulisa ngokumdedesa nokungamkhalimi ngesokobana nawumbelethi ufanele ukhulise umntwana ngendlela ezomenza bona agcine amumuntu ozokukghona ukuziphendulela esikhathini esizako/Ngesokobana ukudedesa abentwana kubenza bona bonakale, baphume endleleni bebabhalelwe kujamelana nelingomuso labo epilweni/babhalelwe kuhlukanisa phakathi kwento elungileko nengakalungi. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 11.11 Umtloli uphumelele ukusethulela isingeniso senoveli le ngombana usivezele: - Umlingisi oyikutani onguBonakele. (1) - Umraro uBonakele aqalene nawo wokutlhoriswa ngumanakhe uNaSilombo. (1) - Umtloli usivezele isikhathi sokuthoma kwendaba (ithoma kusemini ngombana kuthiwa uyise kaBonakele bekahlezi ngaphasi komuthi). - Umtloli usivezele indawo lapha indaba ithoma ukwenzeka khona nekuyindawo yeSiyabuswa. (ZINTATHU iimpendulo kezingehla.) (1) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 21 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELI (25 IMITLOMELO) UMBUZO 12: IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO – ET Mampokoro Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi 12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela iimpendulo njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. Kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali. -Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. okunganembiko kwenza -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo) Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 22 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahalndlela wokutswaya UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 12 UMBUZO 12: IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO – ET Mampokoro  Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude.  Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.  Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.  Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Isingeniso Izehlakalo zizenzeko ezibandakanya abadlali nezikhamba zisenzeka ukuragisela phambili indaba yenolwana beyiyokufika esiphethweni esinqotjhwe mtlami. Ummongondaba ngilokho inolwana/iimbongo ezikhuluma ngakho. Lapha sizokucoca ngezehlakalo ezisibumbela imimongondaba yemitlolo ebuzweko le ngomnqopho wokuveza ubufakazi bokobana nangembala isivezela ingemuva/ukobana kuze njani bona izinto zigcine sele zingayo namhlanje. Abahlolwako bangahle baveze bebahlathulule kabanzi izehlakalo ezilandelako: Umzimba Izehlakalo zenolwana: - Enolwaneni le sitjelwa bona kade iphasi lalinzima. Iinlwana nemithi ngesikhatheso zazinganamraro nokuphila ngaphandle komkhanyo. - Ngelinye ilanga kwaba makhaza, imithi notjani zathoma zatjhidelana zahlalelana emaduze ngehloso yokufuthumezana. - Amalahle nawo atjhinga kuhlanganyela yokufuthumezana le; kwaba ziinkuni, utjani namalahle. - Kwathoma kwaba nomoya omkhulu nowenza bona amakhaza arhagale. Ihlanganisela yemithi, utjani namalahle le yathoma ukusikinyeka ngehloso yokurhuhlana khona kuzakuba nokutjhisa. - Ukurhuhlana khulu kwehlanganisela le kwabangela bona kudaleke into eyayingaziwako ephasini, into eyayithi nayithintwa babantu bezwe ubuhlungu. - Imithi, utjani namalahle ezazingakahlanganyeli nakubumbeka isibandana esingaziwakwesi asiqala ngamehlo wevalo ngombana kuthiwa besele sidle eminye imithi, utjani namalahle. Besidla koke okujama endleleni yaso. - Kancanikancani isibandanesi sathoma sadla imithi notjani obuseduze naso nekuyinto eyenza amalahle abaleke ayokubhaca ngemigodini azivalela emathunjini wephasi. - Imithi notjani zathi zibalekela elwandle ukobana ziyokubhaca khona ilwandle lala kodwana leza nombono wokobana akube nejima elifaka hlangana amalahle, imithi, utjani kanye nalo kuyokuliwa nesibandana esilitshwenywesi. - Isivumelwano esenziwa lijimeli sasithi kufuze umoya uvuthele isibandana esingaziwakwesi sibuthelelwe ndawonye singarhatjheki. - Kwafika i-oli nayo izokusiza ukulwisana nesibandana esasingaziwakwesi yabe yathoma lapho yaba mlawuli wepi leyo ngombana bekubonakala bona iyasazi isibandanesi njengoba yakghona nokutjela ijimeli bona isibandana ekuliwa naswesi sibizwa ngokobana mlilo. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 23 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahalndlela wokutswaya - I-oli yakhupha umlayo wokobana uvuthelwe umlilo lo wenziwe ibholo bese ilwandle lanikelwa umsebenzi wokobana liluse umlilo ungabaleki, imithi notjani zanikelwa imvumo yokobana ziwubhule umlilo lo nawufuna ukuphuma elawulweni/ukubaleka. - Umoya wavuthela ibholo lomlilweli ngamandla ulitjhingisa elwandle ukwenzela bona ilwandle liziphose phezu kwalo ibholweli khona lizakuqima. - Ibholo lomlilweli laphelelwa mamano lathi leqela phezulu lifuna ukubaleka kanti umoya uzalivuthela liye phezulu khulu belayokufika emkayini lapha bekunganatjani, imithi, amalahle, ilwandle ne-oli khona. - Lafika lahlala lapho labasa umlilo ongacimiko nowakhanyisa iphasi loke wafuthumeza nabantu abaphila ephasini. - Abantu bawuthabela khulu umkhanyo nomfuthumala owawulethwa libholo lomlilweli, bathatha nesiqunto sokobana balihloniphe ngokulipha igama, bathi lilanga. - Nanamhlanje ilanga lisahlezi emkayini likhanyisa belifuthumeze koke okusephasini. Izehlakalo zeembongo zakaRholihlahla Nelson Mandela: - URholihlahla Nelson Mandela wavalelwa ngejele ngesikhathi somBuso weBandlululo ngombana bekalwela ikululeko yabantu abanzima enarheni yekhethu le. - Ukuvalelwa kwakhe kwakwatisa nezinye iinarha ezibomakhelana. - Eembongweni lezi sitjelwa bona iphasi loke ladana khulu ngokuvalelwa kwakaNelson Rholihlahla Mandela nekuyinto eyamupha amandla wokobana aragele phambili nokulwa nanyana bekavalelwe. - Walwa kwathukwa abarholi abafana noHendrik Verwoerd banoJohn Voster. - Bamthuthusa eRobben Island lapha agade avalelwe khona bamusa ePolsmor nekukulapho aragela phambili nokulwa khona, uMongameli wangaphambilini uDe Klerk bewamvulela/wamtjhaphulula ejele ngemva kokwehla kwakaBotha esitulweni sobumongameli. - Abanye bebathi nabambonako bafise ukumsusa ephasini/ukumbulala, khulukhulu amakhuwa. - URholihlahla Nelson Mandela wehla enyuka, akhamba avakatjhela iinarha ezifana neNgilandi, Amerika neRussia afunana nelwazi lokuba mrholi wenarha enokuphilisana okuhle hlangana nabantu bayo. - URholihlahla Nelson Mandela walwa, alwela ikululeko yabantu abanzima eyayibonakala ngasuthi angeze yatholaka bewayithola. - Namhlanje eSewula Afrika siphila ngaphasi komBuso weNtando yeNengi, akusekho ukugandelelwa kwamalungelo wabantu abanzima ngebanga lakhe. Isiphetho Nasiyelela izehlakalo ezivezwe ngehla singatjho bona liqiniso elingeze laphikiswa isitatimende esithi ubukghwari bomlomo obufana neenolwana neembongo bunemimongo esivezela imvelaphi/ukobana kweza njani ukobana izinto zibe ngendlela ezingayo namhlanje. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 24 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahalndlela wokutswaya UMBUZO 13 13.1 'IQHEGU LEKHONDLO' – CM Sangweni 13.1.1 NguMiyawu. (1) 13.1.2 Ikosi yesitjhaba sakwaKhondlo uRodo yenza ngokusemandlenayo bona isitjhaba sayo siphile kuhle. (1) 13.1.3 Ifunisela yelutjha lesitjhaba sakwaGundwana yabakukobana kghani ikosi yesitjhaba sakwaMangobe, uMiyawu uphule isivumelwana sokungasasahlelani na/Ilutjha laba nefunisela yokobana kghani kungenzeka abokatsu bahlela ukusahlela amakhondlo. (2) 13.1.4 Kwakuthi ipi nayibambene ngeenhluthu ekundleni amanye amakhondlo akhambe ayokwemba imigodi emizini yabokatsu abhobokele ngaphakathi bese abulala amasana ayegade atjhiywe wodwa, iinlukazi namaqhegu angasenamandla. (2) 13.1.5 Ngicabanga bona umnqopho wembongi kukusivezela ukungazwani kwabantu, njengokuthi bakghona ukulwa babulalane bona babodwa, abanye bakghona ukumonakalelana bekufike lapha baloyana khona. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 13.1.6 Ngumongameli wokuthoma womuntu onzima ubaba uNelson Rolihlahla Mandela. Ngemva kobana ihlangano ye-ANC ithumbe (1) amakhetho amalunga wayo aba nombono wokobana kuqotjhwe amakhuwa enarheni le kodwana uNelson Mandela wabanombono wokobana nakungaqotjhwa amakhuwa enarheni le abantu abanengi bangaphelelwa misebenzi bebabulawe yindlala ngombana umnotho omnengi wenarha le usezandleni zawo/zamakhuwa. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) 13.1.7 Ngicabanga bona umlingisi esingamthatha njengomlingisi oyikutani yiKosi yakwaKhondlo, uRodo ngombana kubonakala kunguye yedwa oyemayemako ofunana neensombululo zokurarulula umraro wokubulawa kwamakhondlo ovela enolwaneni le. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 13.1.8 Umtlami wenolwana le uphumelele ukusitlolela isingeniso esihle senolwanakhe ngombana: - Sithoma ngamagama athi; 'Kwasukelasukela…Cozi'. (1) - Uveziwe umlingisi oyikutani, uRodo. (1) - Isizinda sendawo siveziwe bona kusephasini lakwaGundwana. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) KANYE Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 25 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahalndlela wokutswaya 13.2 'KWAMHLANGA' – D MABHENA 13.2.1 a) Isingathekiso. (1) b) Isifaniso/Isimanyaniso. (1) 13.2.2 Zombili iindawezi zinamalerhe athi nakakhanyako ebusuku afane neenkwekwezi. (2) 13.2.3 Ngicabanga bona kubangelwa kukobana indawo yaKwaMhlanga ithiyelelwe ngekosi yaphambilini yesitjhaba samaNdebele uMhlanga/Ngicabanga bona kubangelwa kukobana indawo yaKwaMhlanga yayiyihlokodorobha yenarha yaKwaNdebele ngaphambi komBuso weNtando yeNengi/Ngicabanga bona kubangelwa kukobana indawo le iyindawo ehloniphekileko ngombana inezindlu zesibethamthetho sakwaNdebele begodu yihle. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 13.2.4 Indima yesi-2 le imumethe umqondo wokobana indawo yaKwaMhlanga le ubuhle bubuzwa kiyo njengombana ibhodwe ziintaba, zizikghwa nemilanjana yamanzi anganatjhada. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 13.2.5 Ummoya ozwakaliswa yimbongi eembongweni ezingehla mumoya wokuthaba, imbongi ithatjiswa bubuhle namandla wendawo yaKwaMhlanga. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) [25] IMITLOMELO YESIGABA B: 25 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 26 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMDLALO (25 IMITLOMELO) UMBUZO 14: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ngendlela ephakathi azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana kodwana imininingwana esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. ayikavezwa yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi 12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngokwanelisako ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kwamaphuzu -Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali. kwengqondo. umtlolo lo ungezwakali. -Iingaba zakhiwe kuhle. IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo) Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 27 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 14 IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni  Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude.  Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.  Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.  Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Isingeniso Abadlali babantu abakhethwe mtloli bona babandakanyeke emdlalweni othileko ngokudlala iindima ezihlukahlukeneko ukuphumelelisa indaba yomdlalo lowo. Amaqhinga wokuvezwa kwabadlali ziindlela ezisetjenziswa mtloli womdlalo ukusikhombisa bona abadlali bomdlalo lowo bababantu abanjani. Umtloli angasebenzisa iqhinga lokuvezwa kwabadlali ngebizo, izenzo, ilembatho, ukuhlathululwa mtloli nokuzikhulumela. Lapha sizokucoca ngamaqhinga asetjenziswe mtloli ukusivezela bona abadlali abalandelako bababantu abanjani: uMbulawa, uTjhili, uVenter noMbonani bomdlalo wesihloko esithi; 'IBHUDANGO LAMI'. Abahlolwako abaveze bebahlathulule kabanzi ngamaqhinga wokuvezwa kwabadlali abalandelako: Umzimba UMbulawa Iqhinga lokuvezwa komdlali ngezenzo - UMbulawa uthatha isiqunto sokulisa isikolo afunde ngeposo bese ayokusebenzela umndenakhe eplasini ukuze ufumane indawo yokuhlala. Isenzo sakhesi sisitjela bona umumuntu obeka umndenakhe ngaphambi kwayo yoke into. - Nakafika emsebenzini uba nesibindi sokuba mdosiphambili weensebenzi ekulweleni amalungelo wobuntu ukobana angagandelelwa. Isenzo sakhesi sisitjela bona umumuntu ongabekezeleli ukuphathwa ngendlela engakafaneli noqinisekisa bona abantu bafumana ubulungiswa. - Wenze koke okusemandlenakhe ukuphumelelisa ibhudango lakhe lokuba mjameli wamalungelo wobuntu nanyana bekakhamba ahlangabezana neentjhijilo. Lokhu kusitjela bona umumuntu oyilwelako into ayifunako nongavumeli iintjhijilo zimqede amandla wokuragela phambili ekwenzeni into ayifunako. - Uthe nakabuya eSewula Afrika sele amjameli wamalungelo wobuntu waqinisekisa bona ufuna ababelethi bakhe bewabathola. Lokhu kusitjela bona umumuntu othanda umndenakhe nongeze awulahla. UTjhili Iqhinga lokuvezwa komdlali ngezenzo - UTjhili ubikele uVenter bona uMbulawa angeze avume ukulisa isikolo ayokusebenza eplasini ngombana uyazi bona ufuna ukuba mjameli wamalungelo wobuntu. Isenzo sakhesi sisitjela bona umumuntu onobudlelwano obuhle nomntwanakhe, kungakho amazi bona ufuna ukwenzani ngepilwakhe. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 28 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya - Uphakamise indaba yokobana uMbulawa aphume esikolweni ayobasebenzela eplasini bese ufunda ngeposo ukuze uVenter angabaqothi nanyana azi bona uMbulawa unebhudango lokufundela ukuba mjameli wamalungelo wobuntu. Isenzo sakhesi sisitjela bona umbelethi ongakghoni ukuvikela ikusasa lomntwanakhe bona lingathikanyezwa bujamo abaqalene nabo. - UTjhili simuzwa athembisa amapholisa womBuso weBandlululo bona nanyana uMbulawa ayindodanakhe nje, nakungenzeka afike ngakwabo uzokuza azowabikela ngombana kuzwakala bona weqile ejele. Isenzo sakhesi sisitjela bona umumuntu ozwana nokwenza izinto ngomthetho nongajamelani nento ephambene nokulunga. UVenter Iqhinga lokuvezwa komdlali ngezenzo - Yoke imindeni ebesele ingasenabo abantu abangayisebenzela eplasini bekayiqotha, izifumane ingasenandawo yokuhlala njengomndeni wakwaMasuku. Lokhu kusitjela bona umumuntu ofuna abanye abantu nakunento angayizuza kibo bese nakungasenalitho angalifumana kibo abagadunge. - Ufikisa iposo esetjenziswa lilutjha bona lifunde ngayo ngemva kwesikhathi , unikela iinsebenzi zakhe isikhathi esincani sedina begodu uzitjhayisisa ngemva kwesikhathi ntambama. Lokhu kusitjela bona umumuntu ogandelela abantu abanzima. - Ubethele mthalazeni iinghonghoyilo zeensebenzi zakhe ngemva kobana abikelwe zona ngethemba lokobana uzakwenza izinto zibe ngcono. Lokhu kusitjela bona umumuntu onganandaba nehlalakuhle yabanye abantu. UMbonani Iqhinga lokuvezwa komdlali ngezenzo - Ulalela yoke into efunwa nguVenter eplasini lakhe, okufaka hlangana bona babe nesikhathi esifitjhani sokudla ngedina bebatjhayise lada ntambama ngaphandle kokuphikisana/kokunghonghoyila ngalokho. Lokhu kusitjela bona umumuntu othobela umthetho nanyana ungababudisi kangangani. - Iinsebenzi ezingaphasi kwakhe eplasini lakaVenter nazinesinghonghoyilo uyakghona ukuzijamela ngokudlulisela umlayezo wazo kuVenter. Lokhu kusitjela bona umumuntu okghona ukusebenzisana kuhle nabanye abantu. - Ulinyazwe lilutjha elambetha ngamagade ngombana yena nezinye iinsebenzi ezibabantu abadala bebakatelela ukuragela phambili nomsebenzi eplasini lakaVenter bangafuni ukunghala umsebenzi bese bayokufukama kwaMasuku. Lokhu kusitjela bona umumuntu onyula ukubeka ipilwakhe engozini kunokobana aphambuke/eqe umthetho obekiweko. - Uye kwaTjhili wayombikela bona indodanakhe, uMbulawa uvuse umguruguru eplasini lakaVenter ukuze uTjhili akhulume nayo ngombana isenzo leso singaqothisa umndenakhe eplasinapha. Isenzo sakhesi sisitjela bona umumuntu onetjhejo nonendaba nabanye abantu. Isiphetho Nasiyelela ihlathululo engehla singatjho bona umtloli uphumelele ukusebenzisa iqhinga lezenzo ukusivezela tjhatjhalazi bona abadlali ababalwe ngehla bababantu abanjani. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 29 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UMBUZO 15: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni 15.1 - NguMabona. (1) - Isizathu sakhe kukobana kunebandlululo esipholisenapha, ulila nangokobana soloko aba lipholisa azange khekabone kubulawa iimbotjhwa ezibabantu abamhlophe, kuhlala kubulawa ezinzima. (1) 15.2 Isenzeko eselama ikulumo-pendulwano engehla le ngesokobana iimbotjhwa zithathwe zisiwe ehlathini ziyokudunyuzwa kwasinda uMbulawa kwaphela. (2) 15.3 - Yomibili imindeni le isengozini yokungaqotjhwa eplasini ngombana ayisenabantu abangayisebenzela iplasi. (1) - Yomibili imindeni le abomma bakhona banobulwele besifuba sommoya. - Umndeni ngamunye emindenini emibili le unendodana eyodwa. (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (1) 15.4 Emhlanganweni lo uVenter bekakhuluma ngokobana akasafuni ukuzwa litho elivela elutjheni elimayelana nokuqotjhwa komndeni wakwaMasuku nokobana umndeni onganamuntu ozowusebenzela iplasi uwunikela isikhathi esingangenyanga ukobana ufumane umuntu, nakungasinjalo uyawuqotha. (2) 15.5 - NguVenter. (1) - NguTjhili. (1) 15.6 Isenzo sakaVenter sokobana aqotjhe umndeni wakwaMasuku ngebanga lokobana awusenamuntu ongawusebenzela iplasi simveza amumuntu onganazwelo/onganasirhawu/onehliziyo embi ngombana akanandaba nokobana bazizwa njani bona ngalokho nokobana bazokutjhingaphi nabakhamba eplasinakhe. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 15.7 - Liqiniso ngombana kunamatshwayo aveza bonyana umdlalo lo wenzeka esikhathini sakade afana nokutlhoriswa kanye nokugandelelwa kwamalungelo wabantu abanzima naveza isikhathi sepilo yanamhlanje afana nokusetjenziswa kweenkoloyi neencwadi eziziinthuthumbisi. - Akusilo iqiniso ngombana woke amatshwayo aveza isikhathi emdlalweni lo aveza bona umdlalo lo wenzeka esikhathini sepilo yakade lapha abantu abanzima gade bagandelelwa bebatlhoriswa babantu abamhlophe/gade kubusa umBuso weBandlululo/iinkoloyi zitjhayelwa ngabamhlophe kwaphela begodu abantu babhadela indawo yokuhlala emaplasini ngokobana basebenze khona. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 15.8 Ngicabanga bona ukulimala kwakaTjhili kube nomthelela omuhle ngombana ngikho okwenze bona uMbulawa ayokusebenza iplasi nekuyinto ebe sisusa serarano emdlalweni lo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 30 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 15.9 Ngicabanga bona isifundo esisifumana ngesenzo sakaMbulawa sokungalahli itewu ngesokobana nawuzimiseleko ngokwenza into, ungaqali bona yini ekutjhijilako kodwana uqale bewudzimelele kilokho okufunako khona uzokuphumelela. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 15.10 Ngicabanga bona isehlakalo esingasithatha njengesitlhori emdlalweni lo ngesalokha uMbulawa nakufanele adunyuzwe nezinye iimbotjhwa zebandlululo ngombana simthola abonakala ngathi uphelelwe mamano wokurarulula umraro aqalene nawo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 15.11 Ummoya ozwakaliswa sisehlakalo salokha uVenter nabekabize uTjhili azomtjela bona kufanele athole umuntu ozomsebenzela iplasi mumoya wokudana ngombana uTjhili uzifumana asebudisini bokobana akhethe phakathi kokuqothwa eplasini nokukhupha indodanakhe esikolweni bona iyokusebenza eplasini njengombana yena angasakghoni ngebanga lokulimala/Mumoya wokudana ngombana kunokobana uVenter abhadele uTjhili ngebanga lokulimalela emsebenzini, umtjela bona kufanele afumane umuntu ozomsebenzela iplasi, nakungasinjalo uyamqotha. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 15.12 Umtloli uphumelele ukusethulela uMbulawa amdlali oyikutani emdlalweni lo ngombana: - Uvezwe esethulweni sawo anomraro aqalene nawo, umraro wokobana kufanele alise isikolo ayokusebenza eplasini lakaVenter ukwenzela bona umndenakhe ungaqothwa. (1) - Uvezwe kiyo yoke imileyo yesakhiwana somdlalo lo aluka amano wokurarulula umraro aqalene nawo/uvezwe kiyo yoke imileyo yesakhiwana somdlalo lo. (1) - Umdlalo lo udzimelele phezu kwakhe. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 31 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMDLALO (25 IMITLOMELO) UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi 12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngokwanelisako ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kwamaphuzu -Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali. kwengqondo. umtlolo lo ungezwakali. -Iingaba zakhiwe kuhle. IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo) Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 32 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UMBUZO 16: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni  Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude.  Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.  Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.  Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Isingeniso Abadlali babantu abakhethwe mtloli bona babandakanyeke emdlalweni othileko ngokudlala iindima ezihlukahlukeneko ukuphumelelisa indaba yomdlalo lowo. Amaqhinga wokuvezwa kwabadlali ziindlela ezisetjenziswa mtloli womdlalo ukusikhombisa bona abadlali bomdlalo lowo bababantu abanjani. Umtloli angasebenzisa iqhinga lokuvezwa kwabadlali ngebizo, izenzo, ilembatho, ukuhlathululwa mtloli nokuzikhulumela. Lapha sizokucoca ngamaqhinga asetjenziswe mtloli ukusivezela bona abadlali abalandelako bababantu abanjani: uNzunza, uManala, uNanasi neKosi uMusi bomdlalo wesihloko esithi; 'UMBANGO KANZUNZA NOMANALA'. Abahlolwako abaveze bebahlathulule kabanzi ngamaqhinga wokuvezwa kwabadlali abalandelako: Umzimba UNzunza Iqhinga lokuvezwa komdlali ngezenzo - Uvumile lokha unina nakamtjela bona akathathele uManala ubukhosi bakhe ngobugirikitjani nanyana azi bona sisenzo esingakalungi leso. Lokhu kusitjela bona umumuntu ongakghoni ukuzithathela iinqunto ezilungele ipilwakhe. - Bekazi bona isenzo sokuthathela uManala ubukhosi sizobalwisa njengabentwana bomuntu kodwana waragela phambili wakwenza lokho. Isenzo sakhesi sisitjela bona umumuntu onganandaba nobudlelwano anabo nomfowabo. - Uthe nakaqeda ukuthatha unamrhali kaManala ngobugirikitjani wathoma ukuphila ipilo yokubaleka nesitjhaba sakhe ngombana bekazi bona lapho aManala azomthola khona uzombulala. Isenzo sakhesi sisitjela bona umumuntu olitjhatjha nobhalelwa kujamelana nemiphumela yezenzo zakhe. - Ubawe isizo kuNangubokazi bona amsindise nasele abona bona aManala azombulala nesitjhaba sakhe. Lokhu kusitjela bona umumuntu ongafeli ngaphakathi nonganamahloni wokubawa isizo lokha nasele angasakghoni ukujamelana nobujamo obuthileko. Iqhinga lokuvezwa komdlali ngokuzikhulumela. - Ekulumeni kayedwana uNzunza aba nayo ngemva kokuthatha unamrhali kuyise ngobugirikitjani simuzwa azihlathulula yena ngokwakhe bona umumuntu onganasibindi, nakathi isibindi sokugalaja uManala ubukhosi bakhe bekanganaso. Iqhinga lokuvezwa komdlali ngokuhlathululwa mtloli. - Umtloli usivezele bona uNzunza umumuntu othanda ukuphila esigodlweni notjhejisisa koke okwenzeka khona. Lokhu kuvela lokha uMbangwa banoTjhaba nabegade bazuma ehlathini bakhuluma ngendaba yokobana uNzunza webe ubukhosi bakaManala. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 33 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UManala Iqhinga lokuvezwa komdlali ngezenzo - Uhlala angekho esigodlweni ngombana uhlala aphume ubuzimba. Lokhu kusitjela bona umumuntu ongatjheji ikambiso yobukhosi bakayise nonganandaba nokobana kwenzakalani ekhabo. - Wafika ngemva kwesikhathi ebegade ikosi imbekele sona bona eze azokuthatha unamrhali. Lokhu kusitjela bona umumuntu ongasigciniko isikhathi. - Wathatha amabutho wakhe waphuma nawo ubuzimba bokuyokufuna uNzunza omebele ubukhosi bakhe. Isenzo sakhesi sisitjela bona umumuntu oyilwelako into yakhe nongasabi ipi. - Ngemva kokuzwakala bona ilanga licimile wajamisa woke amabutho wakhe ebegade aphume ubuzimba bokuyokufuna uNzunza. Isenzo sakhesi sisitjela bona umumuntu awahloniphako amasiko webukhosini wokuzilela ukucima kwelanga. Iqhinga lokuvezwa komdlali ngokuzikhulumela. - UManala kukulumo kayedwana aba nayo ngemva kokulemuka bona uNzunza umgalaje ubukhosi bakhe simuzwa azihlathulula yena ngokwakhe bona umumuntu othanda ukuzuma nakathi kuzokuba lula bona ayokuzuma uNzunza bekamthole ngombana vele yena uyakuthanda ukuzuma. Iqhinga lokuvezwa komdlali ngokuhlathululwa mtloli. - Umtloli usivezele bona uManala umumuntu ongayeleli/ongatjhejisisi izinto ezenzeka esigodlweni njengezibulo lakaMusi, kunalokho uzithandela ukuzuma. Lokhu kuvela lokha uMbangwa banoTjhaba nabegade bazuma ehlathini bakhuluma ngendaba yokobana uNzunza webe ubukhosi bakaManala. UNanasi Iqhinga lokuvezwa komdlali ngezenzo - Ubize uNgendu wamsenga iindaba ebegade zikhulunywa ebandla ngombana bekazi bona angeze ale ukumtjela njengombana ayindlovukazi nje. Isenzo sakhesi sisitjela bona umumuntu osebenzisa amandla wesikhundla akiso ngendlela embi ukwenzela ukuzuza lokho akufunako. - Wakhisa uNzunza amano wokugalaja uManala ubukhosi bakhe. Lokhu kusitjela bona ungumma onganafundiso ehle emntwanenakhe. - Simuzwa afunga bona angeze athule aphuthe imikhono abukele uManala kube nguye othatha ubukhosi bese wakhe umntwana uNzunza asale anganalitho begodu uzokuqinisekisa bona lokho akwenzeki. Lokhu kusitjela bona ungumma onganalo ithando kwabanye abentwana angababelethiko begodu akabafuneli izinto ezihle. - Wavuka phakathi kwamabili wayokuhlola bona mbala uNzunza ulele emnyango welawu lakayise na njengokuvumelana kwabo ukuze aphumelele ekufumaneni unamrhali. Lokhu kusitjela bona umumuntu ozilandelelako izinto azenzako ukuqinisekisa bona ziyaphumelela. IKosi uMusi Iqhinga lokuvezwa komdlali ngezenzo - Udlulisele ubukhosi bakhe kiloyo ozomelama asaphila ngebanga lokobana besele azizwa bona akasanapilo kuhle emzimbeni begodu akasaboni nemehlweni. Lokhu kusitjela bona umumuntu obeka ipilo yakhe phambili nokghona ukuthatha iinqunto ezilungele ubujamo bepilwakhe. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 34 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya - Udlulisele ubukhosi bakhe kiloyo ozomelama asaphila kanti ubukhosi budluliswa ngemva kobana ilanga elibusako licimile. Lokhu kusitjela bona umumuntu ongalandeli ikambiso efaneleko ekwenzeni izinto. - Akhange akghone ukuhlukanisa phakathi koboya bomuntu nebesilwana uNzunza ebegade abubophelele emzimbenakhe lokha nakayokuthatha unamrhali ngobugirikitjani kuye. Lokhu kusitjela bona umumuntu ongatjhejisisi izinto. - Watjela iinduna zakhe ebandla bona ufuna ukudlulisela unamrhali kiloyo ozomelama ngaphandle kokucabanga bona ikhona enye yazo engafikisa indaba le eendlebeni ezingakayifaneli. Isenzo sakhesi sisitjela bona umumuntu othemba abantu asebezisana nabo khulu. Isiphetho Nasiyelela ihlathululo engehla singatjho bona umtloli uphumelele ukusebenzisa amaqhinga ahlukahlukeneko wokuvezwa kwabadlali ukusivezela tjhatjhalazi bona abadlali ababalwe ngehla bababantu abanjani. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25] UMBUZO 17: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni 17.1 - UManala. (1) - UMusi. (1) 17.2 Isehlakalo eselama ikulumo-pendulwano esetheksthini engehla le ngesokobana uNanasi abuze uNgendu ukobana bekuthiwani ebandla bese uNgendu wamtjela. (2) 17.3 UManala akanandaba nokubusa isitjhaba kodwana uzithandela ukukhupha ubuzimba bokuzuma kanti uNzunza yena uyazithanda iindaba zokubusa isitjhaba begodu uhlala akhona ngesigodlweni. (2) 17.4 Ummongo wembizo le kwakuzokubikela iinduna zakhe bona ufuna ukudlulisela ubukhosi kiloyo ozomelama ngombana yena akasazizwa kuhle emzimbeni begodu akasaboni nemehlweni. (2) 17.5 Izembatho ekufanele zembathwe nguNzunza zizembatho zenyamazana enoboya. (2) 17.6 Ngicabanga bona isenzo sakaNanasi lesi sibe nomthelela omumbi emdlalweni lo ngombana ngemva kwalokho ulukise uNzunza amano wokuyokweba unamrhali nekuyinto elwise amadodana kaMusi la bekwagcina kuhlukene isitjhaba phakathi, kwaba namaNdebele wakwaManala newakwaNzunza, ekuyinto esese khona nanamhlanje esitjhabeni samaNdebele. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 35 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 17.7 Akusilo iqiniso ngombana woke amatshwayo asivezela isikhathi sokwenzeka komdlalo lo aveza bona sikhathi sakade ngombana kusahlalwa emaplasini lapha kusabusa khona ikosi nalapha kuthoma khona ukuhlukana kwesitjhaba samaNdebele/Sikhathi sakade ngombana umlayezo usatjalaliswa ngomlomo/ziingijimi zekosi zikhamba zitjela abantu ukobana ikosi ithini, akunalapha kuvela khona iinrhatjhi nofana iinsetjenziswa zetheknoloji zokuthintana. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalakop.) (2) 17.8 Ngicabanga bona isehlakalo esingasithatha njengesitlhori emdlalweni lo kulokha uNzunza nakazifumana abhalelwa kukweyama umlambokazi iBhalule wabawa uNaNgubokazi bona abasize ukuze yena nesitjhaba sakhe bangabulawa Manala. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 17.9 Isifundo engisifumana ngesenzo sakaNgendu sokobana atjele uNanasi indaba ebekufanele ingatjelwa omunye umuntu ngaphandle kwakaManala ngesokobana ungamthembi umuntu ngombana ukhuluma okhunye bese enze okhunye/Kuqakathekile bona nawuthunyiweko, wayalwa bona wenzeni kufanele wenze ngendlela otjelwe bona wenze ngayo ngombana kusuke kunesizathu salokho. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 17.10 Ngicabanga bona ihloso yomtloli yokusitlolela umdlalo lo kukusifundisa ngomlando wesitjhaba samaNdebele ukobana kweza njani ukuthi sigcine singalendlela esingayo namhlanje. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 17.11 Ummoya ozwakaliswa siphetho somdlalo lo mumoya wokuthaba ngombana uNzunza noNcagu bayalibalelana bekuvunyelanwa ngokobana kubekwa iinkhali phasi, bakha ubuhlobo godu ngokobana uNcagu athathe uMthise kaTjhangutjhangu bona abe yiNdlovukazi yakhe. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 17.12 Umtloli uphumelele ukusethulela uNzunza amdlali oyikutani emdlalweni lo ngombana: - Uvezwe esethulweni/esingenisweni sawo anomraro aqalene nawo, umraro wokobana uMusi ufuna ukunikela uManala unamrhali kanti naye uyabufuna ubukhosi. (1) - Uvezwe kiyo yoke imileyo yesakhiwana somdlalo lo. (1) - Umdlalo lo udzimelele phezu kwakhe. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 36 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMDLALO (25 IMITLOMELO) UMBUZO 18: IFINDO – Sovumani KaZimkhona Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi 12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngokwanelisako ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kwamaphuzu -Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali. kwengqondo. umtlolo lo ungezwakali. -Iingaba zakhiwe kuhle. IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo) Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 37 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 18 IFINDO – Sovumani KaZimkhona  Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude.  Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.  Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.  Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Isingeniso Abadlali babantu abakhethwe mtloli bona babandakanyeke emdlalweni othileko ngokudlala iindima ezihlukahlukeneko ukuphumelelisa indaba yomdlalo lowo. Amaqhinga wokuvezwa kwabadlali ziindlela ezisetjenziswa mtloli womdlalo ukusikhombisa bona abadlali bomdlalo lowo bababantu abanjani. Umtloli angasebenzisa iqhinga lokuvezwa kwabadlali ngebizo, izenzo, ilembatho, ukuhlathululwa mtloli nokuzikhulumela. Lapha sizokucoca ngamaqhinga asetjenziswe mtloli ukusivezela bona abadlali abalandelako bababantu abanjani: uBalise, uLungile, uNaMalemane noNobukhazi bomdlalo wesihloko esithi; 'IFINDO'. Abahlolwako abaveze bebahlathulule kabanzi ngezenzo zabadlali abalandelako: Umzimba UBalise Iqhinga lokuvezwa komdlali ngezenzo - Uthanda umkakhe uLungile nanyana banomraro wokungafumani umntwana. Lokhu kusitjela bona umlingani onethando lamambala. - Utjela abalingani bakhe ngokomsebenzi bona angeze ayithatha indlu yesibili ngombana wafunga bona uzokuba noLungile ebumnandini nebudisini bebahlukaniswe kukufa. Lokhu kusitjela bona umumuntu othembekileko emlinganinakhe nogcina iinthembiso zakhe. - Utjela uHleziphi bona angeze aya ebantwini ababonako ngaphandle kokwazisa umkakhe. Isenzo sakhesi sisitjela bona umumuntu onganafihlo emtjhadweni. - Uragela phambili ngokuhlonipha uNaMalemane nanyana amphatha kumbi bekangamamukeli kuhle njengomkhwenyanakhe. Isenzo sakhesi sisitjela bona umumuntu ongatjhugulukiko entweni angiyo ngebanga lendlela omunye umuntu amphatha ngayo. - Nabaqalene nomraro wokungafumani umntwana wenza koke okusemandleni ukulinga ukuwurarulula, okufaka hlangana ukuthandaza, ukuya kibodorhodera, emphorofidini nenyangeni. Lokhu kusitjela bona umumuntu oyijamela ngeenyawo ipilwakhe. Iqhinga lokuvezwa komdlali ngebizo - Umtloli usihlathululele bona uBalise umumuntu onjani ngokumthiya igama elithi 'Balise' elisihlathululela isimilo sakhe bona umumuntu okhetha ukulisa izinto abona bona angeze azuza litho kizo. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 38 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya - Lokhu sikubona lokha uLungile nakabhala ukuya ebantwini ababonako njengokuhlongoza kwakhe, ukhethe ukumlisa akhange amkatelele bona aye ngekani ngombana abona bona bazokugcina balwa ukuya phambili. - Nalokha uMvimbi nakamyelelisa bona athathe indlu yesibili ukuze akghone ukufumana umntwana akhange aphike naye, uthethe isiqunto sokumlisa ngombana abona bona isiyeleliswesi angeze samsiza ukurarulula umraro wangakwakhe. - Umkhwekazakhe uNaMalemane umhloye khulu, uthi urhola imali encani kuneyomntwanakhe uLungile, akakholelwa kuZimu begodu usebenzela usathana. Nanyana kunjalo, uBalise koke lokhu ukhethe ukukubethela mthalazeni; uyamlisa, wenza ngathi akazi bona umkhwekazakhe umhloyile. ULungile Iqhinga lokuvezwa komdlali ngezenzo - Wenza koke ababelethi bakhe abamyelelisa ngakho. Wavuma nokuya enyangeni lokha nakatjelwa nguyise bona akabone ngamanye amehlo. Isenzo sakhesi sisitjela bona umumuntu ohlonipha nolalela iiyeleliso zababelethi bakhe. - Uvumela unina bona amlawule nanyana sele endile, koke okwenzeka emzinakhe uyakhamba ayokubikela unina bese kube nguye omthathela iinqunto zokobana enzeni. Njengalokha uBalise athi abaye emphorofidini wayokubikela unina bese unina wathi akungayiwa lapho. Isenzo sakhesi sisitjela bona umumuntu ongakghoni ukuzithathela iinqunto ezifanele ipilwakhe. - Utjhade noBalise nanyana umsebenzi awenzako usezingeni elidlula loyo owenziwa nguBalise ngokomrholo. Lokhu kusitjela bona umumuntu onethando lamambala nonganandaba nezinto eziphathekako ezifana nemali angazizuza emlinganini azwana naye. - Wakwata khulu lokha nakalemuka bona uBalise ukhulume ngomraro wabo wokungafumani umntwana nabalingani bakhe ngokomsebenzi. Lokhu kusitjela bona umumuntu ongazwani nokobana imiraro yangakwakhe yaziwe ngabanye abantu. Iqhinga lokuvezwa komdlali ngebizo - Umtloli usihlathululela bona uLungile umumuntu onjani ngokumthiya igama elithi 'Lungile' elisihlathululela isimilo sakhe, bona umumuntu olungileko. - Lokhu sikubona ngokobana kusukela ebuncanini bakhe ulalela ababelethi bakhe nabathi akafunde begodu abe likholwa. - Ukulunga kwakhe kuvela nalokha uBalise nakambawa bona baye emphorofidini uThombeni ugcina sele ayile, usela netiye anikelwe yona nanyana kungasiyo into akholelwa kiyo. - Izenzo zakhezi zimveza tjhatjhalazi bona mbala ulungile njengegama lakhe. UNaMalemane Iqhinga lokuvezwa komdlali ngezenzo - UNaMalemane wakatelela uMnguni bona balahle indlela yesintu neyamasiko yokuphila bese bangene ngokupheleleko ekolweni yobuKrestu. Lokhu kusitjela bona umumuntu ofuna kwenziwe into nangabe yanelisa yena, akanandaba nendlela abanye abantu abazizwa ngayo ngegandelelo abafaka ngaphasi kwalo. - Uhloye uBalise ngombana uthi udla imali kaLungile begodu uthi uphuma emndenini ongamaziko uZimu. Uhloye noNobukhazi ngebanga lokobana waba sidisi asafunda isikolo. Isenzo sakhesi sisivezela bona umumuntu ohlulela abanye abantu ngokuya kobujamo abakibo nofana ngendlela abangayo. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 39 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya - Uthi ngathana uLungile watjhadwa sifundiswa esingudorhodera nofana sisazimthetho esinjengaye ngombana uBalise usebenza umsebenzi ongabhadeliko. Lokhu kusitjela bona umbelethi okhethela umntwanakhe bona athandane/atjhade nomlingani onjani nonganandaba namazizo womntwanakhe. - Uhloye uBalise nanyana abona bona uphethe uLungile kuhle begodu uyamhlonipha. Lokhu kusitjela bona umumuntu ongathokozeli into ehle eyenziwa ngomunye umuntu. UNobukhazi Iqhinga lokuvezwa komdlali ngezenzo - Uthusele uMnguni ngokobana nangabe akakhulumi noLungile amenze avume ukuya ebantwini ababonako uzokukhupha ifihlo yakhe yokobana ukhamba inyanga enguMabhebheja. Lokhu kusitjela bona umumuntu osebenzisa abanye abantu bona bamenzele izinto azifunako ngokubafaka ngaphasi kwegandelelo elibenza bona bagcine bavuma ukumenzela okuthileko. - Urhuluphelele ukusiza umntamamakhe uLungile emrarwenakhe wokungafumani umntwana ukuze umtjhadwakhe ungaphuki nanyana yena ngokwakhe angakatjhadi. Isenzo sakhesi sisitjela bona umumuntu onehliziyo ehle nonganamona. - Akakatjhadi begodu unabentwana abane azondlela bona yena ngokwakhe. Lokhu kusitjela bona umumuntu ozijameleko epilweni. - Usekela uBalise begodu uyamkhalima lokha nakathi sekacabanga ukutlhala ngesikhathi basela isiselo esimakhaza endaweni yokuditjha. Lokhu kusitjela bona umumuntu ongalahlekisaniko nobuyisanako lokha nakakubona bona uyaphambuka. Iqhinga lokuvezwa komdlali ngokuzikhulumela. - Umtloli usivezele bona uNobukhazi umumuntu onjani ngokumveza azikhulumela yena ngokwakhe bona umumuntu ozijameleko epilweni, unemali, isithabathaba somuzi kanye neenkoloyi ezibizako. Uyatjho nokobana imali anayo ubhalelwa kuyiqeda. Isiphetho Nasiyelela ihlathululo engehla singatjho bona umtloli uphumelele ukusebenzisa amaqhinga ahlukahlukeneko wokuvezwa kwabadlali ukusivezela tjhatjhalazi bona abadlali ababalwe ngehla bababantu abanjani. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25] UMBUZO 19: IFINDO – Sovumani KaZimkhona 19.1 Iiyeleliso uMvimbi ayelelisa ngazo uBalise ezelama ikulumo-pendulwano evezwe etheksthini engehla le ngezokobana: - UBailse atlhale nofana athathe umfazi wesibili. (1) - Abuyele kumphorofidi ayomlawula kabutjha. (1) 19.2 Ekulumeni-pendulwano eyayiphakathi kwakaBalise noNobukhazi; uBalise bekalila begodu abawa uNobukhazi bona amkhulumele noLungile ukobana avume ukuya emphorofidini khona bazakukghona ukurarulula umraro abaqalene nawo lo. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 40 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 19.3 UBalise ungutitjhere kanti uLungile umjameli wezomthetho. (2) 19.4 - Abodorhodera bakhona. (1) - Izindlu zakhona zizindlu zakanokutjho. (1) 19.5 UNobukhazi uthi uRegile unejamo, uqaleka ngasuthi mdlali wamafilimu we- Amerika begodu unesifuba esipapameleko. (2) 19.6 A/Kuphambana ngemibono phakathi kwakaBalise banoLungile lokha uBalise nakaveza bona khebaye ebantwini ababonako, uLungile wala. (2) 19.7 Ngicabanga bona amagama la asitjela ukobana umdlalo lo wenzeka ngesikhathi/esikhathini sanje/sanamhlanje lapha abantu banamalungelo khona/lapha abobaba nabomma banamalungelo afanako nalinganako khona/Ngicabanga bona asitjela bona umdlalo lo wenzeka esikhathini sanje ngombana nangathana bekusikhathi sakade, uBalise njengehloko yekhaya bekazokuthatha iinqunto abona bona ziwulungele umzakhe ngaphandle kokukhulumisana noLungile. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 19.8 Ngicabanga bona isehlakalo esingasithatha njengesitlhori emdlalweni lo ngesalokha uBalise banoLungile noMnguni basenyangeni kwaMabhebheja eSiphago abatjela ngesisombululo somrarwabo bona ukuze urarululeke kufanele uLungile ayokuphetha isiko lokuthomba ukuze kutjhaphuluke ifindo ababotjhelwe loneli. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 19.9 Ngicabanga bona ngesenzwesi umtloli usidlulisela umlayezo othi bakhona abantu bengubo abahlangabezana neentjhijilo ekukhuleni kwabo kodwana zingabenzi bona bangaphumelelisi iimfiso namabhudango wabo/Ngicabanga bona ngesenzwesi umtloli usidlulisela umlayezo wokobana ipumelelo yomuntu ayikadzimeleli efundweni kwaphela, namanye amaqhinga alikghono umuntu aphiwe wona ayamphumelelisa nakazimiseleko. (Umfundi angayibeka ngeyankhe indlela ezwakalako.) (2) 19.10 Isenzwesi sizwakalisa ummoya wokudana ngehlangothini labamukelilwazi ngombana silindele ukubona uLungile aba nemicabango emihle ngemizamo eyenziwa yindodakwakhe ngomraro abanawo lo kodwana yena uba nokuzisola okukhulu ngokuzithola alapha akhona nje. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 19.11 - Ngokubona kwami kusisenzo esihle ngombana nanyana amtjhadile nje unelungelo lokuba neemfihlo zakhe ayedwa nangazitjeli abanye abantu, khulukhulu nangabe zizinto azenza ngombana afuna ukuqinisa nokujamisa umzakhe. - Ngokubona kwami akusisisenzo esihle ngombana ekugcineni uNaMalemane angayithola ifihlo le bese amkwatele agcine sele afuna nokumtlhala ngebanga lokufihlelwa izinto ezenzeka emtjhadwenabo/ angagcina sele amthatha njengomuntu onganamaqiniso/ ongathembekiko. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 41 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 19.12 Umtloli uphumelele ukusethulela uBalise amdlali oyikutani emdlalweni lo ngombana: - Uvezwe esethulweni/esingenisweni sawo anomraro aqalene nawo, umraro wokobana abakghoni ukuthola umntwana yena banomkakhe. (1) - Uvezwe kiyo yoke imileyo yesakhiwana somdlalo lo. (1) - Umdlalo lo udzimelele phezu kwakhe. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) [25] IMITLOMELO YESIGABA C: 25 INANI LOKE: 80 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 42 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA A: ISITJENGISO SOKWABIWA KWEMITLOMELO NAKUTSHWAYWA UMBUZO OMUDE WEKONDLO INDLELA YOKUTSHWAYA IMITLOMELO Isingeniso - Umfundi akanikele ihlathululo yalokho okufunwa mbuzo obuzweko esingenisweni. Imitlomelo emi-2 - Isibonelo: Ihlathululo yommoya. Ihlathululo yekhethomagama nehlathululo yokobana ngonjani ummoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni le. Umzimba - Umfundi akatlonyeliswe imitlomelo esi-6 emzimbeni we- eseyakhe. Imitlomelo esi-6 - Tjheja: Iphuzu elinye nelinye elihlathululeke kuhle alitlonyeliswe umtlomelo owodwa. Isiphetho Umfundi akatshwaye ngokuphumelela kwembongi ukukhetha Umtlomelo o-1 amagama anembako ukuveza tjhatjhalazi ummoya wokudana. Ukusetjenziswa kwelimi Umtlomelo o-1 INANI LOKE 10 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 43 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA B: ISITJENGISO SOKWABIWA KWAMAPHUZU WOKUMUNYETHWEKO WOMBUZO WESI-6, 8 NEWE-10 Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani 14–15 9–11 6–8 4–5 0–3 (14-15) Ukwethulwa kwezehlakalo Zikhona izehlakalo OKUMUNYETHWEKO Ukwethulwa kwezehlakalo zenoveli kodwana ezikholwekako zenoveli nokuvezwa kutlhayela ukutjho/ ezivezweko kodwana kokukholweka kwazo ukusekela bonyana zivela hlangana nendaba ngokusekela okususelwa ziyakholweka na. yenoveli ecocwa mfundi. Ukuhlathululwa kwesihloko: 15 IMITLOMELO elwazini umfundi analo ngepilo mazombe. Ukungenelela kwesihloko nokuzwisisa (12-13) Ukwethulwa kwezehlakalo zenoveli nokuvezwa kokukholweka kwazo itheksthi. kodwana okungakasekelwa ngelwazi umfundi analo ngesehlakalweso ngepilo mazombe. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 44 DBE/Novemba 2023 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA C: ISITJENGISO SOKWABIWA KWAMAPHUZU WOKUMUNYETHWEKO WOMBUZO WE-14, 16 NEWE-18 Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani 14–15 9–11 6–8 4–5 0–3 OKUMUNYETHWEKO (14-15) Ukuvezwa kwabadlali bona Ukuvezwa kwabadlali Ukuvezwa komdlali OYEDWA Ukwethulwa kwamaqhinga bababantu abanjani ABABILI bona bona umumuntu onjani ahlukahlukeneko wokuvezwa ngaphandle bababantu abanjani ngaphandle kokuhlathulula bona kwabadlali ekubuzwe ngabo kokuhlathululwa bona lokho ngaphandle lokho bakususela kiliphi iqhinga. Ukuhlathululwa kwesihloko: 15 IMITLOMELO nokobana abaveza bakususela kimaphi kokuhlathulula bona bababantu abanjani. amaqhinga. lokho bakususela kimaphi amaqhinga. Ukungenelela kwesihloko nokuzwisisa (12-13) Ukwethulwa kweqhinga ELILODWA lokuvezwa kwabadlali ekubuzwe ngabo itheksthi. nokobana libaveza bababantu abanjani. Tjheja: Kunamanye amaqhinga angakavezwa. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

Published documents with matching subject and grade metadata.

Matched using subject, grade, language, document type and exam metadata.

More from Grade 12 Isindebele Hl

Explore more published documents in this catalogue.

View all