Skip to content

isiNdebele HL Grade 12 P1 NSC November 2023 Question Paper

Question paperisiNdebele HLGrade 12202314 pages

Grade 12 isiNdebele HL Paper 1 question paper from the NSC November Exam 2023, 14 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

Free to read online, no sign-up needed

Answer online

Loading document…

Loading document…

NSC November Exam 2023

Questions in this paper

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com 1 2 1 GRAAD 3 12 NATIONAL SENIOR CERTIFICATE IGREYIDI 12 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL) IPHEPHA LOKUTHOMA (P1) NOVEMBA 2023 IMITLOMELO: 70 ISIKHATHI: Ama-iri ama-2 Iphepheli linamakhasi ali-14. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 2 DBE/Novemba 2023 NSC YELELA 1. Iphepheli LINEENGABA EZINTATHU: ISIGABA A, B kanye NESIGABA C. ISIGABA A: Ukufunda nokuzwisisa (30) ISIGABA B: Ukurhunyeza (10) ISIGABA C: Izakhi nemithetjhwana yokusetjenziswa kwelimi (30) 2. Funda YOKE imiyalo ngokuyelela. 3. Phendula YOKE imibuzo. 4. Thoma isigaba ESINYE NESINYE ekhasini ELITJHA. 5. Thalela ngemva kokuphendula imibuzo YESIGABA NGASINYE. 6. Tlola iinomboro zeempendulo zakho zifane patsi nangendlela ezinonjorwe ngayo ephepheni lemibuzo. 7. Tjhiya umuda OWODWA ngemva kwaleyo naleyo pendulo. 8. Yelela kobana upeleda amagama ngendlela efaneleko bewutlole nemitjho ezwakalako. 9. Isikhathi esiphakanyisweko sokutlola isigaba ngasinye: ISIGABA A: Pheze imizuzu ema-50 ISIGABA B: Pheze imizuzu ema-30 ISIGABA C: Pheze imizuzu ema-40 10. Tlola kuhle nangesandla esibonakalako. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 3 DBE/Novemba 2023 NSC ISIGABA A: UKUFUNDA NOKUZWISISA UMBUZO 1 Phendula imibuzo engaphasi kwetheksthi eku-1.1 nengaphasi kwesithombe esiku-1.2. 1.1 Funda itheksthi engenzasi uyizwisise bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI A UKUPHEPHA EENKOLWENI ZENARHA YESEWULA AFRIKA 1 Ukuphepha eenkolweni livikeleko elifanele libe khona ngaso soke isikhathi ukwenzela bona woke umuntu ozifumana asemabaleni wesikolo, okufaka hlangana umntwana, utitjhere nesisebenzi esingasingutitjhere amaphilwabo angabi sengozini. Ababelethi batjhaphulula iinhliziyo zabo nabathumela abentwababo ngeenkolweni 5 ngombana bayazi bona babathumela eendaweni eziphephileko. Umbuzo omkhulu ngothi; 'Ingabe zoke iinkolo ziphephile na?' 2 Ngokuya kwethiyori ebizwa ngokobana yi-Maslow's Hierarchy of Needs, ukuphepha kusifuneko esisisekelo epilweni yomuntu nekufanele sihlangatjezwe ngaphambi kobana kungenziwa ezinye izinto 10 ekuhlangenwe ngazo eendaweni ezihlukahlukeneko. Neenkolweni kulindeleke bona kube njalo, ngaphambi kobana abafundi bathome ukufunda, kufanele bazizwe baphephile. Ukuphepha kwabafundi ngeenkolweni kuqakatheke khulu ngombana kunomthelela omuhle efundweni yabo. Kokuthoma, kwenza bona abafundi bakhuthalele ukuya 15 eenkolweni ngombana bayazi bona baya endaweni lapha bavikeleke khona. Kwesibili, ukuphepha ngeenkolweni kusiza abafundi nabotitjhere bona bafunde bebafundise ngokutjhaphuluka nangokuthaba bese lokho kwenza kube lula bona abafundi baphumelele eemfundweni zabo. 3 UmNyango wezeFundo esiSekelo wenza ngakho koke okusemandleni 20 wawo ukuqinisekisa bona iinkolo ziba ziindawo eziphephileko ngombana yoke into eyenzeka eenkolweni ithinta amaphilo wabafundi nabotitjhere bunqopha. UmNyango lo uthoma ngokuqinisekisa bona iinkolo ziyakantjelwa bezibe namasango alodlhelwako. Lokhu ukwenzela bona kube nelawulo lawo woke umuntu ongenako nophumako bekutjhejwe 25 nezinto ekungenwa nekuphunywa nazo emabaleni wesikolo. Emasangweni wesikolo kuba nabonogada abamukela abafundi nabangenako ekuseni ngomnqopho wokuqinisekisa bona abangeni nezinto eziyingozi ezifana neendakamizwa nofana iinkhali. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 4 DBE/Novemba 2023 NSC 4 Okhunye okwenziwa mNyango wezeFundo esiSekelo ukuqinisekisa 30 ukuphepha ngeenkolweni kusebenzisana nomNyango wezokuPhepha nokuVikeleka ngokobana kesinye nesinye isikolo kuba namapholisa asilusako ukwenzela ukulwisana nobulelesi obungahle bube khona esikolweneso. Kezinye iinkhathi amapholisa la avele atheleke kungakalindelwa azokusetjha boke abafundi. Umnqopho wejimeli 35 kusuke kukuqinisekisa bona abafundi balahla umukghwa wokungena eenkolweni nezinto ezifana neendakamizwa neenkhali ezisuke zibe yingozi emaphilweni wabanye abafundi nakibotitjhere. 5 Ngaphandle komzamo owenziwa mNyango wezeFundo esiSekelo ukuqinisekisa bona abafundi bayaphepha ngeenkolweni, abotitjhere 40 nabo kufanele babe nendima abayidlalako. Bafanele baqinisekise bona abafundi bayahloniphana ukwenzela bona kungabi nommoya wokulwa hlangana nabo. Kufanele baqinisekise nokobana ngeenkumbeni zokufundela kuhlala kuhlwengekile ukuze abafundi bahlale baphilile ngaso soke isikhathi, kungabi namalwele abatheleleka ngawo. Okhunye 45 kukobana baqinisekise bona abafundi bayalawuleka ngeenkumbeni zokufundela ukwenzela bona bakghone ukubonelela ukuphepha komunye nomunye umfundi ngekumbeni leyo. 6 Indima edlawa mKhandlu oLawula isiKolo ekuqinisekiseni ukuphepha ngeenkolweni kukwenza isiqiniseko sokobana iindlwana zokuzithuma 50 ziba sebujameni obulungele ukusetjenziswa, azinabungozi ebafundini nakibotitjhere njengokuthi zibe nemigodi evulekileko nengenza bona bawele ngaphakathi. Okhunye okwenziwa mkhandlu lo kuqinisekisa bona iindlwanezi zihlala zihlwengekile ngaso soke isikhathi. Esinye nesinye isikolo ngokusizana nomKhandlu oLawula isiKolweso kufanele 55 sithathe amagadango aqinileko ekulwisaneni nomukghwa wokubhenywa kweendakamizwa ngeendlwaneni zokuzithuma ngombana abafundi ababhemako ababeki amaphilo wabo kwaphela engozini kodwana balimaza newabanye abafundi. 7 Ukudla okuphekelwa abafundi nalokho okuthengiswa ngeenkolweni 60 kuyakuthinta ukuphepha kwabo. Ngomnyaka wee-2021 enyangeni kaNtaka kesinye seenkolo zeTshwane, eWinterveld, kwaba nabafundi abama-203 abagulela esikolweni ngebanga lokudla ukudla okunetjhefu. Ngalokho-ke umKhandlu oLawula isiKolo kufanele uqinisekise bona abantu abaqatjhelwa ukuphekela abafundi nalabo abavunyelwe 65 ukuthengisa ukudla ngeenkolweni kuba babelethi abanabentwana abafunda esikolweneso ukuze batjheje indaba yokuphepha kwabentwababo. 8 Okhunye okwenziwako kuqinisekisa bona isikolo siba nekamurwana elisetjenziselwa ukunikela abafundi abagulako itjhejo ukuze bangaguleli 70 hlangana nabanye. Nanyana kunjalo, umNyango wezamaPhilo uyelelisa bona labo abagulela eenkolweni banganikelwa imitjhoga. Kunalokho kuthintwe ababelethi nofana abatlhogomeli babo msinyana ukuze bafunyanelwe isizo elirhabako. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 5 DBE/Novemba 2023 NSC 9 Imidlalo edlalwa bafundi ngeenkolweni efana nomdlalo webholo 75 erarhwako, ibholo yezandla nokugijima abafundi abazibandakanya kiyo ivamise ukuba yingozi lokha abotitjhere nabanganikeli abafundi itjhejo ngeenkhathi zokuzibandula. Kufanele abafundi babe ngaphasi kwetjhejo labotitjhere nabaya ematatawini bayozibandula nalokha nabayokudlala imidlalo le nezinye iinkolo. 80 10 UmNyango weFundo esiSekelo ukhuthaza woke umphakathi weSewula Afrika ukobana uthathele indaba yokuphepha eenkolweni ehloko, kungabi msebenzi wabotitjhere nomNyango lo kwaphela ngombana kuthatha isitjhaba soke ukukhulisa umntwana. [Ithethwe ku-inthanethe yatjhugululelwa esiNdebeleni] 1.1.1 Ngaphandle kwabentwana besikolo nabotitjhere tlola omunye umuntu naye otlhoga ivikeleko esikolweni njengokutjho kwesigaba soku-1 setheksthi engehla le. (1) 1.1.2 Tlola ibizo lethiyori eqalelele ukuphepha kwabantu eendaweni abahlanganela kizo ekhulunyiswa esigabeni sesi-2 setheksthi engehla le. (1) 1.1.3 Tlola imithelela emihle EMIBILI ekuthiwa ingalethwa kulokha abafundi nabaphephileko eenkolweni abafunda kizo ngokutjho kwesigaba sesi-2 setheksthi engehla le. (2) 1.1.4 Rhunyeza iindlela EZIMBILI ekuthiwa zenziwa mNyango wezeFundo esiSekelo ukuqinisekisa bona iinkolo ziba ziindawo eziphephileko ngokutjho kwesigaba sesi-3 nesesi-4 zetheksthi engehla le. (2) 1.1.5 Ngokutjho kwesigaba sesi-6 setheksthi engehla le kuthiwa ngikuphi okufanele kwenziwe mKhandlu oLawula isiKolo ukuqinisekisa bona iindlwana zokuzithuma zihlala ziphephile ngaso soke isikhathi? Ipendulwakho ayibe maphuzu AMABILI. (2) 1.1.6 Kanengi amapholisa navane aphume ijima lokuyokusetjha eenkolweni avame ukukhamba nezinja. Ucabanga bona kusuke kuyini isizathu salokho? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 1.1.7 Ucabanga bona iinkhali neendakamizwa ezivamise ukutholwa mapholisa ebafundini lokha nakabasetjhako zisuke zingene njani emasangweni wesikolo esinabonogada abakhandela bona izinto ezinjengalezo zingangeni? Ipendulwakho ayibe maphuzu AMABILI. (2) 1.1.8 Hlathulula ngephuzu ELILODWA okungaba mnqopho womNyango wezamaPhilo wokuyelelisa abotitjhere bona abafundi abagulela eenkolweni banganikelwa imitjhoga, kunalokho bababizele ababelethi babo. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 6 DBE/Novemba 2023 NSC 1.1.9 Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO bese usekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA. Boke abotitjhere badlala indimabo yokuba babelethi besibili babentwana ababafundisako ngeenkolweni. (2) 1.1.10 Tshwaya ngelihlo elibukhali ipumelelo yokwenzeka kwalokhu okutjhiwo sitatimende esithi; 'kuthatha isitjhaba soke ukukhulisa umntwana' emiphakathini yenarha le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 1.1.11 Coca ngendima engadlalwa mbelethi ukuqinisekisa bona umntwanakhe uyaphepha lokha nakazibandakanya emidlalweni ehlukahlukeneko edlalwa esikolweni afunda kiso. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 7 DBE/Novemba 2023 NSC 1.2 Qalisisa iinthombe ezingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI B ISITHOMBE 1 ISITHOMBE 2 ISITHOMBE 3 [Zithethwe ku-www.images.com] 1.2.1 Tlola isikhali ESISODWA ekuthiwa asingeni esikolweni kezivezwe esithombeni soku-1. (1) 1.2.2 Rhunyeza ngephuzu ELILODWA okubonakala kusenzeka esithombeni sesi-2 kezingehlezi. (1) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 8 DBE/Novemba 2023 NSC 1.2.3 Hlathulula ubujamo obubonakala esithombeni sesi-3 obungenza bona abafundaba bangafundi ngepumelelo. Ipendulwakho ayibe maphuzu AMABILI. (2) 1.2.4 Ngokuyelela ubujamo obubonakala esithombeni sesi-3 kezingehla, ucabanga bona ngikuphi okungenziwa zizakhamuzi ukuqinisekisa bona abentwababo bafundela ngaphakathi kweenkumba eziphephileko ngeenkolweni? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 1.2.5 Nasiyelela okutjhiwo sigaba sesi-4 setheksthi eku-1.1 nalokho okwenzeka esithombeni sesi-2 setheksthi eku-1.2, kuyabonakala bona uRhulumende uyalinga bona iinkolo zibe ziindawo eziphephileko kodwana akakufikeleli ngokwaneleko lokho. Ucabanga bona ngiyiphi indima engadlalwa mbelethi ngamunye ukusizana noRhulumende ekufikeleleni umnqopho wejimeli ngokupheleleko? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 1.2.6 Ngokwazi kwakho ingabe ibhorodo ebonakala esithombeni soku-1 iyazisiza nofana ayizisizi iinkolo ukuqinisekisa bona akungenwa nezinto eziyingozi emabaleni wazo? Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA. (2) IMITLOMELO YESIGABA A: 30 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 9 DBE/Novemba 2023 NSC ISIGABA B: UKURHUNYEZA UMBUZO 2 Fundisisa itheksthi engenzasi uyizwisise bese uyirhunyeza ngokwemiyalo onikelwe yona. IMIYALO: 1. Ngamagama angadluli kwama-70, rhunyeza ngendima uveze izinto ekufanele uzitjheje nawukhetha ibizelo. 2. Rhunyeza ngendima eyodwa emumethe amaphuzu alikhomba. 3. Ungabuyeleli utlole isihloko setheksthi. 4. Tlola inani lamagama owasebenzisileko ekupheleni kwesirhunyezo sakho. ITHEKSTHI C IZINTO EKUFANELE UZITJHEJE NAWUKHETHA IBIZELO Akukholweki bona kwakhe kwaba nesikhathi lapha umuntu wayengazikhetheli ibizelo alifunako bekufike lapha azifumana sele enza umsebenzi othileko angawuthandiko epilwenakhe. Isizathu salokho kwakukukobana abantu bebakateleleka ukusebenza nanyana kungimuphi umsebenzi ukuze bakghone ukuzondla bona nemindenabo. Koke lokho sekwatjhuguluka ngombana esikhathini sanje ukukhetha ibizelo sekuqakatheke pheze ukudlula yoke into umuntu angayicabanga epilweni. Nawukhetha ibizelo kunezinto ekufanele uzitjheje khulu. Khetha ibizelo olithanda ngehliziywakho yoke nonetjisakalo ngalo. Ngokwenza njalo uzokukghona ukubekezelela zoke iintjhijilo ozokuhlangabezana nazo emkhakheni oyokusebenza kiwo. Yenza irhubhululo elimayelana nebizelo olifunako ukwenzela bona ukghone ukulizwisisa ngokungeneleleko. Ilwazi ozolifumana nawenza irhubhululweli lizokwenza bona ube nesiqiniseko sokobana mbala uyalithanda ibizelwelo na. Abanye abantu nabenza irhubhululo elinjengalelo bavame ukuvakatjhela iindawo zomsebenzi omayelana nebizelwelo. Qinisekisa bona ibizelo olikhethako linamathuba amanengi womsebenzi nasele ufumene iziqu zalo. Lokhu kuzokusiza ngokobana ukghone ukuba nalapha ungabalekela khona nakungenzeka ungafumani umsebenzi webizelo lelo. Zazi bona umumuntu onjani ukuze ukhethe ibizelo elikhambelana nobunjalo bakho. Lokho kungaba nomthelela omuhle epilwenakho ngombana uzabe wenza umsebenzi owuthandako nokhambelana nobunjalo bakho. Khetha ibizelo elizokubhadela imali ehle nezokwanelisa iimfuneko zakho, zomndenakho kanye nezinga lepilo ofuna ukuyiphila. Akusimnandi ukusebenza kodwana ungakghoni ukuzenzela izinto ozithandako. Ukuphepha kwepilwakho kuqakathekile, njeke qinisekisa bona ukhetha ibizelo eliphephileko nengeze lafaka ipilwakho engozini. Nawenze njalo uzokusebenza utjhaphulukile. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 10 DBE/Novemba 2023 NSC Funisisa bona akhona amabubulo anikela ngesizo lezeemali lokha nawuyokufundela ibizelo olifunako emaZikweni aPhakemeko wezeFundo. Isizo leemali zokufunda ongalifumana lifaka hlangana imifundaze nemali yokufunda ongayiboleka emabulungelweni wezeemali. Tjheja bona ibizelo olithandakweli lithatha isikhathi esingangani ukulifundela. Abanye abantu bagcina sele balisa iimfundo zabo phakathi ngebanga lobude besikhathi sokufundela ibizelo abalikhethileko ukuze baragele phambili ngamanye wamabhudangwabo. Into yokugcina ongeze wathanda bona yenzeke epilwenakho kuzifumana wone imali, isikhathi namandlakho ukufundela ibizelo ongeze wazuza litho ngalo. Njeke kuqakathekile bona ulandele iiyeleliso ezivezwe ngehla. [Ikhutjhwe ku-inthanethe yatjhugululelwa eLimini lesiNdebele] IMITLOMELO YESIGABA B: 10 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 11 DBE/Novemba 2023 NSC ISIGABA C: IZAKHI NEMITHETJHWANA YOKUSETJENZISWA KWELIMI UMBUZO 3: ISIKHANGISO Qalisisa isikhangiso esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI D SIYATHUMBA RUNNING CLOTHING YIBA YIKUTANI KEZOKUGIJIMA! ZIFUMANELE AMANYATHELO WOKUGIJIMA NGENTENGO KATHATHA MI! RHABA UZIZELE MATHUBHA UNGADISELWA ZIINYAWO! 1. Ukuthenga ngesikolodo akukavumeleki. 2. Kuthengiselwa abanamakarada kwaphela. 3. Kuthengiselwa abantu abaphethe ubufakazi bokobana babagijimi bamaphaliswano kwaphela. [Sithethwe ku-www.images.com] 3.1 Tlola imikhiqizo EMIBILI ekhangiswe esikhangisweni esingehlesi. (2) 3.2 Dzubhula amagama asetjenziswe esikhangisweni esingehlesi angakwenza bona ubhalelwe kuthenga imikhiqhizo engehla le nanyana imali unayo begodu unebhudango lokuba mgijimi. (1) 3.3 Khetha ipendulo enembako kezingenzasi. Yoke imibandela esetjenziswe esikhangisweni esingehlesi iveza ilimi … A lokudlelezela. B lokwenzisa. C lokurogela. D lokubandlulula. (1) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 12 DBE/Novemba 2023 NSC 3.4 Hlathulula isizathu sokutlolwa kwamagama athi; 'Running Clothing' butjhigama asetjenziswe esikhangisweni esingehlesi. (2) 3.5 Ingabe imikhiqizo ekhangiswe esikhangisweni esingehlesi iyakhambelana nofana ayikhambelani neensetjenziswa zabagijimi? Sekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA. (2) 3.6 Dzubhula igama lokubolekwa elisetjenziswe esikhangisweni esingehlesi. (1) 3.7 Thatha amagama asisitjho athi; 'ukudiselwa ziinyawo' asetjenziswe esikhangisweni esingehlesi uzakhele ngawo umutjho kuzwakale bona uyayazi ihlathululo yaso. (1) [10] UMBUZO 4: IKHATHUNI Qalisisa ikhathuni engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI E Tjheja: Isithombesi sithethwe ngesikhathi se-Load shedding. [Ithethwe ku-www.cartoons.com] 4.1 Tlola iinsetjenziswa EZIMBILI ezibonakala ekhathunini engehla ezibufakazi bona mbala abantwaba baqinyelwe igezi. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 13 DBE/Novemba 2023 NSC 4.2 Ngaphandle kokobana abantu abasekhathunini engehla bararwa sisehlakalo sokucinyelwa igezi qobe lilanga, ngikuphi okhunye godu okubararako? (1) 4.3 Hlathulula ubungozi obungabangwa sisetjenziswa esiphethwe ngumma osekhathunini engehla le nange kwenzeka asitjhiye sisodwa sikhanya. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (1) 4.4 Ucabanga bona ngikuphi okhunye ebegade kungenziwa babantu abavezwe ekhathunini engehla le ukujamiselela igezi ehlala icinywa nangathana bebababantu abasebenzako? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 4.5 Iphephandaba elisekhathunini engehla le liveza bona igezi izokukhuphuka godu. Ngokubona kwakho ingabe lokhu kuzowuthinta njani umndeni ovezwe ekhathunini engehla le? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 4.6 Tlola isirhunyezo segama elithalelweko emutjhweni olandelako. Kosikazi, imalikazi engaka esiyibhadelako kodwana asinagezi? (1) 4.7 Thatha igama elithi, 'inyanga' wakhe ngalo umutjho liveze umqondo wesandiso sendawo/undaweni. (1) [10] UMBUZO 5 Funda itheksthi engenzasi uyizwisise bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI F Nawehla iimbundu yeentaba zeSitlhagwana, uza ngeStobela uvama ukuphoseka kwaSkhosana nawumumuntu otjhejako. Umuzi wakwaSkhosana ubonakala msinya ngombana uhlala umhlophe twa ngomgwalo. USkhosana bekathethe abafazi ababili, uNaNtuli noNaBhuda. KuNaNtuli khona, bekathethe ikutani yomfazi ngombana bekakhuthele. UNaNtuli naye ngokwakhe bekatjho bona umfazi ende naye endodeni 5 eyodwa semumuntu wekosi. UNaNtuli lo nguye obeletha izibulo lekhayapha, uBangani, ongazwani nokusebenza budisi. UBangani lo, ngitjho nanyana sele indlu yakwabo yotjani inethela bengeze angena ihlathana ayokufuna utjani bokuyilungisa. Kunalokho, bekakhetha ukuphosela imigodla emidala phezulu, aphethe ngokobana athi; 'Lisa kunjalo, ngizakubona mhlana 10 ngithola isikhathi.' Angatjho njalo uqedile. Uthi anjalo nje batjho ufuna ukuba ngusomabhizinisi. Ukusuka lapho, umtjele ngokobana akhulume ngezemsebenzini bekangakhuluma imini yoke. Baqinisile abadala nabathi; 'Indlu yegagu iyanethela'. Bekunjalo-ke nakuBangani ngombana bekangawuvali umlomo ngeendaba zemsebenzini nanyana asekhaya. Inengi labangani bakhe besele bamazi bona 15 umumuntu onjani. Babebabona nokobana into eyayimenza ahlalele ukuphatha zemsebenzini nakasekhaya, kukobana wayefuna isikhundla. [Ithethwe ku-Uzangenzani] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 14 DBE/Novemba 2023 NSC 5.1 Dzubhula igama elisibaluli emutjhweni olandelako. Umuzi wakwaSkhosana ubonakala msinya ngombana uhlala umhlophe twa ngomgwalo. (1) 5.2 Tlola bona igama elithalelweko emutjhweni ongenzasi lo limumethe umhlobo bani wesabizwana. UNaNtuli lo nguye obeletha izibulo lekhayapha, uBangani. (1) 5.3 Buyelela utlole umutjho ongenzasi lo bese ujamiselela ibinzana lamagama athalelweko kiwo ngegama ELILODWA. UNaNtuli naye ngokwakhe bekatjho bona umfazi ende naye endodeni eyodwa semumuntu wekosi. (1) 5.4 Tlola bona isilungelelo esithalelweko egameni elisetjenziswe emutjhweni ongenzasi ngesamhlobo bani wepambosi. Bekakhetha ukuphosela imigodla emidala phezulu. (1) 5.5 Buyelela utlole umutjho ongenzasi uveze umqondo wesikhathi esisaragela phambili nokwenzeka. Ukhuluma khulu ngeendaba zeemsebenzini nanyana asekhaya. (1) 5.6 Ngokuyelela imiThetho nemiThetjhwana yokuTlola nokuPeledwa kweLimi lesiNdebele, buyelela utlole umutjho ongenzasi lo kodwana ulungise okungakalungi egameni elithalelweko kiwo. Bengeze angena ihlathana ayokufuna utjani. (1) 5.7 Buyelela utlole umutjho ongenzasi uveze ukulandula. Ukhuluma ajame ngeenyawo. (2) 5.8 Thatha amagama asisaga asetjenziswe etheksthini engehla uzakhele ngawo umutjho kuzwakale bona uyayazi ihlathululo yaso. (2) [10] IMITLOMELO YESIGABA C: 30 INANI LOKE: 70 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

Study this subject

More from Grade 12 isiNdebele HL

View all