NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
IGREYIDI 12
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)
IPHEPHA LESIBILI (P2)
NOVEMBA 2024
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA
IMITLOMELO: 80
Umhlahlandlela wokutshwaya lo unamakhasi ama-45.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
You're offline
Skip to contentQuestion paper 




View all



IsiNdebele HL P2 Nov 2024 MG.pdf
Isindebele Hl · Grade 12 · November 2024 NSC MG · 2024 · isindebele. Question paper, 46 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Isindebele Hl
- Grade
- Grade 12
- Language
- Isindebele
- Document type
- Question paper
- Year
- 2024
- Exam period
- November 2024 NSC MG
- Paper
- 2
- Pages
- 46
- File size
- 768.2 KB
Loading document…
Loading document…
1 of 46
Document textSearch extracted text and jump to a page.
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 2 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
Iiyeleliso zabatshwayako
• Umhlahlandlela wokutshwaya lo wenzelwe ukukhombisa indlela ekufanele
kutshwaywe ngayo.
• Umhlahlandlela wokutshwaya lo kuzokucocisanwa ngawo ngaphambi kobana
kuthome ukutshwaywa eendaweni zokutshwayela.
• Iimpendulo zabafundi kufanele zitlonyeliswe ngokukhambelana kwazo nalokho
okufunwa mbuzo.
Umhlahlandlela wokutshwaya
1. Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko
tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akukafaneli bona
aphendule umbuzo omude nomfitjhani ngencwadi eyodwa).
2. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi-4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo
ezibonweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela.
3. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide
ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani
newokuthoma omude bese ulisa elandelako. (Nangabe umfundi uphendule
imibuzo yomi-4 tshwaya umbuzo wokuthoma omude bese uyokutshwaya
nombuzo onemibuzo emifitjhani kesinye isigaba).
4. Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo elindelekileko
bese yesibili kungelindelekileko tshwaya yokuthoma bese yesibili
ungasayitjheji (Ungasayitshwayi).
5. Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni
lemibuzo, tshwaya ngendlela umhlahlandlela wokutshwaya ononjorwe ngayo.
6. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula
elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama
emutjhweni/emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise.
7. Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide)
Nangabe inani lamagama asetjenzisiweko e-eseyini mancani, ungamjezisi
umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide khulu
tshwaya kufikela enanini elibekiweko lamagama. (Tjheja: sebenzisa igridi
yokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela).
8. Imibuzo emifitjhani
Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule
ipendulwakhe akangajeziswa.
9. YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono,
liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi, mbono
omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle nofana sisenzo esimbi
azinikelwa umtlomelo kodwana kutlonyeliswa isekelo kwaphela (IMITLOMELO
YOKE NGEYOKUSEKELA).
10. Iimpendulo zemibuzo emifitjhani kufanele zihlolisiswe
ngokudephileko/ngobubanzi kuqalelelwe imibono evezwe nakulungiswa
umhlahlandlela wokutshwaya lo.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 3 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA A: IINKONDLO
UMBUZO 1: ʹISITJHABA SEKULULEKOʹ – TN Mahamba
Isingeniso
Ummongondaba ngilokho imbongi ekhuluma ngakho ekondlweni. Ikhethomagama
magama anqophileko akhethwa ngokuyelela nangokunemba entweni imbongi esuke
ikhuluma ngayo. Ekondlweni le imbongi ikhuluma ngokobana ukufika kwetjhaphuluko
enarheni yeSewula Afrika kwakhupha abantu abanzima ebudisini bokugandelelwa
mThetho weBandlululo langokomBala. Itjhaphuluko le ifike abantu bangakatjheji
ngombana besele bangasathembi bona ibandlululweli lingaphela. Imbongi iveza bona
kuthe ukufika kwetjhaphuluko abantu abanzima bazifumana sele banamathuba
wokuphumelela nokuthuthukisa amaphilo wabo. Ngakho koke lokhu, imbongi ithokoza
iinkutani ezalwela ikululeko ngokobana zilethe itjhaphuluko ebantwini abanzima.
Ekondlweni le imbongi isebenzise amagama alandelako ukuveza tjhatjhalazi
ummongondaba lo.
Umzimba
- Siphunyuliswe yikululeko sabona umkhanyo, > Ngamagama la imbongi ihlathulula bona
itjhaphuluko ngiyo eyenza bona abantu abanzima babone okuhle ngeempilo zabo.
- Saphuma esirhogweni sekhethululo, Saphuma eGibhide safika eKanana, >
Ngamagama la imbongi ihlathulula bona baphuma epilweni ebegade ingasi mnandi,
ebekuyipilo yekhethululo bafika epilweni yeluju leenyosi (emnandi).
- Ukuthula kufikile, Kwafika izolo kwafika nanamhlanjesi > Ngamagama la imbongi
ihlathulula bona inarha yekhethu sele inokuthula ekwathoma ngemva kokukhethwa
koMbuso weNtando yeNengi kanti nanamhlanjesi kusese khona. Akusekho ukulwa
phakathi kwabantu abanzima nabamhlophe.
- Isidindi somuthi ebengekhe sahloma, senza ikarisomraro, Sihlome sabahlaza tlabha!
Sathela nokudla > Ngamagama la imbongi ihlathulula bona abantu abanzima ebegade
kungasathenjwa bona bangaphumelela kodwana bathe bangatjhaphuluka
baphumelela ngendlela erarako bebabanegalelo ekuthuthukisweni kwenarha yekhethu
le.
- Kwavuleka imiNyango yezeFundo, > Lapha imbongi ihlathulula bona itjhaphuluko
yenza bona abantu abanzima bavunyelwe bona bayokufunda/bathola ilungelo
lokufunda emaZikweni ahlukahlukeneko wezeFundo ePhakemeko nakilawo agade
angavumeli abafundi babantu abanzima kobana bangafunda kiwo.
- Kwasa kwatjhingwa phambili. > Lapha imbongi ihlathulula bona abantu abanzima
bafumana umkhanyo wokuragisela ipilwabo phambili.
- Into yoke yazalwa kabutjha, > Ngamagama la imbongi ihlathulula bona kwaba
nokutjhuguluka kwezinto ezifana netjhebiswano phakathi kwabantu abanzima
nabamhlophe, iindawo egade zaziwa ngokobana ngezabamhlophe kwaphela
zavulelwa woke umuntu, njll.
- Saphiwa umtjhoga saphola eenhliziyweni, kwagobuluka iinhliziyo ukugobana, >
Imbongi ihlathulula bona ukufumaneka kwetjhaphuluko, ukuvuleka kwamathuba
wezinto egade abantu abanzima banganazo nokuthoma ukuba nepilo ehle kwenza
bona abantu bakhohlwe ngokumbi ebekwenzeka ngesikhathi soMbuso weBandlululo.
- Amakghono avuswa ebuthongweni. > Imbongi ihlathulula bona abantu abanzima
bakghona ukuveza amakghono la ebegade babhalelwa kukuwaveza ngesikhathi
sebandlululo.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 4 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
- Zafika netjhuguluko, Sathaba njengamadzinyani nakalandel' isikhukhukazi. > Lapha
imbongi ihlathulula bona ukuphuma kwabalweli bekululeko yeSewula Afrika ejele
kwaletha ithabo elikhulu ebantwini ngombana baphuma bafumbethe ikululeko
ngezandla.
- Siyanithokoza bathulisi sivunguvungu, Nina ngorho zekhethu. > Lapha imbongi
ithokoza beyibuka abalweli bekululeko ngokuqeda ibandlululo langokombala egade
likhona ngesikhathi soMbuso weBandlululo.
Isiphetho
Nasiyelela ihlathululo engehla le singatjho bona imbongi iphumelele ukusebenzisa
amagama anembako ukusivezela tjhatjhalazi ummongondaba wekondlo le omayelana
nokufika kwekululeko eSewula Afrika.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) [10]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 5 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMBUZO OMUDE WEKONDLO (10 IMITLOMELO)
UMBUZO 1: ISITJHABA SEKULULEKO – TN Mahamba
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO 5–6 4 3 2 0–1
-Umfundi uhlathulule isihloko -Umfundi utjengise -lsihloko usizwisise -Isihloko akakasizwisisi -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwekondlo: ngokungeneleleko begodu ukuzwisisa isihloko. bewasihlathulula ngendlela kuhle. azizwakali begodu
Ukungenelela kokunikelwa uwathinte woke amaphuzu ephakathi. Imininingwana -Ubuyelele amaphuzu azikanamatheli esihlokweni
kwamaphuzu azwakalako,
ukusekela kanye nelwazi
amayelana nekondlo. -limpendulo pheze ayikavezwa yoke. kezinye iindawo uveze esinikelweko, kubudisi
lekondlo. ziyakhambelana nesihloko. namaphuzu angafunekiko. ukuzilandela ngombana
-Uphendule ngendlela ehle -Amaphuzu amanengi -Akakatloli amaphuzu azikhambelani nombuzo.
6 IMITLOMELO khulu. Kunamaphuzu -lmibono esekelweko ikhona asekela imibono azwakalako/Amaphuzu -Uhlulekile ukunikela
amanengi asekelwe kodwana ayikavezwa yoke akakavezwa ngendlela awatlolileko akakasekelwa iimpendulo ekungizo.
ngokunemba begodu begodu ayikasekelwa eyanelisako. Unelwazi kuhle bekwazwakala. -Amaphuzu ambalwa
anqotjhiswe ekondlweni. njengombana elisezingeni eliphasi -Akayazi kuhle ikondlo Ie. awanikeleko akakasekelwa.
bekulindelekile. lekondlo. -Umfundi ikondlo akayazi
-Ikondlo uyizwisise kuhle kuhle.
khulu. -Kunobufakazi obutjengisa
bonyana uyayizwisisa
ikondlo.
ISAKHIWO NELIMI 4 3 2 1 0-1
-Umtlolo unesakhiwo esihle -Umtlolo unesakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -lkondlo ayikethulwa -Kubudisi ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukulandelana khulukhulu nokusekelwa nokusekelwa kwemibono besakhiwo sekondlo. ngefanelo. kukhulunywe
kwamaphuzu kanye
kwemibono okulandelekako. okulandelekako. ngokwanelisako ngesihloko.
nokwethulwa: Ukuzwakala
kwelimi kanye nokuzwakala -Ikondlo ayinakho -Ukungakahlelwa kuhle -Abukho ubufakazi
kwamaphuzu. -Isingeniso, isiphetho -lsingeniso, isiphetho ukunamathelana ngikho okwenza bokuhlelwa kwesakhiwo
neengaba kuhleleke kuhle neengaba kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu nanyana ukulandelana
4 IMITLOMELO khulu. ayilandeleki. kungezwakali. kwamaphuzu.
-lmibono iyazwakala -Kuneemphoso ezinengi -Ilimi elisetjenzisweko
-lmibono iyazwakala beyisekelwe kuhle. -Kuneemphoso ezenziwe zelimi begodu Iisezingeni eliphasi khulu
beyisekelwe kuhle khulu. elimini, ekuzwakaleni nokusetjenziswa kwelimi begodu alizwakali.
-Ilimi, ukuzwakala kwekondlo kanye okunganembiko kwenza
-Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu nekuhlelweni kodwana umtlolo lo ungezwakali.
nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. iingaba zakhiwe kuhle.
kuhle kutjengisa ukutjhuja
kwengqondo.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 6 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UMBUZO 2: ʹSIDAKAMIZWAʹ – TM Mthimunye
2.1 Ivumelwano-thoma/Ivumelwano-phakathi.✓ (1)
2.2 Singathekiso.✓ (1)
2.3 Indima yesi-3 yekondlo engehla le ikhuluma ngokobana isidakamizwa
senyawupe senze abentwana abasibhemako bangasazazi bona babobani,
balibala ifundwabo bebaphelelwa nayihlonipho.✓✓ (2)
2.4 Ngicabanga bona isizathu esenza bona abentwana ebegade babhema
inyawupe babuyele bayoyibhema godu nanyana sele babuya eendaweni
zokuhlengwa/zokubuyiswa kwesimilo kungaba kukobana isikhathi
abasihlalako eendaweni lezo sifitjhani, njeke isidakamizwesi sisuke
singakaphumi emzimbenabo, imizimba yabo isuke isasirhalela/Kungaba
kukobana abakazimiseli ukulisa ukuyibhema inyawupe/Kungaba kubuyela
ebanganini babo bangaphambilini/Kungaba ligandelelo labangani.✓✓
(Nezinye iimpendulo ezinembako ezingavezwa bafundi zizokwamukelwa.) (2)
2.5 Ngamagama la imbongi inqophe ukobana sizibuze bona iphaseli lizokuba
nababusi abanjani njengombana ilutjha ekulindeleke bona libe badosi phambili
bangomuso libhema inyawupe nje.✓✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
2.6 Ummoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni le mumoya wokudana. Imbongi
idaniswa kubona ilutjha lilahlekelwa similo ligcine lingasalandelela
namabhudango walo ngebanga lokubhema inyawupe.✓ Ummoya lo uthinta (1)
ababelethi babentwana ababhema inyawupe ngokobana babe
nokugandeleleka ngokomkhumbulo/balahlekelwa lithemba lokobana
abentwanaba bangaba nelingomuso elihle na njengombana balawulwa
yinyawupe kangaka.✓
(Tjheja: Nangabe umfundi uveze umhlobo wommoya wangawuhlathululi
kodwana watjho bona ubathinta njani ababelethi babentwana ababhema
inyawupe akatlonyeliswe imitlomelo emi-2.) (1)
[10]
UMBUZO 3: ʹKUZOKUYAMEKAʹ – TN Mahamba
3.1 - Isilingisi.✓
- Ufanakamisa u-a.✓
- Isezura/Isithiyeleli.✓
(YINYE ipendulo kezingehla.) (1)
3.2 Ivumelwano-phakathi.✓ (1)
3.3 Indima yesi-2 yekondlo engehla le ikhuluma ngokobana nawumumuntu
ungalilahli ithemba, nanyana ungahlangabezana neentjhijilo ezingangani
kodwana kufuze ulinge ukobana uragele phambili.✓✓ (2)
3.4 Ngicabanga bona umphumela wepilo yomuntu okhulunyiswa ekondlweni le
ungaba kukobana akghone ukuphumelelisa amabhudangwakhe/aphumelele
epilweni.✓✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 7 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
3.5 Amagama la amumethe umqondo wokobana ilwazi namandla wokobana
ungalifeza ibhudango lakho unawo/Ipumelelo yakho isezandleni zakho,
uyazenzela bona ugcine sele uphumelele.✓✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
3.6 Imbongi iphumelele ukusebenzisa isithombengqondo sesifaniso/
sesimanyaniso emudeni we-18 ngombana isithombengqondwesi siveza indlela
umuntu ekufanele akakarele ngayo emabhudangwenakhe njengekghomu ethi
nasele inamathele phezu komuthi kube budisi ukuyisusa.✓✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
[10]
UMBUZO 4: ʹDLUMBANA KUDLALAʹ – CT Mnguni
4.1 Umqondophikisana.✓ (1)
4.2 Ivumelwano-phetha.✓ (1)
4.3 Indima yesi-3 yekondlo le ikhuluma ngokobana umuntu lo angahlakanipheli
ezinye izinto abhalelwe ngezinye kodwana kufuze ahlakaniphe mahlangothi
woke/ahlakaniphele yoke into.✓✓ (2)
4.4 Endimeni yoku-1 Endimeni yesi-4
Imbongi ibabaza ubudlhayelaImbongi ilemukisa umuntu
bomuntu ocabanga bona ipilo okhulunyiswako lo bona akube nento
imnandi ukobana akabuboni ubudisi
ayenzako ngepilwakhe, avuke
bepilo.✓ azijamele alise ukuyama ngabanye
abantu.✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
4.5 Ngicabanga bona umnqopho wembongi wokusebenzisa ngokubuyelela igama
elithi; ʹSikinyekaʹ emudeni we-19 newama-20 yekondlo le kugandelela ukobana
umuntu okhulunyiswa ekondlweni le angahlali ngezandla kodwana kube nento
ayenzako ukuze athuthukise ipilwakhe.✓✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
4.6 - Iye, imbongi ivumelekile ukobana ikhulume nomuntu ngalindlela ekhuluma
ngayo endimeni yoku-1 yekondlo le ngombana ikhombisa ukukwata,
ikwatiswa yindlela abanye abantu ebathatha ipilo lula ngayo, manje
ikhalima ngobukhali ukwenzela bona umuntu ekukhulunywa naye lo abone
bonyana akudlalwa.✓✓
- Awa, ayikavumeleki ngombana ukubiza umuntu ngesidlhayela
akwamukeleki, ungakghona ukumkhalima nokumbonisa ubutjhapho bakhe
ngaphandle kokusebenzisa amagama abukhali nalumelako njengala
asetjenziswe yimbongi.✓✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
[10]
KANYE
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 8 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UMBUZO 5: ʹWAZIKHUNGAʹ – TN Mahamba
5.1 5.1.1 Isihlonipho/Ufanakamisa u-a/u-o/u-i.✓ (1)
5.1.2 Isifaniso/Isimanyaniso.✓ (1)
5.2 Ikondlo le ikhuluma ngomuntu othethe isiqunto sokobana azibulale/azikhuphe
umphefumulo ngebanga lemiraro eminengi egade imbhodile/aqalene nayo.✓✓ (2)
5.3 Ukusetjenziswa ngokubuyelela igama elithi; ʹEkubopheʹ emudeni wobu-8
newe-9 yekondlo le kungenza ngizwisise indlela umuntu okhulunyiswa
ekondlweni le agade abhodwe miraro begodu abhalelwa kukuyirarulula
ngayo/kungenza ngibe nesithombe somuntu ocwila emirarweni/Kungenza
ngibe nesithombe somuntu ovele ngehloko emirarweni njengomuntu nakacwile
ngemanzini avele ngehloko nokutjho bona akakghoni ukuphuma emirarweni
leyo.✓✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
5.4 Ngicabanga bona lokhu kubangelwa kukobana abantu bembaji abakuthandi
ukukhuluma ngemirarwabo nokuya kibodorhodera abathoba ngokomkhumbulo
bese bagcina bagandeleleke khulu ngokomkhumbulo bebazibulale/Kukobana
nanyana bezwa ubuhlungu kangangani abalili ukwenzela bona buphume
ubuhlungobo bese bathola nesizo, bayathula bekube kunengi khulu bese
bayazibulala kanti abantu bengubo bona bayakhuluma, bayaya
nakibodorhodera bathole imitjhoga yokubasiza ukwehlisa ukugandeleleka
ngokomkhumbulo/Kukobana kunengi okulindeleke kibobaba emindenini yabo
abangakghoni ukukuphumelelisa, babone isisombululo kukuzibulala.✓✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
5.5 Ummoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni le mumoya wokudana, imbongi
idaniswa kukuzibulala komuntu okhulunyiswa ekondlweni lo.✓Ummoya lo (1)
uthinta abantu ebebatjhidelene naye kabuhlungu ngombana bagcina baphila
ngokusaba, bazibuza ukobana ngubani omunye ozozibulala emndenini/
Bazisola nofana bazehlulela ngokobana kubayini bangakhange bambone
ukobana uthwele budisi bamsize/Bazizwa bababantu abanganamsebenzi
ngombana babhalelwe kukumsiza asaphila.✓
(Tjheja: Nangabe umfundi uveze umhlobo wommoya wangawuhlathululi
kodwana watjho bona ubathinta njani abantu ebebatjhidelene nomuntu
ozibuleleko lo akatlonyeliswe imitlomelo emi-2.) (1)
[10]
IMITLOMELO YESIGABA A: 30
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 9 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELI (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali.
-Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. okunganembiko kwenza
-Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko,
ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak-nelim (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 10 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA B: INOVELI/UBUKGHWARI BOMLOMO
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 6
MBALA NGUBABA – PB Skhosana
• Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude.
• Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
• Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
• Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Isingeniso
Izenzo zabalingisi misikinyeko/ngilokho okwenziwa balingisi enovelini. Isimilo yindlela
umuntu akhuliseke ngayo elawula ukuziphatha kwakhe nakahlangana nabanye abantu.
Isifundo ngilokho esikuyelelako enovelini ethileko okusivula amehlo bekusiphe ilwazi,
ukuhlakanipha nelemuko elimayelana nepilo mazombe. Lapha sizokucoca ngeemfundo
esizethulelwa mtloli ngezenzo neemilo zabalingisi abalandelako benoveli yesihloko
esithi; 'MBALA NGUBABA': uMavela, uSkhosana, uNaMtshweni noDladla.
Abahlolwako abaveze bebahlathulule kabanzi ngeemfundo esizifumana ngezenzo
neemilo zabalingisi abalandelako:
Umzimba
UMavela.
- Umtloli usivezele uMavela amumuntu ongalaleliko. Lokho sikubona ngokobana
angalaleli uyise nakamtjela bona aye esikolweni, wamtjela bona indaba yesikolo le
iyamvilaphisa yena nekuyinto eyamenza bona agcine sele angasenalo ikusasa
elihle. Isenzo sakhesi sisifundisa bona kufanele nawumntwana ulalele iiyeleliso
zababelethi bakho ukuze uzokukghona ukuba nekusasa elikhanyako ngombana
bona sele bayazi ipilo bona injani.
- Umtloli usivezele umlingisi lo amumuntu othanda izinto eziza lula. Lokhu sikubona
ngokobana athi ngemva kokubhubha kwakayise abe nebhudango lokuphila ipilo
emnandi ngelifa lakayise angakhange alisebenzele. Isimilo nesenzo sakhesi
sisifundisa bona nawumumuntu kufanele uzijayeze ukuzisebenzela nokuzijamela
epilweni ngombana ukuthembela emuntwini kunobungozi, angahlongakala atjhiye
ilifa elibotjhwe ngomutja bese ubhalelwa kulithola njengombana sibona uBongwe
enzile enovelini le.
- Umtloli usivezele uMavela eba iinkomo zakwabo ngokusizana noSkhosana
banoMasango ukuze ayozithengisa. Ngesenzo sakhesi sifumana isifundo sokobana
yoke into oyifumana lula epilweni nayo ivele ikulahlekele lula njegombana sibonile
uMavela angazange athole litho phezu kweenkomo egade azeba naboSkhosana.
- UMavela wethulwe amumuntu othatha iinqunto angakacabangisisi kuhle
njengalokha nakathatha isiqunto sokobana aziyele yena ngokwakhe efandisini
ayokuthengisa iinkomo zakayise, azange acabange bona kungaba namapholisa
afunana namasela ebe iinkomezi. Ngalokhu sifunda bona kufanele ngaso soke
isikhathi sihlolisise amagadango neenqunto esifuna ukuzithatha ukuze sibalekele
ukuzifumana singene eenlingweni nemirarweni.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 11 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
USkhosana
˗ Umtloli usivezele isimilo sakaSkhosana kumumubtu osigebengu ngombana uzenze
umuntu othembekileko nofuna ukusiza uMavela kanti ufuna ukumgalaja. Lokhu
sikubona ngokobana ahlabe bekathengise iinkomo bese angatjeli uMavela inani
ekungilo leenkomo esele zihlatjiwe nenani eliseleko. Okhunye okufakazela
ubugebengu bakhobu kukobana athi lokha nakakhuluma noMasango asebenzise
ikulumo ethi; ʹIkomo yamasiso ayinoniʹ nekuhlathulula bona nanyana bazwene
noMavela bona bazoyihlukaniselana njani imali ezokutholakala ngokuthengiswa
kweenkomezi kodwana uMavela akakazoyithola yoke. Isenzo sakhesi sisethulela
isifundo sokobana kufanele singathembi woke umuntu esingamaziko/esihlangana
naye epilweni ngombana angakulobisa okukhona ngokungekho.
˗ Uvela amumuntu onamala. Lokhu sikubona ngokobana atjele uMavela ukuthi
amapholisa wangekhabo ayambopha umuntu angamaziko nekuyinto engekho.
˗ Esiphethweni senoveli le uSkhosana ubotjhwa mapholisa banoMavela banikelwa
iingwebo ezibafaneleko ngesenzo sabo sokweba iinkomo zakababa uBongwe.
Isenzo sakhesi sisethulela isifundo esithi ubulelesi abubhadeli.
UNaMtshweni
˗ Umtloli usivezele isimilo sakaNaMtshweni kungumma onethando nonetjhejo
ebantwaneni bakhe. Lokho sikubone ngokobana wakghona ukwamukela uMavela
nomndenakhe bona bazokuhlala nabo ngemva kokuhlongakala kwakaBongwe.
Isimilo nesenzo sakhesi sisifundisa bona nawumbelethi kufanele utlhogomele
bewubuthelele abentwabakho, khulukhulu lokha nabakutlhogako eempilweni zabo.
˗ Umtloli usivezele uNaMtshweni njengomuntu onehlonipho. Lokhu sikubone
ngokobana ahloniphe isifiso esenziwa yindodakwakhe uBongwe, azange aphikisane
naso, wasamukela njengombana sinjalo lokha aboDladla banoJanson bamethulela
sona bewakhuthaza nabentwabakhe bona babuyele eenkolweni njengokutjho kwaso
isifiswesi. Ngesenzo sakhesi sifunda bona iimfiso zomuntu oleleko ziyahlonitjhwa.
˗ Umtloli usivezele uNaMtshweni amumuntu obathembako abentwabakhe
kangangokuthi lokha nakulahleka iinkomo zendodakhe akhange acabange bona
kungaba mntwanakhe uMavela ozebileko bese esiphethweni uzwakalisa okukhulu
ukudana nakuvela bona nguMavela owebe iinkomo zakaBongwe. Ngesimilo sakhesi
umtloli usethulela isifundo esithi kufanele nawumumuntu ungathembi woke umuntu
ngombana abanye babo baziimpisi ezembethe iinkhumba zezimvu.
UDladla
˗ Umtloli usivezele isimilo sakaDladla kumumuntu othembekileko. Lokhu sikubona
ngokobana ngemva kokubhubha kwakaBongwe uDladla weza akhamba noJanson
benza koke ebebakulayelwe nguBongwe okumayelana nesifiso sakhe
njengokumthembisa kwabo. Ngesenzo sakhesi sifumana isifundo sokobana
nawumumuntu kufanele uthembeke ngokweqiniso ebantwini osebenzisana nabo
kangangokuthi nanyana sele bangasekho ephasini nofana eduze kwakho uragele
phambili nokwenza lokhu owabathembisa khona.
˗ UDladla uvezwe amumuntu onesineke sokusiza abanye abantu ngombana
ukghonile ukusiza uNaMtshweni ngokuthengisa ifuyo kaBongwe eyasalako lokha
nakwetjiwa enye bese waragela phambili ngokumnikela ingcenye yemali yakhona
inyanga nenyanga njengokutjho kwakaBongwe nangaphandle kokumdlelezela.
Isenzo sakhesi sisifundisa bona nawumumuntu kufanele uhlale wenzela abanye
abantu kuhle, ungathomi ubadlelezele ngombana banganalwazi nofana
bangakghoni ukuzijamela.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 12 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
Isiphetho
Nasiyelela ihlathululo engehla le singatjho bona umtloli uphumelele ukusethulela
iimfundo ezinabisa ilwazi nelemuko esinalo epilweni ngokusebenzisa izenzo neemilo
zabalingisi ababalweko enovelini le.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25]
UMBUZO 7: MBALA NGUBABA – PB Skhosana
7.1 - Witbank.✓ (1)
- Orient Street.✓ (1)
7.2 - Dladla.✓ (1)
- Janson.✓ (1)
7.3 Ubudlelwana bakaMavela noyise besele bungasese mnandi ngombana
uMavela wabe angafuni ukulalela iiyeleliso zakayise bona afunde begodu
kwabangwa nokobana wayefuna bona uyise athengise iinkomo ayomthengela
indlu kodwana uyise wala.✓✓ (2)
7.4 UNaMtshweni bekatshwenywa kungazwani esele kuqubuke hlangana
nabentwana bakhe ngebanga lokungavumelani ngesifiso esenziwe nguyise.✓✓ (2)
7.5 Umgomo lo wawungafaki abentwana abathetheko nabendileko bona bangatholi
imali yokondliwa qobe nyanga.✓✓ (2)
7.6 Isiphetho senoveli le sizwakalisa ummoya wokudana ngombana sivezelwe
umndeni kaBongwe ulila lokha nawubona bonyana uMavela uhlangana
nabantu/namasela abotjhelwe ukweba iinkomo zakaBongwe.✓✓ (2)
7.7 Lirarano langaphandle elihlangana nabalingisi ngombana uMavela wararana
noNaKabini bona angamsoli ngekulumakhe le wabe wamkgharameja bona
akathule ngombana uyise wabhubha anganayo ngitjho nayinye imbuzi.✓✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
7.8 Isenzo sakaSkhosana lesi simveza amumuntu osigebengu nonganandaba
nemizwa yabanye abantu ngombana uMavela bekathabile azitjela bona
uyokufumana imali kanti uyazikhohlisa, uSkhosana umnikele itjhege
elimkhwani/elinganamali.✓✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
7.9 Ingemuva lakaMhlekwa libe nomthelela omuhle khulu ngombana sivezelwe
yena afundile, aneziqu begodu azisebenzela, okutjho bona ukhule amntwana
oyithandako ifundo nekungilokho okwenze bona kube lula kuye ukulandela
imilayo yesifiso sakayise.✓✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
7.10 Umnqopho womtloli ngalokhu kukusivezela bona lokha umuntu nakahlele ilifa
lakhe asaphila liyakghona ukumjamela nofana ukumkhulumela nanyana yena
angasekho ephasini, kwenziwe ngendlela isifiso sakhesi silayela ngayo.✓✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 13 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
7.11 - Isehlakalwesi siyakholweka ngombana ngaphambi kobana uMavela ebe
iinkomo zakayise watjela umndenakhe bona endaweni yeMadlangeni
sekunomukghwa wokwetjiwa kweenkomo, njeke lokho kwenza bona kube
lula bona umndenakhe ucabange bona iinkomo zabo zetjiwe ziingebengu
ezijayele ukweba zabanye.✓✓
- Isehlakalwesi asikholweki ngombana umndeni kaMavela wabona bona
uMavela wakwata kangangani nakazakulemuka bona uyise akakamtjhiyi
nelifa lakhe, lokho bekufanele kube litshwayo lokuthoma elisitjengiso
sokobana uMavela angahle abe nesandla ekwetjiweni kweenkomo
zakayise.✓✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
7.12 7.12.1 UMavela
Umtloli uphumelele ukusebenzisa uMavela ukuphumelelisa
ummongondaba wenoveli le ngombana akakhambisani nokobana ilifa
lakayise labiwe ngokwemilayelo yesifiso esenziwe nguyise kodwana
ufuna bona lilawulwe nguye njengezibulo lakaBongwe nekuyikambiso
yesintu yokulawula ilifa lomuntu ongasekho.✓ (1)
7.12.2 UDladla banoJanson
Umtloli uphumelele ukusebenzisa uDladla banoJanson ukuphumelelisa
ummongondaba wenoveli le ngombana basetjenziswe njengabameli
abajamele isifiso esenziwa nguBongwe ngehlangothi lekambiso
yokwabiwa kwamafa ngokwesikhuwa.✓ (1)
7.12.3 UNaMtshweni
Umtloli uphumelele ukusebenzisa uNaMtshweni ukuphumelelisa
ummongondaba wenoveli le ngombana bekasekela begodu enza
isiqiniseko sokobana abentwabakhe bayasilandela isifiso sakaBongwe
sokobana ilifa lakhe balidle ngefundo.✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 14 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELI (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali.
-Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. okunganembiko kwenza
-Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum-(Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 15 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 8
UKHOLIWE – N Skosana
• Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude.
• Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
• Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
• Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Isingeniso
Izenzo zabalingisi misikinyeko/ngilokho okwenziwa balingisi enovelini. Isimilo yindlela
umuntu akhuliseke ngayo elawula ukuziphatha kwakhe nakahlangana nabanye abantu.
Isifundo ngilokho esikuyelelako enovelini ethileko okusivula amehlo bekusiphe ilwazi,
ukuhlakanipha nelemuko elimayelana nepilo mazombe. Lapha sizokucoca ngeemfundo
esizethulelwa mtloli ngezenzo neemilo zabalingisi abalandelako benoveli yesihloko
esithi; ʹUKHOLIWEʹ: uKholiwe, uSipho, uZondani nomphakathi weVlaklaagte No.2.
Abahlolwako abaveze bebahlathulule kabanzi ngeemfundo esizifumana ngezenzo
neemilo zabalingisi abalandelako:
Umzimba
UKholiwe
˗ Umtloli usivezele isimilo sakaKholiwe kungudade ozihloniphako nokghona ukuthatha
iinqunto ezifanele ipilwakhe. Lokhu sikubona ngokobana angavumi ukuthandana
notitjherakhe uNgendu lokha nakamsomako. Lokhu kusifundisa bona nawumumuntu
wengubo kufanele uzihloniphe, uziphathe kuhle bewuzibabalele.
˗ Umtloli usivezela uKholiwe angudade ophumeleleko epilweni ngombana ufundile.
Uthome ngokuba ngutitjhere waphetha sele angutitjherehloko eMandlethu
Secondary School. Isifundo umtloli asethulela sona ngesenzo sakaKholiwe lesi
kukobana ifundo isikhiya sepumelelo epilweni yomuntu.
˗ UKholiwe unakho koke akutlhogako emzinakhe kodwana ithabo nokuthula akanazo
ngombana nakatjhadako akhange avulele uMuzi isifuba ngalokho
okwamenzakalelako epilwenakhe nakasakhulako okumayelana nokuzibulala
kwakaZondani. Ngesenzwesi sifunda bona kufanele singabi nefihlo eempilweni
zethu ngombana lokho kungakwenza bonyana ungatjhaphuluki emmoyeni begodu
kungaqeda ithabo nokuthula epilweni yomuntu.
˗ UKholiwe uphethe ngokuzibulala nasele ifihlwakhe le imguguna angasakghoni
ukuragela phambili ahlale nayo emtjhadwenakhe. Isenzo sakhesi sisifundisa bona
kuyingozi ukungakhulumi lokha nakunento ekudlako ngaphakathi ngombana
kungakubangela igandeleleko langokomkhumbulo elingakwenza ugcine sele
uzibulele.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 16 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahlandlela wokutshaya
USipho
˗ Umtloli usivezele uSipho anesimilo sokwamukela lokha izinto nazingakhambi
ngendlela yena afuna ngayo. Lokhu sikubone ngokobana athi nakazibawela ithando
kuKholiwe, uKholiwe amlandulele, wamukela bagcina ngokobana babe bangani.
Ngesimilo nesenzo sakhesi sifunda bona epilweni kufanele wamukele lokha
nakunento ongeze wakghona ukuyitjhugulula ukuze ipilwakho iragele phambili.
˗ Esinye isimilo umtloli asivezele sona ngoSipho kukobana umumuntu onezwelo.
Lokhu sikubone ngesenzo sakhe sokobana azwelane bekaduduze uKholiwe lokha
nakazokulilela kuye nasele angasakghoni ukuqalana nomrarwakhe wokuba nefihlo
endodenakhe. Isenzo nesimilo sakhesi sisifundisa bona kufanele sizijayeze
ukusekela nokuzwelana nabanye abantu lokha nabasemirarweni.
˗ Esinye isenzo esikhombisa ukobana uSipho umumuntu onezwelo nesineke
kukobana asize uKholiwe ngokutlolela usobentwabakhe incwadi emhlathululela
ngakho koke okwenzeka epilweni kaKholiwe, okumayelana nokuzibulala
kukaZondani, nanyana uKholiwe ala ukwamukela isibawo sakhe sethando.
Isenzwesi sisifundisa bona kufanele sibasize abanye abantu ngaphandle kokuqala
ukobana bona basenzelani nofana khebasisiza ngani ngaphambilini.
UZondani
˗ Umtloli usivezele uZondani amumuntu onethando lamambala. Lokhu sikubone
ngokobana ezwe ubuhlungu khulu nakalemuka bona uKholiwe akamthandi. Isimilo
nesenzo sakhesi sisethulela isifundo sokobana kufanele nawumumuntu ungathandi
umuntu ngokudluleleko ngombana ungalimala khulu ehliziyweni nangabe yena
akakuthandi nofana angamukeli isibawo sakho sethando.
˗ Esinye isimilo umtloli asivezele sona ngomlingisi onguZondani kukobana umumuntu
ongakghoni ukwamukela lokha izinto nazingakhambi ngendlela afuna ngayo. Lokhu
sikubona ngokobana athathe isiqunto sokuzikhupha umphefumulo lokha uKholiwe
nakamlandulelako ukobana angeze akghona ukuthandana naye. Isimilo nesenzo
sakhesi sisethulela isifundo sokobana sizifundise ukwamukela izinto
esinganamandla wokuzilawula besamukele bona epilweni akusi ngiyo yoke into
ezokukhamba ngendlela thina esifuna ngayo.
˗ Ngakelinye ihlangothi umtloli usivezele uZondani amumuntu onamaqiniso nongafuni
bona omunye umuntu athweswe umlandu ngento angakayenzi nofana angayaziko.
Lokhu sikubone ngokobana athi ngaphambi kobana ahlongakale watlola incwadi
ehlathululela unina ukobana bangazondi uKholiwe ngokuhlongakala kwakhe
ngombana yena noKholiwe bebangathandani, njeke akafuni abantu bakhulume
uKholiwe kumbi bebamthwese umlandu ngokuzibulala kwakhe. Ngesenzwesi
sifunde bona nasibabantu sifanele sibe namaqiniso, singathathi izono nofana
iinqunto ezimbi esizithathako emaphilweni wethu sizisulele kabanye abantu.
Umphakathi weVlaklaagte No.2
- Ababelethi emphakathini weVlaklaagte No.2 bathanda indlela uKholiwe aziphatha
ngayo begodu bayala abentwababo ngokobana bakhe baziphathe kuhle
njengoKholiwe. Ngesenzo somphakathesi sifumana isifundo sokobana kufanele
sifunde ezenzweni ezihle esizibona zisenziwa ngabanye abantu ukuze iimpilo zethu
zikwazi ukunqopha.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 17 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahlandlela wokutshaya
- Ngakelinye ihlangothi umtloli usethulela umphakathi lo uthatha ihlangothi ngemva
kokuzwakala bona uZondani uzibulele ngebanga lokobana uKholiwe amtlhalile
nekuyinto engasilo iqiniso. Isifundo esisifumene ngesenzo somphakathesi
ngesokobana nasibabantu singozifundisa ukobana sithole iqiniso lendaba maqangi
ngaphambi kobana singathatha ihlangothi besahlulele umuntu ngombana
nasimehlulelako singanaqiniso lendaba umuntu loyo asimakhi kodwana sisuke
sithuwelelisa ubujamo obumbi asuke aqalene nabo.
Isiphetho
Nasiyelela ihlathululo engehla le singatjho bona umtloli uphumelele ukusethulela
iimfundo ezinabisa ilwazi nelemuko esinalo epilweni ngokusebenzisa izenzo neemilo
zabalingisi ababalweko enovelini le.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25]
UMBUZO 9: UKHOLIWE – N Skosana
9.1 9.1.1 Ngekumbeni yokudlela.✓ (1)
9.1.2 Ngekumbeni yokufundela.✓ (1)
9.2 Mhlana amalanga alitjhumi✓ kuNobayeni.✓ (2)
9.3 Isizathu esenza bona uNgendu adane khulu lokha nakabona uZondani
akhamba noKholiwe kukobana bekamthanda naye uKholiwe afisa ukobana
angaba nalo ithuba lokumtjela ngendlela azizwa ngayo ngaye.✓✓ (2)
9.4 Ummongo wencwadi kaZondani bekukubawa uKholiwe bona azokuvakatjha
esondweni labo.✓✓ (2)
9.5 - Bobabili bathanda uKholiwe kodwana azange abaqome.✓ (1)
- Bobabili bayasonda.✓ (1)
9.6 Lirarano langaphakathi ngombana uNgendu bekazibuza bona kubayini
angatjeli uKholiwe bona uyamthanda ngombana uzokugcina sele athole elinye
isokana.✓✓ (2)
9.7 Ngicabanga bona isenzwesi sisitjela bona uSarah umumuntu omsinya
esandleni nonganandaba nokobana abantu bazizwa njani ngezenzo zakhe
ngombana wavele wabetha uKholiwe ngaphandle kokubuza bona kanti
kwenzakalani phakathi kwakhe nosobentwabanakhe.✓✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
9.8 Ngicabanga bona isenzwesi sisitjela bona indaba yenoveli le yenzeka
esikhathini sanje lapho abantu abanengi abanzima bakghona ukuthuthukisa
iimfundo zabo kunanyana ngiyiphi iyunivesithi ekhona enarheni nofana
ephasini nekuyinto ebegade ingakavami esikhathini sakade.✓✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 18 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahlandlela wokutshaya
9.9 Isenzo sakaZondani sokuzibulala ngebanga lokwaliwa nguKholiwe sizwakalisa
ummoya wokudana ngombana kwathi bona kuzwakale bona uzibulele, unina
wayatha bekwatlhogeka bona agijinyiselwe esibhedlela kanti ngakelinye
ihlangothi umphakathi wendawo wathoma ukuzonda uKholiwe ngombana
uzitjela bona uZondani uzibulele ngonobangela wokobana atlhalwe
nguKholiwe ngombana sele athole ongcono eyunivesithi lapha gade sele
afunda khona.✓✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
9.10 Ngicabanga bona umnqopho womtloli kukhulisa indaba bona ifike
kummongondaba awuhlosileko ngenoveli le/Ngicabanga bona umnqopho
womtloli kuthuthukisa indaba yenoveli ngokusebenzisa uKholiwe
njengomlingisi oyikutani bona ifike lapho ayihlose khona.✓✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
9.11 - Ngiyamsola ngombana uMuzi yindodakhe yomtjhado bekufanele ahlale
naye phasi amvulele isifuba ngalokhu okwenzeka epilwenakhe
nakasakhulako okumayelana nokuzibulala kwakaZondani/Ngiyamsola
ngombana bekatjhade naye, njeke bekungakafaneli ukobana abe nento
asaba ukumtjela yona ngombana ukutjhada nomuntu kutjho bona umnikela
imvumo yokobana azi koke ngawe nawe wazi koke ngaye/ninikela
ngamaphilo wenu.✓✓
- Angimsoli ngombana ubasese nokusaba ukobana naye uMuzi
angamehlulela bekathome amnyenye njengombana umphakathi
weVlaaklagte number 2 nababelethi bakhe benza lokha nakuvela indaba
yokuzibulala kwakaZondani le kokuthoma/Angimsoli ngombana woke
umuntu unelungelo lokuba nefihlo nokobana ukhetha ukuyitjela ubani.
Njeke uKholiwe wenze akubona kulungile nokufanele ipilwakhe.✓✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
9.12 9.12.1 UKholiwe
Umtloli uphumelele ukusebenzisa uKholiwe ukuphumelelisa
ummongondaba wenoveli le ngombana nguye umlingisi oqalane
nesitjhijilo sokuba nefihlo bewangena nayo emtjhadweni
ngaphandle kokuvulela usobentwabakhe isifuba nekuyinto emenze
waphetha ngokuzibulala.✓ (1)
9.12.2 UZondani
Umtloli uphumelele ukusebenzisa uZondani ukuphumelelisa
ummongondaba wenoveli le ngombana wazibulala ngebanga
lokobana uKholiwe akhange amqome nekuyinto eyathwesa
uKholiwe ubudisi bokobana abhalelwe kuphila atjhaphulukile
bewaphetha ngokuzibulala naye.✓ (1)
9.12.3 UmkaMfundisi banoNaKoteni
Umtloli uphumelele ukusebenzisa umkaMfundisi banoNaKoteni
ukuphumelelisa ummongondaba wenoveli le ngombana ngibo
abathe nababuya kuKholiwe banikela uZondani ipendulo eyamenza
bona azibulale, ukusuka mhlokho uKholiwe waphila ngaphasi
bokudisi bokobana uZondani wazibulala ngebanga lakhe.✓ (1)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 19 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahlandlela wokutshaya
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELI (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 10: UBONAKELE – M Sikosana
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle . eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali.
-Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. okunganembiko kwenza
-Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo)
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 20 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWYAYA UMBUZO 10
UBONAKELE – M Sikosana
• Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude.
• Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
• Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
• Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Isingeniso
Izenzo zabalingisi misikinyeko/ngilokho okwenziwa balingisi enovelini. Isimilo yindlela
umuntu akhuliseke ngayo elawula ukuziphatha kwakhe nakahlangana nabanye abantu.
Isifundo ngilokho esikuyelela enovelini ethileko okusivula amehlo bekusiphe ilwazi,
ukuhlakanipha nelemuko elimayelana nepilo mazombe. Lapha sizokucoca ngeemfundo
esizethulelwa mtloli ngezenzo neemilo zabalingisi abalandelako benoveli yesihloko
esithi; ʹUBONAKELEʹ: uBonakele, uNaMndebele, uNaSilombo noMahlangu.
Abahlolwako abaveze bebahlathulule kabanzi ngeemfundo esizifumana ngezenzo
neemilo zabalingisi abalandelako:
Umzimba
UBonakele
˗ Umtloli usivezele isimilo sakaBonakele kumntwana ohlonipha nolalela abantu
abakhulu okufaka hlangana nalabo ekungasibabelethi bakhe beengazi. Lokhu
sikubona lokha nabekahlukunyezwa ngumanakhe uNaSilombo, bekangamphenduli
ngombana bekazi bona awuphendulani nabantu abakhulu. Nalokha umtjhayeli
wekoloyi eyamkhwezako apheze ukumtjhayisa ngaphambi kobana amkhweze,
wambuza bona akayiboni na ikoloyi le uBonakele waphendula ngehlonipho wabawa
nokulitjalelwa ngesenzo sakhe sokukhamba phakathi kwendlela.
˗ Ihlonipho kaBonakele ngiyo eyenze bona ubaba uMbuyiseli amthande ngalindlela
ebekamthanda ngayo wabe wamphatha njengomntwanakhe weengazi. Isimilo
nezenzo zakhezi zisifundisa bona nawumntwana kufanele uhloniphe bewulalele
woke umuntu omkhulu ngombana bayafana nababelethi bakho begodu lokho
kuzokwenza nokobana uthandeke bewuhlonitjhwe babantu.
˗ Umtloli usivezele uBonakele kumntwana ongakghoniko ukubekezela, khulukhulu
nangabe wenziwa into ngaphandle kwesizathu esizwakalako. Lokho sikubone lokha
nakazakusuka kwabo aziphe inarha ngokutlhoriswa nguNaSilombo nalokha
nakazakusuka kwaMbuyiseli aziphe inarha ngemva kokubetjhwa nguMbuyiseli.
Isifundo esisifumana ngesenzo nesimilwesi ngesokobana akusibo boke ubujamo
ekufanele ububekezelele epilwenakho/Nawumumuntu kufanele ungakuvumeli
ukugandelelwa yinto ekuzwisa ubuhlungu epilweni.
˗ Esinye isimilo umtloli asivezele sona ngoBonakele ngesokobana umntwana
ongatjhugulukiko eenquntweni azithathako ngepilwakhe. Lokhu sikubone
ngokobana athi nakakhumbula ukuthi ngisiphi isizathu esamsusa kwabo wakhetha
ukutjhiya boke ubukhazikhazi ebegade abufumana ekhuweni egade alisebenza
waragela phambili nekhambo lakhe lokuyokufuna unina. Isenzo sakhesi sisifundisa
bona nawumumuntu kufanele udzimelele ebhudangweni lakho begodu ungavumeli
ukuthikanyezwa bujamo obumnandi besikhatjhana odlula kibo.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe
Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 21 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahlandlela wokutshaya
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 22 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahlandlela wokutshaya
˗ UBonakele udlule eentjhijilweni ezihlukahlukeneko ngaphambi kobana aphumelele
abe yikutani kezeendubulo. Ngesenzo sakhesi sifumana isifundo sokobana
ipumelelo ayizi lula emuntwini/kufanele ukghodlhelele lokha nawuqalene neentjhijilo
ukuze ufike epumelelwenakho/Ayikho indlela eya epumelelweni enganazo iintjhijilo.
UNaMndebele
˗ Umtloli usivezele uNaMndebele amumuntu ongakghoniko ukubekezelela
ukutlhoriswa ngombana kuthiwa umfazi ubamba umukhwa ngebukhalini. Lokhu
sikubone ngokobana lokha uMahlangu nakamtlhorisako azange abekezele kodwana
wakhetha ukuzipha inarha nanyana abegade angazazi bona uyaphi. Isenzo sakhesi
sisifundisa bona ipilo yomuntu iza phambili/kufanele ungakateleli ukuhlala lapho
ubona khona bona ipilo yakho isengozini.
˗ Umtloli usivezele uNaMndebele asebenza kamnandi eRhawudeni, bamrholela
nemali ebonakalako kodwana uzwakala anganakho ukuthula nokuthaba
ehliziywenakhe ngombana utjhiye umntwanakhe nendodakhe eSiyabuswa.
Ngalokho sifunda bona ayikho into engakghona ukuvala isikhundla somndeni
ehliziyweni yomuntu.
˗ Umtloli usivezele uNaMndebele kumumuntu odzimelelako kilokho angikho,
akatjhuguluki ngokuya kobujamo azifumana akibo. Lokhu sikubone ngokobana
angafuni ukubizwa ngegama begodu akazilibali bona ungumma owendako. Isenzo
sakhesi sisifundisa bona nawumumuntu kufanele ungavumi ukutjhugululwa bujamo
ozifumana ungaphasi kwabo ngombana ungagcina ulahlekelwa similo sakho.
˗ Umtloli usivezele uNaMndebele kumumuntu onethando nolibalelako. Lokhu
sikubone ngokobana athi nakahlangana noMahlangu ngemva kwesikhathi eside
azipha inarha, akaphathwa kukuzibuyiselela kodwana uyamlibalela. Isenzo sakhesi
sisifundisa bona nawumumuntu kufanele ungabi namavunda/kufanele uzifundise
ukulibalela abanye abantu ukuze ubenokuthula ehliziywenakho.
UMahlangu
˗ Umtloli usivezele uMahlangu amtlhorisi ngombana utlhorise umkakhe uNaMndebele
bekwafika lapha azipha khona inarha. Ngemva kwalokho uthatha uNaSilombo ofika
ngokumdelela nangokumtlhorisa. Ngalokhu sifunda bona kufanele sibaphathe kuhle
abantu abasitjhejako ngombana ipilo ingaba budisi nakungenzeka bangasabi khona
eempilweni zethu.
˗ Esinye isimilo umtloli asivezela sona ngoMahlangu kukobana uthatha izinto lula
nongatjhejisisiko indlela izinto ezenzeka ngayo epilwenakhe neyalaba atjhidelene
nabo. Lokhu sikubone ngokobana angathatheli uBonakele ehloko lokha nakamtjela
bona uNaSilombo uyamtlhorisa bekwafika lapho uBonakele azipha khona inarha.
Isenzo lesi sisifundisa bona kufanele sibatjheje abentwana lokha nakunento abalila
ngayo ngombana lokho kungasinikela ithuba lokubavikela engozini ebangazifumana
bakiyo.
˗ Ngakelinye ihlangothi umtloli usivezele uMahlangu anesimilo sokulalela
nakatjelwako. Lokhu sikubone ngokobana alalele umnakwabo uSgwadi lokha
nakamyelelisa bona ayokufuna umndenakhe nekuyinto eyamsiza bona aphume
ngaphasi kwegandelelo lakaNaSilombo. Lokhu kusifundisa bona kufanele sizijayeze
ukulalela lokha nasiyalwako ukuze sisizeke ebujameni obungasibuhle esiqalene
nabo.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 23 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahlandlela wokutshaya
UNaSilombo
˗ Umtloli usivezele uNaSilombo amumuntu onehliziywembi. Lokhu sikubona
ngokobana abize uBonakele nakadlala nabangani bakhe ambethe bekamthume
esitolo bona ayokuthenga umgadango azokwenzela uBafunani ukudla kwaphela.
˗ Esinye isenzo esimveza amumuntu onehliziyo embi ngesokobana akhulume
sakuzikhakhazisa indaba yokobana wapheze wagongoda uyise kaBafunani
ngamanzi abilako. Ngesimilo nesenzo sakhesi sifumana isifundo sokobana
akukalungi ukuba nehliziyo embi ngombana angekhe ukghone ukwakha
ubudlelwana obuhle nabanye abantu.
˗ Umtloli usivezele uNaSilombo amumuntu odelelako nonganandaba nemizwa
yabanye abantu. Lokhu sikubone ngokobana adelele uMahlangu, akhwela azehlele
ehlokwakhe bekwafika lapha uMahlangu azisola khona bona wahlukanelani
nomkakhe womtjhado uNaMndebele nekungesinye isizathu esamenza wakhamba
wayokufuna abantabakhe. Kwathi nasele abatjhiyile basala badosa emhlweni
banomntwanakhe uBafunani. Ngesenzo nesimilo sakhesi sifumana isifundo
sokobana singaphathi abantu kumbi, khulukhulu nakungibo abasondlako
nabaqalelele ihlalakuhle yethu.
˗ Umtloli usivezele uNaSilombo anefundiso embi emntwanenakhe uBafunani
ngombana bekamdedesisa angamkhalimi lokha nakenza izinto eziphuma endleleni
nekuyinto eyonela uBafunani ikusasa lakhe nakazakugcina ngokuzibulala. Ngalokhu
sifumana isifundo sokobana nawumbelethi kufanele ufundise umntwana indlela
yokuphila ezamakhela ikusasa elihle.
Isiphetho
Nasiyelela ihlathululo engehla le, singatjho bona umtloli uphumelele ukusethulela
iimfundo ezinabisa ilwazi nelemuko esinalo epilweni ngokusebenzisa izenzo neemilo
zabalingisi ababalweko enovelini le.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).
[25]
UMBUZO 11: UBONAKELE – M Sikosana
11.1 - UmSwati.✓ (1)
- Uvela eHlazatje.✓ (1)
11.2 - Bekaneminyaka elitjhumi nambili/eli-12.✓ (1)
- Bekafunda ibanga lesibili/lesi-2.✓ (1)
11.3 Isizathu esenza uBonakele aziphe inarha kukobana bekabalekela ukutlhoriswa
ngumanakhe, uNaSilombo wabona kungcono bona akhambe ayokufuna
unina.✓✓ (2)
11.4 - Ibala lomuzi lo besele limile utjani. ✓ (1)
- Umbala wendlu besele ungasabonakali bona umbala onjani.✓ (1)
11.5 Isizathu esenza kobana uBafunani agcine sele abulungwe nguRhulumende
kukobana unina uNaSilombo walila ngokobana angekhe aba nemali
yokumenzela umngcwabo, yeke wabawa amapholisa kaRhulumende bona
kube ngiwo ambulungako.✓✓ (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 24 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahlandlela wokutshaya
11.6 Umhlobo werarano ovela etheksthini engehla le lirarano langaphandle
elihlangana nabalingisi ngombana uNaSilombo banoMahlangu barhitjhana
ngamagama babanga indlela uNaSilombo aphatha/atlhorisa ngayo
uBonakele.✓✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
11.7 Ngicabanga bona iqhinga elisetjenziswe mtloli ukusivezela uNaSilombo
esingenisweni senoveli le liqhinga lokuvezwa ngezenzo ngombana uvezwe
amfazi otlhorisa uBonakele begodu ongahloniphi noMahlangu, onguyise
kaBonakele/Ngicabanga bona iqhinga elisetjenziswe mtloli ukusivezel
uNaSilombo esingenisweni senoveli le liqhinga lokuvezwa mtloli ngombana
kunalapha umtloli asihlathulululela khona bona uNaSilombo lo umfazi
onehliziywembi nehlala isila iimbozi.✓✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
11.8 Ngicabanga bona isenzwesi sisitjela bona umumuntu osawahloniphako
amasiko nongavumeli bona ukuhlala endaweni ekude nalapha abuya khona
imtjhugulule indlela akhuliswe ngayo nayaziko yokuhlonipha umuntu
wengubo/ongumma.✓✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
11.9 Ngicabanga bona ingemuva lakaBonakele libe nomthelela omkhulu
ekuthatheni kwakhe isiqunto sokobana akhambe kwaMbuyiseli ngombana uthe
ukubethwa ngubaba uMbuyiseli, wakhumbula indlela egade atlhoriswa ngayo
nguNaSilombo kwabo ngeSiyabuswa wabona kwangasuthi ubaba uMbuyiseli
naye ufuna ukumtlhorisa bese wakhamba ngombana angafuni ukubuyela
kileyapilo ayitjhiye ekhabo.✓✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
11.10 Ngicabanga bona umtloli unqophe ukusivezela bona abantu ekungasibo
ababelethi bakho bamambala kuyenzeka bangabi nezwelo nesirhawu phezu
kwakho kodwana bathande bebatlhogomele abentwana babo
kwaphela/Ngicabanga bona umnqopho womtloli kukusivezela bona
kubuhlungu kangangani ukuhlala nomuntu ongasuye umbelethakho
ngombana ugcina sele akwenza izinto ezikuzwisa ubuhlungu kodwana anikele
abentwana bakhe ipatho ehle/Ngicabanga bona umnqopho womtloli
wokwenza bona uNaSilombo atlhorise uBonakele kukwenza bona ezwe
ubuhlungu akhambe/atjhiye ilikwabo ukwenzela bona azokwazi ukuyokufuna
unina bese bona basale bahlala kamnandi.✓✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
11.11 - Ngiyazwelana nomlingisi onguMahlangu ngombana uthe bona ahlukane
noNaMndebele wahlala noNaSilombo umfazi obekamtlhagisa begodu
angamhloniphi/akhwela azehlela ehlokwakhe begodu atlhorisa
nomntwanakhe uBonakele.✓✓
- Angizwelani nomlingisi onguMahlangu ngombana bekatlhorisa
uNaMndebele amenza koke okumbi okungatshwenya umuntu wengubo
emzimbeni nemkhumbulweni nekuyinto eyenza bona agcine sele aziphe
inarha, njeke uvuna akutjalileko.✓✓
(Nezinye iimpendulo ezinembako ezizokuvezwa bafundi zizokwamukelwa.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 25 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahlandlela wokutshaya
11.12 11.12.1 UNaSilombo
Umtloli uphumelele ukusebenzisa uNaSilombo ukuphumelelisa
ummongondaba wenovela le ngombana ngathana akhange
atlhorise uBonakele bekangekhe asuke kwabo aziphe inarha athi
uyokufuna unina bekaphethe ngokuhlakanipha nokuphumelela
epilwenakhe.✓ (1)
11.12.2 UMbuyiseli
Umtloli uphumelele ukusebenzisa uMbuyiseli ukuphumelelisa
ummongondaba wenovela le ngombana wabetha uBonakele
ngemva kobana abentwana bakhe bamkhulumele amala bathi
nguye olahle amakonyana ngombana bekalele ekwaluseni. Lokho
kwenza uBonakele bona akhambe kwaMbuyiseli nekuyinto eyenza
bona agcine sele aseDaveyton ngemva kokusuka eplasini
alisebenza nakasuka kwaMbuyiseli.✓ (1)
11.12.3 UKiller
Umtloli uphumelele ukusebenzisa uKiller ukuphumelelisa
ummongondaba wenovela le ngombana udlale indima ekulu
ekwenzeni isiqiniseko sokobana uBonakele agcine angomunye
wababethimaguduva abaziwa iphasi loke nekuyinto eyamenza bona
agcine sele ahlangene nababelethi bakhe.✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 26 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UBUKGHWARI BOMLOMO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 12: IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO – ET Mampokoro
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela iimpendulo
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. Kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali.
-Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. okunganembiko kwenza
-Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo)
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 27 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahalndlela wokutswaya
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 12
UMBUZO 12:
• Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude.
• Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
• Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
• Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Isingathekiso sithombengqondo esibunjwa kulokha into ethileko nayihlathululwa
ngaphandle kokuyibhodabhoda ngokobana ibizwe ngento leyo emadaniswa nayo.
Imikghwa yento leyo ehlathululwako kufanele ifane patsi neyaleyo ebizwa ngayo.
Abalingisi babantu abakhethwe mtloli/mdembi bona babandakanyeke endabeni
ngokobana badlale iindima ezithileko ukwenzela bona umtloli akghone ukuphumelelisa
asuke akuhlosile ngendaba leyo. Izehlakalo zizenzeko ezibandakanya abalingisi
nezikhamba zisenzeka ukuragisela phambili indaba beyiyokufika esiphethweni
esinqotjhwe mtloli/mdembi.
Abahlolwako abaveze, bahlathulule ngokunabileko ngezehlakalo ezilandelako:
UMabovana nepungutjha
Izehlakalo ezifumaneka enolwaneni Izehlakalo ekungathekiswe nazo
epilweni yamambala.
Unina kaMabovana umyelelisa bona Isehlakalwesi singathekiswe nesenzo
angathomi agubulule ukudla sabentwana abangalaleliko lokha
kwakagogwakhe endleleni nanyana ababelethi babo nababayelelisa
angabonwa mumuntu osabeka ngobungozi ebangahle bahlangabezane
kangangani kodwana yena wenza nabo epilweni.
okuphambene nomyalo kanina.
UMabovana uhlangana nepungutjha Lokhu kungathekiswe nezehlakalo esele
imkhulumisa kamnanjana ngehloso zirhagele epilweni yamambala lapho
yokuzitjhideza kuye ukuze imgalaje abanye abantu badlelezela abanye abantu
ukudla akuphetheko. ngombana bababona balungile/
babuthakathaka.
Ipungutjha ithi nayihlukana noMabovana Lokhu kungathekiswe nezenzo zabantu
iyakhamba iyokuhlasela ugogwakhe abahlukumeza abomma nabentwana
imbhudabhude kodwana ugogo uthola ngombana basazi bona babuthakathaka,
amandla, uyabaleka. angeze bakghona ukuzilwela.
Ipungutjha yasala yalala embhedeni Lokhu kungathekiswe nezenzo zabantu
kagogo, yembatha izembatho zakhe abeba abomazisi babanye abantu ngehloso
ukuze ibonakale kwangathi ingugogo yokuyokwenza ubulelesi obufana
kaMabovana ngehloso yokugalaja nokugalaja izinto zabantwabo, ukwenza
uMabovana ukudla nakafikako. iinkolodo ngemininingwanabo, njll.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 28 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahalndlela wokutswaya
UMabovana nakafika kwagogwakhe Lokhu kungathekiswe nezehlakalo ezivame
ipungutjha ivele yameqela yambamba ukwenzakalela abentwana abancani
ngomphimbo kodwana warhuwelelaabakatwako bebalinyazwe ngehloso
waphuma angasaqali nemva. yokubabulala kodwana ngetjhudu bakghone
ukuphunyurha babaleke.
Ugogo kaMabovana ubuya sele akhamba Lokhu kungathekiswe nesehlakalo
nomalume kaMabovana, bafika babetha sokubanjwa nokubotjhwa kwesilelesi
ipungutjha beyafa, abantu bathola esitshwenya umphakathi bese kuthi
ukuphumula. singavalelwa ejele abantu baphumule.
Iimbongo ZakaMakhosoke WesiBili
Izenzeko ezifumaneka eembongweni. Izehlakalo ekungathekiswe nazo epilweni
yamambala.
'Yindlulamithi kaMasokasokile'. Indlulamithi silwana esinentamo ede
nesikghona ukubona izitha nengozi isavela
kude bese siluka amano wokuphephisa
nokuvikela abentwabaso.
Isenzekwesi singathekiswe nesenzo sekosi
uMakhosoke wesiBili onekghono lokubona
ingozi iseza kude bese ivikele isitjhaba sayo
ekuhlaselweni zizitha.
'Sihlangu esavika ukudlula ezinye Isihlangu sisetjenziselwa ukuvika ingozi enye
iinhlangu'. nenye engakwehlela epini.
Ikosi uMakhosoke wesiBili ingathekiswe
nesihlangu ngombana ikghona ukuvikela
isitjhaba sayo bona singavelelwa yingozi.
'Yingwe eyazuma kwaze kwasa'. Omunye wemisebenzi yengwe kuzuma
ukudla ukuze idle ihlale isuthi.
NjengeKosi, uMakhosoke wesiBili omunye
umsebenzakhe kuzuma ilwazi kezinye iinarha
ukuze ikwazi ukubusa isitjhaba samaNdebele
ngendlela ekungiyo nangobuhlakani
obukhulu.
'Zulwelihle lehla eentabeni likhuluma, Lokha izulu nalinako iintjalo ziyatlharuluka
Likhuluma inala'. kube nokudla okungaphilisa isitjhaba soke.
Ikosi uMakhosoke wesiBili ingathekiswe
nezulwelihle ngombana lokhu ekukhulumako
kunikela isitjhaba ilwazi nobuhlakani
obusiphilisako.
'Bayede Ngwenyama' Ingwenyama sibandana esibukhali,
esisabekako, esihlonitjhwa ngizo zoke
iinlwana nesiyikosi eenlwaneni.
Ikosi uMakhosoke wesiBili ingathekiswe
nengwenyama ngombana iyikosi ehlonitjhwa
sitjhaba sayo.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 29 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahalndlela wokutswaya
Isiphetho.
Nasiyelela ihlathululo engehla le singatjho bona abatlami bobukghwari bomlomo
obubuzwe ngehla baphumelele ukusebenzisa isithombengqondo sesingathekiso
ukumadanisa abalingisi nofana izehlakalo ezenzeka kibo nalezo ezenzeka epilweni
yamabala.
(Umfundi anganikela yakhe ihlathululo ezwakalako). [25]
UMBUZO 13
13.1 'ISITJHABA SAMAVILA' – CM Sangweni
13.1.1 - KwaSiyatlhaga.✓ (1)
- Abantu bendawo le banobulwele bokungafuni ukusikima
bazenzele.✓ (1)
13.1.2 Inolwana engehla le ikhuluma ngesitjhaba egade sivilapha
khulu/singafuni ukuzenzela litho kodwana silindele bona
uRhulumende kube nguye osondlako/osinikela koke esikutlhogako
epilweni.✓✓ (2)
13.1.3 Isiphakamiso eseza noVila ngesokobana uRhulumende abaqatjhele
abantu abavela eenarheni zangaphandle kweSewula Afrika bona
bayobalimela emasimini khona bazokukghona ukuthola ukudla.✓✓ (2)
13.1.4 - Liqiniso ngombana sebabanengi abantu abahlezi emakhaya
balinde ukobana uRhulumende abenzele izinto/bahlezi ekhaya
bathi imisebenzi ayikho kodwana abafuni nokusebenzisa lokhu
okuncani abanakho okufana nomhlaba ukobana batjale, bavune
bebathengise iinthelo ukwenzela bona balale badlile/Ilutjha
lihlala lisetjwaleni libhema neendakamizwa, akunanto eliyenzako
ukusiza uRhulumende, lona lilindele kwaphela bona isizo livele
kuRhulumende lize kibo.✓✓
- Akusilo iqiniso ngombana akusuye woke umuntu ohlezi
ngezandla eSewula Afrika, bakhona abantu abasebenza
ngokuzikhandla ukwenzela bona inarha yekhethu le ibe yinarha
engcono, khulukhulu kezomnotho nokuvulela abanye abantu
amathuba womsebenzi.✓✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
13.1.5 Umtlami wenolwana le uhlathulula bona nawulivila umtlhago
uzokunamathela/uzokuphila utlhaga.✓✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
13.1.6 Ngicabanga bona umtlami wenolwana le unqophe ukusilemukisa
bona nasisoloko sibalabala ngokuthi uRhulumende akasenzeli litho
kodwana nathi singenzi litho ngeempilo zethu sizokulahlekelwa/
sizokudlulwa mathuba wokobana sizithuthukise thina/Ngicabanga
bona umtlami wenolwana le unqophe ukusilemukisa bona
sizokulahlekelwa ngilokhu okuncani esinakho ngebanga lokobana
siqale ukwenzelwa yoke into.✓✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 30 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahalndlela wokutswaya
13.1.7 Umtlami wenolwana uphumelele ukuthiya abalingisaba amagama
abafaneleko ngombana:
A UBalabala uhlala abalabala njengegama lakhe enolwaneni le,
ubalabala ngazo zoke izinto uRhulumende angabenzeli zona
bewuthatha nesiqunto sokobana akasayokuvowuda.✓ (1)
B UVila uhlalele ukuvilapha ngombana sivezelwe yena avuka
sekusemini angafuni nokusebenza emasimini batjho kuyatjhisa
bewuphakamisa nokobana uRhulumende abaqatjhele abantu
abazobasebenzela emasimini.✓ (1)
C U-Awukho ulila ngokobana awukho umsebenzi, ubona ukuthi
ukuyokuhlala etjwaleni kungcono khulu.✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
KANYE
13.2 IIMBONGO ZAKARHOLIHLAHLA NELSON MANDELA – MA MAHLANGU
13.2.1 (a) Isifaniso/Isimanyaniso.✓ (1)
(b) Isijameleli.✓ (1)
13.2.2 Indima yoku-1 yeembongwezi ikhuluma ngokobana uRholihlahla
Nelson Mandela wavalelwa ejele ngesikhathi somBuso
weBandlululo kwakwata abantu abanengi ephasini mazombe,
ngendlela egade iphasi likwate ngayo begodu naye angathuli ngayo
nanyana sele avalelwe, bamthuthusa ejele egade avalelwe kilo
bamusa kelinye bekwafika lapha avulelwa khona nguDe Klerk
nakaqeda ukuthatha iintambo zokuba ngumongameli.✓✓ (2)
13.2.3 Ngicabanga bona isifundo esingasithola ngesenzo sakaRholihlahla
Nelson Mandela lesi ngesokobana singaqedwa bujamo obubudisi
esiqalene nabo amandla kodwana siwalwele amabhudangwethu
nanyana kubonakala kungathembisi ngombana ngelinye ilanga
azokufezeka/Ngicabanga bona isifundo esingasithola ngesenzwesi
ngesokobana ukulwa ulwele into okholelwa kiyo/oyithandako
kunomvuzo omuhle ekugcineni.✓✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
13.2.4 Imbongi yeembongwezi inqophe ukusitjela bona uRholihlahla
Nelson Mandela walwela ikululeko wayilwela ngekani, kubudisi
kodwana ekugcineni yatholakala abantu abanzima batjhaphuluka
ekubandlululweni.✓✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
13.2.5 Ngicabanga bona ilanga lamabeletho lakaRholihlahla Nelson
Mandela libe yiholideyi, ligidingwe eendaweni ezihlukahlukeneko
ngokuba neemfundobandulo ngomlando wenarha yekhethu le
kezepolotiki nendima edlalwe nguye ukuze sibe nekululeko esinayo
le namhlanje/Ngicabanga bona uRhulumende angenza bona
isifundo sezomlando weSewula Afrika sifundwe mntwana omunye
nomunye osesikolweni.✓✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
[25]
IMITLOMELO YESIGABA B: 25
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 31 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMDLALO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 14: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngokwanelisako ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kwamaphuzu
-Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali.
kwengqondo. umtlolo lo ungezwakali.
-Iingaba zakhiwe kuhle.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo)
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 32 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 14
IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
• Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude.
• Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
• Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
• Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Isingeniso
Ikulumo-pendulwano yikulumo abadlali ababa nayo nabahlangeneko bakhuluma
umlomo nomlomo ngendaba ethileko ngendlela yokuphendulana. Kanengi ikulumo-
pendulwano isivezela ubujamo babadlali, imisikinyeko nezenzeko hlangana nabadlali.
Ngemva kwekulumo-pendulwano abadlali baba nabakwenzako okuba mphumela
nofana yilandelela yekulumabo. Izenzeko zizehlakalo ezenziwa badlali ukuragisela
umdlalo phambili ukuze ekugcineni kukghone ukuvela lokho okuhloswe mtloli ngawo.
Lapha sizokucoca ngeenkulumo-pendulwano eziphakathi kwabadlali abathileko
bomdlalo wesihloko esithi; ʹIBHUDANGO LAMIʹ besihlathulule nezenzeko
ezilandela/ezilama iinkulumo-pendulwano lezo.
Abahlolwako abaveze bebahlathulule kabanzi ngeenkulumo-pendulwano
nezenzeko ezilandelako:
Umzimba
Ikulumo-pendulwano eyaba phakathi kwakaMbulawa nababelethi bakhe
˗ UTjhili ufika kwakhe ubuya kwaVenter, ubikela umndenakhe bona uVenter ufuna
ukubaqotha eplasini nangabe abamfumani umuntu ozobasebenzela eplasini.
˗ Kuyabafikela bona bakhambe bayokuhlala esikomplasi kodwana babetjhwa
kukobana ipilo yakhona iyabiza ngombana yoke into iyabhadalelwa.
˗ UTjhili banoNaNtuli bagcina sebabawa uMbulawa bona alise isikolo ayobasebenzela
eplasini njengokuhlongoza kwakaVenter bese afunde ngeposo.
˗ UMbulawa ungcina avuma ngombana abona bona ayikho enye indlela ekungenziwa
ngayo.
Izenzeko ezilama ikulumo-pendulwano le:
˗ UMbulawa ufika eplasini ubanga umguruguru, ufakela ezinye iinsebenzi ummoya
wokunghala umsebenzi ngombana isikhathi sokudla idina sincani.
˗ Usekelwa ziinsebenzi ezililutjha, ezibabantu abadala zona azivumelani nalokhu
kodwana zenziswa ngekani.
˗ Kufika lapho iinsebenzi ezililutjha ngokudoswa phambili nguMbulawa zizwakalisa
iinghonghoyilo zazo kuVenter, ezifaka hlangana ukufika lada kweposo abafunda
ngayo, ukutjhayisa lada nokobana isikhathi sedina sifitjhani.
˗ UVenter akhange azithathele ehloko nakancani, uvele wazibethela mthalazeni
iinghonghoyilo zabezi.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 33 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
Ikulumo-pendulwano eyaba phakathi kwakaMbulawa neensebenzi ezibabantu
abadala nabegade bakhuluma ngendaba yakwaMasuku.
˗ UMbulawa ubuza iinsebenzi bona sele zizwile bona uVenter ufuna ukuqotha
umndeni wakwaMasuku eplasini ngebanga lokungabi nomuntu ozowusebenzela
iplasi.
˗ Iinsebenzi ezibabantu abadala ziyavuma beziyatjho nokobana ayikho into
ezingayenza ngombana lokho kuyinto uVenter ahlala ayenza kiyo yoke imindeni
enganabantu abangayisebenzela iplasi.
˗ Ukusuka lapho uMbulawa utjela iinsebenzi ezibabantu abadala bona ilutjha
lihlongoza indaba yokunghala umsebenzi khona uMathumbu azokwazi ukurhoqisa
isiqunto asithetheko sokuqotha umndeni wakwa Masuku.
˗ Iinsebenzi ezibabantu abadala zizwakala zirhonona kodwana ezililutjha zivumelana
noMbulawa.
Izenzeko ezilama ikulumo-pendulwano le:
˗ Ngelanga elilandela lomhlangano lo uMbulawa nelinye ilutjha lathoma ijima
lokunghala umsebenzi bebakatelela neensebenzi ezibabantu abadala bona
kukhutjhukelwe kwaMasuku kuyokuhlalwa bufukama.
˗ Bathe basahlezi njalo kwaMasuku balinde uMbonani njengombana gade bamthumile
kwafika uVenter akhamba namapholisa.
˗ UVenter utjela iinsebenzi zakhe bona akasamukeli isibawo sazo sokobana umndeni
wakwaMasuku ungaqotjhwa.
˗ Ilutjha livuka inja ebovu, liphosa uVenter namapholisa ngamatje. Amapholisa
ayaligijimisa bekalisasazela nangezinja ligcina sele lirhatjheke inarha yoke.
˗ UMbulawa abalekele kwabo nekukulapho amapholisa ambamba khona, athi
nakasetjha ilawu lakhe afumana iincwadi zehlangano yombanganarha eyavalwa
umlomo, kwaba kuyokuvalelwa kwakhe uMbulawa.
Ikulumo-pendulwano eyaba hlangana namapholisa womBuso weBandlululo.
˗ Amapholisa asesitetjhini sawo akhuluma ngelutjha elibotjhwe eplasini lakaVenter
ukobana kufanele liyokubulawa ngombana limavukelambuso.
˗ UBotha uhlathululela abalingani bakhe bona kuhlekuhle isibotjhwa ekufanele
sibulawe nguMbulawa ngombana nguye owafunyanwa neencwadi zehlangano
yombanganarha esele yavalwa umlomo bewuveza nokobana kuthiwa uyingozi khulu
emphakathini.
˗ UMabona banoDumako, ekumapholisa ababantu abanzima iyabatshwenya indaba
le bebaveza nangendlela kunebandlululo ngayo esipholisenapha.
Izenzeko ezilama ikulumo-pendulwano le:
˗ Iimbotjhwa ekulindeleke bona ziyokubulawa zilayitjhwa evenini ekuzokukhanjwa
ngayo kuyiwe ehlathini.
˗ Nakufikwa ehlathini iimbotjwa zanikelwa iinrharafu, omunye nomunye wazembela
umgodi azokuvalelwa ngakiwo nasele adunyuziwe.
˗ Kuthe nakudunyuzwa ezinye iimbotjhwa, uMbulawa waziphosela ngemgodini
njengomuntu naye odunyuzweko, ngetjhudu azange kube nelilodwa ipholisa
elikulemukako lokho ngombana woke besele aselile.
˗ Nasele akhamba amapholisa abhalelwe kuvalela iindumbu zeembotjhwa
ngemigodini ngombana besele asele khulu.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 34 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
- Ngemva kokukhamba kwamapholisa uMbulawa wavuka lapho watjhinga endleleni
ekulu, walayitjhwa yilori eya eBotshwana lapha afika wafumana ithuba
lokuphumelelisa ibhudango lakhe lokufundela ukuba mjameli wamalungelo
wobuntu.
Isiphetho
Nasiyelela ihlathululo engehla, singatjho bona umtloli womdlalo lo uphumelele kuhle
khulu ukulandelanisa/ukulamanisa iinkulumo-pendulwanezi nezenzeko ezifaneleko
ukuze umdlalo lo uragele phambili bewuyokufika esiphethweni sawo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25]
UMBUZO 15: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
15.1 - Angola/E-Angola.✓ (1)
- Botswana/EBotswana.✓ (1)
15.2 - UNaidoo.✓ (1)
- Emphawrini wamajoni koMjekejeke/koMjekejeke.✓ (1)
15.3 - Kokuthoma amapholisa womBuso weBandlululo alinga ukubulala
uMbulawa ngokumdumuza nabegade basehlathini nezinye iimbotjhwa
ezibabantu abanzima.✓ (1)
- Kwesibili amapholisa la alinga ukubulala uMbulawa ngokumthumela
incwadi esithuthumbusi lokha nabekase-Angola ukuze nakayivulako athi
uyayifunda ithuthumbe bese iyambulala.✓ (1)
15.4 Isizathu esenza bona uVenter ale ukobana ukosikazi kaTjhili azokusebenza
eplasini ngesokobana ukosikazi kaTjhili unobulwele besifuba sommoya, njeke
angekhe akwazi ukusebenza ethulini.✓✓ (2)
15.5 Ummongo womhlangano bekukobana uVenter ayokukhumbuza
bekagandelele umthetho wokobana nakunomndeni onganamuntu
ongawusebenzela eplasini uyawuqotha/akatjhuguluki esiquntweni sakhe
sokuqotha yoke imindeni enganabantu abangayisebenzela eplasini.✓✓ (2)
15.6 UBotha uvezwe amdlali ospara ngombana kusukela lapha umtloli asivezela
yena khona umveze amdlali onebandlululo langokombala ngombana yena
nabalingani bakhe ngokomsebenzi batlhorisa iimbotjhwa ezibabantu abanzima
ngokuzibetha nangokuzibulala. Nanyana umdlalo uragela phambili soloko
akatjhuguluki entweni angiyo ngombana nakuzwakala bona uMbulawa use-
Angola wenza isiqiniseko sokobana umthumela ngencwadi esithuthumbisi
ngehloso yokumbulala/Waqinisekisa bona bafumana iinthuthumbisi neengidi
ebazozisebenzisa lokha nakubanjwe amakhetho womBuso weNtando yeNengi
ukuze athikamezeke umBuso weBandlululo ukghone ukuragela phambili
nokubusa.✓✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
15.7 Umtloli womdlalo lo bekalinga ukusidlulisela isifundo sokobana nawumumuntu
kufanele ungasebenzisi amandla wesihlalo/wesikhundla okiso ngendlela
engakalungi nengagcina sele itlhorisa/ihlukumeza abanye abantu ngombana
yoke into embi oyenzako uzoyibhadalela ekugcineni.✓✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 35 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
15.8 Ngicabanga bona isenzwesi sisitjela bona umumuntu ozikhakhazisako
nowuthandako umsebenzakhe wokubulala iimbotjhwa zabantu abanzima.✓✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
15.9 Umhlobo werarano ovela lokha nakufunyanwa iincwadi zehlangano
yombanganarha esele yavalwa umlomo ngelawini lakaMbulawa lirarano
langaphandle elihlangana nabadlali ngombana sibona amapholisa womBuso
weBandlululo asilingeka khulu nakafumana iincwadezi, bekatjho nokobana
uMbulawa lo ulivukelambuso, nakathi ulinga ukuphika elinye lamapholisa la,
uJooste wabamba uMbulawa wambethisa ebodeni bese bamthatha bakhamba
naye wayokuvalelwa ejele.✓✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
15.10 Ngicabanga bona umnqopho womtloli ngalokhu kusivezela bona uMbulawa
usithanda kangangani isikolo nekuyinto akholelwa kiyo bona izomsiza ukufeza
ibhudango lakhe lokuba mjameli wamalungelo wobuntu/Ngicabanga bona
umnqopho womtloli ngalokhu kusivezela bona indaba yokobana kufanele alise
isikole imzwisa ubuhlungu kangangani ngombana ulisiswa into ayithandako
ngebanga lobujamo aqalene nabo nomndenakhe.✓✓ (2)
15.11 - Ngiyazwelana naye ngombana nakungenzeka kubuse umongameli
omumuntu onzima ngemva kwamakhetho uzokuphila kabuhlungu, angekhe
asakghona ukugandelela amalungelo wabantu abanzima ngombana lokho
kuzabe kuphambana nekambiso yoMbuso weNtando yeNengi ozabe sele
kungiwo olawula inarha le.✓✓
- Angizwelani naye ngombana bekaphila atlhorisa abantu abanzima
abaphilisa ngokubagandelela, njeke sekusikhathi sokobana naye ezwe
lento ebekayenza kwabanye abantu.✓✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
15.12 Umtloli uphumelele ukusethulela umdlali oyikutani, uMbulawa ngaphasi
kwemileyo le yesakhiwana ngombana:
- Esethulweni usivezele yena aqalene nomraro wokukhutjhwa esikolweni
kanti unebhudango lokuba mjameli wamalungelo wobuntu afuna
ukuliphumelelisa. (1)
- Esitlhorini usivezele yena kufanele bona adunyuzwe nezinye iimbotjhwa
zebandlululo, wabonakala aphelelwe mamano wokuzisindisa, khonapho
ngokungakalindeleki ubujamo ebekakibo bamvumela bona aziphosele
ngemgodini ebekufanele ube lithuna lakhe, wasinda. (1)
- Esiphethweni usivezele yena sele alifezile ibhudango lakhe lokuba
mjameli wamalungelo wobuntu nebandlululo seliphelile nekuyinto ebegade
kulibhudango lakhe.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 36 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMDLALO (25 IMITLOMELO)
UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngokwanelisako ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kwamaphuzu
-Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali.
kwengqondo. umtlolo lo ungezwakali.
-Iingaba zakhiwe kuhle.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo)
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 37 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UMBUZO 16: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
• Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude.
• Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
• Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
• Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Abahlolwako bangahle baveze bebahlathulule kabanzi ngeengameko/izehlakalo
ezilandelako ezibandakanya umdlali oyikutani kizo zoke izakhiwana zomdlalo lo:
Isingeniso
Ikulumo-pendulwano yikulumo abadlali ababa nayo nabahlangeneko bakhuluma
umlomo nomlomo ngendaba ethileko ngendlela yokuphendulana. Kanengi ikulumo-
pendulwano isivezela ubujamo babadlali, imisikinyeko nezenzeko hlangana nabadlali.
Ngemva kwekulumo-pendulwano abadlali baba nabakwenzako okuba mphumela
nofana ilandelela yekulumabo. Izenzeko zizehlakalo ezenziwa badlali ukuragisela
umdlalo phambili ukuze ekugcineni kukghone ukuvela lokho okuhloswe mtloli ngawo.
Lapha sizokucoca ngeenkulumo-pendulwano eziphakathi kwabadlali abathileko
bomdlalo wesihloko esithi; ʹUMBANGO KANZUNZA NOMANALAʹ besihlathulule
nezenzeko ezilandela/ezilama iinkulumo-pendulwano lezo.
Abahlolwako abaveze bebahlathulule kabanzi ngezenzo zabadlali abalandelako:
Umzimba
Ikulumo-pendulwano eyaba phakathi kwakaNzunza noNanasi.
˗ Ikulumo-pendulwano ehlangana nabadlalaba ibangelwe mhlangano obizwe yikosi,
nayitjela isitjhaba sayo bona ifuna ukunikela uManala unamrhali ngombana
ingasenapilo ehle.
˗ UNanasi wathi bona ezwe lelo waba nomona ngombana wayefuna bona kube
yindodanakhe uNzunza othatha ubukhosi.
˗ Simuzwa akhuluma noNzunza bona ufanele avuke emaqandeni, angavumeli
ukubuswa nguManala.
˗ UNzunza ulilela unina ngokobana nangabe uyise unikela uManala ubukhosi yena
ayikho into angayenza begodu angeze afumane litho ebukhosini bekhabo.
˗ UNanasi umlukisa amano wokobana angamgalaja njani uManala ubukhosi bakhe.
˗ Umtjela bona ayokufuna isikhumba sesibandana esinoboya obufuze bakaManala
ukuze asimbathe nakayokuthatha unamrhali kuyise osele angasaboni emehlweni.
˗ UNzunza uvumela phezulu bewusuka khonokho uyokufuna isikhumba sesibandana
esinoboya.
Izenzeko ezilama ikulumo-pendulwano le:
˗ Ngemva kobana akhulume nonina, uNzunza uyakhamba uyokufuna isikhumba
sesilwana esinoboya obunengi uyasembatha ukwenzela bona uyise athi
nakambambako amuzwe anoboya obunengi kwanga nguManala ngombana gade
angasaboni emehlweni.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 38 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
- Ukusuka lapho wayokulala emnyango welawu lakayise njengokutjho kwakanina
ukwenzela bona nakuthoma kudabuka ukusa akokodele uyise athathe unamrhali
njengombana uyise alayele uManala.
Ikulumo-pendulwano eyaba phakathi kwakaNzunza neKosi uMusi.
˗ Ikulumo-pendulwano ephakathi kwakaNzunza neKosi uMusi beyimayelana
nokudluliswa kobukhosi.
˗ Ikosi uMusi izitjela bona ikhuluma noManala kanti ikhuluma noNzunza ozenza
uManala.
˗ UNzunza utjela uyise bona nguye uManala sele azokuthatha unamrhali
njengombana uyise amlayele.
˗ Mbala ikosi itjela uNzunza bona akhe atjhidele kuye ambambe amuzwe bona
kwamambala nguye uManala na.
˗ UNzunza uyatjhidela ikosi beyimlayela bona ayilethele isikhwama sayo izokukhupha
unamrhali imnikele.
˗ Ikosi itjela uNzunza bona kusukela ngalelo langa nguye ozokubusa isitjhaba
samaNdebele.
˗ Iswaphelisa ngokobana imyale bona unamrhali lo amphathe kuhle, ameluse naye
uzamelusa.
˗ Ngemva kwalokho uNzunza uthokoza uyise bewuyamthembisa bona uzakwenza
njengombana amyalile.
Izenzeko ezilama ikulumo-pendulwano le:
˗ Ngemva kobana uNzunza athethe unamrhali kuyise, utjhinga ngelawini lakhe ufika
uyacabanga, ukhuluma yedwa uhlela izinto ekufanele azenze ukuya phambili.
˗ Uyatjho bona kufanele afumane iinduna zakhe azazithumela esitjhabeni sakhe.
˗ Uhlela nokobana kufanele ayokubuthelela abantu abazomsiza nange uManala afuna
ukumsahlela.
˗ Usuka lapho uyakhamba uya kunina uyombikela ukuthi amano wabo wokugalaja
uManala ubukhosi bakhe aphumelele.
Ikulumo-pendulwano eyaba phakathi kwakaManala neKosi uMusi.
˗ Lapha uManala ufika elawini lakayise ngemva kwesikhathi abekelwe sona
ukuzokuthatha unamrhali wakhe obukhosi.
˗ Nakangenako uyise uyambuza bona sele azokwenzani ngombana umnikele
unamrhali.
˗ UManala uyarareka nekuyinto eyenza ikosi ilemuke bona unamrhali uthethwe
mumuntu ongakafaneli.
˗ Ikosi ibawe uManala bona atjhidele ukuze imbambe izwelele uboya bakhe, ngemva
kwalokho ikosi yalemuka beyatjela uManala bona iqili elinguNzunza ngilo elizileko
lazokuthatha unamrhali ngobugirikitjani.
˗ Ikosi inikela uManala itjhwalo lokuzuma ukuze limsize ekufumaneni uNzunza
nabaphuma ubuzimba, akghone ukufumana unamrhali wakhe.
Izenzeko ezilama ikulumo-pendulwano le:
˗ Ngemva kobana uManala athethe itjhwalo lokuzuma kuyise, uyakhamba uyokufuna
amabutho wakhe uwabikela bona kufanele kuphunywe ubuzimba kuyokuzunywa
uNzunza.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 39 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
˗ UManala ubikela amabutho wakhe bona lapha uNzunza afunyanwa khona abulawe.
˗ Kwaba kulapho kusuka khona umbango esitjhabeni samaNdebele, sahlukana
phakathi kwaba nalabo abakhamba noNzunza bese kwaba nalabo abakhamba
noManala.
˗ Nakusaqalwe bona uManala uzokuyokufuna uNzunza, ilanga lesitjhaba
samaNdebele, uMusi, liyacima.
Isiphetho
Nasiyelela ihlathululo engehla, singatjho bona umtloli womdlalo lo uphumelele kuhle
khulu ukulandelanisa/ukulamanisa iinkulumo-pendulwanezi nezenzeko ezifaneleko
ukuze umdlalo lo uragele phambili bewuyokufika esiphethweni sawo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).
[25]
UMBUZO 17: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM MNGUNI
17.1 IKosi uMusi inobuthakathaka bokungaboni emehlweni/IKosi uMusi ayiboni
emehlweni. (1)
17.2 - UManala nebutho lakhe bebahlala baphuma ubuzimba/bayokuzuma. (1)
- UTjhaba banoMbangwa bavezwe kanengi emdlalweni lo basehlathini
bazuma.
- UNzunza wathi bona athole unamrhali ngobugirikitjani kuyise wabuthelela
ibutho lakhe wabalekela ehlathini.
(ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (1)
17.3 17.3.1 UNanasi usize uNzunza ukuluka amano wokugalaja uManala
ubukhosi bakhe azi kuhle bona umuntu ekufanele alame ikosi uMusi
nguManala ngombana nguye izibulo lakaMusi langendlini ekulu. (1)
17.3.2 IKosi uMusi idlulisele ubukhosi bayo kiloyo ozoyelama isaphila
nekuyinto ephambana nesikopilo nekambiso yesitjhaba
samaNdebele. (1)
17.4 UTjhaba banoMbangwa bebakhuluma ngezwangobatjho yokobana ikosi uMusi
ayisenapilo ehle/iyagula begodu ithethe igadango lokudlulisela ubukhosi kiloyo
ozoyelama. (2)
17.5 - UNanasi wathi uNzunza avuke ngamasa atjhinge kuyise uMusi ayokuthatha
ubukhosi ngaphambi kobana uManala afike. (1)
- UNanasi wathi uNzunza ambathe iinkhumba zenyamazana enoboya
obukhulu ukuze uyise nakambamba emzimbeni ezwe kwanga nguManala
njengombana uManala anoboya obunengi emzimbeni. (1)
- UNanasi wathi uNzunza azenze uManala ngokutjhugulula iphimbo lakhe,
akhulume njengaye khona uyise angeze asola litho.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 40 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
17.6 Umtloli usethulele uManala amdlali oyimbangi ngombana nguye ojame (1)
endleleni kaNzunza yokuba yikosi yesitjhaba samaNdebele njengokufisa
kwakhe. Nalokha uNzunza selabufumene ubukhosi akakghoni ukuledlha ahlale
endaweni eyodwa kodwana uphila ngokubaleka uManala ngombana uyazi
bona lapha azomfumana khona uzombulala.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
17.7 D/ngesalokha uNzunza athatha unamrhali obukhosi ngobugirikitjani abaleke
naye. (2)
17.8 Ngicabanga bona umtloli usethulela isifundo sokobana nawumumutu kufanele
uzifundise ukulibalela epilweni ukuze kube nokuthula ngombana ukulwa
kurhagalisa ubujamo ukuya phambili, abantu bayalwa bebalimale/
bebahlongakale ngebanga lokobana akekho ofuna ukuthobela omunye.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
17.9 Umhlobo werarano obekhona lirarano langaphakathi ngombana ngemva
kwekulumo-pendulwano ebe khona phakathi kwakaManala neKosi uMusi
sifumana uManala abandakanyeka ekulumeni kayedwana, alwisana
nemikhumbulwakhe, ajanyelwe yihloko, angazi nokobana athathe ini
ayihlanganise nani njengombana uNzunza amthathele ubukhosi bakhe nje.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
17.10 Ngicabanga bona okungenziwa makhosi kuqinisekisa bona ikambiso
ejayelekileko yokudlulisela ubukhosi kiloyo ekufanele abuse ilandelwa
ngefanelo kunokobana izinto zikhanjiswe ngokuya kwemizwa nofana
ngokubona ykomuntu.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
17.11 Umtloli womdlalo lo uphumelele ukuwunikela isihloko esiwufaneleko
ngombana umdlalo lo umayelana nokulwa okuphakathi kwakaNzunza
banoMalana lapho babanga khona ubukhosi/ukubusa isitjhaba samaNdebele
nekuyinto ehlathululwa sihloko sawo esithi; 'Umbango KaNzunza
noManala'.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
17.12 Umtloli uphumelele ukusethulela umdlali oyikutani, uNzunza ngaphasi
kwemileyo le yesakhiwana ngombana:
- Esethulweni usivezele yena aqalene nomraro wokungakghoni ukufumana
ubukhosi bekhabo ngombana akasilo izibulo leKosi uMusi. (1)
- Esitlhorini usivezele yena nesitjhaba sakhe sele baphelelwe mamano
wokubalekela aManala ngombana besele babhalelwa kukweyama
umlambokazi iBhalule ebewuzele swi kanti ngapha namabuthwakhe
abulewe ngobunengi, bebangasakghoni ukujamelana nepi yaManala. (1)
- Esiphethweni usivezele yena athatha uMthise kaTjhangutjhangu amnikela
uNcagu bona abe yiNdlovukazakhe ukuze kube nokuthula phakathi
kwesitjhaba samaNzunza nesaManala. (1)
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) [25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 41 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMDLALO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 18: IFINDO – Sovumani Kazimkhona
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngokwanelisako ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kwamaphuzu
-Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali.
kwengqondo. umtlolo lo ungezwakali.
-Iingaba zakhiwe kuhle.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo)
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 42 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 18
IFINDO – Sovumani Kazimkhona
• Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude.
• Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
• Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
• Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Isingeniso
Ikulumo-pendulwano yikulumo abadlali ababa nayo nabahlangeneko bakhuluma
umlomo nomlomo ngendaba ethileko ngendlela yokuphendulana. Kanengi ikulumo-
pendulwano isivezela ubujamo babadlali, imisikinyeko nezenzeko hlangana nabadlali.
Ngemva kwekulumo-pendulwano abadlali baba nabakwenzako okuba mphumela
nofana yilandelela yekulumabo. Izenzeko zizehlakalo ezenziwa badlali ukuragisela
umdlalo phambili ukuze ekugcineni kukghone ukuvela lokho okuhloswe mtloli ngawo.
Lapha sizokucoca ngeenkulumo-pendulwano eziphakathi kwabadlali abathileko
bomdlalo wesihloko esithi; ʹIFINDOʹ besihlathulule nezenzeko ezilandela/ezilama
iinkulumo-pendulwano lezo.
Abahlolwako abaveze bebahlathulule kabanzi ngeenkulumo-pendulwano
nezenzeko ezilandelako:
Umzimba
Ikulumo-pendulwano ephakathi kwakaLungile noBalise esethulweni somdlalo.
˗ Ekuthomeni komdlalo lo sifumana uBalise banoLungile bahlezi emadeni omtofotofo
bakhuluma ngethando labo nangokuhle abanakho emaphilwenabo okufiswa bangani
babo
˗ ULungile uveza ukutshwenyeka kwakhe ngendaba yokungabi nomntwana
banoBalise nanyana banakho koke okuhle nje.
˗ Kuvela nendaba yokobana kunemizamo abayenzileko ukulinga ukufumana
umntwana efaka hlangana ukuya kibodorhodera besikhuwa abangaphezu
kwabalitjhumi nokuthandaza bebakghubuka amadolo, babawa uSomnini bona
abaphe umntwana kodwana do ukumfumana.
˗ Ngalokho-ke uBalise uzwakala ahlongoza indaba yokobana abayokulinga itjhudu
ebantwini ababonako.
˗ ULungile uzwakala angakhambelani nombono lo nakancani, ubetha phasi ngenyawo
uthi yena akayi lapho ngombana ubelethelwe bewakhulela emndenini okholelwa
kuSomnini.
˗ Baphetha ngokuyiphanyeka emphekghweni/ukuyilisa kwamhlokho indaba le.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 43 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
Izenzeko ezilama ikulumo-pendulwano le:
˗ Ukusuka lapho uBalise uya emsebenzinakhe, nakafika khona uvulela abalingani
bakhe ngokomsebenzi isifuba ngomraro lo wangakwakhe wokungafumani
umntwana.
- UHleziphi umyelelisa ngokobana akhe aye emPhorofidini wesondo labo, uThombeni.
- UBalise uzwakala anethemba lokobana yena banoLungile bangalifumana isizo
nange bangaya emphorofidini lo bewuyatjho nokobana uzayifumana indlela
yokurabhela uLungile bona avume ukuya emphorofidinapho.
Ikulumo-pendulwano eyaba phakathi kwakaBalise, uLungile ba noThombeni.
˗ ULungile ugcina sele avuma ukuya emPhorofidini uThombeni ngemva
kokukhulunyiswa nguyise, uMnguni.
˗ Nabafika kwamphorofidi uBalise utjela uThombeni ukobana umraro abeze ngawo
umayelana nokungafumani umntwana.
˗ Ihlahlubo kaThombeni iveza bona kunomuntu obophele uBalise banoLungile ifindo
lokobana bangafumani umntwana ngombana abafela umona ngepumelelwabo.
˗ Ukusuka lapho ubanikela iiwatjho bewubatjela nokobana kufanele bazisebenzise
bunjani nabazakuba nomntwana.
Izenzeko ezilama ikulumo-pendulwano le:
˗ UBalise banoLungile nababuyela emzinabo bafike bathoma ukusebenzisa iiwatjho
ebazifumene emphorofidini.
˗ Lokhu kwenza bona kube nethabo emzinabo bebaba nethemba lokobana
kwamambala umrarwabo wokungabi nomntwana uzokusombululeka.
˗ Kuthe kusese njalo kwafika uNaMalemane, wakghuthula iiwatjho leza nakezwa bona
bazifumene emphorofidini begodu bayazisebenzisa.
˗ Isenzo sakhesi siqubule ipi emzini kaBalise banoLungile.
˗ UNobukhazi wabona bona kunokobana umntamamakhe uLungile alahlekelwe
mumendo, kungcono athusele uMnguni ngokobana asize uBalise ngokumkhulumela
noLungile bona avume ukuya enyangeni, nakungasinjalo uzokukhupha ifihlwakhe
yokobana ukhamba inyanga.
Ikulumo-pendulwano eyaba phakathi kwakaBalise banoMnguni.
˗ UMnguni uya kwaMsiza uyokubawa ukulitjalelwa kuBalise ngesenzo somkakhe
esimbi sokukghuthula iiwatjho zabo abazifumene kumphorofidi.
˗ Ukusuka lapho uvulela uBalise isifuba, umtjela bona yena uyakholelwa ebezimini
begodu nenyangeni uyaya. Bewuyatjho nokobana lengubo yobuzalwana
wayembeswa nguNaMalemane.
˗ Uragela phambili uMnguni utjela uBalise bona ufuna ukubasiza ngokubasa
enyangenakhe banoLungile ukuze umrarwabo lo wokungabi nomntwana ube
nesisombululo.
˗ UBalise nakabuza bona kubayini amtjela koke lokhu uMnguni uthi ngombana akafuni
umntwanakhe onakalelwe mumendo njengombana uBalise amkhwenyana
onethando, ubuntu nehlonipho kangaka nje.
˗ UBalise umtjela bona yena wamukela nanyana kungaba ngelinjani isizo, umuntu
onomraro nguLungile ngombana akafuni litho elimhlanganisa nabantu ababonako.
˗ UMnguni uyamtjela bona amlisele yena uzokukhuluma naye njengomntwanakhe.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 44 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
Izenzeko ezilama ikulumo-pendulwano le:
˗ ULungile ugcina avuma ukuya eNyangeni uMabhebheja ngemva kobana uyise
akhulumisene naye.
˗ Nabafika kwaMabhebheja, uyabahlahluba bese ubatjela bona isizathu
sokungafumani kwabo umntwana kukobana abezimu bababophele ifindo ngombana
uLungile akhange athonjiswe. Ugogo athiyelelwe ngaye, uNaDlambili uyalwa ufuna
igama lakhe lobuntazana livuke.
˗ Kokugcina uMabhebheja ubatjela bona ukuze bakghone ukufumana umntwana
kufanele uLungile athonjiswe.
Isiphetho
Nasiyelela ihlathululo engehla, singatjho bona umtloli womdlalo lo uphumelele kuhle
khulu ukulandelanisa/ukulamanisa iinkulumo-pendulwanezi nezenzeko ezifaneleko
ukuze umdlalo lo uragele phambili bewuyokufika esiphethweni sawo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).
[25]
UMBUZO 19: IFINDO – Sovumani Kazimkhona
19.1 - KwaMkoneni.✓ (1)
- EVerena.✓ (1)
19.2 - ULungile nakendako wangena isimanje.✓ (1)
- ULungile nakendako kwahlatjwa imbuzi ihlatjelwa abezimu.✓ (1)
19.3 19.3.2/ UNaMalemane ufaka uLungile ummoya wokobana angavumi ukuya
ebantwini ababonako njengokutjho kwakaBalise.✓ (1)
19.3.3/ UNaMalemane udosele uNobukhazi umtato uyamthuka, umbangisa
bona kubayini atjele uLungile ukobana avume ukuya ebantwini
ababonako njengokutjho kwakaBalise.✓ (1)
19.3.1/ UNaMalemane ukghuthula itiye yesondo uLungile banoBalise
abayifumene emphorofidini uThombeni.✓
(Tjheja: umntwana ozokutlola iinomboro esikhundleni sezehlakalo
wazirhemisa ngalindlela; 19.3.2, 19.3.3, 19.3.1 akatlonyeliswe.) (1)
19.4 UMabhebheja watjela uMnguni bona ugogwakhe kaLungile wekhabo,
uNaDlambili athiyelelwe ngaye, ujame ngeenyawo ufuna igama lakhe
lobuntazana/ufuna bona uLungile ayokuthomba khona azokukghona ukuthola
umntwana.✓✓ (2)
19.5 UBalise banoLungile bafihlelwe isehlakalo sokobana isizathu esenza uMnguni
abasize ukurarulula umrarwabo wokungafumani umntwana kukobana
ukatelelwe nguNobukhazi ngokumthusela bona nakangenzi njalo uzokukhupha
ifihlwakhe yokobana ukhamba inyanga uMabhebheja.✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
19.6 Isenzo sakaNaMalemane lesi simveza amdlali oyimbangi✓ ngombana ulwa (1
nofana uphikisana namaqhinga ahlongozwa nguBalise bona bayokubona
abantu ababonako nekuyinto engabasiza emrarweni wokutlhoga umntwana.✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 45 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
19.7 Ngicabanga bona ukuya kwakaBalise ayedwa kwamPhorofidi uThombeni
bekuyokuba nomphumela omumbi ngombana uLungile bekazokukwata abone
kwangathi uBalise akakathembeki kuye/Ngicabanga bona bekuyokuba
nomphumela omumbi ngombana uBalise bekayokuba nomraro wokuthatha
iiwatjho umPhorofidi uThombeni ebekazomnikela zona bona azisebenzise
ngombana bekayokuthi uzithethephi nakafika kwakhe?/Ngicabanga bona
ukuya kwakaBalise ayedwa kwamPhorofidi uThombeni bekuyokuba
nomphumela omumbi ngombana uLungile bekazokucabanga bona uBalise
ufuna ukumloya/ukumenza bona avumele yoke into ayitjhoko.✓✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
19.8 Ngicabanga bona umnqopho womtloli ngalokhu kusivezela bona banengi
abantu ababakhambako abantu ababonako/abaphorofidi begodu akunanto
embi ngalokho ngombana basikimela iimpilo zabo/Ngicabanga bona
umnqopho womtloli ngalokhu kukhuthaza uBalise banoLungile bona
bangazisoli ngokuza kumPhorofidi uThombeni, babone ukobana banengi
abantu abamthembako/Ngicabanga bona umnqopho womtloli ngalokhu
kusivezela bona banengi abantu abanemiraro engafuni abodorhodere
besikhuwa kodwana efuna abantu ababonako kwaphela.✓✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
19.9 Umhlobo werarano ovela lokha uBalise ayame ngesiqandisi lirarano
langaphakathi ngombana simuzwa alwisana nemikhumbulwakhe ayedwa,
usola ngendlela izinto zisenzeka ngayo njengombana uLungile angafuni ukuya
emphorofidini nje. Simuzwa athi khona uyamthanda uLungile kodwana ikani
anayo le iyamhlangahlanganisa bewaqunta nokobana kungcono aphume
ayokubetjhwa mumoya ukuze angagcini akhuluma into angazisola ngayo
ngomuso.✓✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
19.10 - Ngicabanga bona uLungile bekazokugcina avumile ngombana anevalo
lokobana uBalise uzakugcina amtlhala ngonobangela wokobana angafuni
ukuya lapha acabanga bona bangafumana isizo khona.
- Ngicabanga bona uLungile bengekhe avume ngombana uvumela unina
bona amthathele iinqunto emtjhadwenakhe njengombana unina angafuni
bona baye ebantwini ababonako.✓✓
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
19.11 - Isenzo sakaNaMalemane sokufuna ukulawula uLungile bekamthathele
neenqunto nanyana sele atjhadile siyamukeleka ngombana mntwanakhe,
njeke kufanele ahlale asazi ngepilwakhe abe amuphe neeyeleliso ezihle,
okutjho bona umntwanakho uzokuhlala amntwanakho nanyana selendile
ahlala kwakhe.✓✓
- Isenzo sakaNaMalemane sokufuna ukulawula uLungile bekamthathele
neenqunto nanyana sele atjhadile asamukeleki ngombana uLungile
selamfazi wakosobantu begodu selasemzinakhe, njeke unelungelo
lokuzithathela iinqunto azokwazi ukujamelana nemiphumela yazo/Isenzo
sakaNaMalemane sokufuna ukulawula uLungile bekamthathele neenqunto
nanyana sele endile asamukeleki ngombana sizomlwisa noBalise/
sizokuphadlha umzakhe besibange ukulwa phakathi kwakaLungile
noBalise njengombana vele kubonakele emdlalweni lo.✓✓
(Umfundi angiyibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 46 DBE/Novemba 2024
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
19.12 Umtloli uphumelele ukusethulela umdlali oyikutani, uBalise ngaphasi
kwemileyo le yesakhiwana ngombana:
- Esethulweni usivezele yena nomkakhe baqalene nomraro wokungafumani
umntwana. (1)
- Esitlhorini usivezele yena nomkakhe banoMnguni basenyangeni
kwaMabhebheja abatjela bona kufanele uLungile athonjiswe ukuze
bakghone ukufumana umntwana. (1)
- Esiphethweni singatjho bona umtoli akakaphumeleli ukusivezela umdlali
oyikutani ngombana umtloli akakasivezeli isiphetho, usitjhiye silenga
esitlhorini. Umtloli usiphosela iselela ukobana sizicabangele thina ukobana
uLungile wasale wathomba umrarwabo banoBalise wararululeka nofana
njani.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
[25]
IMITLOMELO YESIGABA C: 25
INANI LOKE: 80
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe
Recommended for this subject
Published documents with matching subject and grade metadata.
Related documents
Matched using subject, grade, language, document type and exam metadata.

Question paper
IsiNdebele HL P2 May-June 2023 MG_hlayiso.com_.pdf

Question paper
IsiNdebele HL P2 May-June 2023_hlayiso.com_.pdf

Question paper
IsiNdebele HL P2 Nov 2023_hlayiso.com_.pdf
Question paper
IsiNdebele HL P2 Nov 2023 MG_hlayiso.com_.pdf

Question paper
IsiNdebele HL P2 Nov 2022 MG_hlayiso.com_.pdf

Question paper
IsiNdebele HL P2 Nov 2022_hlayiso.com_.pdf
More from Grade 12 Isindebele Hl
Explore more published documents in this catalogue.

Annual teaching plan
Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24.pdf

Question paper
IsiNdebele HL P1 May-June 2023 MG_hlayiso.com_.pdf
Question paper
IsiNdebele HL P3 May-June 2023 MG_hlayiso.com_.pdf
Question paper
IsiNdebele HL P3 May-June 2023_hlayiso.com_.pdf

Question paper
IsiNdebele HL P1 Nov 2023_hlayiso.com_.pdf

Question paper




