You're offline
Skip to content
Question paper

IsiNdebele HL P2 Nov 2024 MG.pdf

Subject: Isindebele HlGrade 12202446 pages
Download

Loading document…

Loading document…

Document textSearch extracted text and jump to a page.
NATIONAL SENIOR CERTIFICATE IGREYIDI 12 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL) IPHEPHA LESIBILI (P2) NOVEMBA 2024 UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA IMITLOMELO: 80 Umhlahlandlela wokutshwaya lo unamakhasi ama-45. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 2 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya Iiyeleliso zabatshwayako • Umhlahlandlela wokutshwaya lo wenzelwe ukukhombisa indlela ekufanele kutshwaywe ngayo. • Umhlahlandlela wokutshwaya lo kuzokucocisanwa ngawo ngaphambi kobana kuthome ukutshwaywa eendaweni zokutshwayela. • Iimpendulo zabafundi kufanele zitlonyeliswe ngokukhambelana kwazo nalokho okufunwa mbuzo. Umhlahlandlela wokutshwaya 1. Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akukafaneli bona aphendule umbuzo omude nomfitjhani ngencwadi eyodwa). 2. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi-4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo ezibonweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela. 3. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani newokuthoma omude bese ulisa elandelako. (Nangabe umfundi uphendule imibuzo yomi-4 tshwaya umbuzo wokuthoma omude bese uyokutshwaya nombuzo onemibuzo emifitjhani kesinye isigaba). 4. Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo elindelekileko bese yesibili kungelindelekileko tshwaya yokuthoma bese yesibili ungasayitjheji (Ungasayitshwayi). 5. Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni lemibuzo, tshwaya ngendlela umhlahlandlela wokutshwaya ononjorwe ngayo. 6. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise. 7. Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide) Nangabe inani lamagama asetjenzisiweko e-eseyini mancani, ungamjezisi umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide khulu tshwaya kufikela enanini elibekiweko lamagama. (Tjheja: sebenzisa igridi yokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela). 8. Imibuzo emifitjhani Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule ipendulwakhe akangajeziswa. 9. YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono, liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi, mbono omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle nofana sisenzo esimbi azinikelwa umtlomelo kodwana kutlonyeliswa isekelo kwaphela (IMITLOMELO YOKE NGEYOKUSEKELA). 10. Iimpendulo zemibuzo emifitjhani kufanele zihlolisiswe ngokudephileko/ngobubanzi kuqalelelwe imibono evezwe nakulungiswa umhlahlandlela wokutshwaya lo. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 3 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA A: IINKONDLO UMBUZO 1: ʹISITJHABA SEKULULEKOʹ – TN Mahamba Isingeniso Ummongondaba ngilokho imbongi ekhuluma ngakho ekondlweni. Ikhethomagama magama anqophileko akhethwa ngokuyelela nangokunemba entweni imbongi esuke ikhuluma ngayo. Ekondlweni le imbongi ikhuluma ngokobana ukufika kwetjhaphuluko enarheni yeSewula Afrika kwakhupha abantu abanzima ebudisini bokugandelelwa mThetho weBandlululo langokomBala. Itjhaphuluko le ifike abantu bangakatjheji ngombana besele bangasathembi bona ibandlululweli lingaphela. Imbongi iveza bona kuthe ukufika kwetjhaphuluko abantu abanzima bazifumana sele banamathuba wokuphumelela nokuthuthukisa amaphilo wabo. Ngakho koke lokhu, imbongi ithokoza iinkutani ezalwela ikululeko ngokobana zilethe itjhaphuluko ebantwini abanzima. Ekondlweni le imbongi isebenzise amagama alandelako ukuveza tjhatjhalazi ummongondaba lo. Umzimba - Siphunyuliswe yikululeko sabona umkhanyo, > Ngamagama la imbongi ihlathulula bona itjhaphuluko ngiyo eyenza bona abantu abanzima babone okuhle ngeempilo zabo. - Saphuma esirhogweni sekhethululo, Saphuma eGibhide safika eKanana, > Ngamagama la imbongi ihlathulula bona baphuma epilweni ebegade ingasi mnandi, ebekuyipilo yekhethululo bafika epilweni yeluju leenyosi (emnandi). - Ukuthula kufikile, Kwafika izolo kwafika nanamhlanjesi > Ngamagama la imbongi ihlathulula bona inarha yekhethu sele inokuthula ekwathoma ngemva kokukhethwa koMbuso weNtando yeNengi kanti nanamhlanjesi kusese khona. Akusekho ukulwa phakathi kwabantu abanzima nabamhlophe. - Isidindi somuthi ebengekhe sahloma, senza ikarisomraro, Sihlome sabahlaza tlabha! Sathela nokudla > Ngamagama la imbongi ihlathulula bona abantu abanzima ebegade kungasathenjwa bona bangaphumelela kodwana bathe bangatjhaphuluka baphumelela ngendlela erarako bebabanegalelo ekuthuthukisweni kwenarha yekhethu le. - Kwavuleka imiNyango yezeFundo, > Lapha imbongi ihlathulula bona itjhaphuluko yenza bona abantu abanzima bavunyelwe bona bayokufunda/bathola ilungelo lokufunda emaZikweni ahlukahlukeneko wezeFundo ePhakemeko nakilawo agade angavumeli abafundi babantu abanzima kobana bangafunda kiwo. - Kwasa kwatjhingwa phambili. > Lapha imbongi ihlathulula bona abantu abanzima bafumana umkhanyo wokuragisela ipilwabo phambili. - Into yoke yazalwa kabutjha, > Ngamagama la imbongi ihlathulula bona kwaba nokutjhuguluka kwezinto ezifana netjhebiswano phakathi kwabantu abanzima nabamhlophe, iindawo egade zaziwa ngokobana ngezabamhlophe kwaphela zavulelwa woke umuntu, njll. - Saphiwa umtjhoga saphola eenhliziyweni, kwagobuluka iinhliziyo ukugobana, > Imbongi ihlathulula bona ukufumaneka kwetjhaphuluko, ukuvuleka kwamathuba wezinto egade abantu abanzima banganazo nokuthoma ukuba nepilo ehle kwenza bona abantu bakhohlwe ngokumbi ebekwenzeka ngesikhathi soMbuso weBandlululo. - Amakghono avuswa ebuthongweni. > Imbongi ihlathulula bona abantu abanzima bakghona ukuveza amakghono la ebegade babhalelwa kukuwaveza ngesikhathi sebandlululo. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 4 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya - Zafika netjhuguluko, Sathaba njengamadzinyani nakalandel' isikhukhukazi. > Lapha imbongi ihlathulula bona ukuphuma kwabalweli bekululeko yeSewula Afrika ejele kwaletha ithabo elikhulu ebantwini ngombana baphuma bafumbethe ikululeko ngezandla. - Siyanithokoza bathulisi sivunguvungu, Nina ngorho zekhethu. > Lapha imbongi ithokoza beyibuka abalweli bekululeko ngokuqeda ibandlululo langokombala egade likhona ngesikhathi soMbuso weBandlululo. Isiphetho Nasiyelela ihlathululo engehla le singatjho bona imbongi iphumelele ukusebenzisa amagama anembako ukusivezela tjhatjhalazi ummongondaba wekondlo le omayelana nokufika kwekululeko eSewula Afrika. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) [10] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 5 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMBUZO OMUDE WEKONDLO (10 IMITLOMELO) UMBUZO 1: ISITJHABA SEKULULEKO – TN Mahamba Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli OKUMUNYETHWEKO 5–6 4 3 2 0–1 -Umfundi uhlathulule isihloko -Umfundi utjengise -lsihloko usizwisise -Isihloko akakasizwisisi -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwekondlo: ngokungeneleleko begodu ukuzwisisa isihloko. bewasihlathulula ngendlela kuhle. azizwakali begodu Ukungenelela kokunikelwa uwathinte woke amaphuzu ephakathi. Imininingwana -Ubuyelele amaphuzu azikanamatheli esihlokweni kwamaphuzu azwakalako, ukusekela kanye nelwazi amayelana nekondlo. -limpendulo pheze ayikavezwa yoke. kezinye iindawo uveze esinikelweko, kubudisi lekondlo. ziyakhambelana nesihloko. namaphuzu angafunekiko. ukuzilandela ngombana -Uphendule ngendlela ehle -Amaphuzu amanengi -Akakatloli amaphuzu azikhambelani nombuzo. 6 IMITLOMELO khulu. Kunamaphuzu -lmibono esekelweko ikhona asekela imibono azwakalako/Amaphuzu -Uhlulekile ukunikela amanengi asekelwe kodwana ayikavezwa yoke akakavezwa ngendlela awatlolileko akakasekelwa iimpendulo ekungizo. ngokunemba begodu begodu ayikasekelwa eyanelisako. Unelwazi kuhle bekwazwakala. -Amaphuzu ambalwa anqotjhiswe ekondlweni. njengombana elisezingeni eliphasi -Akayazi kuhle ikondlo Ie. awanikeleko akakasekelwa. bekulindelekile. lekondlo. -Umfundi ikondlo akayazi -Ikondlo uyizwisise kuhle kuhle. khulu. -Kunobufakazi obutjengisa bonyana uyayizwisisa ikondlo. ISAKHIWO NELIMI 4 3 2 1 0-1 -Umtlolo unesakhiwo esihle -Umtlolo unesakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -lkondlo ayikethulwa -Kubudisi ukutjho bonyana Isakhiwo, ukulandelana khulukhulu nokusekelwa nokusekelwa kwemibono besakhiwo sekondlo. ngefanelo. kukhulunywe kwamaphuzu kanye kwemibono okulandelekako. okulandelekako. ngokwanelisako ngesihloko. nokwethulwa: Ukuzwakala kwelimi kanye nokuzwakala -Ikondlo ayinakho -Ukungakahlelwa kuhle -Abukho ubufakazi kwamaphuzu. -Isingeniso, isiphetho -lsingeniso, isiphetho ukunamathelana ngikho okwenza bokuhlelwa kwesakhiwo neengaba kuhleleke kuhle neengaba kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu nanyana ukulandelana 4 IMITLOMELO khulu. ayilandeleki. kungezwakali. kwamaphuzu. -lmibono iyazwakala -Kuneemphoso ezinengi -Ilimi elisetjenzisweko -lmibono iyazwakala beyisekelwe kuhle. -Kuneemphoso ezenziwe zelimi begodu Iisezingeni eliphasi khulu beyisekelwe kuhle khulu. elimini, ekuzwakaleni nokusetjenziswa kwelimi begodu alizwakali. -Ilimi, ukuzwakala kwekondlo kanye okunganembiko kwenza -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu nekuhlelweni kodwana umtlolo lo ungezwakali. nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. iingaba zakhiwe kuhle. kuhle kutjengisa ukutjhuja kwengqondo. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 6 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UMBUZO 2: ʹSIDAKAMIZWAʹ – TM Mthimunye 2.1 Ivumelwano-thoma/Ivumelwano-phakathi.✓ (1) 2.2 Singathekiso.✓ (1) 2.3 Indima yesi-3 yekondlo engehla le ikhuluma ngokobana isidakamizwa senyawupe senze abentwana abasibhemako bangasazazi bona babobani, balibala ifundwabo bebaphelelwa nayihlonipho.✓✓ (2) 2.4 Ngicabanga bona isizathu esenza bona abentwana ebegade babhema inyawupe babuyele bayoyibhema godu nanyana sele babuya eendaweni zokuhlengwa/zokubuyiswa kwesimilo kungaba kukobana isikhathi abasihlalako eendaweni lezo sifitjhani, njeke isidakamizwesi sisuke singakaphumi emzimbenabo, imizimba yabo isuke isasirhalela/Kungaba kukobana abakazimiseli ukulisa ukuyibhema inyawupe/Kungaba kubuyela ebanganini babo bangaphambilini/Kungaba ligandelelo labangani.✓✓ (Nezinye iimpendulo ezinembako ezingavezwa bafundi zizokwamukelwa.) (2) 2.5 Ngamagama la imbongi inqophe ukobana sizibuze bona iphaseli lizokuba nababusi abanjani njengombana ilutjha ekulindeleke bona libe badosi phambili bangomuso libhema inyawupe nje.✓✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 2.6 Ummoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni le mumoya wokudana. Imbongi idaniswa kubona ilutjha lilahlekelwa similo ligcine lingasalandelela namabhudango walo ngebanga lokubhema inyawupe.✓ Ummoya lo uthinta (1) ababelethi babentwana ababhema inyawupe ngokobana babe nokugandeleleka ngokomkhumbulo/balahlekelwa lithemba lokobana abentwanaba bangaba nelingomuso elihle na njengombana balawulwa yinyawupe kangaka.✓ (Tjheja: Nangabe umfundi uveze umhlobo wommoya wangawuhlathululi kodwana watjho bona ubathinta njani ababelethi babentwana ababhema inyawupe akatlonyeliswe imitlomelo emi-2.) (1) [10] UMBUZO 3: ʹKUZOKUYAMEKAʹ – TN Mahamba 3.1 - Isilingisi.✓ - Ufanakamisa u-a.✓ - Isezura/Isithiyeleli.✓ (YINYE ipendulo kezingehla.) (1) 3.2 Ivumelwano-phakathi.✓ (1) 3.3 Indima yesi-2 yekondlo engehla le ikhuluma ngokobana nawumumuntu ungalilahli ithemba, nanyana ungahlangabezana neentjhijilo ezingangani kodwana kufuze ulinge ukobana uragele phambili.✓✓ (2) 3.4 Ngicabanga bona umphumela wepilo yomuntu okhulunyiswa ekondlweni le ungaba kukobana akghone ukuphumelelisa amabhudangwakhe/aphumelele epilweni.✓✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 7 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 3.5 Amagama la amumethe umqondo wokobana ilwazi namandla wokobana ungalifeza ibhudango lakho unawo/Ipumelelo yakho isezandleni zakho, uyazenzela bona ugcine sele uphumelele.✓✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 3.6 Imbongi iphumelele ukusebenzisa isithombengqondo sesifaniso/ sesimanyaniso emudeni we-18 ngombana isithombengqondwesi siveza indlela umuntu ekufanele akakarele ngayo emabhudangwenakhe njengekghomu ethi nasele inamathele phezu komuthi kube budisi ukuyisusa.✓✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) [10] UMBUZO 4: ʹDLUMBANA KUDLALAʹ – CT Mnguni 4.1 Umqondophikisana.✓ (1) 4.2 Ivumelwano-phetha.✓ (1) 4.3 Indima yesi-3 yekondlo le ikhuluma ngokobana umuntu lo angahlakanipheli ezinye izinto abhalelwe ngezinye kodwana kufuze ahlakaniphe mahlangothi woke/ahlakaniphele yoke into.✓✓ (2) 4.4 Endimeni yoku-1 Endimeni yesi-4 Imbongi ibabaza ubudlhayelaImbongi ilemukisa umuntu bomuntu ocabanga bona ipilo okhulunyiswako lo bona akube nento imnandi ukobana akabuboni ubudisi ayenzako ngepilwakhe, avuke bepilo.✓ azijamele alise ukuyama ngabanye abantu.✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 4.5 Ngicabanga bona umnqopho wembongi wokusebenzisa ngokubuyelela igama elithi; ʹSikinyekaʹ emudeni we-19 newama-20 yekondlo le kugandelela ukobana umuntu okhulunyiswa ekondlweni le angahlali ngezandla kodwana kube nento ayenzako ukuze athuthukise ipilwakhe.✓✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 4.6 - Iye, imbongi ivumelekile ukobana ikhulume nomuntu ngalindlela ekhuluma ngayo endimeni yoku-1 yekondlo le ngombana ikhombisa ukukwata, ikwatiswa yindlela abanye abantu ebathatha ipilo lula ngayo, manje ikhalima ngobukhali ukwenzela bona umuntu ekukhulunywa naye lo abone bonyana akudlalwa.✓✓ - Awa, ayikavumeleki ngombana ukubiza umuntu ngesidlhayela akwamukeleki, ungakghona ukumkhalima nokumbonisa ubutjhapho bakhe ngaphandle kokusebenzisa amagama abukhali nalumelako njengala asetjenziswe yimbongi.✓✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) [10] KANYE Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 8 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UMBUZO 5: ʹWAZIKHUNGAʹ – TN Mahamba 5.1 5.1.1 Isihlonipho/Ufanakamisa u-a/u-o/u-i.✓ (1) 5.1.2 Isifaniso/Isimanyaniso.✓ (1) 5.2 Ikondlo le ikhuluma ngomuntu othethe isiqunto sokobana azibulale/azikhuphe umphefumulo ngebanga lemiraro eminengi egade imbhodile/aqalene nayo.✓✓ (2) 5.3 Ukusetjenziswa ngokubuyelela igama elithi; ʹEkubopheʹ emudeni wobu-8 newe-9 yekondlo le kungenza ngizwisise indlela umuntu okhulunyiswa ekondlweni le agade abhodwe miraro begodu abhalelwa kukuyirarulula ngayo/kungenza ngibe nesithombe somuntu ocwila emirarweni/Kungenza ngibe nesithombe somuntu ovele ngehloko emirarweni njengomuntu nakacwile ngemanzini avele ngehloko nokutjho bona akakghoni ukuphuma emirarweni leyo.✓✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 5.4 Ngicabanga bona lokhu kubangelwa kukobana abantu bembaji abakuthandi ukukhuluma ngemirarwabo nokuya kibodorhodera abathoba ngokomkhumbulo bese bagcina bagandeleleke khulu ngokomkhumbulo bebazibulale/Kukobana nanyana bezwa ubuhlungu kangangani abalili ukwenzela bona buphume ubuhlungobo bese bathola nesizo, bayathula bekube kunengi khulu bese bayazibulala kanti abantu bengubo bona bayakhuluma, bayaya nakibodorhodera bathole imitjhoga yokubasiza ukwehlisa ukugandeleleka ngokomkhumbulo/Kukobana kunengi okulindeleke kibobaba emindenini yabo abangakghoni ukukuphumelelisa, babone isisombululo kukuzibulala.✓✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 5.5 Ummoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni le mumoya wokudana, imbongi idaniswa kukuzibulala komuntu okhulunyiswa ekondlweni lo.✓Ummoya lo (1) uthinta abantu ebebatjhidelene naye kabuhlungu ngombana bagcina baphila ngokusaba, bazibuza ukobana ngubani omunye ozozibulala emndenini/ Bazisola nofana bazehlulela ngokobana kubayini bangakhange bambone ukobana uthwele budisi bamsize/Bazizwa bababantu abanganamsebenzi ngombana babhalelwe kukumsiza asaphila.✓ (Tjheja: Nangabe umfundi uveze umhlobo wommoya wangawuhlathululi kodwana watjho bona ubathinta njani abantu ebebatjhidelene nomuntu ozibuleleko lo akatlonyeliswe imitlomelo emi-2.) (1) [10] IMITLOMELO YESIGABA A: 30 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 9 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELI (25 IMITLOMELO) UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi 12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali. -Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. okunganembiko kwenza -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak-nelim (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 10 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA B: INOVELI/UBUKGHWARI BOMLOMO UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 6 MBALA NGUBABA – PB Skhosana • Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude. • Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa. • Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo. • Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Isingeniso Izenzo zabalingisi misikinyeko/ngilokho okwenziwa balingisi enovelini. Isimilo yindlela umuntu akhuliseke ngayo elawula ukuziphatha kwakhe nakahlangana nabanye abantu. Isifundo ngilokho esikuyelelako enovelini ethileko okusivula amehlo bekusiphe ilwazi, ukuhlakanipha nelemuko elimayelana nepilo mazombe. Lapha sizokucoca ngeemfundo esizethulelwa mtloli ngezenzo neemilo zabalingisi abalandelako benoveli yesihloko esithi; 'MBALA NGUBABA': uMavela, uSkhosana, uNaMtshweni noDladla. Abahlolwako abaveze bebahlathulule kabanzi ngeemfundo esizifumana ngezenzo neemilo zabalingisi abalandelako: Umzimba UMavela. - Umtloli usivezele uMavela amumuntu ongalaleliko. Lokho sikubona ngokobana angalaleli uyise nakamtjela bona aye esikolweni, wamtjela bona indaba yesikolo le iyamvilaphisa yena nekuyinto eyamenza bona agcine sele angasenalo ikusasa elihle. Isenzo sakhesi sisifundisa bona kufanele nawumntwana ulalele iiyeleliso zababelethi bakho ukuze uzokukghona ukuba nekusasa elikhanyako ngombana bona sele bayazi ipilo bona injani. - Umtloli usivezele umlingisi lo amumuntu othanda izinto eziza lula. Lokhu sikubona ngokobana athi ngemva kokubhubha kwakayise abe nebhudango lokuphila ipilo emnandi ngelifa lakayise angakhange alisebenzele. Isimilo nesenzo sakhesi sisifundisa bona nawumumuntu kufanele uzijayeze ukuzisebenzela nokuzijamela epilweni ngombana ukuthembela emuntwini kunobungozi, angahlongakala atjhiye ilifa elibotjhwe ngomutja bese ubhalelwa kulithola njengombana sibona uBongwe enzile enovelini le. - Umtloli usivezele uMavela eba iinkomo zakwabo ngokusizana noSkhosana banoMasango ukuze ayozithengisa. Ngesenzo sakhesi sifumana isifundo sokobana yoke into oyifumana lula epilweni nayo ivele ikulahlekele lula njegombana sibonile uMavela angazange athole litho phezu kweenkomo egade azeba naboSkhosana. - UMavela wethulwe amumuntu othatha iinqunto angakacabangisisi kuhle njengalokha nakathatha isiqunto sokobana aziyele yena ngokwakhe efandisini ayokuthengisa iinkomo zakayise, azange acabange bona kungaba namapholisa afunana namasela ebe iinkomezi. Ngalokhu sifunda bona kufanele ngaso soke isikhathi sihlolisise amagadango neenqunto esifuna ukuzithatha ukuze sibalekele ukuzifumana singene eenlingweni nemirarweni. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 11 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya USkhosana ˗ Umtloli usivezele isimilo sakaSkhosana kumumubtu osigebengu ngombana uzenze umuntu othembekileko nofuna ukusiza uMavela kanti ufuna ukumgalaja. Lokhu sikubona ngokobana ahlabe bekathengise iinkomo bese angatjeli uMavela inani ekungilo leenkomo esele zihlatjiwe nenani eliseleko. Okhunye okufakazela ubugebengu bakhobu kukobana athi lokha nakakhuluma noMasango asebenzise ikulumo ethi; ʹIkomo yamasiso ayinoniʹ nekuhlathulula bona nanyana bazwene noMavela bona bazoyihlukaniselana njani imali ezokutholakala ngokuthengiswa kweenkomezi kodwana uMavela akakazoyithola yoke. Isenzo sakhesi sisethulela isifundo sokobana kufanele singathembi woke umuntu esingamaziko/esihlangana naye epilweni ngombana angakulobisa okukhona ngokungekho. ˗ Uvela amumuntu onamala. Lokhu sikubona ngokobana atjele uMavela ukuthi amapholisa wangekhabo ayambopha umuntu angamaziko nekuyinto engekho. ˗ Esiphethweni senoveli le uSkhosana ubotjhwa mapholisa banoMavela banikelwa iingwebo ezibafaneleko ngesenzo sabo sokweba iinkomo zakababa uBongwe. Isenzo sakhesi sisethulela isifundo esithi ubulelesi abubhadeli. UNaMtshweni ˗ Umtloli usivezele isimilo sakaNaMtshweni kungumma onethando nonetjhejo ebantwaneni bakhe. Lokho sikubone ngokobana wakghona ukwamukela uMavela nomndenakhe bona bazokuhlala nabo ngemva kokuhlongakala kwakaBongwe. Isimilo nesenzo sakhesi sisifundisa bona nawumbelethi kufanele utlhogomele bewubuthelele abentwabakho, khulukhulu lokha nabakutlhogako eempilweni zabo. ˗ Umtloli usivezele uNaMtshweni njengomuntu onehlonipho. Lokhu sikubone ngokobana ahloniphe isifiso esenziwa yindodakwakhe uBongwe, azange aphikisane naso, wasamukela njengombana sinjalo lokha aboDladla banoJanson bamethulela sona bewakhuthaza nabentwabakhe bona babuyele eenkolweni njengokutjho kwaso isifiswesi. Ngesenzo sakhesi sifunda bona iimfiso zomuntu oleleko ziyahlonitjhwa. ˗ Umtloli usivezele uNaMtshweni amumuntu obathembako abentwabakhe kangangokuthi lokha nakulahleka iinkomo zendodakhe akhange acabange bona kungaba mntwanakhe uMavela ozebileko bese esiphethweni uzwakalisa okukhulu ukudana nakuvela bona nguMavela owebe iinkomo zakaBongwe. Ngesimilo sakhesi umtloli usethulela isifundo esithi kufanele nawumumuntu ungathembi woke umuntu ngombana abanye babo baziimpisi ezembethe iinkhumba zezimvu. UDladla ˗ Umtloli usivezele isimilo sakaDladla kumumuntu othembekileko. Lokhu sikubona ngokobana ngemva kokubhubha kwakaBongwe uDladla weza akhamba noJanson benza koke ebebakulayelwe nguBongwe okumayelana nesifiso sakhe njengokumthembisa kwabo. Ngesenzo sakhesi sifumana isifundo sokobana nawumumuntu kufanele uthembeke ngokweqiniso ebantwini osebenzisana nabo kangangokuthi nanyana sele bangasekho ephasini nofana eduze kwakho uragele phambili nokwenza lokhu owabathembisa khona. ˗ UDladla uvezwe amumuntu onesineke sokusiza abanye abantu ngombana ukghonile ukusiza uNaMtshweni ngokuthengisa ifuyo kaBongwe eyasalako lokha nakwetjiwa enye bese waragela phambili ngokumnikela ingcenye yemali yakhona inyanga nenyanga njengokutjho kwakaBongwe nangaphandle kokumdlelezela. Isenzo sakhesi sisifundisa bona nawumumuntu kufanele uhlale wenzela abanye abantu kuhle, ungathomi ubadlelezele ngombana banganalwazi nofana bangakghoni ukuzijamela. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 12 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya Isiphetho Nasiyelela ihlathululo engehla le singatjho bona umtloli uphumelele ukusethulela iimfundo ezinabisa ilwazi nelemuko esinalo epilweni ngokusebenzisa izenzo neemilo zabalingisi ababalweko enovelini le. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25] UMBUZO 7: MBALA NGUBABA – PB Skhosana 7.1 - Witbank.✓ (1) - Orient Street.✓ (1) 7.2 - Dladla.✓ (1) - Janson.✓ (1) 7.3 Ubudlelwana bakaMavela noyise besele bungasese mnandi ngombana uMavela wabe angafuni ukulalela iiyeleliso zakayise bona afunde begodu kwabangwa nokobana wayefuna bona uyise athengise iinkomo ayomthengela indlu kodwana uyise wala.✓✓ (2) 7.4 UNaMtshweni bekatshwenywa kungazwani esele kuqubuke hlangana nabentwana bakhe ngebanga lokungavumelani ngesifiso esenziwe nguyise.✓✓ (2) 7.5 Umgomo lo wawungafaki abentwana abathetheko nabendileko bona bangatholi imali yokondliwa qobe nyanga.✓✓ (2) 7.6 Isiphetho senoveli le sizwakalisa ummoya wokudana ngombana sivezelwe umndeni kaBongwe ulila lokha nawubona bonyana uMavela uhlangana nabantu/namasela abotjhelwe ukweba iinkomo zakaBongwe.✓✓ (2) 7.7 Lirarano langaphandle elihlangana nabalingisi ngombana uMavela wararana noNaKabini bona angamsoli ngekulumakhe le wabe wamkgharameja bona akathule ngombana uyise wabhubha anganayo ngitjho nayinye imbuzi.✓✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 7.8 Isenzo sakaSkhosana lesi simveza amumuntu osigebengu nonganandaba nemizwa yabanye abantu ngombana uMavela bekathabile azitjela bona uyokufumana imali kanti uyazikhohlisa, uSkhosana umnikele itjhege elimkhwani/elinganamali.✓✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 7.9 Ingemuva lakaMhlekwa libe nomthelela omuhle khulu ngombana sivezelwe yena afundile, aneziqu begodu azisebenzela, okutjho bona ukhule amntwana oyithandako ifundo nekungilokho okwenze bona kube lula kuye ukulandela imilayo yesifiso sakayise.✓✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 7.10 Umnqopho womtloli ngalokhu kukusivezela bona lokha umuntu nakahlele ilifa lakhe asaphila liyakghona ukumjamela nofana ukumkhulumela nanyana yena angasekho ephasini, kwenziwe ngendlela isifiso sakhesi silayela ngayo.✓✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 13 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 7.11 - Isehlakalwesi siyakholweka ngombana ngaphambi kobana uMavela ebe iinkomo zakayise watjela umndenakhe bona endaweni yeMadlangeni sekunomukghwa wokwetjiwa kweenkomo, njeke lokho kwenza bona kube lula bona umndenakhe ucabange bona iinkomo zabo zetjiwe ziingebengu ezijayele ukweba zabanye.✓✓ - Isehlakalwesi asikholweki ngombana umndeni kaMavela wabona bona uMavela wakwata kangangani nakazakulemuka bona uyise akakamtjhiyi nelifa lakhe, lokho bekufanele kube litshwayo lokuthoma elisitjengiso sokobana uMavela angahle abe nesandla ekwetjiweni kweenkomo zakayise.✓✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 7.12 7.12.1 UMavela Umtloli uphumelele ukusebenzisa uMavela ukuphumelelisa ummongondaba wenoveli le ngombana akakhambisani nokobana ilifa lakayise labiwe ngokwemilayelo yesifiso esenziwe nguyise kodwana ufuna bona lilawulwe nguye njengezibulo lakaBongwe nekuyikambiso yesintu yokulawula ilifa lomuntu ongasekho.✓ (1) 7.12.2 UDladla banoJanson Umtloli uphumelele ukusebenzisa uDladla banoJanson ukuphumelelisa ummongondaba wenoveli le ngombana basetjenziswe njengabameli abajamele isifiso esenziwa nguBongwe ngehlangothi lekambiso yokwabiwa kwamafa ngokwesikhuwa.✓ (1) 7.12.3 UNaMtshweni Umtloli uphumelele ukusebenzisa uNaMtshweni ukuphumelelisa ummongondaba wenoveli le ngombana bekasekela begodu enza isiqiniseko sokobana abentwabakhe bayasilandela isifiso sakaBongwe sokobana ilifa lakhe balidle ngefundo.✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 14 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELI (25 IMITLOMELO) UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi 12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali. -Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. okunganembiko kwenza -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum-(Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 15 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 8 UKHOLIWE – N Skosana • Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude. • Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa. • Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo. • Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Isingeniso Izenzo zabalingisi misikinyeko/ngilokho okwenziwa balingisi enovelini. Isimilo yindlela umuntu akhuliseke ngayo elawula ukuziphatha kwakhe nakahlangana nabanye abantu. Isifundo ngilokho esikuyelelako enovelini ethileko okusivula amehlo bekusiphe ilwazi, ukuhlakanipha nelemuko elimayelana nepilo mazombe. Lapha sizokucoca ngeemfundo esizethulelwa mtloli ngezenzo neemilo zabalingisi abalandelako benoveli yesihloko esithi; ʹUKHOLIWEʹ: uKholiwe, uSipho, uZondani nomphakathi weVlaklaagte No.2. Abahlolwako abaveze bebahlathulule kabanzi ngeemfundo esizifumana ngezenzo neemilo zabalingisi abalandelako: Umzimba UKholiwe ˗ Umtloli usivezele isimilo sakaKholiwe kungudade ozihloniphako nokghona ukuthatha iinqunto ezifanele ipilwakhe. Lokhu sikubona ngokobana angavumi ukuthandana notitjherakhe uNgendu lokha nakamsomako. Lokhu kusifundisa bona nawumumuntu wengubo kufanele uzihloniphe, uziphathe kuhle bewuzibabalele. ˗ Umtloli usivezela uKholiwe angudade ophumeleleko epilweni ngombana ufundile. Uthome ngokuba ngutitjhere waphetha sele angutitjherehloko eMandlethu Secondary School. Isifundo umtloli asethulela sona ngesenzo sakaKholiwe lesi kukobana ifundo isikhiya sepumelelo epilweni yomuntu. ˗ UKholiwe unakho koke akutlhogako emzinakhe kodwana ithabo nokuthula akanazo ngombana nakatjhadako akhange avulele uMuzi isifuba ngalokho okwamenzakalelako epilwenakhe nakasakhulako okumayelana nokuzibulala kwakaZondani. Ngesenzwesi sifunda bona kufanele singabi nefihlo eempilweni zethu ngombana lokho kungakwenza bonyana ungatjhaphuluki emmoyeni begodu kungaqeda ithabo nokuthula epilweni yomuntu. ˗ UKholiwe uphethe ngokuzibulala nasele ifihlwakhe le imguguna angasakghoni ukuragela phambili ahlale nayo emtjhadwenakhe. Isenzo sakhesi sisifundisa bona kuyingozi ukungakhulumi lokha nakunento ekudlako ngaphakathi ngombana kungakubangela igandeleleko langokomkhumbulo elingakwenza ugcine sele uzibulele. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 16 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahlandlela wokutshaya USipho ˗ Umtloli usivezele uSipho anesimilo sokwamukela lokha izinto nazingakhambi ngendlela yena afuna ngayo. Lokhu sikubone ngokobana athi nakazibawela ithando kuKholiwe, uKholiwe amlandulele, wamukela bagcina ngokobana babe bangani. Ngesimilo nesenzo sakhesi sifunda bona epilweni kufanele wamukele lokha nakunento ongeze wakghona ukuyitjhugulula ukuze ipilwakho iragele phambili. ˗ Esinye isimilo umtloli asivezele sona ngoSipho kukobana umumuntu onezwelo. Lokhu sikubone ngesenzo sakhe sokobana azwelane bekaduduze uKholiwe lokha nakazokulilela kuye nasele angasakghoni ukuqalana nomrarwakhe wokuba nefihlo endodenakhe. Isenzo nesimilo sakhesi sisifundisa bona kufanele sizijayeze ukusekela nokuzwelana nabanye abantu lokha nabasemirarweni. ˗ Esinye isenzo esikhombisa ukobana uSipho umumuntu onezwelo nesineke kukobana asize uKholiwe ngokutlolela usobentwabakhe incwadi emhlathululela ngakho koke okwenzeka epilweni kaKholiwe, okumayelana nokuzibulala kukaZondani, nanyana uKholiwe ala ukwamukela isibawo sakhe sethando. Isenzwesi sisifundisa bona kufanele sibasize abanye abantu ngaphandle kokuqala ukobana bona basenzelani nofana khebasisiza ngani ngaphambilini. UZondani ˗ Umtloli usivezele uZondani amumuntu onethando lamambala. Lokhu sikubone ngokobana ezwe ubuhlungu khulu nakalemuka bona uKholiwe akamthandi. Isimilo nesenzo sakhesi sisethulela isifundo sokobana kufanele nawumumuntu ungathandi umuntu ngokudluleleko ngombana ungalimala khulu ehliziyweni nangabe yena akakuthandi nofana angamukeli isibawo sakho sethando. ˗ Esinye isimilo umtloli asivezele sona ngomlingisi onguZondani kukobana umumuntu ongakghoni ukwamukela lokha izinto nazingakhambi ngendlela afuna ngayo. Lokhu sikubona ngokobana athathe isiqunto sokuzikhupha umphefumulo lokha uKholiwe nakamlandulelako ukobana angeze akghona ukuthandana naye. Isimilo nesenzo sakhesi sisethulela isifundo sokobana sizifundise ukwamukela izinto esinganamandla wokuzilawula besamukele bona epilweni akusi ngiyo yoke into ezokukhamba ngendlela thina esifuna ngayo. ˗ Ngakelinye ihlangothi umtloli usivezele uZondani amumuntu onamaqiniso nongafuni bona omunye umuntu athweswe umlandu ngento angakayenzi nofana angayaziko. Lokhu sikubone ngokobana athi ngaphambi kobana ahlongakale watlola incwadi ehlathululela unina ukobana bangazondi uKholiwe ngokuhlongakala kwakhe ngombana yena noKholiwe bebangathandani, njeke akafuni abantu bakhulume uKholiwe kumbi bebamthwese umlandu ngokuzibulala kwakhe. Ngesenzwesi sifunde bona nasibabantu sifanele sibe namaqiniso, singathathi izono nofana iinqunto ezimbi esizithathako emaphilweni wethu sizisulele kabanye abantu. Umphakathi weVlaklaagte No.2 - Ababelethi emphakathini weVlaklaagte No.2 bathanda indlela uKholiwe aziphatha ngayo begodu bayala abentwababo ngokobana bakhe baziphathe kuhle njengoKholiwe. Ngesenzo somphakathesi sifumana isifundo sokobana kufanele sifunde ezenzweni ezihle esizibona zisenziwa ngabanye abantu ukuze iimpilo zethu zikwazi ukunqopha. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 17 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahlandlela wokutshaya - Ngakelinye ihlangothi umtloli usethulela umphakathi lo uthatha ihlangothi ngemva kokuzwakala bona uZondani uzibulele ngebanga lokobana uKholiwe amtlhalile nekuyinto engasilo iqiniso. Isifundo esisifumene ngesenzo somphakathesi ngesokobana nasibabantu singozifundisa ukobana sithole iqiniso lendaba maqangi ngaphambi kobana singathatha ihlangothi besahlulele umuntu ngombana nasimehlulelako singanaqiniso lendaba umuntu loyo asimakhi kodwana sisuke sithuwelelisa ubujamo obumbi asuke aqalene nabo. Isiphetho Nasiyelela ihlathululo engehla le singatjho bona umtloli uphumelele ukusethulela iimfundo ezinabisa ilwazi nelemuko esinalo epilweni ngokusebenzisa izenzo neemilo zabalingisi ababalweko enovelini le. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25] UMBUZO 9: UKHOLIWE – N Skosana 9.1 9.1.1 Ngekumbeni yokudlela.✓ (1) 9.1.2 Ngekumbeni yokufundela.✓ (1) 9.2 Mhlana amalanga alitjhumi✓ kuNobayeni.✓ (2) 9.3 Isizathu esenza bona uNgendu adane khulu lokha nakabona uZondani akhamba noKholiwe kukobana bekamthanda naye uKholiwe afisa ukobana angaba nalo ithuba lokumtjela ngendlela azizwa ngayo ngaye.✓✓ (2) 9.4 Ummongo wencwadi kaZondani bekukubawa uKholiwe bona azokuvakatjha esondweni labo.✓✓ (2) 9.5 - Bobabili bathanda uKholiwe kodwana azange abaqome.✓ (1) - Bobabili bayasonda.✓ (1) 9.6 Lirarano langaphakathi ngombana uNgendu bekazibuza bona kubayini angatjeli uKholiwe bona uyamthanda ngombana uzokugcina sele athole elinye isokana.✓✓ (2) 9.7 Ngicabanga bona isenzwesi sisitjela bona uSarah umumuntu omsinya esandleni nonganandaba nokobana abantu bazizwa njani ngezenzo zakhe ngombana wavele wabetha uKholiwe ngaphandle kokubuza bona kanti kwenzakalani phakathi kwakhe nosobentwabanakhe.✓✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 9.8 Ngicabanga bona isenzwesi sisitjela bona indaba yenoveli le yenzeka esikhathini sanje lapho abantu abanengi abanzima bakghona ukuthuthukisa iimfundo zabo kunanyana ngiyiphi iyunivesithi ekhona enarheni nofana ephasini nekuyinto ebegade ingakavami esikhathini sakade.✓✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 18 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahlandlela wokutshaya 9.9 Isenzo sakaZondani sokuzibulala ngebanga lokwaliwa nguKholiwe sizwakalisa ummoya wokudana ngombana kwathi bona kuzwakale bona uzibulele, unina wayatha bekwatlhogeka bona agijinyiselwe esibhedlela kanti ngakelinye ihlangothi umphakathi wendawo wathoma ukuzonda uKholiwe ngombana uzitjela bona uZondani uzibulele ngonobangela wokobana atlhalwe nguKholiwe ngombana sele athole ongcono eyunivesithi lapha gade sele afunda khona.✓✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 9.10 Ngicabanga bona umnqopho womtloli kukhulisa indaba bona ifike kummongondaba awuhlosileko ngenoveli le/Ngicabanga bona umnqopho womtloli kuthuthukisa indaba yenoveli ngokusebenzisa uKholiwe njengomlingisi oyikutani bona ifike lapho ayihlose khona.✓✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 9.11 - Ngiyamsola ngombana uMuzi yindodakhe yomtjhado bekufanele ahlale naye phasi amvulele isifuba ngalokhu okwenzeka epilwenakhe nakasakhulako okumayelana nokuzibulala kwakaZondani/Ngiyamsola ngombana bekatjhade naye, njeke bekungakafaneli ukobana abe nento asaba ukumtjela yona ngombana ukutjhada nomuntu kutjho bona umnikela imvumo yokobana azi koke ngawe nawe wazi koke ngaye/ninikela ngamaphilo wenu.✓✓ - Angimsoli ngombana ubasese nokusaba ukobana naye uMuzi angamehlulela bekathome amnyenye njengombana umphakathi weVlaaklagte number 2 nababelethi bakhe benza lokha nakuvela indaba yokuzibulala kwakaZondani le kokuthoma/Angimsoli ngombana woke umuntu unelungelo lokuba nefihlo nokobana ukhetha ukuyitjela ubani. Njeke uKholiwe wenze akubona kulungile nokufanele ipilwakhe.✓✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 9.12 9.12.1 UKholiwe Umtloli uphumelele ukusebenzisa uKholiwe ukuphumelelisa ummongondaba wenoveli le ngombana nguye umlingisi oqalane nesitjhijilo sokuba nefihlo bewangena nayo emtjhadweni ngaphandle kokuvulela usobentwabakhe isifuba nekuyinto emenze waphetha ngokuzibulala.✓ (1) 9.12.2 UZondani Umtloli uphumelele ukusebenzisa uZondani ukuphumelelisa ummongondaba wenoveli le ngombana wazibulala ngebanga lokobana uKholiwe akhange amqome nekuyinto eyathwesa uKholiwe ubudisi bokobana abhalelwe kuphila atjhaphulukile bewaphetha ngokuzibulala naye.✓ (1) 9.12.3 UmkaMfundisi banoNaKoteni Umtloli uphumelele ukusebenzisa umkaMfundisi banoNaKoteni ukuphumelelisa ummongondaba wenoveli le ngombana ngibo abathe nababuya kuKholiwe banikela uZondani ipendulo eyamenza bona azibulale, ukusuka mhlokho uKholiwe waphila ngaphasi bokudisi bokobana uZondani wazibulala ngebanga lakhe.✓ (1) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 19 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahlandlela wokutshaya ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELI (25 IMITLOMELO) UMBUZO 10: UBONAKELE – M Sikosana Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi 12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle . eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali. -Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. okunganembiko kwenza -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo) Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 20 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWYAYA UMBUZO 10 UBONAKELE – M Sikosana • Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude. • Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa. • Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo. • Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Isingeniso Izenzo zabalingisi misikinyeko/ngilokho okwenziwa balingisi enovelini. Isimilo yindlela umuntu akhuliseke ngayo elawula ukuziphatha kwakhe nakahlangana nabanye abantu. Isifundo ngilokho esikuyelela enovelini ethileko okusivula amehlo bekusiphe ilwazi, ukuhlakanipha nelemuko elimayelana nepilo mazombe. Lapha sizokucoca ngeemfundo esizethulelwa mtloli ngezenzo neemilo zabalingisi abalandelako benoveli yesihloko esithi; ʹUBONAKELEʹ: uBonakele, uNaMndebele, uNaSilombo noMahlangu. Abahlolwako abaveze bebahlathulule kabanzi ngeemfundo esizifumana ngezenzo neemilo zabalingisi abalandelako: Umzimba UBonakele ˗ Umtloli usivezele isimilo sakaBonakele kumntwana ohlonipha nolalela abantu abakhulu okufaka hlangana nalabo ekungasibabelethi bakhe beengazi. Lokhu sikubona lokha nabekahlukunyezwa ngumanakhe uNaSilombo, bekangamphenduli ngombana bekazi bona awuphendulani nabantu abakhulu. Nalokha umtjhayeli wekoloyi eyamkhwezako apheze ukumtjhayisa ngaphambi kobana amkhweze, wambuza bona akayiboni na ikoloyi le uBonakele waphendula ngehlonipho wabawa nokulitjalelwa ngesenzo sakhe sokukhamba phakathi kwendlela. ˗ Ihlonipho kaBonakele ngiyo eyenze bona ubaba uMbuyiseli amthande ngalindlela ebekamthanda ngayo wabe wamphatha njengomntwanakhe weengazi. Isimilo nezenzo zakhezi zisifundisa bona nawumntwana kufanele uhloniphe bewulalele woke umuntu omkhulu ngombana bayafana nababelethi bakho begodu lokho kuzokwenza nokobana uthandeke bewuhlonitjhwe babantu. ˗ Umtloli usivezele uBonakele kumntwana ongakghoniko ukubekezela, khulukhulu nangabe wenziwa into ngaphandle kwesizathu esizwakalako. Lokho sikubone lokha nakazakusuka kwabo aziphe inarha ngokutlhoriswa nguNaSilombo nalokha nakazakusuka kwaMbuyiseli aziphe inarha ngemva kokubetjhwa nguMbuyiseli. Isifundo esisifumana ngesenzo nesimilwesi ngesokobana akusibo boke ubujamo ekufanele ububekezelele epilwenakho/Nawumumuntu kufanele ungakuvumeli ukugandelelwa yinto ekuzwisa ubuhlungu epilweni. ˗ Esinye isimilo umtloli asivezele sona ngoBonakele ngesokobana umntwana ongatjhugulukiko eenquntweni azithathako ngepilwakhe. Lokhu sikubone ngokobana athi nakakhumbula ukuthi ngisiphi isizathu esamsusa kwabo wakhetha ukutjhiya boke ubukhazikhazi ebegade abufumana ekhuweni egade alisebenza waragela phambili nekhambo lakhe lokuyokufuna unina. Isenzo sakhesi sisifundisa bona nawumumuntu kufanele udzimelele ebhudangweni lakho begodu ungavumeli ukuthikanyezwa bujamo obumnandi besikhatjhana odlula kibo. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 21 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahlandlela wokutshaya Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 22 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahlandlela wokutshaya ˗ UBonakele udlule eentjhijilweni ezihlukahlukeneko ngaphambi kobana aphumelele abe yikutani kezeendubulo. Ngesenzo sakhesi sifumana isifundo sokobana ipumelelo ayizi lula emuntwini/kufanele ukghodlhelele lokha nawuqalene neentjhijilo ukuze ufike epumelelwenakho/Ayikho indlela eya epumelelweni enganazo iintjhijilo. UNaMndebele ˗ Umtloli usivezele uNaMndebele amumuntu ongakghoniko ukubekezelela ukutlhoriswa ngombana kuthiwa umfazi ubamba umukhwa ngebukhalini. Lokhu sikubone ngokobana lokha uMahlangu nakamtlhorisako azange abekezele kodwana wakhetha ukuzipha inarha nanyana abegade angazazi bona uyaphi. Isenzo sakhesi sisifundisa bona ipilo yomuntu iza phambili/kufanele ungakateleli ukuhlala lapho ubona khona bona ipilo yakho isengozini. ˗ Umtloli usivezele uNaMndebele asebenza kamnandi eRhawudeni, bamrholela nemali ebonakalako kodwana uzwakala anganakho ukuthula nokuthaba ehliziywenakhe ngombana utjhiye umntwanakhe nendodakhe eSiyabuswa. Ngalokho sifunda bona ayikho into engakghona ukuvala isikhundla somndeni ehliziyweni yomuntu. ˗ Umtloli usivezele uNaMndebele kumumuntu odzimelelako kilokho angikho, akatjhuguluki ngokuya kobujamo azifumana akibo. Lokhu sikubone ngokobana angafuni ukubizwa ngegama begodu akazilibali bona ungumma owendako. Isenzo sakhesi sisifundisa bona nawumumuntu kufanele ungavumi ukutjhugululwa bujamo ozifumana ungaphasi kwabo ngombana ungagcina ulahlekelwa similo sakho. ˗ Umtloli usivezele uNaMndebele kumumuntu onethando nolibalelako. Lokhu sikubone ngokobana athi nakahlangana noMahlangu ngemva kwesikhathi eside azipha inarha, akaphathwa kukuzibuyiselela kodwana uyamlibalela. Isenzo sakhesi sisifundisa bona nawumumuntu kufanele ungabi namavunda/kufanele uzifundise ukulibalela abanye abantu ukuze ubenokuthula ehliziywenakho. UMahlangu ˗ Umtloli usivezele uMahlangu amtlhorisi ngombana utlhorise umkakhe uNaMndebele bekwafika lapha azipha khona inarha. Ngemva kwalokho uthatha uNaSilombo ofika ngokumdelela nangokumtlhorisa. Ngalokhu sifunda bona kufanele sibaphathe kuhle abantu abasitjhejako ngombana ipilo ingaba budisi nakungenzeka bangasabi khona eempilweni zethu. ˗ Esinye isimilo umtloli asivezela sona ngoMahlangu kukobana uthatha izinto lula nongatjhejisisiko indlela izinto ezenzeka ngayo epilwenakhe neyalaba atjhidelene nabo. Lokhu sikubone ngokobana angathatheli uBonakele ehloko lokha nakamtjela bona uNaSilombo uyamtlhorisa bekwafika lapho uBonakele azipha khona inarha. Isenzo lesi sisifundisa bona kufanele sibatjheje abentwana lokha nakunento abalila ngayo ngombana lokho kungasinikela ithuba lokubavikela engozini ebangazifumana bakiyo. ˗ Ngakelinye ihlangothi umtloli usivezele uMahlangu anesimilo sokulalela nakatjelwako. Lokhu sikubone ngokobana alalele umnakwabo uSgwadi lokha nakamyelelisa bona ayokufuna umndenakhe nekuyinto eyamsiza bona aphume ngaphasi kwegandelelo lakaNaSilombo. Lokhu kusifundisa bona kufanele sizijayeze ukulalela lokha nasiyalwako ukuze sisizeke ebujameni obungasibuhle esiqalene nabo. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 23 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahlandlela wokutshaya UNaSilombo ˗ Umtloli usivezele uNaSilombo amumuntu onehliziywembi. Lokhu sikubona ngokobana abize uBonakele nakadlala nabangani bakhe ambethe bekamthume esitolo bona ayokuthenga umgadango azokwenzela uBafunani ukudla kwaphela. ˗ Esinye isenzo esimveza amumuntu onehliziyo embi ngesokobana akhulume sakuzikhakhazisa indaba yokobana wapheze wagongoda uyise kaBafunani ngamanzi abilako. Ngesimilo nesenzo sakhesi sifumana isifundo sokobana akukalungi ukuba nehliziyo embi ngombana angekhe ukghone ukwakha ubudlelwana obuhle nabanye abantu. ˗ Umtloli usivezele uNaSilombo amumuntu odelelako nonganandaba nemizwa yabanye abantu. Lokhu sikubone ngokobana adelele uMahlangu, akhwela azehlele ehlokwakhe bekwafika lapha uMahlangu azisola khona bona wahlukanelani nomkakhe womtjhado uNaMndebele nekungesinye isizathu esamenza wakhamba wayokufuna abantabakhe. Kwathi nasele abatjhiyile basala badosa emhlweni banomntwanakhe uBafunani. Ngesenzo nesimilo sakhesi sifumana isifundo sokobana singaphathi abantu kumbi, khulukhulu nakungibo abasondlako nabaqalelele ihlalakuhle yethu. ˗ Umtloli usivezele uNaSilombo anefundiso embi emntwanenakhe uBafunani ngombana bekamdedesisa angamkhalimi lokha nakenza izinto eziphuma endleleni nekuyinto eyonela uBafunani ikusasa lakhe nakazakugcina ngokuzibulala. Ngalokhu sifumana isifundo sokobana nawumbelethi kufanele ufundise umntwana indlela yokuphila ezamakhela ikusasa elihle. Isiphetho Nasiyelela ihlathululo engehla le, singatjho bona umtloli uphumelele ukusethulela iimfundo ezinabisa ilwazi nelemuko esinalo epilweni ngokusebenzisa izenzo neemilo zabalingisi ababalweko enovelini le. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25] UMBUZO 11: UBONAKELE – M Sikosana 11.1 - UmSwati.✓ (1) - Uvela eHlazatje.✓ (1) 11.2 - Bekaneminyaka elitjhumi nambili/eli-12.✓ (1) - Bekafunda ibanga lesibili/lesi-2.✓ (1) 11.3 Isizathu esenza uBonakele aziphe inarha kukobana bekabalekela ukutlhoriswa ngumanakhe, uNaSilombo wabona kungcono bona akhambe ayokufuna unina.✓✓ (2) 11.4 - Ibala lomuzi lo besele limile utjani. ✓ (1) - Umbala wendlu besele ungasabonakali bona umbala onjani.✓ (1) 11.5 Isizathu esenza kobana uBafunani agcine sele abulungwe nguRhulumende kukobana unina uNaSilombo walila ngokobana angekhe aba nemali yokumenzela umngcwabo, yeke wabawa amapholisa kaRhulumende bona kube ngiwo ambulungako.✓✓ (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 24 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahlandlela wokutshaya 11.6 Umhlobo werarano ovela etheksthini engehla le lirarano langaphandle elihlangana nabalingisi ngombana uNaSilombo banoMahlangu barhitjhana ngamagama babanga indlela uNaSilombo aphatha/atlhorisa ngayo uBonakele.✓✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 11.7 Ngicabanga bona iqhinga elisetjenziswe mtloli ukusivezela uNaSilombo esingenisweni senoveli le liqhinga lokuvezwa ngezenzo ngombana uvezwe amfazi otlhorisa uBonakele begodu ongahloniphi noMahlangu, onguyise kaBonakele/Ngicabanga bona iqhinga elisetjenziswe mtloli ukusivezel uNaSilombo esingenisweni senoveli le liqhinga lokuvezwa mtloli ngombana kunalapha umtloli asihlathulululela khona bona uNaSilombo lo umfazi onehliziywembi nehlala isila iimbozi.✓✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 11.8 Ngicabanga bona isenzwesi sisitjela bona umumuntu osawahloniphako amasiko nongavumeli bona ukuhlala endaweni ekude nalapha abuya khona imtjhugulule indlela akhuliswe ngayo nayaziko yokuhlonipha umuntu wengubo/ongumma.✓✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 11.9 Ngicabanga bona ingemuva lakaBonakele libe nomthelela omkhulu ekuthatheni kwakhe isiqunto sokobana akhambe kwaMbuyiseli ngombana uthe ukubethwa ngubaba uMbuyiseli, wakhumbula indlela egade atlhoriswa ngayo nguNaSilombo kwabo ngeSiyabuswa wabona kwangasuthi ubaba uMbuyiseli naye ufuna ukumtlhorisa bese wakhamba ngombana angafuni ukubuyela kileyapilo ayitjhiye ekhabo.✓✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 11.10 Ngicabanga bona umtloli unqophe ukusivezela bona abantu ekungasibo ababelethi bakho bamambala kuyenzeka bangabi nezwelo nesirhawu phezu kwakho kodwana bathande bebatlhogomele abentwana babo kwaphela/Ngicabanga bona umnqopho womtloli kukusivezela bona kubuhlungu kangangani ukuhlala nomuntu ongasuye umbelethakho ngombana ugcina sele akwenza izinto ezikuzwisa ubuhlungu kodwana anikele abentwana bakhe ipatho ehle/Ngicabanga bona umnqopho womtloli wokwenza bona uNaSilombo atlhorise uBonakele kukwenza bona ezwe ubuhlungu akhambe/atjhiye ilikwabo ukwenzela bona azokwazi ukuyokufuna unina bese bona basale bahlala kamnandi.✓✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 11.11 - Ngiyazwelana nomlingisi onguMahlangu ngombana uthe bona ahlukane noNaMndebele wahlala noNaSilombo umfazi obekamtlhagisa begodu angamhloniphi/akhwela azehlela ehlokwakhe begodu atlhorisa nomntwanakhe uBonakele.✓✓ - Angizwelani nomlingisi onguMahlangu ngombana bekatlhorisa uNaMndebele amenza koke okumbi okungatshwenya umuntu wengubo emzimbeni nemkhumbulweni nekuyinto eyenza bona agcine sele aziphe inarha, njeke uvuna akutjalileko.✓✓ (Nezinye iimpendulo ezinembako ezizokuvezwa bafundi zizokwamukelwa.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 25 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahlandlela wokutshaya 11.12 11.12.1 UNaSilombo Umtloli uphumelele ukusebenzisa uNaSilombo ukuphumelelisa ummongondaba wenovela le ngombana ngathana akhange atlhorise uBonakele bekangekhe asuke kwabo aziphe inarha athi uyokufuna unina bekaphethe ngokuhlakanipha nokuphumelela epilwenakhe.✓ (1) 11.12.2 UMbuyiseli Umtloli uphumelele ukusebenzisa uMbuyiseli ukuphumelelisa ummongondaba wenovela le ngombana wabetha uBonakele ngemva kobana abentwana bakhe bamkhulumele amala bathi nguye olahle amakonyana ngombana bekalele ekwaluseni. Lokho kwenza uBonakele bona akhambe kwaMbuyiseli nekuyinto eyenza bona agcine sele aseDaveyton ngemva kokusuka eplasini alisebenza nakasuka kwaMbuyiseli.✓ (1) 11.12.3 UKiller Umtloli uphumelele ukusebenzisa uKiller ukuphumelelisa ummongondaba wenovela le ngombana udlale indima ekulu ekwenzeni isiqiniseko sokobana uBonakele agcine angomunye wababethimaguduva abaziwa iphasi loke nekuyinto eyamenza bona agcine sele ahlangene nababelethi bakhe.✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 26 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UBUKGHWARI BOMLOMO (25 IMITLOMELO) UMBUZO 12: IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO – ET Mampokoro Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi 12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela iimpendulo njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. Kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali. -Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. okunganembiko kwenza -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo) Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 27 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahalndlela wokutswaya UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 12 UMBUZO 12: • Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude. • Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa. • Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo. • Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Isingathekiso sithombengqondo esibunjwa kulokha into ethileko nayihlathululwa ngaphandle kokuyibhodabhoda ngokobana ibizwe ngento leyo emadaniswa nayo. Imikghwa yento leyo ehlathululwako kufanele ifane patsi neyaleyo ebizwa ngayo. Abalingisi babantu abakhethwe mtloli/mdembi bona babandakanyeke endabeni ngokobana badlale iindima ezithileko ukwenzela bona umtloli akghone ukuphumelelisa asuke akuhlosile ngendaba leyo. Izehlakalo zizenzeko ezibandakanya abalingisi nezikhamba zisenzeka ukuragisela phambili indaba beyiyokufika esiphethweni esinqotjhwe mtloli/mdembi. Abahlolwako abaveze, bahlathulule ngokunabileko ngezehlakalo ezilandelako: UMabovana nepungutjha Izehlakalo ezifumaneka enolwaneni Izehlakalo ekungathekiswe nazo epilweni yamambala. Unina kaMabovana umyelelisa bona Isehlakalwesi singathekiswe nesenzo angathomi agubulule ukudla sabentwana abangalaleliko lokha kwakagogwakhe endleleni nanyana ababelethi babo nababayelelisa angabonwa mumuntu osabeka ngobungozi ebangahle bahlangabezane kangangani kodwana yena wenza nabo epilweni. okuphambene nomyalo kanina. UMabovana uhlangana nepungutjha Lokhu kungathekiswe nezehlakalo esele imkhulumisa kamnanjana ngehloso zirhagele epilweni yamambala lapho yokuzitjhideza kuye ukuze imgalaje abanye abantu badlelezela abanye abantu ukudla akuphetheko. ngombana bababona balungile/ babuthakathaka. Ipungutjha ithi nayihlukana noMabovana Lokhu kungathekiswe nezenzo zabantu iyakhamba iyokuhlasela ugogwakhe abahlukumeza abomma nabentwana imbhudabhude kodwana ugogo uthola ngombana basazi bona babuthakathaka, amandla, uyabaleka. angeze bakghona ukuzilwela. Ipungutjha yasala yalala embhedeni Lokhu kungathekiswe nezenzo zabantu kagogo, yembatha izembatho zakhe abeba abomazisi babanye abantu ngehloso ukuze ibonakale kwangathi ingugogo yokuyokwenza ubulelesi obufana kaMabovana ngehloso yokugalaja nokugalaja izinto zabantwabo, ukwenza uMabovana ukudla nakafikako. iinkolodo ngemininingwanabo, njll. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 28 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahalndlela wokutswaya UMabovana nakafika kwagogwakhe Lokhu kungathekiswe nezehlakalo ezivame ipungutjha ivele yameqela yambamba ukwenzakalela abentwana abancani ngomphimbo kodwana warhuwelelaabakatwako bebalinyazwe ngehloso waphuma angasaqali nemva. yokubabulala kodwana ngetjhudu bakghone ukuphunyurha babaleke. Ugogo kaMabovana ubuya sele akhamba Lokhu kungathekiswe nesehlakalo nomalume kaMabovana, bafika babetha sokubanjwa nokubotjhwa kwesilelesi ipungutjha beyafa, abantu bathola esitshwenya umphakathi bese kuthi ukuphumula. singavalelwa ejele abantu baphumule. Iimbongo ZakaMakhosoke WesiBili Izenzeko ezifumaneka eembongweni. Izehlakalo ekungathekiswe nazo epilweni yamambala. 'Yindlulamithi kaMasokasokile'. Indlulamithi silwana esinentamo ede nesikghona ukubona izitha nengozi isavela kude bese siluka amano wokuphephisa nokuvikela abentwabaso. Isenzekwesi singathekiswe nesenzo sekosi uMakhosoke wesiBili onekghono lokubona ingozi iseza kude bese ivikele isitjhaba sayo ekuhlaselweni zizitha. 'Sihlangu esavika ukudlula ezinye Isihlangu sisetjenziselwa ukuvika ingozi enye iinhlangu'. nenye engakwehlela epini. Ikosi uMakhosoke wesiBili ingathekiswe nesihlangu ngombana ikghona ukuvikela isitjhaba sayo bona singavelelwa yingozi. 'Yingwe eyazuma kwaze kwasa'. Omunye wemisebenzi yengwe kuzuma ukudla ukuze idle ihlale isuthi. NjengeKosi, uMakhosoke wesiBili omunye umsebenzakhe kuzuma ilwazi kezinye iinarha ukuze ikwazi ukubusa isitjhaba samaNdebele ngendlela ekungiyo nangobuhlakani obukhulu. 'Zulwelihle lehla eentabeni likhuluma, Lokha izulu nalinako iintjalo ziyatlharuluka Likhuluma inala'. kube nokudla okungaphilisa isitjhaba soke. Ikosi uMakhosoke wesiBili ingathekiswe nezulwelihle ngombana lokhu ekukhulumako kunikela isitjhaba ilwazi nobuhlakani obusiphilisako. 'Bayede Ngwenyama' Ingwenyama sibandana esibukhali, esisabekako, esihlonitjhwa ngizo zoke iinlwana nesiyikosi eenlwaneni. Ikosi uMakhosoke wesiBili ingathekiswe nengwenyama ngombana iyikosi ehlonitjhwa sitjhaba sayo. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 29 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahalndlela wokutswaya Isiphetho. Nasiyelela ihlathululo engehla le singatjho bona abatlami bobukghwari bomlomo obubuzwe ngehla baphumelele ukusebenzisa isithombengqondo sesingathekiso ukumadanisa abalingisi nofana izehlakalo ezenzeka kibo nalezo ezenzeka epilweni yamabala. (Umfundi anganikela yakhe ihlathululo ezwakalako). [25] UMBUZO 13 13.1 'ISITJHABA SAMAVILA' – CM Sangweni 13.1.1 - KwaSiyatlhaga.✓ (1) - Abantu bendawo le banobulwele bokungafuni ukusikima bazenzele.✓ (1) 13.1.2 Inolwana engehla le ikhuluma ngesitjhaba egade sivilapha khulu/singafuni ukuzenzela litho kodwana silindele bona uRhulumende kube nguye osondlako/osinikela koke esikutlhogako epilweni.✓✓ (2) 13.1.3 Isiphakamiso eseza noVila ngesokobana uRhulumende abaqatjhele abantu abavela eenarheni zangaphandle kweSewula Afrika bona bayobalimela emasimini khona bazokukghona ukuthola ukudla.✓✓ (2) 13.1.4 - Liqiniso ngombana sebabanengi abantu abahlezi emakhaya balinde ukobana uRhulumende abenzele izinto/bahlezi ekhaya bathi imisebenzi ayikho kodwana abafuni nokusebenzisa lokhu okuncani abanakho okufana nomhlaba ukobana batjale, bavune bebathengise iinthelo ukwenzela bona balale badlile/Ilutjha lihlala lisetjwaleni libhema neendakamizwa, akunanto eliyenzako ukusiza uRhulumende, lona lilindele kwaphela bona isizo livele kuRhulumende lize kibo.✓✓ - Akusilo iqiniso ngombana akusuye woke umuntu ohlezi ngezandla eSewula Afrika, bakhona abantu abasebenza ngokuzikhandla ukwenzela bona inarha yekhethu le ibe yinarha engcono, khulukhulu kezomnotho nokuvulela abanye abantu amathuba womsebenzi.✓✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 13.1.5 Umtlami wenolwana le uhlathulula bona nawulivila umtlhago uzokunamathela/uzokuphila utlhaga.✓✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 13.1.6 Ngicabanga bona umtlami wenolwana le unqophe ukusilemukisa bona nasisoloko sibalabala ngokuthi uRhulumende akasenzeli litho kodwana nathi singenzi litho ngeempilo zethu sizokulahlekelwa/ sizokudlulwa mathuba wokobana sizithuthukise thina/Ngicabanga bona umtlami wenolwana le unqophe ukusilemukisa bona sizokulahlekelwa ngilokhu okuncani esinakho ngebanga lokobana siqale ukwenzelwa yoke into.✓✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 30 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahalndlela wokutswaya 13.1.7 Umtlami wenolwana uphumelele ukuthiya abalingisaba amagama abafaneleko ngombana: A UBalabala uhlala abalabala njengegama lakhe enolwaneni le, ubalabala ngazo zoke izinto uRhulumende angabenzeli zona bewuthatha nesiqunto sokobana akasayokuvowuda.✓ (1) B UVila uhlalele ukuvilapha ngombana sivezelwe yena avuka sekusemini angafuni nokusebenza emasimini batjho kuyatjhisa bewuphakamisa nokobana uRhulumende abaqatjhele abantu abazobasebenzela emasimini.✓ (1) C U-Awukho ulila ngokobana awukho umsebenzi, ubona ukuthi ukuyokuhlala etjwaleni kungcono khulu.✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) KANYE 13.2 IIMBONGO ZAKARHOLIHLAHLA NELSON MANDELA – MA MAHLANGU 13.2.1 (a) Isifaniso/Isimanyaniso.✓ (1) (b) Isijameleli.✓ (1) 13.2.2 Indima yoku-1 yeembongwezi ikhuluma ngokobana uRholihlahla Nelson Mandela wavalelwa ejele ngesikhathi somBuso weBandlululo kwakwata abantu abanengi ephasini mazombe, ngendlela egade iphasi likwate ngayo begodu naye angathuli ngayo nanyana sele avalelwe, bamthuthusa ejele egade avalelwe kilo bamusa kelinye bekwafika lapha avulelwa khona nguDe Klerk nakaqeda ukuthatha iintambo zokuba ngumongameli.✓✓ (2) 13.2.3 Ngicabanga bona isifundo esingasithola ngesenzo sakaRholihlahla Nelson Mandela lesi ngesokobana singaqedwa bujamo obubudisi esiqalene nabo amandla kodwana siwalwele amabhudangwethu nanyana kubonakala kungathembisi ngombana ngelinye ilanga azokufezeka/Ngicabanga bona isifundo esingasithola ngesenzwesi ngesokobana ukulwa ulwele into okholelwa kiyo/oyithandako kunomvuzo omuhle ekugcineni.✓✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 13.2.4 Imbongi yeembongwezi inqophe ukusitjela bona uRholihlahla Nelson Mandela walwela ikululeko wayilwela ngekani, kubudisi kodwana ekugcineni yatholakala abantu abanzima batjhaphuluka ekubandlululweni.✓✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 13.2.5 Ngicabanga bona ilanga lamabeletho lakaRholihlahla Nelson Mandela libe yiholideyi, ligidingwe eendaweni ezihlukahlukeneko ngokuba neemfundobandulo ngomlando wenarha yekhethu le kezepolotiki nendima edlalwe nguye ukuze sibe nekululeko esinayo le namhlanje/Ngicabanga bona uRhulumende angenza bona isifundo sezomlando weSewula Afrika sifundwe mntwana omunye nomunye osesikolweni.✓✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) [25] IMITLOMELO YESIGABA B: 25 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 31 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMDLALO (25 IMITLOMELO) UMBUZO 14: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi 12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngokwanelisako ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kwamaphuzu -Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali. kwengqondo. umtlolo lo ungezwakali. -Iingaba zakhiwe kuhle. IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo) Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 32 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 14 IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni • Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude. • Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa. • Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo. • Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Isingeniso Ikulumo-pendulwano yikulumo abadlali ababa nayo nabahlangeneko bakhuluma umlomo nomlomo ngendaba ethileko ngendlela yokuphendulana. Kanengi ikulumo- pendulwano isivezela ubujamo babadlali, imisikinyeko nezenzeko hlangana nabadlali. Ngemva kwekulumo-pendulwano abadlali baba nabakwenzako okuba mphumela nofana yilandelela yekulumabo. Izenzeko zizehlakalo ezenziwa badlali ukuragisela umdlalo phambili ukuze ekugcineni kukghone ukuvela lokho okuhloswe mtloli ngawo. Lapha sizokucoca ngeenkulumo-pendulwano eziphakathi kwabadlali abathileko bomdlalo wesihloko esithi; ʹIBHUDANGO LAMIʹ besihlathulule nezenzeko ezilandela/ezilama iinkulumo-pendulwano lezo. Abahlolwako abaveze bebahlathulule kabanzi ngeenkulumo-pendulwano nezenzeko ezilandelako: Umzimba Ikulumo-pendulwano eyaba phakathi kwakaMbulawa nababelethi bakhe ˗ UTjhili ufika kwakhe ubuya kwaVenter, ubikela umndenakhe bona uVenter ufuna ukubaqotha eplasini nangabe abamfumani umuntu ozobasebenzela eplasini. ˗ Kuyabafikela bona bakhambe bayokuhlala esikomplasi kodwana babetjhwa kukobana ipilo yakhona iyabiza ngombana yoke into iyabhadalelwa. ˗ UTjhili banoNaNtuli bagcina sebabawa uMbulawa bona alise isikolo ayobasebenzela eplasini njengokuhlongoza kwakaVenter bese afunde ngeposo. ˗ UMbulawa ungcina avuma ngombana abona bona ayikho enye indlela ekungenziwa ngayo. Izenzeko ezilama ikulumo-pendulwano le: ˗ UMbulawa ufika eplasini ubanga umguruguru, ufakela ezinye iinsebenzi ummoya wokunghala umsebenzi ngombana isikhathi sokudla idina sincani. ˗ Usekelwa ziinsebenzi ezililutjha, ezibabantu abadala zona azivumelani nalokhu kodwana zenziswa ngekani. ˗ Kufika lapho iinsebenzi ezililutjha ngokudoswa phambili nguMbulawa zizwakalisa iinghonghoyilo zazo kuVenter, ezifaka hlangana ukufika lada kweposo abafunda ngayo, ukutjhayisa lada nokobana isikhathi sedina sifitjhani. ˗ UVenter akhange azithathele ehloko nakancani, uvele wazibethela mthalazeni iinghonghoyilo zabezi. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 33 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya Ikulumo-pendulwano eyaba phakathi kwakaMbulawa neensebenzi ezibabantu abadala nabegade bakhuluma ngendaba yakwaMasuku. ˗ UMbulawa ubuza iinsebenzi bona sele zizwile bona uVenter ufuna ukuqotha umndeni wakwaMasuku eplasini ngebanga lokungabi nomuntu ozowusebenzela iplasi. ˗ Iinsebenzi ezibabantu abadala ziyavuma beziyatjho nokobana ayikho into ezingayenza ngombana lokho kuyinto uVenter ahlala ayenza kiyo yoke imindeni enganabantu abangayisebenzela iplasi. ˗ Ukusuka lapho uMbulawa utjela iinsebenzi ezibabantu abadala bona ilutjha lihlongoza indaba yokunghala umsebenzi khona uMathumbu azokwazi ukurhoqisa isiqunto asithetheko sokuqotha umndeni wakwa Masuku. ˗ Iinsebenzi ezibabantu abadala zizwakala zirhonona kodwana ezililutjha zivumelana noMbulawa. Izenzeko ezilama ikulumo-pendulwano le: ˗ Ngelanga elilandela lomhlangano lo uMbulawa nelinye ilutjha lathoma ijima lokunghala umsebenzi bebakatelela neensebenzi ezibabantu abadala bona kukhutjhukelwe kwaMasuku kuyokuhlalwa bufukama. ˗ Bathe basahlezi njalo kwaMasuku balinde uMbonani njengombana gade bamthumile kwafika uVenter akhamba namapholisa. ˗ UVenter utjela iinsebenzi zakhe bona akasamukeli isibawo sazo sokobana umndeni wakwaMasuku ungaqotjhwa. ˗ Ilutjha livuka inja ebovu, liphosa uVenter namapholisa ngamatje. Amapholisa ayaligijimisa bekalisasazela nangezinja ligcina sele lirhatjheke inarha yoke. ˗ UMbulawa abalekele kwabo nekukulapho amapholisa ambamba khona, athi nakasetjha ilawu lakhe afumana iincwadi zehlangano yombanganarha eyavalwa umlomo, kwaba kuyokuvalelwa kwakhe uMbulawa. Ikulumo-pendulwano eyaba hlangana namapholisa womBuso weBandlululo. ˗ Amapholisa asesitetjhini sawo akhuluma ngelutjha elibotjhwe eplasini lakaVenter ukobana kufanele liyokubulawa ngombana limavukelambuso. ˗ UBotha uhlathululela abalingani bakhe bona kuhlekuhle isibotjhwa ekufanele sibulawe nguMbulawa ngombana nguye owafunyanwa neencwadi zehlangano yombanganarha esele yavalwa umlomo bewuveza nokobana kuthiwa uyingozi khulu emphakathini. ˗ UMabona banoDumako, ekumapholisa ababantu abanzima iyabatshwenya indaba le bebaveza nangendlela kunebandlululo ngayo esipholisenapha. Izenzeko ezilama ikulumo-pendulwano le: ˗ Iimbotjhwa ekulindeleke bona ziyokubulawa zilayitjhwa evenini ekuzokukhanjwa ngayo kuyiwe ehlathini. ˗ Nakufikwa ehlathini iimbotjwa zanikelwa iinrharafu, omunye nomunye wazembela umgodi azokuvalelwa ngakiwo nasele adunyuziwe. ˗ Kuthe nakudunyuzwa ezinye iimbotjhwa, uMbulawa waziphosela ngemgodini njengomuntu naye odunyuzweko, ngetjhudu azange kube nelilodwa ipholisa elikulemukako lokho ngombana woke besele aselile. ˗ Nasele akhamba amapholisa abhalelwe kuvalela iindumbu zeembotjhwa ngemigodini ngombana besele asele khulu. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 34 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya - Ngemva kokukhamba kwamapholisa uMbulawa wavuka lapho watjhinga endleleni ekulu, walayitjhwa yilori eya eBotshwana lapha afika wafumana ithuba lokuphumelelisa ibhudango lakhe lokufundela ukuba mjameli wamalungelo wobuntu. Isiphetho Nasiyelela ihlathululo engehla, singatjho bona umtloli womdlalo lo uphumelele kuhle khulu ukulandelanisa/ukulamanisa iinkulumo-pendulwanezi nezenzeko ezifaneleko ukuze umdlalo lo uragele phambili bewuyokufika esiphethweni sawo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25] UMBUZO 15: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni 15.1 - Angola/E-Angola.✓ (1) - Botswana/EBotswana.✓ (1) 15.2 - UNaidoo.✓ (1) - Emphawrini wamajoni koMjekejeke/koMjekejeke.✓ (1) 15.3 - Kokuthoma amapholisa womBuso weBandlululo alinga ukubulala uMbulawa ngokumdumuza nabegade basehlathini nezinye iimbotjhwa ezibabantu abanzima.✓ (1) - Kwesibili amapholisa la alinga ukubulala uMbulawa ngokumthumela incwadi esithuthumbusi lokha nabekase-Angola ukuze nakayivulako athi uyayifunda ithuthumbe bese iyambulala.✓ (1) 15.4 Isizathu esenza bona uVenter ale ukobana ukosikazi kaTjhili azokusebenza eplasini ngesokobana ukosikazi kaTjhili unobulwele besifuba sommoya, njeke angekhe akwazi ukusebenza ethulini.✓✓ (2) 15.5 Ummongo womhlangano bekukobana uVenter ayokukhumbuza bekagandelele umthetho wokobana nakunomndeni onganamuntu ongawusebenzela eplasini uyawuqotha/akatjhuguluki esiquntweni sakhe sokuqotha yoke imindeni enganabantu abangayisebenzela eplasini.✓✓ (2) 15.6 UBotha uvezwe amdlali ospara ngombana kusukela lapha umtloli asivezela yena khona umveze amdlali onebandlululo langokombala ngombana yena nabalingani bakhe ngokomsebenzi batlhorisa iimbotjhwa ezibabantu abanzima ngokuzibetha nangokuzibulala. Nanyana umdlalo uragela phambili soloko akatjhuguluki entweni angiyo ngombana nakuzwakala bona uMbulawa use- Angola wenza isiqiniseko sokobana umthumela ngencwadi esithuthumbisi ngehloso yokumbulala/Waqinisekisa bona bafumana iinthuthumbisi neengidi ebazozisebenzisa lokha nakubanjwe amakhetho womBuso weNtando yeNengi ukuze athikamezeke umBuso weBandlululo ukghone ukuragela phambili nokubusa.✓✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 15.7 Umtloli womdlalo lo bekalinga ukusidlulisela isifundo sokobana nawumumuntu kufanele ungasebenzisi amandla wesihlalo/wesikhundla okiso ngendlela engakalungi nengagcina sele itlhorisa/ihlukumeza abanye abantu ngombana yoke into embi oyenzako uzoyibhadalela ekugcineni.✓✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 35 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 15.8 Ngicabanga bona isenzwesi sisitjela bona umumuntu ozikhakhazisako nowuthandako umsebenzakhe wokubulala iimbotjhwa zabantu abanzima.✓✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 15.9 Umhlobo werarano ovela lokha nakufunyanwa iincwadi zehlangano yombanganarha esele yavalwa umlomo ngelawini lakaMbulawa lirarano langaphandle elihlangana nabadlali ngombana sibona amapholisa womBuso weBandlululo asilingeka khulu nakafumana iincwadezi, bekatjho nokobana uMbulawa lo ulivukelambuso, nakathi ulinga ukuphika elinye lamapholisa la, uJooste wabamba uMbulawa wambethisa ebodeni bese bamthatha bakhamba naye wayokuvalelwa ejele.✓✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 15.10 Ngicabanga bona umnqopho womtloli ngalokhu kusivezela bona uMbulawa usithanda kangangani isikolo nekuyinto akholelwa kiyo bona izomsiza ukufeza ibhudango lakhe lokuba mjameli wamalungelo wobuntu/Ngicabanga bona umnqopho womtloli ngalokhu kusivezela bona indaba yokobana kufanele alise isikole imzwisa ubuhlungu kangangani ngombana ulisiswa into ayithandako ngebanga lobujamo aqalene nabo nomndenakhe.✓✓ (2) 15.11 - Ngiyazwelana naye ngombana nakungenzeka kubuse umongameli omumuntu onzima ngemva kwamakhetho uzokuphila kabuhlungu, angekhe asakghona ukugandelela amalungelo wabantu abanzima ngombana lokho kuzabe kuphambana nekambiso yoMbuso weNtando yeNengi ozabe sele kungiwo olawula inarha le.✓✓ - Angizwelani naye ngombana bekaphila atlhorisa abantu abanzima abaphilisa ngokubagandelela, njeke sekusikhathi sokobana naye ezwe lento ebekayenza kwabanye abantu.✓✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 15.12 Umtloli uphumelele ukusethulela umdlali oyikutani, uMbulawa ngaphasi kwemileyo le yesakhiwana ngombana: - Esethulweni usivezele yena aqalene nomraro wokukhutjhwa esikolweni kanti unebhudango lokuba mjameli wamalungelo wobuntu afuna ukuliphumelelisa. (1) - Esitlhorini usivezele yena kufanele bona adunyuzwe nezinye iimbotjhwa zebandlululo, wabonakala aphelelwe mamano wokuzisindisa, khonapho ngokungakalindeleki ubujamo ebekakibo bamvumela bona aziphosele ngemgodini ebekufanele ube lithuna lakhe, wasinda. (1) - Esiphethweni usivezele yena sele alifezile ibhudango lakhe lokuba mjameli wamalungelo wobuntu nebandlululo seliphelile nekuyinto ebegade kulibhudango lakhe. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 36 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMDLALO (25 IMITLOMELO) UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi 12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngokwanelisako ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kwamaphuzu -Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali. kwengqondo. umtlolo lo ungezwakali. -Iingaba zakhiwe kuhle. IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo) Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 37 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UMBUZO 16: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni • Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude. • Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa. • Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo. • Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Abahlolwako bangahle baveze bebahlathulule kabanzi ngeengameko/izehlakalo ezilandelako ezibandakanya umdlali oyikutani kizo zoke izakhiwana zomdlalo lo: Isingeniso Ikulumo-pendulwano yikulumo abadlali ababa nayo nabahlangeneko bakhuluma umlomo nomlomo ngendaba ethileko ngendlela yokuphendulana. Kanengi ikulumo- pendulwano isivezela ubujamo babadlali, imisikinyeko nezenzeko hlangana nabadlali. Ngemva kwekulumo-pendulwano abadlali baba nabakwenzako okuba mphumela nofana ilandelela yekulumabo. Izenzeko zizehlakalo ezenziwa badlali ukuragisela umdlalo phambili ukuze ekugcineni kukghone ukuvela lokho okuhloswe mtloli ngawo. Lapha sizokucoca ngeenkulumo-pendulwano eziphakathi kwabadlali abathileko bomdlalo wesihloko esithi; ʹUMBANGO KANZUNZA NOMANALAʹ besihlathulule nezenzeko ezilandela/ezilama iinkulumo-pendulwano lezo. Abahlolwako abaveze bebahlathulule kabanzi ngezenzo zabadlali abalandelako: Umzimba Ikulumo-pendulwano eyaba phakathi kwakaNzunza noNanasi. ˗ Ikulumo-pendulwano ehlangana nabadlalaba ibangelwe mhlangano obizwe yikosi, nayitjela isitjhaba sayo bona ifuna ukunikela uManala unamrhali ngombana ingasenapilo ehle. ˗ UNanasi wathi bona ezwe lelo waba nomona ngombana wayefuna bona kube yindodanakhe uNzunza othatha ubukhosi. ˗ Simuzwa akhuluma noNzunza bona ufanele avuke emaqandeni, angavumeli ukubuswa nguManala. ˗ UNzunza ulilela unina ngokobana nangabe uyise unikela uManala ubukhosi yena ayikho into angayenza begodu angeze afumane litho ebukhosini bekhabo. ˗ UNanasi umlukisa amano wokobana angamgalaja njani uManala ubukhosi bakhe. ˗ Umtjela bona ayokufuna isikhumba sesibandana esinoboya obufuze bakaManala ukuze asimbathe nakayokuthatha unamrhali kuyise osele angasaboni emehlweni. ˗ UNzunza uvumela phezulu bewusuka khonokho uyokufuna isikhumba sesibandana esinoboya. Izenzeko ezilama ikulumo-pendulwano le: ˗ Ngemva kobana akhulume nonina, uNzunza uyakhamba uyokufuna isikhumba sesilwana esinoboya obunengi uyasembatha ukwenzela bona uyise athi nakambambako amuzwe anoboya obunengi kwanga nguManala ngombana gade angasaboni emehlweni. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 38 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya - Ukusuka lapho wayokulala emnyango welawu lakayise njengokutjho kwakanina ukwenzela bona nakuthoma kudabuka ukusa akokodele uyise athathe unamrhali njengombana uyise alayele uManala. Ikulumo-pendulwano eyaba phakathi kwakaNzunza neKosi uMusi. ˗ Ikulumo-pendulwano ephakathi kwakaNzunza neKosi uMusi beyimayelana nokudluliswa kobukhosi. ˗ Ikosi uMusi izitjela bona ikhuluma noManala kanti ikhuluma noNzunza ozenza uManala. ˗ UNzunza utjela uyise bona nguye uManala sele azokuthatha unamrhali njengombana uyise amlayele. ˗ Mbala ikosi itjela uNzunza bona akhe atjhidele kuye ambambe amuzwe bona kwamambala nguye uManala na. ˗ UNzunza uyatjhidela ikosi beyimlayela bona ayilethele isikhwama sayo izokukhupha unamrhali imnikele. ˗ Ikosi itjela uNzunza bona kusukela ngalelo langa nguye ozokubusa isitjhaba samaNdebele. ˗ Iswaphelisa ngokobana imyale bona unamrhali lo amphathe kuhle, ameluse naye uzamelusa. ˗ Ngemva kwalokho uNzunza uthokoza uyise bewuyamthembisa bona uzakwenza njengombana amyalile. Izenzeko ezilama ikulumo-pendulwano le: ˗ Ngemva kobana uNzunza athethe unamrhali kuyise, utjhinga ngelawini lakhe ufika uyacabanga, ukhuluma yedwa uhlela izinto ekufanele azenze ukuya phambili. ˗ Uyatjho bona kufanele afumane iinduna zakhe azazithumela esitjhabeni sakhe. ˗ Uhlela nokobana kufanele ayokubuthelela abantu abazomsiza nange uManala afuna ukumsahlela. ˗ Usuka lapho uyakhamba uya kunina uyombikela ukuthi amano wabo wokugalaja uManala ubukhosi bakhe aphumelele. Ikulumo-pendulwano eyaba phakathi kwakaManala neKosi uMusi. ˗ Lapha uManala ufika elawini lakayise ngemva kwesikhathi abekelwe sona ukuzokuthatha unamrhali wakhe obukhosi. ˗ Nakangenako uyise uyambuza bona sele azokwenzani ngombana umnikele unamrhali. ˗ UManala uyarareka nekuyinto eyenza ikosi ilemuke bona unamrhali uthethwe mumuntu ongakafaneli. ˗ Ikosi ibawe uManala bona atjhidele ukuze imbambe izwelele uboya bakhe, ngemva kwalokho ikosi yalemuka beyatjela uManala bona iqili elinguNzunza ngilo elizileko lazokuthatha unamrhali ngobugirikitjani. ˗ Ikosi inikela uManala itjhwalo lokuzuma ukuze limsize ekufumaneni uNzunza nabaphuma ubuzimba, akghone ukufumana unamrhali wakhe. Izenzeko ezilama ikulumo-pendulwano le: ˗ Ngemva kobana uManala athethe itjhwalo lokuzuma kuyise, uyakhamba uyokufuna amabutho wakhe uwabikela bona kufanele kuphunywe ubuzimba kuyokuzunywa uNzunza. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 39 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ˗ UManala ubikela amabutho wakhe bona lapha uNzunza afunyanwa khona abulawe. ˗ Kwaba kulapho kusuka khona umbango esitjhabeni samaNdebele, sahlukana phakathi kwaba nalabo abakhamba noNzunza bese kwaba nalabo abakhamba noManala. ˗ Nakusaqalwe bona uManala uzokuyokufuna uNzunza, ilanga lesitjhaba samaNdebele, uMusi, liyacima. Isiphetho Nasiyelela ihlathululo engehla, singatjho bona umtloli womdlalo lo uphumelele kuhle khulu ukulandelanisa/ukulamanisa iinkulumo-pendulwanezi nezenzeko ezifaneleko ukuze umdlalo lo uragele phambili bewuyokufika esiphethweni sawo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25] UMBUZO 17: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM MNGUNI 17.1 IKosi uMusi inobuthakathaka bokungaboni emehlweni/IKosi uMusi ayiboni emehlweni. (1) 17.2 - UManala nebutho lakhe bebahlala baphuma ubuzimba/bayokuzuma. (1) - UTjhaba banoMbangwa bavezwe kanengi emdlalweni lo basehlathini bazuma. - UNzunza wathi bona athole unamrhali ngobugirikitjani kuyise wabuthelela ibutho lakhe wabalekela ehlathini. (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (1) 17.3 17.3.1 UNanasi usize uNzunza ukuluka amano wokugalaja uManala ubukhosi bakhe azi kuhle bona umuntu ekufanele alame ikosi uMusi nguManala ngombana nguye izibulo lakaMusi langendlini ekulu. (1) 17.3.2 IKosi uMusi idlulisele ubukhosi bayo kiloyo ozoyelama isaphila nekuyinto ephambana nesikopilo nekambiso yesitjhaba samaNdebele. (1) 17.4 UTjhaba banoMbangwa bebakhuluma ngezwangobatjho yokobana ikosi uMusi ayisenapilo ehle/iyagula begodu ithethe igadango lokudlulisela ubukhosi kiloyo ozoyelama. (2) 17.5 - UNanasi wathi uNzunza avuke ngamasa atjhinge kuyise uMusi ayokuthatha ubukhosi ngaphambi kobana uManala afike. (1) - UNanasi wathi uNzunza ambathe iinkhumba zenyamazana enoboya obukhulu ukuze uyise nakambamba emzimbeni ezwe kwanga nguManala njengombana uManala anoboya obunengi emzimbeni. (1) - UNanasi wathi uNzunza azenze uManala ngokutjhugulula iphimbo lakhe, akhulume njengaye khona uyise angeze asola litho. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 40 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 17.6 Umtloli usethulele uManala amdlali oyimbangi ngombana nguye ojame (1) endleleni kaNzunza yokuba yikosi yesitjhaba samaNdebele njengokufisa kwakhe. Nalokha uNzunza selabufumene ubukhosi akakghoni ukuledlha ahlale endaweni eyodwa kodwana uphila ngokubaleka uManala ngombana uyazi bona lapha azomfumana khona uzombulala. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) 17.7 D/ngesalokha uNzunza athatha unamrhali obukhosi ngobugirikitjani abaleke naye. (2) 17.8 Ngicabanga bona umtloli usethulela isifundo sokobana nawumumutu kufanele uzifundise ukulibalela epilweni ukuze kube nokuthula ngombana ukulwa kurhagalisa ubujamo ukuya phambili, abantu bayalwa bebalimale/ bebahlongakale ngebanga lokobana akekho ofuna ukuthobela omunye. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 17.9 Umhlobo werarano obekhona lirarano langaphakathi ngombana ngemva kwekulumo-pendulwano ebe khona phakathi kwakaManala neKosi uMusi sifumana uManala abandakanyeka ekulumeni kayedwana, alwisana nemikhumbulwakhe, ajanyelwe yihloko, angazi nokobana athathe ini ayihlanganise nani njengombana uNzunza amthathele ubukhosi bakhe nje. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 17.10 Ngicabanga bona okungenziwa makhosi kuqinisekisa bona ikambiso ejayelekileko yokudlulisela ubukhosi kiloyo ekufanele abuse ilandelwa ngefanelo kunokobana izinto zikhanjiswe ngokuya kwemizwa nofana ngokubona ykomuntu. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 17.11 Umtloli womdlalo lo uphumelele ukuwunikela isihloko esiwufaneleko ngombana umdlalo lo umayelana nokulwa okuphakathi kwakaNzunza banoMalana lapho babanga khona ubukhosi/ukubusa isitjhaba samaNdebele nekuyinto ehlathululwa sihloko sawo esithi; 'Umbango KaNzunza noManala'. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 17.12 Umtloli uphumelele ukusethulela umdlali oyikutani, uNzunza ngaphasi kwemileyo le yesakhiwana ngombana: - Esethulweni usivezele yena aqalene nomraro wokungakghoni ukufumana ubukhosi bekhabo ngombana akasilo izibulo leKosi uMusi. (1) - Esitlhorini usivezele yena nesitjhaba sakhe sele baphelelwe mamano wokubalekela aManala ngombana besele babhalelwa kukweyama umlambokazi iBhalule ebewuzele swi kanti ngapha namabuthwakhe abulewe ngobunengi, bebangasakghoni ukujamelana nepi yaManala. (1) - Esiphethweni usivezele yena athatha uMthise kaTjhangutjhangu amnikela uNcagu bona abe yiNdlovukazakhe ukuze kube nokuthula phakathi kwesitjhaba samaNzunza nesaManala. (1) (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 41 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMDLALO (25 IMITLOMELO) UMBUZO 18: IFINDO – Sovumani Kazimkhona Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi 12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngokwanelisako ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kwamaphuzu -Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali. kwengqondo. umtlolo lo ungezwakali. -Iingaba zakhiwe kuhle. IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo) Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 42 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 18 IFINDO – Sovumani Kazimkhona • Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude. • Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa. • Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo. • Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Isingeniso Ikulumo-pendulwano yikulumo abadlali ababa nayo nabahlangeneko bakhuluma umlomo nomlomo ngendaba ethileko ngendlela yokuphendulana. Kanengi ikulumo- pendulwano isivezela ubujamo babadlali, imisikinyeko nezenzeko hlangana nabadlali. Ngemva kwekulumo-pendulwano abadlali baba nabakwenzako okuba mphumela nofana yilandelela yekulumabo. Izenzeko zizehlakalo ezenziwa badlali ukuragisela umdlalo phambili ukuze ekugcineni kukghone ukuvela lokho okuhloswe mtloli ngawo. Lapha sizokucoca ngeenkulumo-pendulwano eziphakathi kwabadlali abathileko bomdlalo wesihloko esithi; ʹIFINDOʹ besihlathulule nezenzeko ezilandela/ezilama iinkulumo-pendulwano lezo. Abahlolwako abaveze bebahlathulule kabanzi ngeenkulumo-pendulwano nezenzeko ezilandelako: Umzimba Ikulumo-pendulwano ephakathi kwakaLungile noBalise esethulweni somdlalo. ˗ Ekuthomeni komdlalo lo sifumana uBalise banoLungile bahlezi emadeni omtofotofo bakhuluma ngethando labo nangokuhle abanakho emaphilwenabo okufiswa bangani babo ˗ ULungile uveza ukutshwenyeka kwakhe ngendaba yokungabi nomntwana banoBalise nanyana banakho koke okuhle nje. ˗ Kuvela nendaba yokobana kunemizamo abayenzileko ukulinga ukufumana umntwana efaka hlangana ukuya kibodorhodera besikhuwa abangaphezu kwabalitjhumi nokuthandaza bebakghubuka amadolo, babawa uSomnini bona abaphe umntwana kodwana do ukumfumana. ˗ Ngalokho-ke uBalise uzwakala ahlongoza indaba yokobana abayokulinga itjhudu ebantwini ababonako. ˗ ULungile uzwakala angakhambelani nombono lo nakancani, ubetha phasi ngenyawo uthi yena akayi lapho ngombana ubelethelwe bewakhulela emndenini okholelwa kuSomnini. ˗ Baphetha ngokuyiphanyeka emphekghweni/ukuyilisa kwamhlokho indaba le. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 43 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya Izenzeko ezilama ikulumo-pendulwano le: ˗ Ukusuka lapho uBalise uya emsebenzinakhe, nakafika khona uvulela abalingani bakhe ngokomsebenzi isifuba ngomraro lo wangakwakhe wokungafumani umntwana. - UHleziphi umyelelisa ngokobana akhe aye emPhorofidini wesondo labo, uThombeni. - UBalise uzwakala anethemba lokobana yena banoLungile bangalifumana isizo nange bangaya emphorofidini lo bewuyatjho nokobana uzayifumana indlela yokurabhela uLungile bona avume ukuya emphorofidinapho. Ikulumo-pendulwano eyaba phakathi kwakaBalise, uLungile ba noThombeni. ˗ ULungile ugcina sele avuma ukuya emPhorofidini uThombeni ngemva kokukhulunyiswa nguyise, uMnguni. ˗ Nabafika kwamphorofidi uBalise utjela uThombeni ukobana umraro abeze ngawo umayelana nokungafumani umntwana. ˗ Ihlahlubo kaThombeni iveza bona kunomuntu obophele uBalise banoLungile ifindo lokobana bangafumani umntwana ngombana abafela umona ngepumelelwabo. ˗ Ukusuka lapho ubanikela iiwatjho bewubatjela nokobana kufanele bazisebenzise bunjani nabazakuba nomntwana. Izenzeko ezilama ikulumo-pendulwano le: ˗ UBalise banoLungile nababuyela emzinabo bafike bathoma ukusebenzisa iiwatjho ebazifumene emphorofidini. ˗ Lokhu kwenza bona kube nethabo emzinabo bebaba nethemba lokobana kwamambala umrarwabo wokungabi nomntwana uzokusombululeka. ˗ Kuthe kusese njalo kwafika uNaMalemane, wakghuthula iiwatjho leza nakezwa bona bazifumene emphorofidini begodu bayazisebenzisa. ˗ Isenzo sakhesi siqubule ipi emzini kaBalise banoLungile. ˗ UNobukhazi wabona bona kunokobana umntamamakhe uLungile alahlekelwe mumendo, kungcono athusele uMnguni ngokobana asize uBalise ngokumkhulumela noLungile bona avume ukuya enyangeni, nakungasinjalo uzokukhupha ifihlwakhe yokobana ukhamba inyanga. Ikulumo-pendulwano eyaba phakathi kwakaBalise banoMnguni. ˗ UMnguni uya kwaMsiza uyokubawa ukulitjalelwa kuBalise ngesenzo somkakhe esimbi sokukghuthula iiwatjho zabo abazifumene kumphorofidi. ˗ Ukusuka lapho uvulela uBalise isifuba, umtjela bona yena uyakholelwa ebezimini begodu nenyangeni uyaya. Bewuyatjho nokobana lengubo yobuzalwana wayembeswa nguNaMalemane. ˗ Uragela phambili uMnguni utjela uBalise bona ufuna ukubasiza ngokubasa enyangenakhe banoLungile ukuze umrarwabo lo wokungabi nomntwana ube nesisombululo. ˗ UBalise nakabuza bona kubayini amtjela koke lokhu uMnguni uthi ngombana akafuni umntwanakhe onakalelwe mumendo njengombana uBalise amkhwenyana onethando, ubuntu nehlonipho kangaka nje. ˗ UBalise umtjela bona yena wamukela nanyana kungaba ngelinjani isizo, umuntu onomraro nguLungile ngombana akafuni litho elimhlanganisa nabantu ababonako. ˗ UMnguni uyamtjela bona amlisele yena uzokukhuluma naye njengomntwanakhe. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 44 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya Izenzeko ezilama ikulumo-pendulwano le: ˗ ULungile ugcina avuma ukuya eNyangeni uMabhebheja ngemva kobana uyise akhulumisene naye. ˗ Nabafika kwaMabhebheja, uyabahlahluba bese ubatjela bona isizathu sokungafumani kwabo umntwana kukobana abezimu bababophele ifindo ngombana uLungile akhange athonjiswe. Ugogo athiyelelwe ngaye, uNaDlambili uyalwa ufuna igama lakhe lobuntazana livuke. ˗ Kokugcina uMabhebheja ubatjela bona ukuze bakghone ukufumana umntwana kufanele uLungile athonjiswe. Isiphetho Nasiyelela ihlathululo engehla, singatjho bona umtloli womdlalo lo uphumelele kuhle khulu ukulandelanisa/ukulamanisa iinkulumo-pendulwanezi nezenzeko ezifaneleko ukuze umdlalo lo uragele phambili bewuyokufika esiphethweni sawo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25] UMBUZO 19: IFINDO – Sovumani Kazimkhona 19.1 - KwaMkoneni.✓ (1) - EVerena.✓ (1) 19.2 - ULungile nakendako wangena isimanje.✓ (1) - ULungile nakendako kwahlatjwa imbuzi ihlatjelwa abezimu.✓ (1) 19.3 19.3.2/ UNaMalemane ufaka uLungile ummoya wokobana angavumi ukuya ebantwini ababonako njengokutjho kwakaBalise.✓ (1) 19.3.3/ UNaMalemane udosele uNobukhazi umtato uyamthuka, umbangisa bona kubayini atjele uLungile ukobana avume ukuya ebantwini ababonako njengokutjho kwakaBalise.✓ (1) 19.3.1/ UNaMalemane ukghuthula itiye yesondo uLungile banoBalise abayifumene emphorofidini uThombeni.✓ (Tjheja: umntwana ozokutlola iinomboro esikhundleni sezehlakalo wazirhemisa ngalindlela; 19.3.2, 19.3.3, 19.3.1 akatlonyeliswe.) (1) 19.4 UMabhebheja watjela uMnguni bona ugogwakhe kaLungile wekhabo, uNaDlambili athiyelelwe ngaye, ujame ngeenyawo ufuna igama lakhe lobuntazana/ufuna bona uLungile ayokuthomba khona azokukghona ukuthola umntwana.✓✓ (2) 19.5 UBalise banoLungile bafihlelwe isehlakalo sokobana isizathu esenza uMnguni abasize ukurarulula umrarwabo wokungafumani umntwana kukobana ukatelelwe nguNobukhazi ngokumthusela bona nakangenzi njalo uzokukhupha ifihlwakhe yokobana ukhamba inyanga uMabhebheja.✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) 19.6 Isenzo sakaNaMalemane lesi simveza amdlali oyimbangi✓ ngombana ulwa (1 nofana uphikisana namaqhinga ahlongozwa nguBalise bona bayokubona abantu ababonako nekuyinto engabasiza emrarweni wokutlhoga umntwana.✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 45 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 19.7 Ngicabanga bona ukuya kwakaBalise ayedwa kwamPhorofidi uThombeni bekuyokuba nomphumela omumbi ngombana uLungile bekazokukwata abone kwangathi uBalise akakathembeki kuye/Ngicabanga bona bekuyokuba nomphumela omumbi ngombana uBalise bekayokuba nomraro wokuthatha iiwatjho umPhorofidi uThombeni ebekazomnikela zona bona azisebenzise ngombana bekayokuthi uzithethephi nakafika kwakhe?/Ngicabanga bona ukuya kwakaBalise ayedwa kwamPhorofidi uThombeni bekuyokuba nomphumela omumbi ngombana uLungile bekazokucabanga bona uBalise ufuna ukumloya/ukumenza bona avumele yoke into ayitjhoko.✓✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 19.8 Ngicabanga bona umnqopho womtloli ngalokhu kusivezela bona banengi abantu ababakhambako abantu ababonako/abaphorofidi begodu akunanto embi ngalokho ngombana basikimela iimpilo zabo/Ngicabanga bona umnqopho womtloli ngalokhu kukhuthaza uBalise banoLungile bona bangazisoli ngokuza kumPhorofidi uThombeni, babone ukobana banengi abantu abamthembako/Ngicabanga bona umnqopho womtloli ngalokhu kusivezela bona banengi abantu abanemiraro engafuni abodorhodere besikhuwa kodwana efuna abantu ababonako kwaphela.✓✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 19.9 Umhlobo werarano ovela lokha uBalise ayame ngesiqandisi lirarano langaphakathi ngombana simuzwa alwisana nemikhumbulwakhe ayedwa, usola ngendlela izinto zisenzeka ngayo njengombana uLungile angafuni ukuya emphorofidini nje. Simuzwa athi khona uyamthanda uLungile kodwana ikani anayo le iyamhlangahlanganisa bewaqunta nokobana kungcono aphume ayokubetjhwa mumoya ukuze angagcini akhuluma into angazisola ngayo ngomuso.✓✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 19.10 - Ngicabanga bona uLungile bekazokugcina avumile ngombana anevalo lokobana uBalise uzakugcina amtlhala ngonobangela wokobana angafuni ukuya lapha acabanga bona bangafumana isizo khona. - Ngicabanga bona uLungile bengekhe avume ngombana uvumela unina bona amthathele iinqunto emtjhadwenakhe njengombana unina angafuni bona baye ebantwini ababonako.✓✓ (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 19.11 - Isenzo sakaNaMalemane sokufuna ukulawula uLungile bekamthathele neenqunto nanyana sele atjhadile siyamukeleka ngombana mntwanakhe, njeke kufanele ahlale asazi ngepilwakhe abe amuphe neeyeleliso ezihle, okutjho bona umntwanakho uzokuhlala amntwanakho nanyana selendile ahlala kwakhe.✓✓ - Isenzo sakaNaMalemane sokufuna ukulawula uLungile bekamthathele neenqunto nanyana sele atjhadile asamukeleki ngombana uLungile selamfazi wakosobantu begodu selasemzinakhe, njeke unelungelo lokuzithathela iinqunto azokwazi ukujamelana nemiphumela yazo/Isenzo sakaNaMalemane sokufuna ukulawula uLungile bekamthathele neenqunto nanyana sele endile asamukeleki ngombana sizomlwisa noBalise/ sizokuphadlha umzakhe besibange ukulwa phakathi kwakaLungile noBalise njengombana vele kubonakele emdlalweni lo.✓✓ (Umfundi angiyibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 46 DBE/Novemba 2024 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 19.12 Umtloli uphumelele ukusethulela umdlali oyikutani, uBalise ngaphasi kwemileyo le yesakhiwana ngombana: - Esethulweni usivezele yena nomkakhe baqalene nomraro wokungafumani umntwana. (1) - Esitlhorini usivezele yena nomkakhe banoMnguni basenyangeni kwaMabhebheja abatjela bona kufanele uLungile athonjiswe ukuze bakghone ukufumana umntwana. (1) - Esiphethweni singatjho bona umtoli akakaphumeleli ukusivezela umdlali oyikutani ngombana umtloli akakasivezeli isiphetho, usitjhiye silenga esitlhorini. Umtloli usiphosela iselela ukobana sizicabangele thina ukobana uLungile wasale wathomba umrarwabo banoBalise wararululeka nofana njani. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) [25] IMITLOMELO YESIGABA C: 25 INANI LOKE: 80 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

Published documents with matching subject and grade metadata.

Matched using subject, grade, language, document type and exam metadata.

More from Grade 12 Isindebele Hl

Explore more published documents in this catalogue.

View all