Skip to content

isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2023 Memo

MemorandumisiNdebele HLGrade 12202346 pages

Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 memorandum from the NSC June Exam 2023, 46 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

Free to read online, no sign-up needed

Answer online

Loading document…

Loading document…

NSC June Exam 2023

Questions in this paper

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/ NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL) IPHEPHA LESIBILI (P2) 2023 UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA IMITLOMELO: 80 Umhlahlandlela wokutshwaya lo unamakhasi ama-46. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 2 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya IMILAYELO YOKUTSHWAYA 1. Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akakafaneli aphendule umbuzo omude nomfitjhani ngencwadi eyodwa) 2. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi-4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo ezibonweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela. 3. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani newokuthoma omude bese ulisa elandelako. 4. Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo elindelekileko bese yesibili kungelindelekileko tshwaya yokuthoma yesibili ungayitjheja. 5. Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni lemibuzo, tshwaya ngendlela umhlahlandlela wokutshwaya ononjorwe ngayo. 6. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise. 7. Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide) Nangabe inani lamagama asetjenzisiweko e-eseyini mancani, ungamjezisi umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide khulu tshwaya kufikela enanini elibekweko lamagama. (Tjheja: sebenzisa igridi yokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela). 8. Imibuzo enemibuzo emifitjhani Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule ipendulwakhe akangajeziswa. 9. YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono, liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi, mbono omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle nofana sisenzo esimbi azinikelwa umtlomelo kodwana kutlonyeliswa isekelo kwaphela (IMITLOMELO YOKE NGEYOKUSEKELA). Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 3 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya ISIGABA A: IINKONDLO UMBUZO 1 (UMBUZO OMUDE) 'LAYAPH' IPHASI LEKHETHU?'– BJ Skhosana Isingeniso Ummoya wekondlo mazizo imbongi esuke ikiwo lokha nayirhaya ikondlo. Ikhethomagama magama anqophileko akhethwa ngokuyelela nangokunemba entweni imbongi esuke ikhuluma ngayo. Ummoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni le mumoya wokudana. Imbongi idaniswa yindlela iphasi esele litjhuguluke ngayo. Imbongi izwakalisa ukutlhuwa nayikhumbula indlela iphasi lekhabo ebelilihle ngayo, kudliwa iimila zemmangweni begodu kuneminyanya ehlukahlukeneko. Imbongi isebenzise amagama alandelako ukuveza tjhatjhalazi ummoya lo: Umzimba - Layaphi iphasi lekhethu? > Imbongi ibuza umbuzo ekuthomeni kwekondlo le ngomnqopho wokuzwakalisa indlela edane ngayo ukobana iphasi esele iphila kilweli alisafani naleli eyakhulela kilo. - Elalikghatjiswe ngehlobotjhani, Litjho ngomsob' ononileko, kumaribhidlha ngapha nangapha. > Ihlobotjhani, umsobo namaribhidlha ziinthelo zemmangweni. Imbongi izwakalisa ummoya wokudana nayikhumbula bona inarha yekhabo leya eyabe izele iimila zommango ezinonileko ezazizimilela indawo yoke azisekho. - Limbeth' ehlaz' ingubo. > Imbongi ikhumbula ubuhlaza bommango wenarha yekhabo obungasekho namhlanje. - Kwamgang' uhlul' abesegwabo. > Imbongi ikhumbula bona enarheni yekhabo le iminyanya beyingatlhogeki nabesegwabo bebakuthabela ukuya equdeni bayokudla umganga nanyana amaqude bekangaba manengi kangangani. - Kwamngenis' akadinwa liqude. > Imbongi ithi enarheni yekhabo abangenisi bebangadinwa ukuyokungenisa amaqude nanyana bekangaba manengi kangangani. - Kwavek' ayiphel' inganabukhazi. > Imbongi ihlathulula bona enarheni yekhabo khabe kwenziwa iminyanya yobukhazi eminengi nento esele ibonakala iyindlala amalanga la. - Kwanyam' iphekwa ngomhluzi wenye. > Imbongi izizwa itlhuwa nayikhumbula bona ephasini lekhabo kwakungalanjwa njengombana sibona kusenzeka, bekuhlala kudliwa inyama mihla namalanga ingapheli. - Ngikhumbul' amancele, ngikhumbul' amaja, ngikhumbul' abesegwabo, ngikhumbul' amasokana. > Imbongi idaniswa ukubona iingaba zokukhula komuntu wembaji kusukela ebuncanini bekufike lapha ayokuwela khona zingasahlonitjhwa/Abantu abaseengabeni ezihlukahlukeneko zokukhula abasaziphathi ngokuya kweengaba zabo, benza izinto/bavunula bebavume iingoma ezingakafaneli iingaba zabo zokukhula. - Zayaphi iimporiyana zekhethu? > Imbongi idaniswa kubona ivunulo yabobamkhulwayo neyaboyise ingasembathwa namhlanje. Isiphetho Ngehlathululo engehla le kuyezwakala bona imbongi iphumelele ukusebenzisa ikhethomagama elinembako ukuzwakalisa ummoya wokudana. Kuyatjengisa bona imbongi nayikhumbula iphasi eyakhulela kilo ifikelwa lisizi ngombana seliyinto yayizolo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) [10] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 4 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMBUZO OMUDE WEKONDLO (10 IMITLOMELO) UMBUZO 1: 'LAYAPH' IPHASI LEKHETHU?'– BJ Skhosana Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli OKUMUNYETHWEKO 5–6 4 3 2 0–1 -Umfundi uhlathulule -Umfundi utjengise -lsihloko usizwisise -Isihloko akakasizwisisi -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa isihloko ukuzwisisa isihloko. bewasihlathulula kuhle. azizwakali begodu kwekondlo: Ukungenelela ngokungeneleleko -limpendulo pheze ngendlela ephakathi. -Ubuyelele amaphuzu azikanamatheli kokunikelwa kwamaphuzu azwakalako, ukusekela begodu uwathinte woke ziyakhambelana Imininingwana kezinye iindawo uveze esihlokweni esinikelweko, kanye nelwazi lekondlo. amaphuzu amayelana nesihloko. ayikavezwa yoke. namaphuzu kubudisi ukuzilandela nekondlo. -lmibono esekelweko -Amaphuzu amanengi angafunekiko. ngombana azikhambelani 6 IMITLOMELO -Uphendule ngendlela ikhona kodwana asekela imibono -Akakatloli amaphuzu nombuzo. ehle khulu. ayikavezwa yoke begodu akakavezwa ngendlela azwakalako/Amaphuzu -Uhlulekile ukunikela Kunamaphuzu amanengi ayikasekelwa eyanelisako. Unelwazi awatlolileko iimpendulo ekungizo. asekelwe ngokunemba njengombana elisezingeni eliphasi akakasekelwa kuhle -Amaphuzu ambalwa begodu anqotjhiswe bekulindelekile. lekondlo. bekwazwakala. awanikeleko ekondlweni. -Kunobufakazi -Akayazi kuhle ikondlo Ie. akakasekelwa. -Ikondlo uyizwisise kuhle obutjengisa bonyana -Umfundi ikondlo akayazi khulu. uyayizwisisa ikondlo. kuhle. ISAKHIWO NELIMI 4 3 2 1 0-1 -Umtlolo unesakhiwo -Umtlolo unesakhiwo -Bukhona ubufakazi -lkondlo ayikethulwa -Kubudisi ukutjho bonyana Isakhiwo, ukulandelana esihle khulukhulu esihle nokusekelwa besakhiwo sekondlo. ngefanelo. kukhulunywe kwamaphuzu kanye nokusekelwa kwemibono kwemibono -Ikondlo ayinakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako nokwethulwa: Ukuzwakala kwelimi kanye okulandelekako. okulandelekako. ukunamathelana ngikho okwenza ngesihloko. nokuzwakala -Isingeniso, isiphetho -lsingeniso, isiphetho kwamaphuzu begodu ukulandelana -Abukho ubufakazi kwamaphuzu. neengaba kuhleleke neengaba kuhleleke ayilandeleki. kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo kuhle khulu. kuhle. -Kuneemphoso ezenziwe kungezwakali. nanyana ukulandelana 4 IMITLOMELO -lmibono iyazwakala -lmibono iyazwakala elimini, ekuzwakaleni -Kuneemphoso ezinengi kwamaphuzu. beyisekelwe kuhle khulu. beyisekelwe kuhle. kwekondlo kanye zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala nekuhlelweni kodwana nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa nokwethulwa iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza begodu alizwakali. kwamaphuzu kuhle kwamaphuzu kuhle. umtlolo lo ungezwakali. kutjengisa ukutjhuja kwengqondo. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 5 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya UMBUZO 2 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) 'NGENAMEVA MNTANAMI' – NT Mahamba 2.1 - Ivumelwano-thoma. (1) - Lakhiwe malungu alandelako athalelweko: Nakukukhalima... Nakukudosa.../Nakuku-... (1) 2.2 Ummongo/okutjhiwo yindima yesi-3 yekondlo le kukobana imbongi ayilali kamnandi ebusuku, ilala iphenduka ngebanga lokutshwenyeka ngomntwanayo lo bona lapha akhona uphephile na. (2) 2.3 Ikondlo engehla le izwakalisa ummoya wokudana, imbongi idaniswa zizenzo zomntwanayo zokungalaleli nakakhalinywako, zokukhamba ebusuku angaziwa bona uyephi bewuphephile na lapha akhona. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 2.4 Ngicabanga bona kubangelwa yikani ebanayo ebenza bona bangalaleli iiyeleliso zababelethi babo/Kuthathela iiyeleliso zababelethi babo phasi bazitjele bonyana bona bazi ngcono kunabo/Kulalela abangani babo khulu ukudlula ababelethi babo. (Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.) (2) 2.5 Imbongi iphumelele ukunikela ikondlo le isihloko esikhambelana nommongondaba wayo ngombana ikhuluma ngomntwana ongalaleli umbelethakhe lokha nakamkhalimako amyelelisa ngendlela ayikhambako epilweni/ngendlela aziphethe ngayo nekungilokhu okutjhiwo sihloko sayo ikondlo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) [10] UMBUZO 3 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) 'SAHLULWA KUPHANDLULULANA' – NT Mahamba 3.1 - Umqondophikisana. (1) - Ufanakamisa u-a. (1) 3.2 Ummongo/okutjhiwo yikondlo engehla le kukobana imbongi nomnganayo bahlulwa kubonisana indlela elungileko ebekufanele baziphathe ngayo nabasakhulako. (2) 3.3 Ngicabanga bona kubangelwa kungafuni ukubonakala njengeendlhayela kwabanye abangani babo/ligandelelo labangani nokufuna ukwamukeleka eenqhenyaneni zabantu abakhula nabahlala nabo/kukuzibandakanya nomngani onganamnqopho ngepilwakhe. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 6 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya 3.4 UmNyango wezeFundo esiSekelo wasungula ihlelo le-Adult Education and Training (AET) ngomnqopho wokuqinisekisa bona boke abantu abangakhange baqede isikolo nofana abangakafumani ithuba lokufunda nabasakhulako bazitlolise ehlelenweli ukuze bathuthukise ifundwabo esisekelo/UmNyango wezeFundo esiSekelo unikela abantu abangakhange baphumelele egreyidini le-12 amathuba angezelelweko wokobana bazitlolisele ukuyokutlola iinhlahlubo zabo zegreyidi le-12 ukuze nabo bakghone ukuqedelela ifundwabo esisekelo. (Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.) (2) 3.5 Ummoya ozwakaliswa yikondlo le mumoya wokudana, imbongi idaniswa kulemuka bona yona nomnganayo abanalitho begodu sele baluphele bangakafundi nokufunda ngombana azange babonisane indlela elungileko nabasakhulako. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) [10] UMBUZO 4 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) 'AZIYOKUJAMA ELITJENI' – CT Mnguni 4.1 - Isezura/Isithiyeleli. (1) - Ivumelwano-phakathi. (1) 4.2 Ekondlweni engehla le imbongi ikhuluma ngokobana yalahlwa mbelethayo yona nodadwayo, wakhetha ukubabandlulula wakhulisa abanye abentwana ahlala nabo bona akhange abatlhogomele/abanikele itjhejo elaneleko njengabentwana bakhe. (2) 4.3 Imbongi beyisemoyeni wokudana nayirhaya ikondlo le, idaniswa kulahlwa mbelethayo isese yincani ngombana kunala iveza khona ekondlweni le indlela efisa ngathana umbelethayo ube khona ngayo epilwenayo nayisakhulako. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 4.4 Ngicabanga bona bujamo obubudisi uyise lembongi angazifumana akibo epilweni obuzomenza agcine sele afuna isizo lembongi, okufana nokulahlwa bentwana laba akhethe ukuphila nabo, ukulahlekelwa msebenzi asale atlhaga, ukugula nofana ukutshwenywa bezimu ngebanga lokulahla abentwana bakhe. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 4.5 - Umthetho weSewula Afrika wenza ngokwaneleko ukuqinisekisa bona abobaba bondla abentwana babo ngombana abonina labentwana bayakghona ukobana baye ekhotho bayokumangalela uyise lomntwana ongafuni ukondla bese umthetho ungenelele ngokobana ukatelele ubaba lo bona kube nemali ayikhupha qobe yinyanga ithunyelwe emntwanenakhe ukuze ondleke. - Umthetho weSewula Afrika awenzi ngokwaneleko ukuqinisekisa bona abobaba bondla abentwababo ngombana basese banengi abentwana abatlhaga nabonina ekubeni aboyise basebenza imisebenzi ebhadela kuhle, bangakghona ukubondla kodwana bakhetha ukungenzi okufaneleko begodu akunanto eyenziwako ngabo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) [10] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 7 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya UMBUZO 5 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) 'GEZI' – SM Ntuli 5.1 Ivumelwano-phetha. (1) 5.2 Unomatopiya. (1) 5.3 Ikondlo le ikhuluma ngendlela igezi yenza iimpilo zabantu zibe lula ngayo/Ikondlo le ikhuluma ngeentjhijilo abantu abavane bahlangabezane nazo lokha igezi nayingekho/bacinyelwe igezi. (2) 5.4 Ngicabanga bona kufanele abantu bacime iinsetjenziswa zegezi abangazisebenzisiko ngekhaya ngesikhathi esithileko, Isib. ukucima igizara namalampa emini nebusuku nakulelweko/Ngicabanga bona kufanele abantu behlise izinga abasebenzisa ngalo igezi, Isib. ebusika bangabasa isitofu samalahle ukuze bapheke bebazifuthumeze ngaso/Ngicabanga bona kesinye isikhathi kungasetjenziswa isola nofana irhasi ukuze igezi yongeke. (Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.) (2) 5.5 - Ukukhamba kwegezi emiphakathini esihlala kiyo kuba nemiphumela emihle ngombana sesifunde ukubuyela epilweni yakade yokutheza iinkuni sibase umlilo waphasi, sikhanyise ngeenkeresi/amakhandlela, sisebenzise iinsetjenziswa zerhasi nofana ezisebenzisa isola/amandla welanga/Ukukhamba kwegezi emiphakathini esihlala kiyo kuba nemiphumela emihle ngombana iinkhamphani ezikhiqiza iinsetjenziswa ezingasebenzisi igezi ziyazuza/zithengelwa khulu. (1) - Ukukhamba kwegezi emiphakathini esihlala kiyo kuba nemiphumela emimbi ngombana nayikhambako iinsetjenziswa zegezi zangendlini ezifana neenqandisi, umabonakude, imirhatjho, njll. zicima kabuhlungu bese ziyatjha/Ukukhamba kwegezi emiphakathini esihlala kiyo kuba nemithelela emimbi ngombana lokha nayikhamba kusebusuku abantu bakateleleka bona basebenzise iinkeresi ukukhanyisa bese zigcina zibatjhisele izindlu/Lokha igezi nayikhambileko iintolo ezinengi ziyakateleleka bona zivale ngombana akusebenzeki nakunganagezi bese inzuzo yazo iyakhinyabezeka. (Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.) (1) 5.6 - Siqunto esilungileko ngombana imizi engabhadeli igezi yenza ikhamphani yakwa-ESKOM ibhalelwe kuphakela inarha le igezi ngendlela eyanelisako beyikateleleke nokobana icime igezi ngokudlhegana kweendawo. - Siqunto esingakalungi ngombana imizi engabhadeli igezi isuke inganamuntu osebenzako nongakghona ukubhadela iindleko zegezi bese abantu bakhona basala bahlala emnyameni nakutjhinga ilanga, umtlhago wabo ubonakale tjhatjhalazi kibomakhelana babo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) [10] IMITLOMELO YESIGABA A: 30 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 8 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO) UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle khulu: -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa 14-15. bewasihlathulula ngendlela bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ephakathi kodwana ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni kwesihloko: ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. imininingwana ayikavezwa yoke. imininingwana ayikavezwa yoke. esinikelweko, kulikhuni Ukungenelela kwesihloko uwathinte woke amaphuzu ukuzilandela nanyana nokuzwisisa itheksthi. amayelana nomtlolo . -lmibono esekelweko ikhona -Amaphuzu amanengi asekela -Amaphuzu amanengi asekela azikhambelani nombuzo. kodwana ayikavezwa yoke imibono akakavezwa ngendlela imibono akakavezwa ngendlela -Uphendule umbuzo kuhle: 12-13. begodu ayikasekelwa eyanelisako. eyanelisako. -Uhlulekile ukunikela 15 IMITLOMELO Uphendule ngendlela ehle. njengombana bekulindelekile. iimpendulo ekungizo. Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni eliphakathi -Unelwazi elisezingeni eliphasi -Amaphuzu ambalwa asekelwe ngokunembako -Kunobufakazi obutjengisa lomtlolo. lomtlolo. awanikeleko akakasekelwa. anqotjhiswe emtlolweni. bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Umtlolo akawazi. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi besakhiwo -Isakhiwo asikathulwa ngefanelo. -Kulikhuni ukutjho bonyana Kunesingeniso, iingaba kukhulunywe ngokwanelisako Isakhiwo, ukwethulwa nesiphetho ezisezingeni elihle kwemibono okulandelekako. somtlolo. -Ukungakahlelwa kuhle ngikho ngesihloko. komqondo. khulu. okwenza ukulandelana -lsingeniso,iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho Ilimi, iphimbo nesitayela kuhleleke kuhle. ukunamathelana kwamaphuzu kwamaphuzu kungezwakali. -Abukho ubufakazi bokuhlelwa okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka kwamaphuzu kwesakhiwo nanyana begodu awulandeleki. begodu azwakala kuhle. -Kuneemphoso ezinengi zelimi ukulandelana kwamaphuzu. -lmibono ivezwe beyasekelwa begodu nokusetjenziswa kwelimi 10 IMITLOMELO yezwakala. -Kuneemphoso ezenziwe elimini, -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa okunganembiko kwenza umtlolo -Ilimi elisetjenzisiweko ekuzwakaleni kwendaba kanye kwamaphuzu kuhle bekutjengisa lo ungezwakali. Iisezingeni eliphasi khulu -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa nekuhlelweni. ukutjhuja kwengqondo. begodu alizwakali. kwamaphuzu kuhle. -Iingaba zakhiwe kuhle. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 9 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya ISIGABA B: INOVELA UMBUZO 6 (UMBUZO OMUDE) MBALA NGUBABA – PB Skhosana  Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo wesi-6.  Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.  Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.  Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: Umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Isingeniso Abalingisi babantu abakhethwe mtloli bona babandakanyeke endabeni ngokobana badlale iindima ezithileko ezihlukahlukeneko kileyo ndaba yenovela. Izenzo zabalingisi ngilokho okwenziwa balingisi enovelini ethileko. Esikhathini esinengi ngizo ezisivezela tjhatjhalazi bona umlingisi ngamunye umhlobo bani womlingisi. Abalingisi abaqakathekileko bahlukaniseke ngokwemihlobo emithathu, kunomlingisi oyikutani, oyimbangi noyihlanganisa. Enovelini yesihloko esithi; 'MBALA NGUBABA,' umlingisi oyikutani nguMavela, imbangi lilifa lakaBongwe bese ihlanganisa nguBongwe. Lapha sizokucoca ngendlela umtloli asethulele ngayo abalingisi abathathwaba besiveze nezenzo ezenziwa mlingisi ngamunye ezisikhombisa bona mbala umhlobo lowo womlingisi. Umzimba Abahlolwako bangahle baveze bebahlathulule kabanzi ngezenzo ezilandelako zabalingisi abaqakathekileko: Umlingisi oyikutani (uMavela) - Umlingisi oyikutani ngiloyo indaba edzimelele phezu kwakhe. - Esingenisweni uvela anomraro aqalene nawo. - Indaba nayikhulako uluka amaqhinga/amano wokurarulula umraro asuke aqalene nawo. - Uvela kizo zoke izakhiwana zenovela. - Esiphethweni silindele ukumbona bona umrarwakhe urarululeka bunjani. - Enovelini le, umlingisi oyikutani nguMavela ngombana nguye ovezwe anomraro wokukhandelwa ukudla ilifa lakayise ngendlela yena afuna ngayo, nekuyindlela yesintu. - Kuvela isifiso esiveza bona ilifa lakaBongwe kufanele lidliwe ngefundo nekuyinto angayifuniko uMavela. - Emzimbeni sivezelwa yena aluka amano wokurarulula umraro lo ngokusebenzisana noSkhosana banoMasango ekwebeni iinkomo zakayise ziyokuthengiswa khona azokukghona ukudla ilifa lakhe ngendlela yena afuna ngayo. - Indaba nayikhulako izinto zakhe azikhambi njengokufisa nokuhlela kwakhe kodwana kubonakala uSkhosana amgalaja ilifa lakhe ngokungamnikeli ngitjho nopeni onzima emalini ebuthelelwe ngokuthengisa inyama esilarheni nangokuthengisa ezinye zeenkomo zakaBongwe. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 10 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya - Esiphethweni simthola abotjhwa mapholisa phambi komndenakhe abotjhelwa ukweba iinkomo zakayise. Isifiso esenziwa nguBongwe ngelifa lakhe (Sisetjenziswe njengembangi) - Umlingisi oyimbangi mlingisi ojamelana nento efuna ukuphunyeleliswa mlingisi oyikutani. - Kesinye isikhathi imbangi kuba bujamo umlingisi oyikutani aqalana nabo. - Imbangi ngiyo evame ukuthwesa ikutani umraro beyiwuthuwelelise ngokukhandela ikutani nayithi ilinga ukurarulula lowo mraro. - Enovelini le imbangi sifiso esenziwa nguBongwe ngelifa lakhe ngombana ngiso esikhandela uMavela ukobana adle ilifa lakayise ngendlela afuna ngayo. - UMavela uthatha isiqunto sokobana afuduke kwakhe eSoshanguve abuyele kwabo eMadlangeni ngomnqopho wokuyokugada ilifa lakayise njengezibulo lakhe. - Nakafika kwabo eMadlangeni ufumana izinto sezitjhugulukile, kunesifiso esilethwe nguDladla banoJohnson esahlelwa nguBongwe esinombandela othi ilifa lakhe kufuze lidliwe ngefundo. - Isifiswesi sithwesa uMavela umraro ngombana imibandela yaso ayikhambelani nepilo ayiphilako; sele athethe begodu nefundo akayifuni kanti imibandela yokudla ilifa lakaBongwe ithi kufanele lidliwe ngefundo begodu lidliwe mumuntu ongakathathi nofana ongakendi, nangabe kukhona osele endile nofana othetheko kufuze lidluliselwe ebantwaneni bakhe. - Ngalokho-ke ilifeli liyimbangi ngombana lijamelana nento uMavela afuna ukuyiphumelelisa njengomlingisi oyikutani, okukukudla ilifa lakayise ngendlela afuna ngayo. Umlingisi oyihlanganisa (uBongwe) - Umlingisi oyihlanganisa ngiloyo ohlanganisa umlingisi oyikutani nomlingisi oyimbangi. - Wenza kukghonakale bona ikutani yazane nembangi enovelini. - Kufuze kube mlingisi onobudlelwano/otjhidelene nabalingisi ababilaba. - UBongwe uyihlanganisa ngombana nguye ohlele isifiso esitjhayisana nalokho okufunwa nguMavela ngelifa elitlanywe nguye. - UBongwe uyihlanganisa ngombana uhlele isifiso esinemibandela eqinileko esijama endleleni kaMavela yokuphumelelisa iimfiso zakhe zokudla ilifa lakayise ngendlela afuna ngayo, nangathana bekangekho uBongwe, bengeze uMavela azifumane atjhayisana nesifiswesi. Isiphetho: Nasiyelela ihlathululo engehla singatjho bona umtloli uphumelele ukunikela abalingisi bakhe izenzo ezifaneleko ukusikhombisa bona bamihlobo bani yabalingisi. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 11 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya UMBUZO 7 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) MBALA NGUBABA – PB Skhosana 7.1 - 'Kodwana kuHleziphi lomcabango kayise, uthumba unongorwana'. (1) - 'Phela uwuthakasela ngombana asafunda'. (1) 7.2 Isizathu esenza bona uMhlekwa abhalelwe kuthatha amalangana emsebenzini kukobana uyedwa emsebenzini awenzako KwaNdebele. (1) 7.3 Wamlobolela umfazi/Kutlola isifiso akatelele bonyana abentwabakhe badle ilifa lakhe ngefundo ukuze bazokuba nepilo enzinzileko. (1) 7.4 - Bobabili abakatjhadi. (1) - Bobabili bazimisele ukuragisela phambili iimfundo zabo. (1) 7.5 - Kuneentolo/Kuneenkhefi ezithengisa ukudla okuphekelwe safuthi lapho uMavela afika wathenga khona ukudla. (1) - Iintrada zakhona zinamagama njenge-Orient street lapho kunama-ofisi waboDladla. (1) 7.6 Ubudlelwano bakaMavela banoyise bebungasibuhle ngombana sivezelwe bona uMavela bekangalaleli uyise, ambangisa iinkomo bekwafika lapha uyise amthathela khona umfazi wayokuhlala eSoshanguve. (2) 7.7 B/Sakade. (2) 7.8 Isehlakalo esingasithatha njengesitlhori enovelini le ngesalokha uMavela asathabele ukubona iinkomo eze nazo ziyathengwa efandisini KwaMarhinini wabotjhwa angakalindeli nekwaba kuphela kweqhinga lakhe lokugalaja umndenakhe ilifa lakayise. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 7.9 Ngicabanga bona ubudlelwano babo bebuzokuba bumbi ngombana uMavela bekangekhe ayithabele indaba yokobana uyise ufuna ilifa lakhe lidliwe ngefundo ngombana akazwani nefundo kodwana umumuntu ozwana nezinto ezisezingeni eliphezulu/nezinto ezitholakala lula. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 7.10 Isenzwesi sisitjela bona uNaMtshweni umumuntu onethando nonganinaniko. (Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.) (2) 7.11 - Liqiniso ngombana wakhetha ukuhlela ilifa lakhe ngehloso yokwenza isiqiniseko sokobana nanyana angasekho ephasini umndenakhe uzakwabelwa ilifa lakhe ngefanelo/angeze ulambe nofana utlhage. - Akusilo iqiniso ngombana wakhetha ukuhlela ilifa lakhe ngendlela ehlukanisa abentwabakhe ngokobana athi ukuze balidle kufanele bafunde begodu kube abakathathi/abakathathwa kanti omunye wabentwana bakhe, uMavela bekangayithandi ifundo begodu besele athethe nekuyinto eyamenza bona angayithandisisi indlela kayise yokuhlela ilifa. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 12 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya 7.12 Isenzo sakaMavela lesi simbi khulu ngombana bekasazi bonyana nange angabatjela iqiniso bazokulemuka bona mntwana kamufi uBongwe, njeke kungenzeka ufuna ukukhwabanisa iinkomo zakwabo njengombana sele akhuluma ngeenkomo nje. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 7.13 Umtloli uphumelele ukusingenisela inovela le ngombana: - Usivezele umlingisi oyikutani okunguMavela. (1) - Umraro aqalene nawo okukungavumelani nendlela ilifa lakayise ekumele lidliwe ngayo. (1) - Isizinda sendawo esiliplasi leMadlangeni. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 13 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO) UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko azizwakali begodu Ukuhlathululwa khulu: 14-15. isihloko. bewasihlathulula ngendlela bewasihlathulula ngendlela azikanamatheli esihlokweni esinikelweko, Uhlathulule isihloko ephakathi kodwana ephakathi kodwana kulikhuni ukuzilandela nanyana azikhambelani kwesihloko: ngokungeneleleko begodu -limpendulo pheze imininingwana ayikavezwa imininingwana ayikavezwa nombuzo. Ukungenelela kwesihloko uwathinte woke amaphuzu Ziyakhambelana yoke. yoke. nokuzwisisa itheksthi. amayelana nomtlolo . nesihloko. -Uhlulekile ukunikela iimpendulo ekungizo. -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi asekela -Amaphuzu ambalwa awanikeleko akakasekelwa. -Uphendule umbuzo kuhle: -lmibono esekelweko asekela imibono imibono akakavezwa -Umtlolo akawazi. 15 IMITLOMELO 12-13. ikhona kodwana akakavezwa ngendlela ngendlela eyanelisako. Uphendule ngendlela ehle. ayikavezwa yoke begodu eyanelisako. Kunamaphuzu amanengi ayikasekelwa -Unelwazi elisezingeni eliphasi asekelwe ngokunembako njengombana -Unelwazi elisezingeni lomtlolo. anqotjhiswe emtlolweni. bekulindelekile. eliphakathi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle -Kunobufakazi obutjengisa khulu. bonyana umtlolo uwuzwisisile. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana kukhulunywe Kunesingeniso, iingaba ngefanelo. ngokwanelisako ngesihloko. Isakhiwo, ukwethulwa nesiphetho ezisezingeni nokusekelwa kwemibono besakhiwo somtlolo. komqondo. okulandelekako. elihle khulu. -Ukungakahlelwa kuhle ngikho -Abukho ubufakazi bokuhlelwa kwesakhiwo -Umtlolo awunakho Ilimi, iphimbo nesitayela -lsingeniso,iingaba Ukunamathelana okwenza ukulandelana nanyana ukulandelana kwamaphuzu. okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka kwamaphuzu kungezwakali. nesiphetho kuhleleke kwamaphuzu begodu kwamaphuzu begodu -Ilimi elisetjenzisiweko Iisezingeni eliphasi khulu kuhle. awulandeleki. azwakala kuhle. -Kuneemphoso ezinengi zelimi begodu alizwakali. 10 IMITLOMELO -lmibono ivezwe -Kuneemphoso ezenziwe begodu nokusetjenziswa -Ilimi, ukuzwakala kwelimi okunganembiko beyasekelwa yezwakala. elimini, ekuzwakaleni nokwethulwa kwamaphuzu kwenza umtlolo lo ungezwakali. kwendaba kanye kuhle bekutjengisa ukutjhuja -Ilimi, ukuzwakala nekuhlelweni. kwengqondo. Nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. -Iingaba zakhiwe kuhle. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 14 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya UMBUZO 8 (UMBUZO OMUDE) UKHOLIWE – N Skosana  Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo wobu-8.  Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.  Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.  Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Isingeniso Abalingisi babantu abakhethwe mtloli bona babandakanyeke endabeni ngokobana badlale iindima ezithileko ezihlukahlukeneko kileyo ndaba yenovela. Izenzo zabalingisi ngilokho okwenziwa balingisi enovelini ethileko. Esikhathini esinengi ngizo ezisivezela tjhatjhalazi bona umlingisi ngamunye umhlobo bani womlingisi. Abalingisi abaqakathekileko bahlukaniseke ngokwemihlobo emithathu, kunomlingisi oyikutani, oyimbangi noyihlanganisa. Enovelini yesihloko esithi; 'UKHOLIWE' umlingisi oyikutani nguKholiwe, imbangi sisehlakalo sokuzibulala kwakaZondani bese ihlanganisa nguZondani. Lapha sizokucoca ngendlela umtloli asethulele ngayo abalingisi abathathwaba besiveze nezenzo ezenziwa mlingisi ngamunye ezisikhombisa bona mbala umhlobo lowo womlingisi. Umzimba Abahlolwako bangahle baveze bebahlathulule kabanzi ngezenzo ezilandelako zabalingisi abaqakathekileko: Umlingisi oyikutani (uKholiwe) - Umlingisi oyikutani ngiloyo indaba edzimelele phezu kwakhe. - Esingenisweni uvela anomraro aqalene nawo. - Indaba nayikhulako uluka amaqhinga/amano wokurarulula umraro asuke aqalene nawo. - Uvela kiyo yoke imileyo yesakhiwana senovela. - Esiphethweni silindele ukumbona bona umrarwakhe urarululeka bunjani. - Enovelini le umlingisi oyikutani nguKholiwe ngombana nguye ovezwe anomraro wokuthandwa lisokana yena angalithandiko, nelikatelela ngazo zoke iindlela bona uKholiwe amukele ithando lalo. - Nayikhulako indaba nomraro kaKholiwe uyakhula, isokaneli liyazibulala ngonobangela wokobana uKholiwe akafuni ukwamukela ithando lalo. - Ukuzibulala kwakaZondani kuthwesa uKholiwe umraro wokobana woke umuntu amjikele, amthathe njengombulali ngombana kuzwakele bona uZondani uzibulele ngebanga lakhe. - Ulinga ukuluka amano wokurarulula umrarwakhe lo ngokobana alinge ukuyokutjhiriywa ngesondweni langekhabo, uthi nakafika khona bayamehlulela bekabone kungcono bona afudukele egatjeni leVista langeDaveyton. - Nakafika lapho ulinga ukuragela phambili ngepilo ngokobana athandane noDavi kodwana nalapho akakutholi ukuthula bekufika lapho bahlukana khona. - Ekukhambeni kwesikhathi uyenda bewubusiswa ngabentwana, umntwanakhe omntazana nakakhombisa amatshwayo wokukhula umkhumbuza isehlakalo esamvelelako nakasakhulako. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 15 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya - Ekugcineni ubawa umnganakhe uSipho bona amsize amkhulumele nendodakhe uMuzi amtjele ngento emdlako le. - Ngemva kokungaphumeleli kwawo woke amano awalingako ekurarululeni umrarwakhe, uphetha ngokuzibulala. Isehlakalo sokuzibulala kwakaZondani (Sisetjenziswe njengembangi) - Umlingisi oyimbangi mlingisi ojamelana nento efuna ukuphunyeleliswa mlingisi oyikutani. - Kesinye isikhathi imbangi kuba bujamo umlingisi oyikutani aqalana nabo. - Imbangi ngiyo evame ukuthwesa ikutani umraro beyiwuthuwelelise ngokukhandela ikutani nayithi ilinga ukurarulula lowo mraro. - Enovelini le imbangi sisehlakalo sokuzibulala kwakaZondani. - Ubujamobu buyimbangi ngombana bubhalelisa uKholiwe ukuphila ipilwakhe ngendlela afuna ngayo njengomuntu omutjha ofundileko. - Ukuzibulala kwakaZondani kwenza bona uKholiwe aphendukelwe mphakathi wangekhabo, ubhalelwa kukuzibandakanya ebudlelwaneni bethando, ubhalelwa kuhlala ngokuthula nangethabo emtjhadwenakhe bekufika lapha naye azibulala khona. UZondani (Umlingisi oyihlanganisa) - Umlingisi oyihlanganisa ngiloyo ohlanganisa umlingisi oyikutani nomlingisi oyimbangi. - Wenza kukghonakale bona ikutani yazane nembangi enovelini. - Kufuze kube mlingisi onobudlelwano/otjhidelene nabalingisi ababilaba. - Enovelini le umlingisi oyihlanganisa nguZondani ngombana nguye ozibulalako bese utjhiya uKholiwe nomlandu wokobana uzibulele ngebanga lakhe. - Nangathana uZondani akhange azibulale, noKholiwe bengeze azifumane angaphasi kobujamo bokobana kusolwe yena ngokuzibulala kwakaZondani. Isiphetho: Nasiyelela ihlathululo engehla singatjho bona umtloli uphumelele ukunikela abalingisi bakhe izenzo ezifaneleko ukusikhombisa bona bamihlobo bani yabalingisi. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25] UMBUZO 9: UKHOLIWE – N Skosana 9.1 Isizathu esenza uZondani afune ukulisa umsebenzi ayokufunda kungombana uKholiwe wamtjela bona ufuna ukutjhadwa yindoda efundileko, ngalokho-ke ufuna ukuzibeka ethubeni elihle lokobana uKholiwe amqome. (1) 9.2 Bekusikhathi sakaKresimusi/Kuthiwa woke umuntu bekavalele uKresimusi. (1) 9.3 - EMandlethu High School. (1) - EMbalenhle High School. (1) 9.4 USipho wamukela bewasihlonipha isiqunto sakaKholiwe sokobana akamthandi/akaphumeleli ukuzibandakanya naye ebudlelwaneni bethando waragela phambili ngepilwakhe bekwafika lapho atjhada khona noSarah, (1) kodwana uZondani yena akhange amukele bona uKholiwe akamfuni wabona kungcono bona azibulale kunokobana aphile ngaphandle kwakaKholiwe. (1) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 16 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya 9.5 Sisehlakalo sokobana uKholiwe akhange akhulume amagama amambi, ahlabako nalumelako awanqophise kuZondani njengokutjho kwakaMmamfundisi nababuya eMamelodi ukuyokubawela uZondani ithando kuKholiwe. (2) 9.6 ˗ Sisenzo sokungena emtjhadwenakhe anefihlo emayelana noZondani. (1) ˗ Sisenzo sokuzibulala nasele angasakghoni ukuphila nefihlo leyo emtjhadwenakhe. (1) 9.7 Incwadi eyatlolwa nguZwelibanzi beyimayelana nokuvusela uKholiwe njengombana bebasemaholideyini kaKresimusi bese leyo eyatlolwa nguDavi beyimayelana nokubawa uKholiwe bona akhambe naye emtjhadweni kwamzawakhe eThembisa. (2) 9.8 C/isisabelo. (1) 9.9 ˗ Abantu abasebenza bafunda ngeqadi bavame ukuhlangabezana nesitjhijilo sokuba nomsebenzi omnengi ekufanele bawenze ngesikhathi esifitjhani. (1) ˗ Esinye isitjhijilo kuba kutlhoga isikhathi sokuba nomndenakho nesokuphumula ngombana nabangasisemsebenzini kufanele bahlalele iincwadi zabo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) 9.10 Umhlobo werarano ovela etheksthini engehla le lirarano langaphakathi ngombana uZondani ulwisana nemikhumbulo yakhe ayedwa mayelana nesiqunto afuna ukusithatha sokuyokufunda ukuze uKholiwe amukele isibawo sakhe sethando, ubona kwanga ukuyokufunda kuzamsebenzela kanti omunye umkhumbulo uyakungabaza lokho. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 9.11 UMabhena onguyise kaKholiwe uvezwe amlingisi oyindulungu/orondo (1) ngombana uyatjhuguluka ubujamo nabutjhugulukako, ekuthomeni kwenovela le bekambelethi othanda umntwanakhe uKholiwe athanda nendlela aziphatha ngayo kodwana kuthe nakutjhuguluka ubujamo kuzwakala bona uZondani (1) uzibulele ngebanga lakhe, naye watjhuguluka wathoma ukuhloya uKholiwe, wambetha bewamtjela nokobana akasenayo imali yokubhadalela umbulali eyunivesithi. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) 9.12 ˗ Isehlakalwesi siyakholweka ngombana kungenzeka bona bekangakabhubhi kodwana bekayathile bese kwabonakala kwanga ubhubhile kungakho akghona ukuphaphama watlolela unina incwadi bese kwakhona abhubha ngokweqiniso. ˗ Isehlakalwesi asikholweki ngombana umphefumulo womuntu ungahlukana nenyama kusuke kukuphela kwepilo yomuntu loyo okutjho bona ithuba lokobana angavuka aphile kwesibili ngemva kokubhubha alikho. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 17 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya 9.13 Umtloli wenovela le uphumelele ukusethulela uKholiwe njengomlingisi oyikutani ngombana: ˗ Umveze aqalene nomraro wokuthweswa umlandu angawaziko wokobana uZondani uzibulele ngebanga lakhe. (1) ˗ Indaba nayikhulako simthola ayemayema ngomnqopho wokulinga ukurarulula umraro aqalene nawo lo/wakha amano wokurarululana nomrarwakhe lo. (1) ˗ Uvela kiyo yoke imileyo yesakhiwana senovela le kusukela esingenisweni bekuyokufika esiphethweni/Indaba yenovela le yoke idzimelele kuye. (1) (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 18 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO) UMBUZO 10: UBONAKELE – M Skosana Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 - Uphendule umbuzo kuhle khulu: - Utjengise ukuzwisisa - lsihloko usizwisise - lsihloko usizwisise - Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: 14-15. isihloko. bewasihlathulula bewasihlathulula azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko - Uhlathulule isihloko ngendlela elingeneko ngendlela ephakathi azikanamatheli nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu - limpendulo pheze kodwana imininingwana kodwana imininingwana esihlokweni esinikelweko, uwathinte woke amaphuzu ziyakhambelana nesihloko. ayikavezwa yoke. ayikavezwa yoke. kulikhuni ukuzilandela 15 IMITLOMELO amayelana nomtlolo. nanyana azikhambeleni - lmibono esekelweko ikhona - Amaphuzu amanengi - Amaphuzu amanengi nombuzo. - Uphendule umbuzo kuhle: 12-13 kodwana ayikavezwa yoke asekela imibono asekela imibono - Uphendule ngendlela ehle . begodu ayikasekelwa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela - Uhlulekile ukunikela - Kunamaphuzu amanengi njengombana eyanelisako. eyanelisako. iimpendulo ekungizo. asekelwe ngokunembako bekulindelekile. anqotjhiswe emtlolweni. - Unelwazi elisezingeni - Unelwazi elisezingeni - Amaphuzu ambalwa - Kunobufakazi obutjengisa eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. Awanikeleko - Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. bonyana umtlolo akakasekelwa. uwuzwisisile. - Umtlolo akawazi. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 - Umtlolo uhleleke kuhle. - lsakhiwo esihle - Bukhona ubufakazi - Isakhiwo asikathulwa - Kulikhuni ukutjho Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba nokusekelwa kwemibono besakhiwo somtlolo. ngefanelo. bonyana kukhulunywe komqondo. nesiphetho okulandelekako. ngokwanelisako Ilimi, iphimbo nesitayela ezisezingeni elihle khulu. - Umtlolo awunakho - Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko. okusetjenziswe endabeni. - lsingeniso,iingaba Ukunamathelana ngikho okwenza - Kunokuthuthuka kwamaphuzu nesiphetho kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu ukulandelana - Abukho ubufakazi 10 IMITLOMELO begodu azwakala kuhle. awulandeleki. kwamaphuzu bokuhlelwa - lmibono ivezwe kungezwakali. kwesakhiwo nanyana - Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa beyasekelwa yezwakala. - Kuneemphoso ukulandelana kwamaphuzu kuhle bekutjengisa ezenziweko elimini, - Kuneemphoso ezinengi kwamaphuzu. ukutjhuja kwengqondo. - Ilimi, ukuzwakala ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu nokwethulwa kwamaphuzu kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi - Ilimi elisetjenzisiweko kuhle. okunganembiko kwenza Iisezingeni eliphasi - Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. khulu begodu alizwakali. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/ mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak-nelim- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 19 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya UMBUZO 10 (UMBUZO OMUDE) UBONAKELE – M Skosana  Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo we-10.  Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.  Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.  Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Isingeniso Abalingisi babantu abakhethwe mtloli bona babandakanyeke endabeni ngokobana badlale iindima ezithileko ezihlukahlukeneko kileyo ndaba yenovela. Izenzo zabalingisi ngilokho okwenziwa balingisi enovelini ethileko. Esikhathini esinengi ngizo ezisivezela tjhatjhalazi bona umlingisi ngamunye umhlobo bani womlingisi. Abalingisi abaqakathekileko bahlukaniseke ngokwemihlobo emithathu, kunomlingisi oyikutani, oyimbangi noyihlanganisa. Enovelini yesihloko esithi; 'UBONAKELE' umlingisi oyikutani nguBonakele, imbangi nguNaSilombo bese ihlanganisa nguMahlangu. Lapha sizokucoca ngendlela umtloli asethulele ngayo abalingisi abathathwaba besiveze nezenzo ezenziwa mlingisi ngamunye ezisikhombisa bona mbala umhlobo lowo womlingisi. Umzimba Abahlolwako bangahle baveze bebahlathulule kabanzi ngezenzo ezilandelako zabalingisi abaqakathekileko: Umlingisi oyikutani (uBonakele) - Umlingisi oyikutani ngiloyo indaba edzimelele phezu kwakhe. - Esingenisweni uvela anomraro aqalene nawo. - Indaba nayikhulako uluka amaqhinga/amano wokurarulula umraro asuke aqalene nawo. - Uvela kiyo yoke imileyo yesakhiwana senovela. - Esiphethweni silindele ukumbona bona umrarwakhe urarululeka bunjani. - Enovelini le, umlingisi oyikutani nguBonakele ngombana nguye ovezwe anomraro wokutlhoriswa ngumanakhe uNaSilombo, ngemva kokutjhiywa ngunina uNaMndebele. - Indaba nayikhulako sivezelwa yena aluka amano wokurarulula umraro lo ngokubikela uyise bona umanakhe uyamtlhorisa kodwana uyise akawuthatheli amagadango afaneleko umraro lo. - Nasele abona bona uyise akamsizi ngalitho emrarwenakhe lo, uza nelinye iqhinga lokobana aziphe inarha ngehloso yokuyokufuna unina. - Ekhambeni lakhe nakayokufuna unina uhlangabezana neentjhijilo ezifaka hlangana ukutlhoga indawo yokuhlala, ukudla kanye nokutlhoriswa babantu akhamba ahlangana nabo. - Zoke iintjhijilwezi ulinga ngakho koke okusemandlenakhe bona azehlule bekaragele phambili nokuyokufuna unina. - Esiphethweni simthola aphumelela aba yikutani yezeendubulo, ahlanganisa umndeni wakwabo babuyela eSiyabuswa nekukulapho aqotha khona uNaSilombo. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 20 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya Umlingisi oyimbangi (uNaSilombo) - Umlingisi oyimbangi mlingisi ojamelana nento efuna ukuphunyeleliswa mlingisi oyikutani. - Kesinye isikhathi imbangi kuba bujamo umlingisi oyikutani aqalana nabo. - Imbangi ngiyo evame ukuthwesa ikutani umraro beyiwuthuwelelise ngokukhandela ikutani nayithi ilinga ukurarulula lowo mraro. - Enovelini le umlingisi oyimbangi nguNaSilombo ngombana simthola ajama endleleni yokobana uBonakele akhule kuhle njengabanye abentwana ngokumtlhorisa begodu angafuni adlale nabanye abentwana. - UBonakele ubikela uyise bona uNaSilombo uyambetha bekamthuke lokha uyise nakasemsebenzini, uNaSilombo ukwata khulu bewusuka lapho uthuka uMahlangu, umtjela bona udedesisa uBonakele nakangafuni bona abetjhwe nje. - Isenzo sakhesi uNaSilombo sisitjela bona akagcini ngokumtlhorisa kwaphela uBonakele kodwana ujama nendlelenakhe nakathi uluka amano wokurarulula umrarwakhe wokutlhoriswa lo. - Uragela phambili ngokutlhorisa uBonakele bekuba kulapho azipha khona inarha. Umlingisi oyihlanganisa (uMahlangu) - Umlingisi oyihlanganisa ngiloyo ohlanganisa umlingisi oyikutani nomlingisi oyimbangi. - Wenza kukghonakale bona ikutani yazane nembangi enovelini. - Kufuze kube mlingisi onobudlelwano/otjhidelene nabalingisi ababilaba. - UMahlangu uyihlanganisa ngombana nguye oletha uNaSilombo epilweni kaBonakele ngomnqopho wokobana azokuhlala nabo ngemva kokukhamba kwakaNaMndebele, unina kaBonakele. - UMahlangu umlingisi oyihlanganisa ngombana unguyise kaBonakele kanti ngakelinye ihlangothi uthandana noNaSilombo, ngathana bekungasuye, uBonakele bengeze azane noNaSilombo. Isiphetho: Nasiyelela ihlathululo engehla singatjho bona umtloli uphumelele ukunikela abalingisi bakhe izenzo ezifaneleko ukusikhombisa bona bamihlobo bani yabalingisi. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25] UMBUZO 11: UBONAKELE – M Skosana 11.1 Isizathu esenza bona uMahlangu agcine athethe isiqunto sokukhamba kwakhe kukobana bekayokufuna abentwabakhe njengokutjho komlayezo olethwe nguSigwadi ovela ebezimini. (1) 11.2 - Bekatlhagisa uBonakele ngokumtlhorisa nokumalela bona adlale nabanye abentwana. (1) - Bekadelela uMahlangu amphendula kumbi lokha nakakhuluma naye. - Wapheze wabulala indodakwakhe uNkosi ngokuyirhatjha ngamanzi abilako. - Wapheze wabulala umntwana kaBafunani ngokumqunta intamo ngezembe. (1) 11.3 Mdlalo wezamaguduva/wezeendubulo. (1) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 21 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya 11.4 Ummoya ozwakalaliswa singeniso senovela le mumoya wokudana ngombana sivezelwe ipilo yomlingisi oyikutani ekunguBonakele nangendlela egade atlhagiswa ngumanakhe ngayo nabegade asahlala kwabo. (2) 11.5 Isehlakalo esavelela uBafunani ngesokobana azithwale bese uThokozani amjikele. (2) 11.6 UNaMndebele wazithola sele azizwa atlhuwa bekatshwenyeka nemoyeni atshwenywa kuhlulukela umndenakhe awutjhiya eSiyabuswa. (2) 11.7 Umnqopho womtloli wokwenza bona uBonakele ahlangabezane neentjhijilo ezinengi kangaka epilweni ngaphambi kobana aphumelele kukusivezela nokukhulisa uBonakele bona afike esigabeni sokungakghona ukuqalana noNaSilombo njengokuthembisa kwakhe mhlana akhambako/kukusifundisa bona ngaphambi kobana umuntu aphumelele epilweni kufuze aqalane neentjhijilo ezizomlungiselela ipumelelo azokukghona ukobana athi nasele ayifumene bese uyayithabela bewuyithathela naphezulu. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 11.8 - Liqiniso ngombana uthola abentwababo bangazwani bahlala ngokulwa njengombana bangahlobani ngokweengazi nekuyinto engabangela bona ababelethi babo nabo balwe babange ukuziphatha kwabentwanaba. - Akusilo iqiniso ngombana abanye abantu bajayezana ipilo yokuphila ndawonye ngaphambi kobana batjhade benzele bona kube lula bona umtjhadwabo uphumelele nasele bangaphakathi kwawo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 11.9 Umnqopho omkhulu kaMbuyiseli kufuna bona uBonakele azizwe atjhaphulukile asekhaya njengombana gade asele angasahlali nomndenakhe weengazi nje. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 11.10 Isenzo sakaNaSilombo lesi simveza amumuntu onekani nongakghoniko ukubekezela emtjhadweni. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 11.11 Sisivezela bona abalingisaba bebaphila ngaphasi kwesizinda sesikhathi sanje lapho ezinye zeenrhatjhi ezifana nomrhatjho nephephandaba zisetjensizwa linengi labantu khona. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 11.12 UBonakele bekangekhe abuyele ekhaya ngombana azange aphuma ngobuhle, bekabalekela uyise ngomnqopho wokuyokufuna unina bewasongela nomanakhe uNaSilombo bona uzakubuya azokukhupha uyise esirhogweni akiswesi. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 22 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya 11.13 Umtloli uphumelele ukusethulela isingeniso esinembako senovela le ngombana: (1) - Usivezele umlingisi oyikutani, onguBonakele. - Usivezele umraro umlingisi oyikutani aqalene nawo, ekukutlhoriswa ngumanakhe, uNaSilombo. (1) - Isizinda sendawo, esisisabelo seSiyabuswa. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 23 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YEBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO (25 IMITLOMELO) IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO – ET MAMPOKORO UMBUZO 12: IQHEGU LEKHONDLO NEZAGA. Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 - Uphendule umbuzo kuhle khulu: - Utjengise ukuzwisisa - lsihloko usizwisise - lsihloko usizwisise - Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa 14-15. isihloko. bewasihlathulula bewasihlathulula azizwakali begodu kwesihloko: - Uhlathulule isihloko - limpendulo pheze ngendlela elingeneko ngendlela ephakathi azikanamatheli Ukungenelela ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana kodwana imininingwana esihlokweni kwesihloko nokuzwisisa uwathinte woke amaphuzu - lmibono esekelweko ikhona imininingwana ayikavezwa yoke. esinikelweko, kulikhuni itheksthi. amayelana nomtlolo. kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. - Amaphuzu amanengi ukuzilandela nanyana - Uphendule umbuzo kuhle: 12-13 begodu ayikasekelwa - Amaphuzu amanengi asekela imibono azikhambeleni nombuzo. 15 IMITLOMELO - Uphendule ngendlela ehle . njengombana asekela imibono akakavezwa ngendlela - Uhlulekile ukunikela - Kunamaphuzu amanengi bekulindelekile. akakavezwa ngendlela eyanelisako. iimpendulo ekungizo. asekelwe ngokunembako - Kunobufakazi obutjengisa eyanelisako. - Unelwazi elisezingeni - Amaphuzu ambalwa anqotjhiswe emtlolweni. bonyana umtlolo - Unelwazi elisezingeni eliphasi lomtlolo. awanikeleko - Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. uwuzwisisile. eliphakathi lomtlolo. akakasekelwa. - Umtlolo akawazi. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 - Umtlolo uhleleke kuhle. - lsakhiwo esihle - Bukhona ubufakazi - Isakhiwo asikathulwa - Kulikhuni ukutjho Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba nokusekelwa kwemibono besakhiwo somtlolo. ngefanelo. bonyana komqondo. nesiphetho okulandelekako. - Umtlolo awunakho - Ukungakahlelwa kuhle kukhulunywe Ilimi, iphimbo nesitayela ezisezingeni elihle khulu. Ukunamathelana ngikho okwenza ngokwanelisako okusetjenziswe - lsingeniso,iingaba kwamaphuzu begodu ukulandelana ngesihloko. endabeni. - Kunokuthuthuka kwamaphuzu nesiphetho kuhleleke kuhle. awulandeleki. kwamaphuzu begodu azwakala kuhle. - Kuneemphoso kungezwakali. - Abukho ubufakazi 10 IMITLOMELO - lmibono ivezwe ezenziweko elimini, - Kuneemphoso ezinengi bokuhlelwa kwesakhiwo - Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa beyasekelwa yezwakala. ekuzwakaleni zelimi begodu nanyana ukulandelana kwamaphuzu kuhle bekutjengisa kwendaba nokusetjenziswa kwamaphuzu. ukutjhuja kwengqondo. - Ilimi, ukuzwakala kanye nekuhlelweni. kwelimi nokwethulwa kwamaphuzu - Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko - Ilimi elisetjenzisiweko kuhle. kwenza umtlolo lo Iisezingeni eliphasi khulu ungezwakali. begodu alizwakali. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/ mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum-(Tlola umtlomelo) Isak-nelim(Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 24 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya UMBUZO 12 (UMBUZO OMUDE) 'IQHEGU LEKHONDLO' – CM Sangweni  Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo we-12.  Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.  Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.  Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Isingeniso Inolwana yindatjana esuselwa ehloko nezwakala inezenzeko ezingasiliqiniso. Nanyana kunjalo, enye nenye inolwana itlolwa ngomnqopho wokudlulisela abafundi bayo umlayezo othileko omayelana nepilo. Umlayezo ngilokho okulenyukwa bafundi ngemva kobana bafunde inolwana. Umlayezo wethulwa zizehlakalo ezenzeka enolwaneni nalezo ezehlakalela abalingisi bayo. Enolwaneni yesihloko esithi, 'IQHEGU LEKHONDLO' sifumana umlayezo wokobana umuntu angeze akghona ukuphila ayedwa, uyabatlhoga abanye abantu epilweni. Izehlakalo zizenzeko ezenzakalela/ezibandakanya abalingisi benolwana nekungizo esithi nasizitjhejisisako sifumane umlayezo umtlami wenolwana anqophe ukusidlulisela wona ngenolwanakhe. Izaga mimitjhwana esebenza njengeenungo zelimi kodwana zineenhlathululo ezifihlakeleko kunalokhu ezikutjhoko. Umzimba Abahlolwako bangahle baveze bebahlathulule kabanzi ngezehlakalo ezilandelako ezikhambelana nezaga ezivezwe embuzweni: - Ekuthomeni kwenolwana le umtlami wayo usivezela bona isitjhaba sakoKhondlo nesakoMiyawu zenza isivumelwano sokobana angeze zisaba manaba, sezizakuhlalisana ngokuthula ngemva kobana zabe sele zilwe ipi ekulu neyadlula namasana amanengi, amaqhegu neenlukazi zesitjhaba sakoKatsu. - Isehlakalo esifana nalesi khesenzeka epilweni yamambala. Enarheni yekhethu le khekwaba nokuhloyana phakathi kwabantu abanzima nabamhlophe. - Umuntu omhlophe bekangafuni ukuhlala ndawonye nomuntu onzima. - Ekukhambeni kwesikhathi iintjhabezi zahlanganisa iinhloko zavumelana ngokobana kube nokuthula phakathi kwazo ngombana zibonile bona ziyatlhogana ukuze zisizane ukwakha iSewula Afrika etja esiphila kiyo namhlanje. - Nasiyelela izehlakalo lezi singatjho bona ziyawusekela umlayezo wenolwana le nesaga esithi, 'Izandla ziyagezana.' - Enolwaneni le sitjelwa bona ikosi yesitjhaba sakoKhondlo, uRodo yaveza iphuzu lokobana abantu abakalungi ngombana bayawabulala. - Yaveza nokobana abantu nabahlangeneko emasondweni batjhumayela bona uZimu uthi bangabulali kodwana wona bawabulala ngokuwafakela itjhefu ekudleni. - URodo wathi bona atjho njalo amakhondlo avungama, atjho nokobana akabancengi abantu begodu akasafuni ukuzibona ahlangana nabo. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 25 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya - Ngaleso sikhathi amakhondlo la besele alibele bona athembele ebantwini ukuze aphile, akghone ukuthola ukudla. - Nasiqala epilweni yamambala kuvamile bona abantu abanganazinto zabo njengamarhwebo, amasimu nokhunye baziphilise ngokusebenzela labo abanjingileko/abanemali. - Nabo abantu abanjingileko angeze bakghona ukuragelisa amarhwebabo phambili ngaphandle kwesekelo lalabo bantu abatlhogako. - Lokhu kusekela umlayezo owethulwa yinolwana le wokobana akekho umuntu ongakghona ukuziphilela ayedwa ephasinapha ngaphandle kwesekelo labanye abantu nekufakazelwa sisaga esithi. 'Izandla ziyagezana'. - Ilutjha lakoKhondlo lavusa elikhulu itjhada livuma iingoma zepi belizikhakhazisa ngokobana lona aliyisabi ipi. - Belenza koke lokhu ngehloso yokuyokuhlasela ebantwini, liyokutjhagalela noRhulumende wabantu eendlini zesibethamThetho, e-Union Building. - Umlilo wabhulwa liqhegu lekhondlo ngokobana livule ilutjheli amehlo, lilihlathululele bona angeze kwakghonakala bona amakhondlo aphile ngaphandle kwabantu. - Nasiqala epilweni yamambala nakhona kuyenzeka bona umphakathi utjhagalele uRhulumende namkha umasipala wendawo ngomnqopho wokobana ufuna izenzelwa zomphakathi ezithileko. - Nabo abantu njengelutjha lakoKhondlo umtjhagalo wabo esikhathini esinengi, awubi nokuthula. Basuke basahlele abaphathi babo bebafune nokubalimaza balibale bona ngaphandle kwabo angeze bazithola lezo zenzelwa. - Lokhu kusekela umlayezo owethulwa yinolwana le nesaga esithi; 'Izandla ziyagezana', okutjho bona siyatlhogana ephasinapha. Isiphetho Nasitjhejisisa izehlakalwezi kuyabonakala bona zisekela umlayezo owethulwa yinolwana le wokobana akekho umuntu ongakghona ukuphila ayedwa ephasinapha nesaga esithi, 'Izandla ziyagezana'. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). [25] UMBUZO 13: (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) 13.1 'ISINGHONGHOYILO SEZINJA' – CM Sangweni 13.1.1 Isitjhaba saKwaNja saziwa njengesitjhaba esibukhali khulu. (1) 13.1.2 Isizathu esenza bona izinja zibize umhlangano ngesokobana bezizokuyelelisa ezinye ngokuhlukumezeka ezikuthola eentetjhini zamapholisa lapho zisebenza khona. (1) 13.1.3 Isifundo esisinikelwa mthiyi wenolwana le kukobana epilweni kunabantu abazokufuna kwaphela nakunento abayizuzako kuwe kodwana banganandaba nawe. (2) 13.1.4 Amapholisa ababantu arhola imali kanti amapholisa azizinja wona abhadelwa ngokudla. (2) 13.1.5 C/zenzo. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 26 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya 13.1.6 Ngicabanga bona amapholisa akghona ukuthola nezinto ezifihliweko ebengekhe azithole wona nakasetjha awodwa ngombana izinja zikghona ukunukelela/zikghona ukungena nalapha abantu bangakghoni ukungena khona isilelesi nasibalekako begodu zinebelo elidlula labantu. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 13.1.7 Umhlobo werarano ovela etheksthini engehla le lirarano langaphandle elihlangana nabalingisi ngombana kusuke ipikiswano ekulu lokha izinja nabezisemhlanganweni ezinye zavezelana namazinyo amambi nokutjho khona bona besele zifuna ukulwa. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 13.1.8 Umthiyi wenolwana le uphumelele ukuyinikela isihloko esiyifaneleko ngombana inolwana le ikhuluma ngeenghonghoyilo zezinja ezinazo ngamapholisa wabantu nangendlela ezizizwa (2) beziphathwa ngayo emsebenzinazo/ubujamo ezisebenza ngaphasi kwabo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) KANYE 13.2 IIMBONGO ZAKAMAKHOSOKE WESIBILI – D Mabhena 13.2.1 Bayede. (1) 13.2.2 NguMbhongo/Mbhongo. (1) 13.2.3 Okuhlukileko phakathi kokukhula kweNgwenyama uMakhosoke wesibili nezinye iiNgwenyama kukobana uMakhosoke wesibili wakhula ngomtlhago kanti ezinye iiNgwenyama zakhula kamnandi/zidla kusale. (2) 13.2.4 Ngicabanga bona imbongi inqophe ukusivezela bona iNgwenyama uMakhosoke wesibili ifana nendlulamithi yona ekghona ukubona ingozi iseza kude bese yakha amano wokuvikela abentwana bayo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 13.2.5 Ngicabanga bona isizathu sokobana iNgwenyama uMakhosoke wesibili ikhambele iinarha ezivezwe endimeni yesi-6 bekukufuna isizo ngeendlela/amaqhinga ahlakaniphileko wokubusa isitjhaba. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 27 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya 13.2.6 Imbongi yeembongo ezingehla iphumelele ukusebenzisa ikghono layo lokubonga ukusivezela umlando weNgwenyama uMakhosoke wesibili ngombana isitjela ngazo zoke izinto ezimbi nezihle iNgwenyama edlule kizo nangendlela abantu ebebazizwa ngayo ngeNgwenyama le. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) [25] IMITLOMELO YESIGABA B: 25 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 28 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YEMIDLALO (25 IMITLOMELO) UMBUZO 14: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni - Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko azizwakali begodu Ukuhlathululwa khulu: 14-15. isihloko. bewasihlathulula ngendlela bewasihlathulula ngendlela azikanamatheli esihlokweni esinikelweko, Uhlathulule isihloko ephakathi kodwana ephakathi kodwana kulikhuni ukuzilandela nanyana azikhambelani kwesihloko: ngokungeneleleko begodu -limpendulo pheze imininingwana ayikavezwa imininingwana ayikavezwa nombuzo. Ukungenelela kwesihloko uwathinte woke amaphuzu ziyakhambelana yoke. yoke. nokuzwisisa itheksthi. amayelana nomtlolo . nesihloko. - Uhlulekile ukunikela iimpendulo ekungizo. -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi asekela - Amaphuzu ambalwa awanikeleko akakasekelwa. -Uphendule umbuzo kuhle: -lmibono esekelweko asekela imibono imibono akakavezwa 15 IMITLOMELO 12-13. ikhona kodwana akakavezwa ngendlela ngendlela eyanelisako. - Umtlolo akawazi. Uphendule ngendlela ehle. ayikavezwa yoke begodu eyanelisako. Kunamaphuzu amanengi ayikasekelwa -Unelwazi elisezingeni eliphasi asekelwe ngokunembako njengombana -Unelwazi elisezingeni lomtlolo. anqotjhiswe emtlolweni. bekulindelekile. eliphakathi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle -Kunobufakazi obutjengisa khulu. bonyana umtlolo uwuzwisisile. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana kukhulunywe Kunesingeniso, iingaba ngefanelo. ngokwanelisako ngesihloko. Isakhiwo, ukwethulwa nesiphetho ezisezingeni nokusekelwa kwemibono besakhiwo somtlolo. komqondo. okulandelekako. elihle khulu. -Ukungakahlelwa kuhle ngikho -Abukho ubufakazi bokuhlelwa kwesakhiwo -Umtlolo awunakho Ilimi, iphimbo nesitayela -lsingeniso,iingaba ukunamathelana okwenza ukulandelana nanyana ukulandelana kwamaphuzu. okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka kwamaphuzu kungezwakali. nesiphetho kuhleleke kwamaphuzu begodu kwamaphuzu begodu -Ilimi elisetjenzisiweko Iisezingeni eliphasi khulu kuhle. awulandeleki. azwakala kuhle. -Kuneemphoso ezinengi zelimi begodu alizwakali. 10 IMITLOMELO -lmibono ivezwe -Kuneemphoso ezenziwe begodu nokusetjenziswa -Ilimi, ukuzwakala kwelimi okunganembiko kwenza beyasekelwa yezwakala. elimini, ekuzwakaleni nokwethulwa kwamaphuzu umtlolo lo ungezwakali. kwendaba kanye kuhle bekutjengisa ukutjhuja -Ilimi, ukuzwakala nekuhlelweni. kwengqondo. nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. -Iingaba zakhiwe kuhle. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 29 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA UMBUZO 14 (UMBUZO OMUDE) IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni  Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo we-14.  Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.  Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.  Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Isingeniso Abadlali babantu abakhethwe mtloli bona badlale iindima ezihlukahlukeneko ekwethuleni izenzeko ezibumba indaba epheleleko yomdlalo. Ummongondaba wona ngilokho umdlalo okhuluma ngakho/ngilokho okutjhiwo mdlalo. Umdlalo wesihloko esithi; 'IBHUDANGO LAMI' ukhuluma ngebandlululo langokombala ekhabe likhona enarheni yeSewula Afrika nangendlela abantu abamhlophe ebebagandelela ngayo amalungelo wabantu abanzima/Umdlalo lo ukhuluma ngokobana kuze njani bona ibandlululo langokombala liphele enarheni yeSewula Afrika kugcine sele kunetjhaphuluko kubusa umBuso weNtando yenengi njengombana sibona kusenzeka namhlanje. Lapha sizokucoca ngendlela umtloli asebenzise ngayo umdlali onguTjhili, uMbulawa, uVenter, namapholisa womBuso weBandlululo ukusethulela ummongondaba awuhlosileko. Umzimba Abahlolwako abaveze bebahlathulule kabanzi ngeengameko/izehlakalo ezilandelako: UTjhili - Umtloli usivezela uTjhili asisakhamuzi esithobela umthetho webandlululo eplasini lakaVenter. - Bekasebenza khona eplasinapho nakazakulinyazwa mtjhini wokugaya isandlesi. - Ngemva kokulimala kwakhe umndenakhe watlhoga umuntu ongawusebenzela eplasini ukuze ufumane indawo yokuhlala. - Ukateleleka bona akhuphe indodanakhe esikolweni bona iyokusebenza eplasini lekhuwa bese ifunda ngeposo ukuze bangaqotjhwa eplasinapha. - Ubonakala asaba amakhuwa ngendlela erarako ngombana akakhambelani nokobana indodanakhe ivuse umguruguru eplasini. - Ekugcineni uTjhili uyaqotjhwa nomndenakhe eplasini lakaVenter, bafudukela esabelweni saKwaNdebele lapho bafike bahlala khona ngcono nangokutjhaphuluka. - Ngezenzo zakhezi umtloli bekalinga ukuphumelelisa ummongondaba womdlalo lo wokobana abantu abanzima bomdlalo lo bebaphila ngaphasi kwebandlululo langokombala bekwafika lapho kuba netjhaphuluko khona ngaphasi komBuso weNtando yenengi. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 30 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya UMbulawa - Umtloli usivezela yena anebhudango lokuba mjameli wamalungelo wobuntu. - Indlela abona amakhuwa aphatha ngayo abantu abanzima ngiyo emenza abe nebhudangweli. - Wabona kungcono alise isikolo afunde ngeposo bese uyokusebenza emasimini weplasini lakaVenter ukuze umndenakhe ufumane indawo yokuhlala. - Nakafika eplasini uba mdosi phambili weensebenzi ezililutjha begodu ngendlela enza ngayo izinto ubonakala angamsabi uVenter. - Uvusa umguruguru ngokufakela iinsebenzi ummoya wokunghonghoyila ngesikhathi sedina bona sincani, ukufika lada kweposo nokutjhayisiswa kwabo lada. - Uhlanganyela nezinye iinsebenzi ezililutjha banghala umsebenzi bayokufukama kwaMasuku ngehloso yokwenza uVenter arhoqise isiqunto asithetheko sokuqotha umndeni lo eplasini. - Usuka kwaMasuku sele agijinyiswa mapholisa womBuso weBandlululo ubalekela kwabo. - Kufunyanwa amaphepha wehlangano esele yavalwa umlomo ngelawini lakhe bekuba kubotjhwa kwakhe lokho. - Uthathwa nezinye iimbotjhwa ezibabantu abanzima bayokubulawa ehlathini ngemva kokuzembela imigodi ezokuba mathuna wabo. - Ngetjhudu elihle ufumana ithuba lokuphunyurha ubaleka ukhwela ilori eya eBotswana. - Usuka eBotswana udlulela e-Angola lapha afika khona wafunda ukuze kufezeke ibhudango lakhe lokuba mjameli wamalungelo wobuntu. - Ubuya eSewula Afrika sele amjameli wamalungelo wobuntu ngokupheleleko bewufumana nomsebenzi ngaphasi komthetho omutjha weNtando yenengi. - Ngezenzo zakhe lezi umtloli bekalinga ukuphumelelisa ummongondaba womdlalo lo wokobana abantu abanzima bomdlalo lo bebaphila ngaphasi kwebandlululo langokombala bekwafika lapho kuba netjhaphuluko khona ngaphasi komBuso weNtando yenengi. UVenter. - Umtloli umveza alikhuwa elinebandlululo langokombala phezu kwabantu abanzima ebebasebenza eplasini lakhe. - Sivezelwa bona zoke izakhamuzi zeplasini lakhe ziyamsaba ngombana nokuzibetha uyazibetha. - Ukatelela uTjhili bona athole umuntu ozomsebenzela iplasi njengombana yena angasakghoni nje. - Iinsebenzi zakhe akaziphathi kuhle; uzitjhayisisa lada, uzipha isikhathi esincani sokudla begodu neposo ezifunda ngayo uyifikisa lada. - Umndeni onganamuntu ongawusebenzela iplasi uyawuqotha eplasini. - Iinsebenzi zakhe nazithi zilinga ukunghonghoyila nofana ukunghala umsebenzi uzibizela amapholisa bekazithembise nokuziqotha. - Usebenzisana namapholisa webandlululo ngokungemthetho ukuze kuvalelwe abantu abanzima abamavukelambuso eplasini lakhe. - Usiza amapholisa webandlululo ukobana kubulawe uMbulawa nakase-Angola ngokumfakela isithuthumbisi ngaphakathi kwencwadi ethunyelwa kuye. - Uthengisa iplasi lakhe bese usizana noBotha ekusunguleni ihlangano iSikakarele ezokuthikameza amakhetho womBuso weNtando yenengi. - Ekugcineni uyabanjwa uyabotjhwa nezinye iimpurelani nasele kubusa umthetho womBuso weNtando yenengi eSewula Afrika. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 31 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya - Ngezenzo zakhezi umtloli bekalinga ukuphumelelisa ummongondaba womdlalo lo wokobana abantu abanzima bomdlalo lo bebaphila ngaphasi kwebandlululo bekwafika lapho kuba netjhaphuluko khona ngaphasi komBuso weNtando yenengi. Amapholisa womBuso weBandlululo - Umtloli usivezela bona amapholisa la amabili wawo maBhuru bese amanye amabili ababantu abanzima. - Ngaso soke isikhathi amapholisa la abulala iimbotjhwa zabantu abanzima, ingasi iimbotjhwa ezibabantu abamhlophe. - Nakabulala iimbotjhwezi abasa inyama ayidle bekasele nebhurendi njengetshwayo lokutjengisa indlela athaba ngayo nakabulala iimbotjhwa ezibabantu abanzima. - Ngaso soke isikhathi uVenter nakawabizako eplasini lakhe aya athelekile, ayokugandelela abantu abanzima abasebenza lapho. - Asetjha ilawu lakaMbulawa afumana iincwadi zehlangano esele yavalwa umlomo bese amthatha amvalela ngejele. - Athatha uMbulawa nezinye iimbotjhwa ezibabantu abanzima bona ayozibulalela ehlathini ngemva kokuzembisa imigodi ezakuba mathuna wazo. - Asebenzisana noVenter ukobana kubulawe uMbulawa nakase-Angola ngokumthumela incwadi esithuthumbisi. - UBotha banoVenter basungula ihlangano iSikakarele ezokuthikameza amakhetho womBuso weNtando yenengi, basizwa nguJooste ngokubanikela iingidi nezinye iinthuthumbisi. - Ekugcineni amapholisa la abanjwa abotjhwa nezinye iimpurelani nasele kubusa umthetho womBuso weNtando yenengi eSewula Afrika. - Ngezenzo zawezi umtloli bekalinga ukuphumelelisa ummongondaba womdlalo lo wokobana abantu abanzima bomdlalo lo bebaphila ngaphasi kwebandlululo langokombala bekwafika lapho kuba netjhaphuluko khona ngaphasi komBuso weNtando yenengi. Isiphetho: Nasiyelela ihlathululo engehla singatjho bona umtloli uphumelele kuhle khulu ukusebenzisa abadlali bakhe ekuvezeni tjhatjhalazi ummongondaba womdlalo lo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) [25] UMBUZO 15 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni 15.1 - Nakakhulumako ugandelela ikulumakhe. (1) - Ufuthumele. (1) 15.2 Isizathu esenza ilutjha bona likatelele iinsebenzi zabantu abadala bona zinghale umsebenzi ngesokobana bebafuna kukhutjhukelwe kwaMasuku kuyokuhlalwa khona bufukama ukutjengisa bona abakhambelani nesenzo sakaVenter sokuqotjha umndeni wakhona ngebanga lokobana awusenamuntu ongawusebenzela iplasi. (2) 15.3 Ummongondaba womdlalo lo kugandelelwa kwamalungelo wobuntu ngesikhathi somBuso weBandlululo/Kulwela ukuphunyeleliswa kwebhudango uMbulawa ebekanalo lokuba mjameli wamalungelo wobuntu. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 32 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya 15.4 - Akafuni ukutjhugulula ubujamo iinsebenzi zakhe ezisebenza ngaphasi kwabo njengombana zimbikele lokha nabe zitjhagala/Ugandelela ilungelo lelutjha nofana labantu lokobana bafunde batjhaphulukile ngokufikisa iincwadi zabo ezivela eenkolweni lada isikhathi sokwethula imisebenzi yabo yesikolo sesidlulile. (1) - Uqotha imindeni enganabantu abangasebenza eplasini lakhe nanyana azi ukobana abanye babantu egade basebenza eplasini lakhe bahlongakele, abanye balinyazwe mitjhinakhe/balimalele eplasini. (Nezinye iimpendulo ezinembako zizokwamukelwa.) (1) 15.5 UTjhili gade azi bona njengoba alimalele eplasini lakaVenter nje kufanele anikelwe imali yesincephezelo ngombana lokha uVenter nabekambizele ukuzomtjela bona kufuze alethe umjameli ozomsebenzela eplasini simuzwa athi bekacabanga bona umbizele ukuzomkhokhela/ukuzombhadela njengombana alimalele emsebenzini nje. (2) 15.6 C/ngebizo. (2) 15.7 Ngicabanga bona umnqopho womtloli womdlalo lo bekukubalekisa uMbulawa ukobana aphephe ekubulaweni khona ibhudango lakhe lokuba mjameli wamalungelo wobuntu lizakuphumelela/bekanqophe ukuthuthukisa umdlalo lo bona uyokufika esiphethweni asihlosileko. (2) 15.8 - Kutlhoga isekelo lezeemali ukobana likghone ukuthoma amarhwebo nofana amaphrojekthi elifuna ukuwenza atlhoga imali. (1) - Kutlhogeka kweendawo ezifikeleleka ngobuduze/lula ukobana lifumane ilwazi lokulisiza bonyana ngimaphi amagadango ekufuze liwathathe ukuze likghone ukufika lapha lifuna ukufika khona khulukhulu eendaweni zemaplasini nezabelweni/Kutlhoga ilwazi.  - Kutlhoga isekelo lababelethi lokha navane lifuna ukulandela ibizelo elingafuni bona umuntu aye emaZikweni aPhakemeko wezeFundo/Kutlhoga isekelo lababelethi lokha nalifuna ukulandela ibizelo elingakajayeleki elifana nokuba mvumi, mthungi, mdlali webholo, njll.  - Ukuzinikela kwalo eendakamizweni. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) 15.9 Isisusa serarano emdlalweni lo kuthoma ukusebenza iplasi kwakaMbulawa ngombana kuthe ukufika yena kwathoma kwaba nemitjhagalo nokunghanghisana phakathi kwakaVenter neensebenzi zeplasini. (2) 15.10 Ngicabanga bona umnqopho womtloli wokusitlolela umdlalo lo kukusifundisa/kukusilemukisa ngomlando wenarha yeSewula Afrika/kukusifundisa ngendlela umBuso weBandlululo ogade ugandelela ngayo amalungelo wabantu abanzima. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 33 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya 15.11 Ummongondaba womdlalo lo uyakholweka ngombana nawulalela umlando weSewula Afrika kuyavela bona abantu abanzima/iinsebenzi zemaplasini gade zigandelelwa ngesikhathi somBuso weBandlululo/Eplasini khabe usebenza, kuthi nasele ungasakghoni usetjenzelwe mntwanakho/Amakhuwa bekatlhorisa abantu abanzima/Iimbotjhwa zepolotiki zazibulawa/Ezinye iimbotjhwa zepolotiki ezabalekela kezinye iinarha zazibulawa ngeenthuthumbisi ezifakwe eencwadini begodu ngicabanga bona kungebangelo bonyana ezinye zeembotjhwezo zalahlekela safuthi/azaziwa bona zayaphi nanamhlanje/Ikhona vele ihlangano yombanganarha eyavalwa umlomo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 15.12 Umtloli uphumelele ukusethulela isethulo esinembako somdlalo ngombana: - Usivezele umdlali oyikutani, uMbulawa. (1) - Umraro oqalene nomdlali oyikutani wokobana kufanele alise isikolo ayokusebenza iplasi khona umndeni wekhabo uzakuba nendawo yokuhlala eplasini lakaVenter kanti unebhudango lokuba mjameli wamalungelo wobuntu afuna ukulifeza. (1) - Usivezele nesizinda sendawo esiliplasi lekhuwa uVenter. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 34 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YEMIDLALO (25 IMITLOMELO) UMBUZO 16: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko azizwakali begodu Ukuhlathululwa khulu: 14-15. isihloko. bewasihlathulula ngendlela bewasihlathulula ngendlela azikanamatheli esihlokweni esinikelweko, Uhlathulule isihloko ephakathi kodwana ephakathi kodwana kulikhuni ukuzilandela nanyana azikhambelani kwesihloko: ngokungeneleleko begodu -limpendulo pheze imininingwana ayikavezwa imininingwana ayikavezwa nombuzo. Ukungenelela kwesihloko uwathinte woke amaphuzu ziyakhambelana yoke. yoke. nokuzwisisa itheksthi. amayelana nomtlolo . nesihloko. - Uhlulekile ukunikela iimpendulo ekungizo. -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi asekela -Uphendule umbuzo kuhle: -lmibono esekelweko asekela imibono imibono akakavezwa - Amaphuzu ambalwa awanikeleko akakasekelwa. 15 IMITLOMELO 12-13. ikhona kodwana akakavezwa ngendlela ngendlela eyanelisako. - Umtlolo akawazi. Uphendule ngendlela ehle. ayikavezwa yoke begodu eyanelisako. Kunamaphuzu amanengi ayikasekelwa -Unelwazi elisezingeni eliphasi asekelwe ngokunembako njengombana -Unelwazi elisezingeni lomtlolo. anqotjhiswe emtlolweni. bekulindelekile. eliphakathi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle -Kunobufakazi obutjengisa khulu. bonyana umtlolo uwuzwisisile. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana kukhulunywe Kunesingeniso, iingaba ngefanelo. ngokwanelisako ngesihloko. Isakhiwo, ukwethulwa nesiphetho ezisezingeni nokusekelwa kwemibono besakhiwo somtlolo. komqondo. okulandelekako. elihle khulu. -Ukungakahlelwa kuhle ngikho -Abukho ubufakazi bokuhlelwa kwesakhiwo -Umtlolo awunakho Ilimi, iphimbo nesitayela -lsingeniso,iingaba ukunamathelana okwenza ukulandelana nanyana ukulandelana kwamaphuzu. okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka kwamaphuzu kungezwakali. nesiphetho kuhleleke kwamaphuzu begodu kwamaphuzu begodu -Ilimi elisetjenzisiweko Iisezingeni eliphasi khulu kuhle. awulandeleki. azwakala kuhle. -Kuneemphoso ezinengi zelimi begodu alizwakali. 10 IMITLOMELO -lmibono ivezwe -Kuneemphoso ezenziwe begodu nokusetjenziswa -Ilimi, ukuzwakala kwelimi okunganembiko kwenza beyasekelwa yezwakala. elimini, ekuzwakaleni nokwethulwa kwamaphuzu umtlolo lo ungezwakali. kwendaba kanye kuhle bekutjengisa ukutjhuja -Ilimi, ukuzwakala nekuhlelweni. kwengqondo. nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. -Iingaba zakhiwe kuhle. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 35 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya UMBUZO 16 (UMBUZO OMUDE)  Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo 16.  Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.  Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.  Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Isingeniso Abadlali babantu abakhethwe mtloli bona badlale iindima ezihlukahlukeneko ekwethuleni izenzeko ezibumba indaba epheleleko yomdlalo. Ummongondaba wona ngilokho umdlalo okhuluma ngakho/ngilokho okutjhiwo mdlalo. Umdlalo wesihloko esithi; 'UMBANGO KANZUNZA NOMANALA' ukhuluma ngombango wobukhosi owaba khona phakathi kwabentwana bekosi uMusi, uNzunza banoManala nowenza isitjhaba samaNdebele sigcine sele sihlukana phakathi kube naManala namaNzunza. Lapha sizokucoca ngendlela umtloli asebenzise ngayo umdlali oyiKosi uMusi, uNanasi uNzunza noManala ukusethulela ummongondaba awuhlosileko. Umzimba Abahlolwako abaveze bebahlathulule kabanzi ngeengameko/izehlakalo ezilandelako: IKosi uMusi - Ekuthomeni komdlalo lo umtloli usivezela bona ikosi uMusi ayisimnandi emzimbeni. - Ukungabi nepilo kwayo kuyenza ithathe isiqunto sokubiza isitjhaba isazise bona izokudlulisela unamrhali/ubukhosi bayo kiloyo ozoyelama, uManala. - Ithumela isigijimi esinguNgendu bona sikhambe siyokufuna uManala simazise bona afike ngamasa azokuthatha ubukhosi bakhe. - Ikosi ithi isalinde uManala ngamasa kungena uNzunza azokuthatha unamrhali ngobugirikitjani. - Ikosi imtjela bona atjhidele kiyo, iyamphumbutha ukuze ibe nesiqiniseko sokobana kwamambala nguye uManala. - Ithe bona izwe uboya besikhumba ebekazibophe ngaso umzimba woke uNzunza, ikosi yaneliseka bona mbala nguManala ngombana vele unoboya obukhulu emzimbeni. - Ukusuka lapho ikosi inikela uNzunza unamrhali beyimfisele itjhudu ekubuseni isitjhaba sakhe njengekosi yaso. - Ngemva kwesikhathi esithileko nakufika uManala athi uzokuthatha unamrhali ikosi kwaba kukhona ibona bona uNzunza uyigalajile ukuze inikele yena unamrhali kaManala. - Inikela uManala umuthi olitjhwalo lokuzuma azowusebenzisa ukuzuma uNzunza abe amthole bese uthatha unamrhali wakhe. - Ngezenzo zekosi lezi umtloli ulinga ukusivezela bona umbango wobukhosi ophakathi kwakaNzunza noManala usuke njani nekumumongondaba womdlalo lo. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 36 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya UNanasi - Umtloli usivezela yena angumma onebandlululo ebentwaneni ngombana uthandela umntwanakhe uNzunza izinto ezihle bese akanandaba noManala ngombana akusuye umntwanakhe weengazi. - Nakalemuka bona iKosi uMusi ayisenawo amandla wokubusa isitjhaba ubonakala avusa amehlo bewuba nesifiso sokobana kube mntwanakhe uNzunza othatha ubukhosi, ingasi uManala. - Usuka lapho ufakela uNzunza ummoya wokobana akavuke atjhejisise izinto ukuze akghone ukufumana ubukhosi kunokobana kubuse uManala. - Uthi nakabona ikosi ikhuluma nesitjhaba ebandla abuze uNgendu bona ikosi ikhuluma ngani, uNgendu uyamtjela bona ikosi ifuna ukudlulisela unamrhali kuManala ngombana yona ayisenawo amandla wokubusa. - Ukusukela lapho ulukisa uNzunza amano wokugalaja ikosi unamrhali ngokobana ambathe iinkhumba bese atjhugulule nelizwi lifane nelakaManala ukuze nakayokuthatha unamrhali ngamasa ikosi ikholwe bona unguManala. - Wenza nesiqiniseko sokobana uNzunza kwamambala ulele emnyango wekosi ukuze akghone ukungena ngamasa athathe unamrhali. - Ngezenzo zakhezi uNanasi, umtloli ulinga ukusivezela bona umbango wobukhosi ophakathi kwakaNzunza banoManala usuke njani nekumumongondaba womdlalo lo. UNzunza - Umtloli usivezele yena amumuntu otjhejisisa izinto nothanda ukuzibandakanya kikho koke okwenziwa ngesigodlweni. - Bekanganawo umkhumbulo wokweba ubukhosi bakaManala, ngunina owamfakela ummoya wokugalaja uManala ubukhosi bakhe. - Uvuma bona unina amlukise amano wokugalaja uManala ubukhosi bakhe. - Uthi nakaya endlini yeKosi uMusi, ambathe iinkhumba ezinoboya bekatjhugulule nephimbo lakhe ukuze ikosi ikholwe bona unguManala nayimbambako nalokha nakakhulumako. - Ikosi imnikela unamrhali bewuyakhamba, uyokufuna abangani bakhe namanye amadoda azokuba libutho lakhe ukuze bamsize nange uManala angamhlala eenthendeni. - Usuka lapho ubaleka njalo uNzunza nesitjhaba sakhe esakhetha ukumlandela ubaleka ukubulawa sitjhaba saManala. - Nasele inengi lamabutho wakhe libulewe, ukhamba noNdala ophethe amathumbu ngezandla bayokufuna isizo kuSongubo noNangubokazi. - Amanala athi nakafika Koqoli, uNzunza unikela uNcagu uMthise kaTjhangutjhangu ukuze amamukele njengendlovukazakhe bese aManala namaNzunza ayalibalelana ngaphandle kokubanikela unamrhali. - Ngezenzo zakhezi uNzunza, umtloli ulinga ukusivezela bona umbango wobukhosi ophakathi kwakhe noManala usuke njani nekumumongondaba womdlalo lo. UManala - Umtloli usethulela yena amumuntu onganandaba nalokho okwenzeka esigodlweni. - Uzithandela ubuzimba kwaphela, kungebangelo ahlala angekho esigodlweni aye ebuzimbeni. - Udisibezwe ziinyawo lokha ikosi nayithi eze ngamasa azokuthatha unamrhali wakhe. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 37 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya - Uthi nakafika endlini yekosi ekuseni ufumana uNzunza sele amthathele ubukhosi bakhe. - IKosi uMusi imnikela umuthi olitjhwalo lokuzuma bona nakaphumileko athi uyokuzuma angabuyi mkhonoze. - Usuka lapho uManala uthatha ibutho lakhe baphuma ubuzimba bokuyokuzuma uNzunza ngehloso yokumbamba, bambulale bese bathatha unamrhali. - Ngemva kokucima kwelanga elinguMusi, naye uManala akabi nepilo kuhle bekufika lapha ahlongakala khona. - Ngaphambi kobana akhothame, besele awatjelile amabutho wakhe bona afune uNzunza lapho amfumana khona ambulale bese athathe unamrhali. - Ngezenzo zakhezi uManala, umtloli ulinga ukusivezela bona umbango wobukhosi ophakathi kwakhe noNzunza usuke njani nekumumongondaba womdlalo lo. Isiphetho: Nasiyelela ihlathululo engehla singatjho bona umtloli uphumelele kuhle khulu ukusebenzisa abadlali bakhe ekuvezeni tjhatjhalazi ummongondaba womdlalo lo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.)1 [25] UMBUZO 17 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni 17.1 Umdlali ovezwe njengehlanganisa emdlalweni lo nguNanasi ngombana nguye otjele uNzunza bona uMusi ubize uManala bonyana azokuthatha unamrhali ngamasa bewamlukisa namano wokobana ayomeba njani uManala angakafiki nekusisenzo esenze bona kube nombango lo. (2) 17.2 - UMbangwa. (1) - UTjhaba. (1) 17.3 IKosi uMusi iyazi bona nguNzunza othethe unamrhali ngokungemthetho ngombana khewafika ngamasa athi uzokuthatha unamrhali kodwana ikosi yamqotha. (2) 17.4 - IKosi uMusi yethulwe imumuntu ongakaphili kuhle/ogulako. (1) - Ingasaboni emehlweni. (1) 17.5 Isenzeko eselama ikulumo-pendulwano engehla le ngesokobana uManala aphume ubuzimba namabuthwakhe bayokufuna uNzunza. (2) 17.6 Ngicabanga bona umtloli usethulela isifundo sokobana kuqakathekile ukulalela imilayo esinikelwa yona ukuze sizokwazi ukufumana imiphumela elindelekileko nofana emihle/Kuqakathekile bona nawumumuntu wenze njengombana utjelwa khulukhulu nawutjelwa ngento engatjhugulula ipilwakho unomphela, singadosi iinyawo/singavilapheli ikusasa lethu. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalo.) (2) 17.7 UManala bekasizwa litjhwalo lokuzuma ukobana qobe kuphuma kwakhe nobuzimba amthole uNzunza kodwana abhalelwe kukumbulala ngombana uNzunza bekasizwa ngunamrhali amphetheko ukobana aphephe ebukhalini baManala/bekavikelwa ngunamrhali. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 38 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya 17.8 Ummoya ozwakaliswa yikulumo-pendulwano engehla le mumoya wokudana, uManala baneKosi uMusi badaniswe sisenzo sakaNzunza sokuthatha unamrhali ngobugebengu. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 17.9 Ngicabanga bona ababelethi bangatlama iwili/isifiso babele abentwababo ilifa ngokulingana ukuze nabalalako kube tjhatjhalazi bona umntwana ngamunye kufanele athathe ini/Ngicabanga bona ababelethi bangabela abentwababo ilifa labo ngokulingana basaphila. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) 17.10 UManala waba nerarano langaphakathi ngombana kunalapha simthola khona ahlezi ayedwa ababaza indlela uNzunza amthathele ngayo ubukhosi bakhe nangendlela azomthola ngayo bekambulale/bekamtjhabalalise ephasini/lirarano langaphakathi ngombana sithola uManala anomzwangedwa, acabanga amano wokobana uzomfumana njani uNzunza begodu uzomenzani nakamthola la. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (3) 17.11 Umtloli uphumelele ukusethulela isethulo esinembako somdlalo lo ngombana: - Esethulweni sawo umvezile umdlali oyikutani, uNzunza. (1) - Umraro oqalene nomdlali oyikutani ekukungabi sethubeni elihle lokungathola unamrhali, obukhosi besitjhaba samaNdebele ngebanga lokobana angasingewangendlini ekulu yeKosi uMusi. (1) - Isizinda sendawo eliplasi laKwaMnyamana. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) 17.12 - Ngiyazwelana naye ngombana akakabuzwa bona uyafuna nofana akafuni na ukobana ayokuba yindlovukazi kaNcagu, kungenzeka ukobana yena ngokwakhe akusiyinto ebekayithanda/ebekayifisa kodwana wenziswa yona ngekani. - Angizwelani naye ngombana ngesikhathi sokwenzeka komdlalo lo, ekusikhathi sakade, bekuligugu ukobana umntazana endele ebukhosini ngombana bekazokufumana koke akutlhogako bekaphathwe njengomuntu oqakatheke khulu esitjhabeni/bengekhe awela phasi ayindlovukazi. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi LeKhaya (HL)/P2 39 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YEMIDLALO (25 IMITLOMELO) UMBUZO 18: IFINDO – Sovumani kaZimkhona Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 - Uphendule umbuzo kuhle khulu: - Utjengise ukuzwisisa - lsihloko usizwisise - lsihloko usizwisise - Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: 14-15. - Uhlathulule isihloko isihloko. bewasihlathulula ngendlela elingeneko bewasihlathulula ngendlela ephakathi azizwakali begodu azikanamatheli esihlokweni Ukungenelela kwesihloko ngokungeneleleko begodu - limpendulo pheze kodwana imininingwana kodwana imininingwana esinikelweko, kulikhuni nokuzwisisa itheksthi. uwathinte woke amaphuzu ziyakhambelana nesihloko. ayikavezwa yoke. ayikavezwa yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. azikhambeleni nombuzo. - lmibono esekelweko ikhona - Amaphuzu amanengi - Amaphuzu amanengi 15 IMITLOMELO - Uphendule umbuzo kuhle: 12-13 kodwana ayikavezwa yoke asekela imibono asekela imibono - Uhlulekile ukunikela - Uphendule ngendlela ehle . begodu ayikasekelwa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela Iimpendulo ekungizo. - Kunamaphuzu amanengi njengombana eyanelisako. eyanelisako. asekelwe ngokunembako bekulindelekile. - Amaphuzu ambalwa anqotjhiswe emtlolweni. - Unelwazi elisezingeni - Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa. - Kunobufakazi obutjengisa eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. - Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. bonyana umtlolo - Umtlolo akawazi. uwuzwisisile. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 - Umtlolo uhleleke kuhle. - lsakhiwo esihle - Bukhona ubufakazi - Isakhiwo asikathulwa - Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba nesiphetho nokusekelwa kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. - Ukungakahlelwa kuhle kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. ezisezingeni elihle khulu. - Umtlolo awunakho ngikho okwenza ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela - lsingeniso,iingaba Ukunamathelana ukulandelana okusetjenziswe endabeni. - Kunokuthuthuka kwamaphuzu nesiphetho kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu kwamaphuzu - Abukho ubufakazi begodu azwakala kuhle. awulandeleki. kungezwakali. bokuhlelwa - lmibono ivezwe - Kuneemphoso ezinengi kwesakhiwo nanyana 10 IMITLOMELO - Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa beyasekelwa yezwakala. - Kuneemphoso zelimi begodu ukulandelana kwamaphuzu. kwamaphuzu kuhle bekutjengisa ezenziweko elimini, nokusetjenziswa ukutjhuja kwengqondo. - Ilimi, ukuzwakala ekuzwakaleni kwendaba kwelimi okunganembiko - Ilimi elisetjenzisiweko nokwethulwa kwamaphuzu kanye nekuhlelweni. kwenza umtlolo lo Iisezingeni eliphasi khulu kuhle. ungezwakali. begodu alizwakali. - Iingaba zakhiwe kuhle. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 40 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya UMBUZO 18 (UMBUZO OMUDE) IFINDO – Sovumani kaZimkhona  Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo 18.  Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.  Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.  Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Isingeniso Abadlali babantu abakhethwe mtloli bona badlale iindima ezihlukahlukeneko ekwethuleni izenzeko ezibumba indaba epheleleko yomdlalo. Ummongondaba wona ngilokho umdlalo okhuluma ngakho/ngilokho okutjhiwo mdlalo. Umdlalo wesihloko esithi; 'IFINDO' ukhuluma ngabalingani ababili abatjhadileko, abanakho koke abakutlhogako epilweni ngaphandle komntwana. Bazama ngawo woke amandlabo ukuthola isisombululo somrarwabo lo ngokuya kibodorhodera besikhuwa abangaphezu kwabalitjhumi, ngokuthandaza nangokuya ebantwini ababonako. Isisombululo bagcina basithole eNyangeni uMabhebheja bona kufanele uLungile athonjiswe athole igama lakagogwakhe lobuntazana ngaphambi kobana bangathola umntwana yena nomlinganakhe. Lapha sizokucoca ngendlela umtloli asebenzise ngayo umdlali onguBalise banoLungile, uNaMalemane, uMnguni nenyanga uMabhebheja ukusethulela ummongondaba awuhlosileko. Umzimba Abahlolwako abaveze bebahlathulule kabanzi ngeengameko/izehlakalo ezilandelako: UBalise banoLungile - Bobabili bafundile, basebenza kuhle begodu banemali. - Banayo yoke into abayitlhogako emzinabo engathengwa yimali. - Baqalene nomraro owodwa, wokungafumani umntwana. - Baye kibodorhodera abangaphezu kwabalitjhumi bafuna isizo eliphathelene nembeleko. - Bathandaze bebakghubuka amadolo babawa uSomnini bona abasize bafumane umntwana. - Baya kuMphorofidi uThombeni obabikela bona kunomuntu obabophele ifindo elingatjhatjhululwa ziiwatjho nokusela itiye yesondo. - Ekugcineni baya enyangeni uMabhebheja oveza indaba yokobana uLungile kufanele athonjiswe athole igama lakagogwakhe lobuntazana ngaphambi kobana bangathola umntwana banomlinganakhe. UMnguni - Wamukela uBalise njengomntwanakhe, uyamthanda, uyamthemba bewuyamhlonipha. - Waziwa ayindoda ekholelwa kuSomnini. - Ukhamba inyanga uMabhebheja ngemsitheleni, banesikhathi esingaphezu kweminyaka ematjhumi amabili bazana banoMabhebheja. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 41 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya - Woke amarhwebo anawo ajame ngeenhlahla zakaMabhebheja. - Umkakhe, uNaMalemane, akazi bona ukhamba inyanga. - UNobukhazi umkatelela bona akhulume noLungile amenze avume ukuya ebantwini ababonako begodu nangabe akafuni ukuya uzokukhupha ifihlwakhe yokobana ukhamba inyanga uMabhebheja. - Ngemva kokuthuselwa nguNobukhazi, simbona athatha isiqunto sokuya kwaBalise banoLungile, ufika uhlathululela uBalise ukobana yena ukhamba iinyanga nabeZimu uyabaphahlela. Lento yobuzalwana wafakwa nguNaMalemane kiyo. - Ukusuka lapho utjela uBalise bona ufuna ukubasa enyangeni yakhe, uMabhebheja ukuze basizeke ngomrarwabo wokungafumani umntwana. - Utjela uBalise nokobana angatshwenyeki yena uzomenza uLungile bona avume ukuya enyangeni. - Nangambala uthatha uBalise banoLungile ubasa enyangenakhe uMabhebheja nekukulapha kuvele indaba yokobana uLungile kumele athonjiswe, uLungile athole igama lakagogwakhe lobuntazana ngaphambi kobana bangathola umntwana banomlinganakhe. UNaMalemane - Umtloli usivezela yena amzalwana ngokupheleleko ngombana walahla namasiko wesintu. - Ngalokho-ke akhange athombise umntwanakhe uLungile. - Wehlulela abanye abantu ngokobana bakholelwa kuyiphi ikolo. - Uhloya umkhwenyanakhe uBalise ngombana uthi urhola imali encani kuneyakaLungile begodu uphuma emndenini ongamaziko uZimu. - UBalise nakathi ulinga amano wokurarulula umrarwabo wokungafumani umntwana ngokuya emphorofidini uNaMalemane ufakela uLungile ummoya wokobana angavumi. - Nakafika kwaBalise banoLungile ufumana itiye enamafutha ngesiqandisini, uthi bona ezwe ukuthi yitiye ebuya kumphorofidi uyayiphalaza. - Isenzo sakhesi sikatelela uLungile banoBalise bona baluke amanye amano wokurarulula umrarwabo. - Ekugcineni uLungile banoBalise nabaya kwaMabhebheja kuvela indaba yokobana unobangela wokobana abalinganaba bangafumani umntwana kukobana uNaMalemane akhange athombise uLungile, isilukazi athiyelelwe ngaso simbophele ifindo lembeleko ngombana sililela igama laso lobuntazana. Inyanga uMabhebheja - Umtloli usethulela uMabhebheja ayinyanga efundileko nethembekileko. - Uneminyaka engaphezu kwamatjhumi amabili azana noMnguni. - Umtloli umsebenzisela ukuveza unobangela wokungafumani umntwana kwakaBalise banoLungile nokobana abanikele isisombululo. - Ngalokho-ke, ngemva kobana uMabhebheja ahlahlube uBalise banoLungile, ubavezela indaba yokobana kufanele uLungile athonjiswe ukuze athole igama lakagogwakhe lobuntazana ngaphambi kobana bangathola umntwana. Isiphetho: Nasiyelela ihlathululo engehla le singatjho bona umtloli uphumelele kuhle khulu ukusebenzisa abadlali bakhe ekuvezeni tjhatjhalazi ummongondaba womdlalo lo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 42 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya UMBUZO 19: IFINDO – Sovumani kaZimkhona 19.1 Isizathu esenza bona uLungile atjho amagama la kukobana yena nomlinganakhe bayalwa babanga indaba yokuyokubona abantu ababonako ukuze bararulule umrarwabo wokungatholi abentwana. (2) 19.2 - Bazomcatheka. (1) - Bazomphalazisa.  - Bazomfutha.  - Bazomphathisa iingujana zeewatjho. (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (1) 19.3 Usebenza ngamathenda wezindlu zeRDP esigoga seBotleng ngeDelmas. (2) 19.4 - Akamthandi ngombana uthi ukhulele emzini ongamaziko uZimu. (1) - Akamthandi ngombana uthi udla imali yomntwanakhe. (1) 19.5 UMnguni waphendula uNobukhazi ngokobana athi uLungile banoBalise angekhe bahlukana ngombana uBalise uyamthanda uLungile, into nje kukobana uLungile ukakarele esiphambanweni sakaZimu ngombana ubelethwa emndenini wamakholwa. (2) 19.6 Singaba nobungozi bokobana uNaMalemane angamtlhala ngebanga lokungamtjeli bona ubonana neenyanga/Singaba nobungozi bokobana uNaMalemane angaqotha uMnguni emzinabo ngebanga lokwenza okuphambene nalokho ebakholelwa kikho; ekuyikolo yobuKrestu. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 19.7 Umnqopho womtloli wokusethulela umdlao lo kukusifundisa ngobungozi bokungenzi amasiko nokobana abezimu babanelaka bavale elinye ihlangothi epilwenakho nangabe kukhona okulisiko labo ongakalenzi/Kukusitjengisa bona kuyenzeka epilweni ube nakho koke okungathengwa yimali kodwana utlhoge umntwana. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 19.8 Abantu bekhabo lomfazi ngibo abahlala batshwenyekile bafune ukwenza isiqiniseko sokobana umntwanabo uphatheke kuhle emzini endele kiwo/ Esikhathini esinengi kusuke kungumma okhuluma iindaba zangakwakhe nabantu bekhabo nokwenza bona bagcine sele bangenelela eendabenezo ngombana bafuna ukusiza. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 19.9 Sisehlakalo salokha uBalise atjela umkakhe bona kufanele babone ngamanye amehlo, baye ebantwini ababonako ukuze bararulule umrarwabo lo bese uLungile wala wathi angeze aya lapho ngombana akakholelwa ebantwini abanjalo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 19.10 C/oyihlanganisa. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 43 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya 19.11 Isehlakalwesi sizwakalisa ummoya wokudana ngombana uLungile udaniswa kukobana unina ufika ngakwakhe uyazenzela ngaphandle kwemvumo yakhe/uLungile udaniswa kukobana isenzo sakaninesi sizomlwisa noBalise. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 19.12 Umtloli uphumelele ukusethulela isethulo esinembako somdlalo lo ngombana: ˗ usivezele umdlali oyikutani, onguBalise. (1) ˗ umraro aqalene nawo wokungatholi umntwana. (1) ˗ isizinda sendawo elidorobha leTheresa Park. (1) (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) [25] IMITLOMELO YESIGABA C: 25 INANI LOKE: 80 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 44 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 45 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 46 DBE/2023 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

Study this subject

More from Grade 12 isiNdebele HL

View all