Downloaded from hlayiso.com
SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)
IPHEPHA LESIBILI (P2)
2023
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA
IMITLOMELO: 80
Umhlahlandlela wokutshwaya lo unamakhasi ama-46.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Skip to contentAll 2023 papers 





View all





isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2023 Memo
Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 memorandum from the NSC June Exam 2023, 46 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.
Isindebele Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2023 · isindebele. Memorandum. Read online or download the PDF.
- Subject
- isiNdebele HL
- Grade
- Grade 12
- Language
- Isindebele
- Document type
- Memorandum
- Year
- 2023
- Exam period
- NSC June Exam
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 46
- File size
- 3.4 MB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 46
This exam
NSC June Exam 2023
- Paper 1Question paperMemo
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Question paperMemo
Questions in this paper
- Question 2Ubukghwari / Literature (Set Works)9 marks
- Question 3Ubukghwari / Literature (Set Works)9 marks
- Question 4Ubukghwari / Literature (Set Works)9 marks
- Question 5Ubukghwari / Literature (Set Works)12 marks
- Question 7Ubukghwari / Literature (Set Works)47 marks
- Question 9Ubukghwari / Literature (Set Works)47 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 2 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
IMILAYELO YOKUTSHWAYA
1. Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko
tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akakafaneli aphendule
umbuzo omude nomfitjhani ngencwadi eyodwa)
2. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi-4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo
ezibonweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela.
3. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide
ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani
newokuthoma omude bese ulisa elandelako.
4. Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo
elindelekileko bese yesibili kungelindelekileko tshwaya yokuthoma yesibili
ungayitjheja.
5. Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni
lemibuzo, tshwaya ngendlela umhlahlandlela wokutshwaya ononjorwe ngayo.
6. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula
elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama
emutjhweni/emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise.
7. Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide)
Nangabe inani lamagama asetjenzisiweko e-eseyini mancani, ungamjezisi
umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide
khulu tshwaya kufikela enanini elibekweko lamagama. (Tjheja: sebenzisa
igridi yokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela).
8. Imibuzo enemibuzo emifitjhani
Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule
ipendulwakhe akangajeziswa.
9. YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono,
liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi, mbono
omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle nofana sisenzo
esimbi azinikelwa umtlomelo kodwana kutlonyeliswa isekelo kwaphela
(IMITLOMELO YOKE NGEYOKUSEKELA).
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 3 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
ISIGABA A: IINKONDLO
UMBUZO 1 (UMBUZO OMUDE)
'LAYAPH' IPHASI LEKHETHU?'– BJ Skhosana
Isingeniso
Ummoya wekondlo mazizo imbongi esuke ikiwo lokha nayirhaya ikondlo.
Ikhethomagama magama anqophileko akhethwa ngokuyelela nangokunemba entweni
imbongi esuke ikhuluma ngayo. Ummoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni le mumoya
wokudana. Imbongi idaniswa yindlela iphasi esele litjhuguluke ngayo. Imbongi
izwakalisa ukutlhuwa nayikhumbula indlela iphasi lekhabo ebelilihle ngayo, kudliwa iimila
zemmangweni begodu kuneminyanya ehlukahlukeneko. Imbongi isebenzise amagama
alandelako ukuveza tjhatjhalazi ummoya lo:
Umzimba
- Layaphi iphasi lekhethu? > Imbongi ibuza umbuzo ekuthomeni kwekondlo le
ngomnqopho wokuzwakalisa indlela edane ngayo ukobana iphasi esele iphila kilweli
alisafani naleli eyakhulela kilo.
- Elalikghatjiswe ngehlobotjhani, Litjho ngomsob' ononileko, kumaribhidlha ngapha
nangapha. > Ihlobotjhani, umsobo namaribhidlha ziinthelo zemmangweni. Imbongi
izwakalisa ummoya wokudana nayikhumbula bona inarha yekhabo leya eyabe izele
iimila zommango ezinonileko ezazizimilela indawo yoke azisekho.
- Limbeth' ehlaz' ingubo. > Imbongi ikhumbula ubuhlaza bommango wenarha yekhabo
obungasekho namhlanje.
- Kwamgang' uhlul' abesegwabo. > Imbongi ikhumbula bona enarheni yekhabo le
iminyanya beyingatlhogeki nabesegwabo bebakuthabela ukuya equdeni bayokudla
umganga nanyana amaqude bekangaba manengi kangangani.
- Kwamngenis' akadinwa liqude. > Imbongi ithi enarheni yekhabo abangenisi
bebangadinwa ukuyokungenisa amaqude nanyana bekangaba manengi kangangani.
- Kwavek' ayiphel' inganabukhazi. > Imbongi ihlathulula bona enarheni yekhabo khabe
kwenziwa iminyanya yobukhazi eminengi nento esele ibonakala iyindlala amalanga
la.
- Kwanyam' iphekwa ngomhluzi wenye. > Imbongi izizwa itlhuwa nayikhumbula bona
ephasini lekhabo kwakungalanjwa njengombana sibona kusenzeka, bekuhlala
kudliwa inyama mihla namalanga ingapheli.
- Ngikhumbul' amancele, ngikhumbul' amaja, ngikhumbul' abesegwabo, ngikhumbul'
amasokana. > Imbongi idaniswa ukubona iingaba zokukhula komuntu wembaji
kusukela ebuncanini bekufike lapha ayokuwela khona zingasahlonitjhwa/Abantu
abaseengabeni ezihlukahlukeneko zokukhula abasaziphathi ngokuya kweengaba
zabo, benza izinto/bavunula bebavume iingoma ezingakafaneli iingaba zabo
zokukhula.
- Zayaphi iimporiyana zekhethu? > Imbongi idaniswa kubona ivunulo
yabobamkhulwayo neyaboyise ingasembathwa namhlanje.
Isiphetho
Ngehlathululo engehla le kuyezwakala bona imbongi iphumelele ukusebenzisa
ikhethomagama elinembako ukuzwakalisa ummoya wokudana. Kuyatjengisa bona
imbongi nayikhumbula iphasi eyakhulela kilo ifikelwa lisizi ngombana seliyinto yayizolo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) [10]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 4 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMBUZO OMUDE WEKONDLO (10 IMITLOMELO)
UMBUZO 1: 'LAYAPH' IPHASI LEKHETHU?'– BJ Skhosana
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO 5–6 4 3 2 0–1
-Umfundi uhlathulule -Umfundi utjengise -lsihloko usizwisise -Isihloko akakasizwisisi -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa isihloko ukuzwisisa isihloko. bewasihlathulula kuhle. azizwakali begodu
kwekondlo: Ukungenelela
ngokungeneleleko -limpendulo pheze ngendlela ephakathi. -Ubuyelele amaphuzu azikanamatheli
kokunikelwa kwamaphuzu
azwakalako, ukusekela begodu uwathinte woke ziyakhambelana Imininingwana kezinye iindawo uveze esihlokweni esinikelweko,
kanye nelwazi lekondlo. amaphuzu amayelana nesihloko. ayikavezwa yoke. namaphuzu kubudisi ukuzilandela
nekondlo. -lmibono esekelweko -Amaphuzu amanengi angafunekiko. ngombana azikhambelani
6 IMITLOMELO -Uphendule ngendlela ikhona kodwana asekela imibono -Akakatloli amaphuzu nombuzo.
ehle khulu. ayikavezwa yoke begodu akakavezwa ngendlela azwakalako/Amaphuzu -Uhlulekile ukunikela
Kunamaphuzu amanengi ayikasekelwa eyanelisako. Unelwazi awatlolileko iimpendulo ekungizo.
asekelwe ngokunemba njengombana elisezingeni eliphasi akakasekelwa kuhle -Amaphuzu ambalwa
begodu anqotjhiswe bekulindelekile. lekondlo. bekwazwakala. awanikeleko
ekondlweni. -Kunobufakazi -Akayazi kuhle ikondlo Ie. akakasekelwa.
-Ikondlo uyizwisise kuhle obutjengisa bonyana -Umfundi ikondlo akayazi
khulu. uyayizwisisa ikondlo. kuhle.
ISAKHIWO NELIMI 4 3 2 1 0-1
-Umtlolo unesakhiwo -Umtlolo unesakhiwo -Bukhona ubufakazi -lkondlo ayikethulwa -Kubudisi ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukulandelana esihle khulukhulu esihle nokusekelwa besakhiwo sekondlo. ngefanelo. kukhulunywe
kwamaphuzu kanye
nokusekelwa kwemibono kwemibono -Ikondlo ayinakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako
nokwethulwa: Ukuzwakala
kwelimi kanye okulandelekako. okulandelekako. ukunamathelana ngikho okwenza ngesihloko.
nokuzwakala -Isingeniso, isiphetho -lsingeniso, isiphetho kwamaphuzu begodu ukulandelana -Abukho ubufakazi
kwamaphuzu. neengaba kuhleleke neengaba kuhleleke ayilandeleki. kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo
kuhle khulu. kuhle. -Kuneemphoso ezenziwe kungezwakali. nanyana ukulandelana
4 IMITLOMELO -lmibono iyazwakala -lmibono iyazwakala elimini, ekuzwakaleni -Kuneemphoso ezinengi kwamaphuzu.
beyisekelwe kuhle khulu. beyisekelwe kuhle. kwekondlo kanye zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala nekuhlelweni kodwana nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa nokwethulwa iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza begodu alizwakali.
kwamaphuzu kuhle kwamaphuzu kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
kutjengisa ukutjhuja
kwengqondo.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje
engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 5 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
UMBUZO 2 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
'NGENAMEVA MNTANAMI' – NT Mahamba
2.1 - Ivumelwano-thoma. (1)
- Lakhiwe malungu alandelako athalelweko: Nakukukhalima...
Nakukudosa.../Nakuku-... (1)
2.2 Ummongo/okutjhiwo yindima yesi-3 yekondlo le kukobana imbongi ayilali
kamnandi ebusuku, ilala iphenduka ngebanga lokutshwenyeka
ngomntwanayo lo bona lapha akhona uphephile na. (2)
2.3 Ikondlo engehla le izwakalisa ummoya wokudana, imbongi idaniswa zizenzo
zomntwanayo zokungalaleli nakakhalinywako, zokukhamba ebusuku
angaziwa bona uyephi bewuphephile na lapha akhona.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
2.4 Ngicabanga bona kubangelwa yikani ebanayo ebenza bona bangalaleli
iiyeleliso zababelethi babo/Kuthathela iiyeleliso zababelethi babo phasi
bazitjele bonyana bona bazi ngcono kunabo/Kulalela abangani babo khulu
ukudlula ababelethi babo.
(Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.) (2)
2.5 Imbongi iphumelele ukunikela ikondlo le isihloko esikhambelana
nommongondaba wayo ngombana ikhuluma ngomntwana ongalaleli
umbelethakhe lokha nakamkhalimako amyelelisa ngendlela ayikhambako
epilweni/ngendlela aziphethe ngayo nekungilokhu okutjhiwo sihloko sayo
ikondlo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
[10]
UMBUZO 3 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
'SAHLULWA KUPHANDLULULANA' – NT Mahamba
3.1 - Umqondophikisana. (1)
- Ufanakamisa u-a. (1)
3.2 Ummongo/okutjhiwo yikondlo engehla le kukobana imbongi nomnganayo
bahlulwa kubonisana indlela elungileko ebekufanele baziphathe ngayo
nabasakhulako. (2)
3.3 Ngicabanga bona kubangelwa kungafuni ukubonakala njengeendlhayela
kwabanye abangani babo/ligandelelo labangani nokufuna ukwamukeleka
eenqhenyaneni zabantu abakhula nabahlala nabo/kukuzibandakanya
nomngani onganamnqopho ngepilwakhe.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 6 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
3.4 UmNyango wezeFundo esiSekelo wasungula ihlelo le-Adult Education and
Training (AET) ngomnqopho wokuqinisekisa bona boke abantu
abangakhange baqede isikolo nofana abangakafumani ithuba lokufunda
nabasakhulako bazitlolise ehlelenweli ukuze bathuthukise ifundwabo
esisekelo/UmNyango wezeFundo esiSekelo unikela abantu abangakhange
baphumelele egreyidini le-12 amathuba angezelelweko wokobana
bazitlolisele ukuyokutlola iinhlahlubo zabo zegreyidi le-12 ukuze nabo
bakghone ukuqedelela ifundwabo esisekelo.
(Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.) (2)
3.5 Ummoya ozwakaliswa yikondlo le mumoya wokudana, imbongi idaniswa
kulemuka bona yona nomnganayo abanalitho begodu sele baluphele
bangakafundi nokufunda ngombana azange babonisane indlela elungileko
nabasakhulako.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
[10]
UMBUZO 4 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
'AZIYOKUJAMA ELITJENI' – CT Mnguni
4.1 - Isezura/Isithiyeleli. (1)
- Ivumelwano-phakathi. (1)
4.2 Ekondlweni engehla le imbongi ikhuluma ngokobana yalahlwa mbelethayo
yona nodadwayo, wakhetha ukubabandlulula wakhulisa abanye abentwana
ahlala nabo bona akhange abatlhogomele/abanikele itjhejo elaneleko
njengabentwana bakhe. (2)
4.3 Imbongi beyisemoyeni wokudana nayirhaya ikondlo le, idaniswa kulahlwa
mbelethayo isese yincani ngombana kunala iveza khona ekondlweni le indlela
efisa ngathana umbelethayo ube khona ngayo epilwenayo nayisakhulako.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
4.4 Ngicabanga bona bujamo obubudisi uyise lembongi angazifumana akibo
epilweni obuzomenza agcine sele afuna isizo lembongi, okufana nokulahlwa
bentwana laba akhethe ukuphila nabo, ukulahlekelwa msebenzi asale
atlhaga, ukugula nofana ukutshwenywa bezimu ngebanga lokulahla
abentwana bakhe.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
4.5 - Umthetho weSewula Afrika wenza ngokwaneleko ukuqinisekisa bona
abobaba bondla abentwana babo ngombana abonina labentwana
bayakghona ukobana baye ekhotho bayokumangalela uyise lomntwana
ongafuni ukondla bese umthetho ungenelele ngokobana ukatelele ubaba
lo bona kube nemali ayikhupha qobe yinyanga ithunyelwe
emntwanenakhe ukuze ondleke.
- Umthetho weSewula Afrika awenzi ngokwaneleko ukuqinisekisa bona
abobaba bondla abentwababo ngombana basese banengi abentwana
abatlhaga nabonina ekubeni aboyise basebenza imisebenzi ebhadela
kuhle, bangakghona ukubondla kodwana bakhetha ukungenzi
okufaneleko begodu akunanto eyenziwako ngabo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
[10]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 7 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
UMBUZO 5 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
'GEZI' – SM Ntuli
5.1 Ivumelwano-phetha. (1)
5.2 Unomatopiya. (1)
5.3 Ikondlo le ikhuluma ngendlela igezi yenza iimpilo zabantu zibe lula
ngayo/Ikondlo le ikhuluma ngeentjhijilo abantu abavane bahlangabezane
nazo lokha igezi nayingekho/bacinyelwe igezi. (2)
5.4 Ngicabanga bona kufanele abantu bacime iinsetjenziswa zegezi
abangazisebenzisiko ngekhaya ngesikhathi esithileko, Isib. ukucima igizara
namalampa emini nebusuku nakulelweko/Ngicabanga bona kufanele abantu
behlise izinga abasebenzisa ngalo igezi, Isib. ebusika bangabasa isitofu
samalahle ukuze bapheke bebazifuthumeze ngaso/Ngicabanga bona kesinye
isikhathi kungasetjenziswa isola nofana irhasi ukuze igezi yongeke.
(Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.) (2)
5.5 -
Ukukhamba kwegezi emiphakathini esihlala kiyo kuba nemiphumela
emihle ngombana sesifunde ukubuyela epilweni yakade yokutheza iinkuni
sibase umlilo waphasi, sikhanyise ngeenkeresi/amakhandlela,
sisebenzise iinsetjenziswa zerhasi nofana ezisebenzisa isola/amandla
welanga/Ukukhamba kwegezi emiphakathini esihlala kiyo kuba
nemiphumela emihle ngombana iinkhamphani ezikhiqiza iinsetjenziswa
ezingasebenzisi igezi ziyazuza/zithengelwa khulu. (1)
- Ukukhamba kwegezi emiphakathini esihlala kiyo kuba nemiphumela
emimbi ngombana nayikhambako iinsetjenziswa zegezi zangendlini
ezifana neenqandisi, umabonakude, imirhatjho, njll. zicima kabuhlungu
bese ziyatjha/Ukukhamba kwegezi emiphakathini esihlala kiyo kuba
nemithelela emimbi ngombana lokha nayikhamba kusebusuku abantu
bakateleleka bona basebenzise iinkeresi ukukhanyisa bese zigcina
zibatjhisele izindlu/Lokha igezi nayikhambileko iintolo ezinengi
ziyakateleleka bona zivale ngombana akusebenzeki nakunganagezi bese
inzuzo yazo iyakhinyabezeka.
(Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.) (1)
5.6 - Siqunto esilungileko ngombana imizi engabhadeli igezi yenza ikhamphani
yakwa-ESKOM ibhalelwe kuphakela inarha le igezi ngendlela eyanelisako
beyikateleleke nokobana icime igezi ngokudlhegana kweendawo.
- Siqunto esingakalungi ngombana imizi engabhadeli igezi isuke
inganamuntu osebenzako nongakghona ukubhadela iindleko zegezi bese
abantu bakhona basala bahlala emnyameni nakutjhinga ilanga, umtlhago
wabo ubonakale tjhatjhalazi kibomakhelana babo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
[10]
IMITLOMELO YESIGABA A: 30
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 8 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle khulu: -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa 14-15. bewasihlathulula ngendlela bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ephakathi kodwana ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
kwesihloko: ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. imininingwana ayikavezwa yoke. imininingwana ayikavezwa yoke. esinikelweko, kulikhuni
Ukungenelela kwesihloko uwathinte woke amaphuzu ukuzilandela nanyana
nokuzwisisa itheksthi. amayelana nomtlolo . -lmibono esekelweko ikhona -Amaphuzu amanengi asekela -Amaphuzu amanengi asekela azikhambelani nombuzo.
kodwana ayikavezwa yoke imibono akakavezwa ngendlela imibono akakavezwa ngendlela
-Uphendule umbuzo kuhle: 12-13. begodu ayikasekelwa eyanelisako. eyanelisako. -Uhlulekile ukunikela
15 IMITLOMELO Uphendule ngendlela ehle. njengombana bekulindelekile. iimpendulo ekungizo.
Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni eliphakathi -Unelwazi elisezingeni eliphasi -Amaphuzu ambalwa
asekelwe ngokunembako -Kunobufakazi obutjengisa lomtlolo. lomtlolo. awanikeleko akakasekelwa.
anqotjhiswe emtlolweni. bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Umtlolo akawazi.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi besakhiwo -Isakhiwo asikathulwa ngefanelo. -Kulikhuni ukutjho bonyana
Kunesingeniso, iingaba kukhulunywe ngokwanelisako
Isakhiwo, ukwethulwa nesiphetho ezisezingeni elihle
kwemibono okulandelekako. somtlolo.
-Ukungakahlelwa kuhle ngikho ngesihloko.
komqondo. khulu. okwenza ukulandelana
-lsingeniso,iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho
Ilimi, iphimbo nesitayela kuhleleke kuhle. ukunamathelana kwamaphuzu
kwamaphuzu kungezwakali. -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka kwamaphuzu kwesakhiwo nanyana
begodu awulandeleki.
begodu azwakala kuhle. -Kuneemphoso ezinengi zelimi ukulandelana kwamaphuzu.
-lmibono ivezwe beyasekelwa
begodu nokusetjenziswa kwelimi
10 IMITLOMELO yezwakala. -Kuneemphoso ezenziwe elimini,
-Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa okunganembiko kwenza umtlolo -Ilimi elisetjenzisiweko
ekuzwakaleni kwendaba kanye
kwamaphuzu kuhle bekutjengisa lo ungezwakali. Iisezingeni eliphasi khulu
-Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa nekuhlelweni.
ukutjhuja kwengqondo. begodu alizwakali.
kwamaphuzu kuhle.
-Iingaba zakhiwe kuhle.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje
engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 9 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
ISIGABA B: INOVELA
UMBUZO 6 (UMBUZO OMUDE)
MBALA NGUBABA – PB Skhosana
Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo wesi-6.
Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: Umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Isingeniso
Abalingisi babantu abakhethwe mtloli bona babandakanyeke endabeni ngokobana
badlale iindima ezithileko ezihlukahlukeneko kileyo ndaba yenovela. Izenzo zabalingisi
ngilokho okwenziwa balingisi enovelini ethileko. Esikhathini esinengi ngizo ezisivezela
tjhatjhalazi bona umlingisi ngamunye umhlobo bani womlingisi. Abalingisi
abaqakathekileko bahlukaniseke ngokwemihlobo emithathu, kunomlingisi oyikutani,
oyimbangi noyihlanganisa. Enovelini yesihloko esithi; 'MBALA NGUBABA,' umlingisi
oyikutani nguMavela, imbangi lilifa lakaBongwe bese ihlanganisa nguBongwe.
Lapha sizokucoca ngendlela umtloli asethulele ngayo abalingisi abathathwaba besiveze
nezenzo ezenziwa mlingisi ngamunye ezisikhombisa bona mbala umhlobo lowo
womlingisi.
Umzimba
Abahlolwako bangahle baveze bebahlathulule kabanzi ngezenzo ezilandelako
zabalingisi abaqakathekileko:
Umlingisi oyikutani (uMavela)
- Umlingisi oyikutani ngiloyo indaba edzimelele phezu kwakhe.
- Esingenisweni uvela anomraro aqalene nawo.
- Indaba nayikhulako uluka amaqhinga/amano wokurarulula umraro asuke aqalene
nawo.
- Uvela kizo zoke izakhiwana zenovela.
- Esiphethweni silindele ukumbona bona umrarwakhe urarululeka bunjani.
- Enovelini le, umlingisi oyikutani nguMavela ngombana nguye ovezwe anomraro
wokukhandelwa ukudla ilifa lakayise ngendlela yena afuna ngayo, nekuyindlela
yesintu.
- Kuvela isifiso esiveza bona ilifa lakaBongwe kufanele lidliwe ngefundo nekuyinto
angayifuniko uMavela.
- Emzimbeni sivezelwa yena aluka amano wokurarulula umraro lo ngokusebenzisana
noSkhosana banoMasango ekwebeni iinkomo zakayise ziyokuthengiswa khona
azokukghona ukudla ilifa lakhe ngendlela yena afuna ngayo.
- Indaba nayikhulako izinto zakhe azikhambi njengokufisa nokuhlela kwakhe kodwana
kubonakala uSkhosana amgalaja ilifa lakhe ngokungamnikeli ngitjho nopeni onzima
emalini ebuthelelwe ngokuthengisa inyama esilarheni nangokuthengisa ezinye
zeenkomo zakaBongwe.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 10 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
- Esiphethweni simthola abotjhwa mapholisa phambi komndenakhe abotjhelwa
ukweba iinkomo zakayise.
Isifiso esenziwa nguBongwe ngelifa lakhe (Sisetjenziswe njengembangi)
- Umlingisi oyimbangi mlingisi ojamelana nento efuna ukuphunyeleliswa mlingisi
oyikutani.
- Kesinye isikhathi imbangi kuba bujamo umlingisi oyikutani aqalana nabo.
- Imbangi ngiyo evame ukuthwesa ikutani umraro beyiwuthuwelelise ngokukhandela
ikutani nayithi ilinga ukurarulula lowo mraro.
- Enovelini le imbangi sifiso esenziwa nguBongwe ngelifa lakhe ngombana ngiso
esikhandela uMavela ukobana adle ilifa lakayise ngendlela afuna ngayo.
- UMavela uthatha isiqunto sokobana afuduke kwakhe eSoshanguve abuyele kwabo
eMadlangeni ngomnqopho wokuyokugada ilifa lakayise njengezibulo lakhe.
- Nakafika kwabo eMadlangeni ufumana izinto sezitjhugulukile, kunesifiso esilethwe
nguDladla banoJohnson esahlelwa nguBongwe esinombandela othi ilifa lakhe
kufuze lidliwe ngefundo.
- Isifiswesi sithwesa uMavela umraro ngombana imibandela yaso ayikhambelani
nepilo ayiphilako; sele athethe begodu nefundo akayifuni kanti imibandela yokudla
ilifa lakaBongwe ithi kufanele lidliwe ngefundo begodu lidliwe mumuntu ongakathathi
nofana ongakendi, nangabe kukhona osele endile nofana othetheko kufuze
lidluliselwe ebantwaneni bakhe.
- Ngalokho-ke ilifeli liyimbangi ngombana lijamelana nento uMavela afuna
ukuyiphumelelisa njengomlingisi oyikutani, okukukudla ilifa lakayise ngendlela afuna
ngayo.
Umlingisi oyihlanganisa (uBongwe)
- Umlingisi oyihlanganisa ngiloyo ohlanganisa umlingisi oyikutani nomlingisi
oyimbangi.
- Wenza kukghonakale bona ikutani yazane nembangi enovelini.
- Kufuze kube mlingisi onobudlelwano/otjhidelene nabalingisi ababilaba.
- UBongwe uyihlanganisa ngombana nguye ohlele isifiso esitjhayisana nalokho
okufunwa nguMavela ngelifa elitlanywe nguye.
- UBongwe uyihlanganisa ngombana uhlele isifiso esinemibandela eqinileko esijama
endleleni kaMavela yokuphumelelisa iimfiso zakhe zokudla ilifa lakayise ngendlela
afuna ngayo, nangathana bekangekho uBongwe, bengeze uMavela azifumane
atjhayisana nesifiswesi.
Isiphetho:
Nasiyelela ihlathululo engehla singatjho bona umtloli uphumelele ukunikela abalingisi
bakhe izenzo ezifaneleko ukusikhombisa bona bamihlobo bani yabalingisi.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 11 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
UMBUZO 7 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
MBALA NGUBABA – PB Skhosana
7.1 - 'Kodwana kuHleziphi lomcabango kayise, uthumba unongorwana'. (1)
- 'Phela uwuthakasela ngombana asafunda'. (1)
7.2 Isizathu esenza bona uMhlekwa abhalelwe kuthatha amalangana
emsebenzini kukobana uyedwa emsebenzini awenzako KwaNdebele. (1)
7.3 Wamlobolela umfazi/Kutlola isifiso akatelele bonyana abentwabakhe badle
ilifa lakhe ngefundo ukuze bazokuba nepilo enzinzileko. (1)
7.4 - Bobabili abakatjhadi. (1)
- Bobabili bazimisele ukuragisela phambili iimfundo zabo. (1)
7.5 - Kuneentolo/Kuneenkhefi ezithengisa ukudla okuphekelwe safuthi lapho
uMavela afika wathenga khona ukudla. (1)
- Iintrada zakhona zinamagama njenge-Orient street lapho kunama-ofisi
waboDladla. (1)
7.6 Ubudlelwano bakaMavela banoyise bebungasibuhle ngombana sivezelwe
bona uMavela bekangalaleli uyise, ambangisa iinkomo bekwafika lapha uyise
amthathela khona umfazi wayokuhlala eSoshanguve. (2)
7.7 B/Sakade. (2)
7.8 Isehlakalo esingasithatha njengesitlhori enovelini le ngesalokha uMavela
asathabele ukubona iinkomo eze nazo ziyathengwa efandisini KwaMarhinini
wabotjhwa angakalindeli nekwaba kuphela kweqhinga lakhe lokugalaja
umndenakhe ilifa lakayise.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
7.9 Ngicabanga bona ubudlelwano babo bebuzokuba bumbi ngombana uMavela
bekangekhe ayithabele indaba yokobana uyise ufuna ilifa lakhe lidliwe
ngefundo ngombana akazwani nefundo kodwana umumuntu ozwana nezinto
ezisezingeni eliphezulu/nezinto ezitholakala lula.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
7.10 Isenzwesi sisitjela bona uNaMtshweni umumuntu onethando
nonganinaniko.
(Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.) (2)
7.11 - Liqiniso ngombana wakhetha ukuhlela ilifa lakhe ngehloso yokwenza
isiqiniseko sokobana nanyana angasekho ephasini umndenakhe
uzakwabelwa ilifa lakhe ngefanelo/angeze ulambe nofana utlhage.
- Akusilo iqiniso ngombana wakhetha ukuhlela ilifa lakhe ngendlela
ehlukanisa abentwabakhe ngokobana athi ukuze balidle kufanele bafunde
begodu kube abakathathi/abakathathwa kanti omunye wabentwana
bakhe, uMavela bekangayithandi ifundo begodu besele athethe nekuyinto
eyamenza bona angayithandisisi indlela kayise yokuhlela ilifa.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 12 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
7.12 Isenzo sakaMavela lesi simbi khulu ngombana bekasazi bonyana nange
angabatjela iqiniso bazokulemuka bona mntwana kamufi uBongwe, njeke
kungenzeka ufuna ukukhwabanisa iinkomo zakwabo njengombana sele
akhuluma ngeenkomo nje.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
7.13 Umtloli uphumelele ukusingenisela inovela le ngombana:
- Usivezele umlingisi oyikutani okunguMavela. (1)
- Umraro aqalene nawo okukungavumelani nendlela ilifa lakayise ekumele
lidliwe ngayo. (1)
- Isizinda sendawo esiliplasi leMadlangeni.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 13 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko azizwakali begodu
Ukuhlathululwa khulu: 14-15. isihloko. bewasihlathulula ngendlela bewasihlathulula ngendlela azikanamatheli esihlokweni esinikelweko,
Uhlathulule isihloko ephakathi kodwana ephakathi kodwana kulikhuni ukuzilandela nanyana azikhambelani
kwesihloko: ngokungeneleleko begodu -limpendulo pheze imininingwana ayikavezwa imininingwana ayikavezwa nombuzo.
Ukungenelela kwesihloko uwathinte woke amaphuzu Ziyakhambelana yoke. yoke.
nokuzwisisa itheksthi. amayelana nomtlolo . nesihloko. -Uhlulekile ukunikela iimpendulo ekungizo.
-Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi asekela -Amaphuzu ambalwa awanikeleko akakasekelwa.
-Uphendule umbuzo kuhle: -lmibono esekelweko asekela imibono imibono akakavezwa -Umtlolo akawazi.
15 IMITLOMELO 12-13. ikhona kodwana akakavezwa ngendlela ngendlela eyanelisako.
Uphendule ngendlela ehle. ayikavezwa yoke begodu eyanelisako.
Kunamaphuzu amanengi ayikasekelwa -Unelwazi elisezingeni eliphasi
asekelwe ngokunembako njengombana -Unelwazi elisezingeni lomtlolo.
anqotjhiswe emtlolweni. bekulindelekile. eliphakathi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle -Kunobufakazi obutjengisa
khulu. bonyana umtlolo
uwuzwisisile.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana kukhulunywe
Kunesingeniso, iingaba ngefanelo. ngokwanelisako ngesihloko.
Isakhiwo, ukwethulwa nesiphetho ezisezingeni
nokusekelwa kwemibono besakhiwo somtlolo.
komqondo. okulandelekako.
elihle khulu. -Ukungakahlelwa kuhle ngikho -Abukho ubufakazi bokuhlelwa kwesakhiwo
-Umtlolo awunakho
Ilimi, iphimbo nesitayela -lsingeniso,iingaba Ukunamathelana
okwenza ukulandelana nanyana ukulandelana kwamaphuzu.
okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka kwamaphuzu kungezwakali.
nesiphetho kuhleleke kwamaphuzu begodu
kwamaphuzu begodu -Ilimi elisetjenzisiweko Iisezingeni eliphasi khulu
kuhle. awulandeleki.
azwakala kuhle. -Kuneemphoso ezinengi zelimi begodu alizwakali.
10 IMITLOMELO -lmibono ivezwe -Kuneemphoso ezenziwe
begodu nokusetjenziswa
-Ilimi, ukuzwakala kwelimi okunganembiko
beyasekelwa yezwakala. elimini, ekuzwakaleni
nokwethulwa kwamaphuzu kwenza umtlolo lo ungezwakali.
kwendaba kanye
kuhle bekutjengisa ukutjhuja
-Ilimi, ukuzwakala nekuhlelweni.
kwengqondo.
Nokwethulwa
kwamaphuzu kuhle. -Iingaba zakhiwe kuhle.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje
engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 14 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
UMBUZO 8 (UMBUZO OMUDE)
UKHOLIWE – N Skosana
Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo wobu-8.
Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Isingeniso
Abalingisi babantu abakhethwe mtloli bona babandakanyeke endabeni ngokobana
badlale iindima ezithileko ezihlukahlukeneko kileyo ndaba yenovela. Izenzo zabalingisi
ngilokho okwenziwa balingisi enovelini ethileko. Esikhathini esinengi ngizo ezisivezela
tjhatjhalazi bona umlingisi ngamunye umhlobo bani womlingisi. Abalingisi
abaqakathekileko bahlukaniseke ngokwemihlobo emithathu, kunomlingisi oyikutani,
oyimbangi noyihlanganisa. Enovelini yesihloko esithi; 'UKHOLIWE' umlingisi oyikutani
nguKholiwe, imbangi sisehlakalo sokuzibulala kwakaZondani bese ihlanganisa
nguZondani. Lapha sizokucoca ngendlela umtloli asethulele ngayo abalingisi
abathathwaba besiveze nezenzo ezenziwa mlingisi ngamunye ezisikhombisa bona
mbala umhlobo lowo womlingisi.
Umzimba
Abahlolwako bangahle baveze bebahlathulule kabanzi ngezenzo ezilandelako
zabalingisi abaqakathekileko:
Umlingisi oyikutani (uKholiwe)
- Umlingisi oyikutani ngiloyo indaba edzimelele phezu kwakhe.
- Esingenisweni uvela anomraro aqalene nawo.
- Indaba nayikhulako uluka amaqhinga/amano wokurarulula umraro asuke aqalene
nawo.
- Uvela kiyo yoke imileyo yesakhiwana senovela.
- Esiphethweni silindele ukumbona bona umrarwakhe urarululeka bunjani.
- Enovelini le umlingisi oyikutani nguKholiwe ngombana nguye ovezwe anomraro
wokuthandwa lisokana yena angalithandiko, nelikatelela ngazo zoke iindlela bona
uKholiwe amukele ithando lalo.
- Nayikhulako indaba nomraro kaKholiwe uyakhula, isokaneli liyazibulala
ngonobangela wokobana uKholiwe akafuni ukwamukela ithando lalo.
- Ukuzibulala kwakaZondani kuthwesa uKholiwe umraro wokobana woke umuntu
amjikele, amthathe njengombulali ngombana kuzwakele bona uZondani uzibulele
ngebanga lakhe.
- Ulinga ukuluka amano wokurarulula umrarwakhe lo ngokobana alinge
ukuyokutjhiriywa ngesondweni langekhabo, uthi nakafika khona bayamehlulela
bekabone kungcono bona afudukele egatjeni leVista langeDaveyton.
- Nakafika lapho ulinga ukuragela phambili ngepilo ngokobana athandane noDavi
kodwana nalapho akakutholi ukuthula bekufika lapho bahlukana khona.
- Ekukhambeni kwesikhathi uyenda bewubusiswa ngabentwana, umntwanakhe
omntazana nakakhombisa amatshwayo wokukhula umkhumbuza isehlakalo
esamvelelako nakasakhulako.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 15 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
- Ekugcineni ubawa umnganakhe uSipho bona amsize amkhulumele nendodakhe
uMuzi amtjele ngento emdlako le.
- Ngemva kokungaphumeleli kwawo woke amano awalingako ekurarululeni
umrarwakhe, uphetha ngokuzibulala.
Isehlakalo sokuzibulala kwakaZondani (Sisetjenziswe njengembangi)
- Umlingisi oyimbangi mlingisi ojamelana nento efuna ukuphunyeleliswa mlingisi
oyikutani.
- Kesinye isikhathi imbangi kuba bujamo umlingisi oyikutani aqalana nabo.
- Imbangi ngiyo evame ukuthwesa ikutani umraro beyiwuthuwelelise ngokukhandela
ikutani nayithi ilinga ukurarulula lowo mraro.
- Enovelini le imbangi sisehlakalo sokuzibulala kwakaZondani.
- Ubujamobu buyimbangi ngombana bubhalelisa uKholiwe ukuphila ipilwakhe
ngendlela afuna ngayo njengomuntu omutjha ofundileko.
- Ukuzibulala kwakaZondani kwenza bona uKholiwe aphendukelwe mphakathi
wangekhabo, ubhalelwa kukuzibandakanya ebudlelwaneni bethando, ubhalelwa
kuhlala ngokuthula nangethabo emtjhadwenakhe bekufika lapha naye azibulala
khona.
UZondani (Umlingisi oyihlanganisa)
- Umlingisi oyihlanganisa ngiloyo ohlanganisa umlingisi oyikutani nomlingisi
oyimbangi.
- Wenza kukghonakale bona ikutani yazane nembangi enovelini.
- Kufuze kube mlingisi onobudlelwano/otjhidelene nabalingisi ababilaba.
- Enovelini le umlingisi oyihlanganisa nguZondani ngombana nguye ozibulalako bese
utjhiya uKholiwe nomlandu wokobana uzibulele ngebanga lakhe.
- Nangathana uZondani akhange azibulale, noKholiwe bengeze azifumane angaphasi
kobujamo bokobana kusolwe yena ngokuzibulala kwakaZondani.
Isiphetho:
Nasiyelela ihlathululo engehla singatjho bona umtloli uphumelele ukunikela abalingisi
bakhe izenzo ezifaneleko ukusikhombisa bona bamihlobo bani yabalingisi.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25]
UMBUZO 9: UKHOLIWE – N Skosana
9.1 Isizathu esenza uZondani afune ukulisa umsebenzi ayokufunda kungombana
uKholiwe wamtjela bona ufuna ukutjhadwa yindoda efundileko, ngalokho-ke
ufuna ukuzibeka ethubeni elihle lokobana uKholiwe amqome. (1)
9.2 Bekusikhathi sakaKresimusi/Kuthiwa woke umuntu bekavalele uKresimusi. (1)
9.3 - EMandlethu High School. (1)
- EMbalenhle High School. (1)
9.4 USipho wamukela bewasihlonipha isiqunto sakaKholiwe sokobana
akamthandi/akaphumeleli ukuzibandakanya naye ebudlelwaneni bethando
waragela phambili ngepilwakhe bekwafika lapho atjhada khona noSarah, (1)
kodwana uZondani yena akhange amukele bona uKholiwe akamfuni wabona
kungcono bona azibulale kunokobana aphile ngaphandle kwakaKholiwe. (1)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 16 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
9.5 Sisehlakalo sokobana uKholiwe akhange akhulume amagama amambi,
ahlabako nalumelako awanqophise kuZondani njengokutjho
kwakaMmamfundisi nababuya eMamelodi ukuyokubawela uZondani ithando
kuKholiwe. (2)
9.6 ˗ Sisenzo sokungena emtjhadwenakhe anefihlo emayelana noZondani. (1)
˗ Sisenzo sokuzibulala nasele angasakghoni ukuphila nefihlo leyo
emtjhadwenakhe. (1)
9.7 Incwadi eyatlolwa nguZwelibanzi beyimayelana nokuvusela uKholiwe
njengombana bebasemaholideyini kaKresimusi bese leyo eyatlolwa nguDavi
beyimayelana nokubawa uKholiwe bona akhambe naye emtjhadweni
kwamzawakhe eThembisa. (2)
9.8 C/isisabelo. (1)
9.9 ˗ Abantu abasebenza bafunda ngeqadi bavame ukuhlangabezana
nesitjhijilo sokuba nomsebenzi omnengi ekufanele bawenze ngesikhathi
esifitjhani. (1)
˗ Esinye isitjhijilo kuba kutlhoga isikhathi sokuba nomndenakho
nesokuphumula ngombana nabangasisemsebenzini kufanele bahlalele
iincwadi zabo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
9.10 Umhlobo werarano ovela etheksthini engehla le lirarano langaphakathi
ngombana uZondani ulwisana nemikhumbulo yakhe ayedwa mayelana
nesiqunto afuna ukusithatha sokuyokufunda ukuze uKholiwe amukele isibawo
sakhe sethando, ubona kwanga ukuyokufunda kuzamsebenzela kanti
omunye umkhumbulo uyakungabaza lokho.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
9.11 UMabhena onguyise kaKholiwe uvezwe amlingisi oyindulungu/orondo (1)
ngombana uyatjhuguluka ubujamo nabutjhugulukako, ekuthomeni kwenovela
le bekambelethi othanda umntwanakhe uKholiwe athanda nendlela aziphatha
ngayo kodwana kuthe nakutjhuguluka ubujamo kuzwakala bona uZondani (1)
uzibulele ngebanga lakhe, naye watjhuguluka wathoma ukuhloya uKholiwe,
wambetha bewamtjela nokobana akasenayo imali yokubhadalela umbulali
eyunivesithi.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
9.12 ˗ Isehlakalwesi siyakholweka ngombana kungenzeka bona
bekangakabhubhi kodwana bekayathile bese kwabonakala kwanga
ubhubhile kungakho akghona ukuphaphama watlolela unina incwadi bese
kwakhona abhubha ngokweqiniso.
˗ Isehlakalwesi asikholweki ngombana umphefumulo womuntu ungahlukana
nenyama kusuke kukuphela kwepilo yomuntu loyo okutjho bona ithuba
lokobana angavuka aphile kwesibili ngemva kokubhubha alikho.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 17 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
9.13 Umtloli wenovela le uphumelele ukusethulela uKholiwe njengomlingisi
oyikutani ngombana:
˗ Umveze aqalene nomraro wokuthweswa umlandu angawaziko wokobana
uZondani uzibulele ngebanga lakhe. (1)
˗ Indaba nayikhulako simthola ayemayema ngomnqopho wokulinga
ukurarulula umraro aqalene nawo lo/wakha amano wokurarululana
nomrarwakhe lo. (1)
˗ Uvela kiyo yoke imileyo yesakhiwana senovela le kusukela esingenisweni
bekuyokufika esiphethweni/Indaba yenovela le yoke idzimelele kuye. (1)
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 18 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 10: UBONAKELE – M Skosana
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
- Uphendule umbuzo kuhle khulu: - Utjengise ukuzwisisa - lsihloko usizwisise - lsihloko usizwisise - Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko:
14-15. isihloko. bewasihlathulula bewasihlathulula azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko
- Uhlathulule isihloko ngendlela elingeneko ngendlela ephakathi azikanamatheli
nokuzwisisa itheksthi.
ngokungeneleleko begodu - limpendulo pheze kodwana imininingwana kodwana imininingwana esihlokweni esinikelweko,
uwathinte woke amaphuzu ziyakhambelana nesihloko. ayikavezwa yoke. ayikavezwa yoke. kulikhuni ukuzilandela
15 IMITLOMELO
amayelana nomtlolo. nanyana azikhambeleni
- lmibono esekelweko ikhona - Amaphuzu amanengi - Amaphuzu amanengi nombuzo.
- Uphendule umbuzo kuhle: 12-13 kodwana ayikavezwa yoke asekela imibono asekela imibono
- Uphendule ngendlela ehle . begodu ayikasekelwa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela - Uhlulekile ukunikela
- Kunamaphuzu amanengi njengombana eyanelisako. eyanelisako. iimpendulo ekungizo.
asekelwe ngokunembako bekulindelekile.
anqotjhiswe emtlolweni. - Unelwazi elisezingeni - Unelwazi elisezingeni - Amaphuzu ambalwa
- Kunobufakazi obutjengisa eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. Awanikeleko
- Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. bonyana umtlolo akakasekelwa.
uwuzwisisile.
- Umtlolo akawazi.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
- Umtlolo uhleleke kuhle. - lsakhiwo esihle - Bukhona ubufakazi - Isakhiwo asikathulwa - Kulikhuni ukutjho
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba nokusekelwa kwemibono besakhiwo somtlolo. ngefanelo. bonyana kukhulunywe
komqondo. nesiphetho okulandelekako. ngokwanelisako
Ilimi, iphimbo nesitayela ezisezingeni elihle khulu. - Umtlolo awunakho - Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko.
okusetjenziswe endabeni. - lsingeniso,iingaba Ukunamathelana ngikho okwenza
- Kunokuthuthuka kwamaphuzu nesiphetho kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu ukulandelana - Abukho ubufakazi
10 IMITLOMELO begodu azwakala kuhle. awulandeleki. kwamaphuzu bokuhlelwa
- lmibono ivezwe kungezwakali. kwesakhiwo nanyana
- Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa beyasekelwa yezwakala. - Kuneemphoso ukulandelana
kwamaphuzu kuhle bekutjengisa ezenziweko elimini, - Kuneemphoso ezinengi kwamaphuzu.
ukutjhuja kwengqondo. - Ilimi, ukuzwakala ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu
nokwethulwa kwamaphuzu kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi - Ilimi elisetjenzisiweko
kuhle. okunganembiko kwenza Iisezingeni eliphasi
- Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. khulu begodu
alizwakali.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/ mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak-nelim- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 19 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
UMBUZO 10 (UMBUZO OMUDE)
UBONAKELE – M Skosana
Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo we-10.
Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Isingeniso
Abalingisi babantu abakhethwe mtloli bona babandakanyeke endabeni ngokobana
badlale iindima ezithileko ezihlukahlukeneko kileyo ndaba yenovela. Izenzo zabalingisi
ngilokho okwenziwa balingisi enovelini ethileko. Esikhathini esinengi ngizo ezisivezela
tjhatjhalazi bona umlingisi ngamunye umhlobo bani womlingisi. Abalingisi
abaqakathekileko bahlukaniseke ngokwemihlobo emithathu, kunomlingisi oyikutani,
oyimbangi noyihlanganisa. Enovelini yesihloko esithi; 'UBONAKELE' umlingisi
oyikutani nguBonakele, imbangi nguNaSilombo bese ihlanganisa nguMahlangu.
Lapha sizokucoca ngendlela umtloli asethulele ngayo abalingisi abathathwaba besiveze
nezenzo ezenziwa mlingisi ngamunye ezisikhombisa bona mbala umhlobo lowo
womlingisi.
Umzimba
Abahlolwako bangahle baveze bebahlathulule kabanzi ngezenzo ezilandelako
zabalingisi abaqakathekileko:
Umlingisi oyikutani (uBonakele)
- Umlingisi oyikutani ngiloyo indaba edzimelele phezu kwakhe.
- Esingenisweni uvela anomraro aqalene nawo.
- Indaba nayikhulako uluka amaqhinga/amano wokurarulula umraro asuke aqalene
nawo.
- Uvela kiyo yoke imileyo yesakhiwana senovela.
- Esiphethweni silindele ukumbona bona umrarwakhe urarululeka bunjani.
- Enovelini le, umlingisi oyikutani nguBonakele ngombana nguye ovezwe anomraro
wokutlhoriswa ngumanakhe uNaSilombo, ngemva kokutjhiywa ngunina
uNaMndebele.
- Indaba nayikhulako sivezelwa yena aluka amano wokurarulula umraro lo
ngokubikela uyise bona umanakhe uyamtlhorisa kodwana uyise akawuthatheli
amagadango afaneleko umraro lo.
- Nasele abona bona uyise akamsizi ngalitho emrarwenakhe lo, uza nelinye iqhinga
lokobana aziphe inarha ngehloso yokuyokufuna unina.
- Ekhambeni lakhe nakayokufuna unina uhlangabezana neentjhijilo ezifaka hlangana
ukutlhoga indawo yokuhlala, ukudla kanye nokutlhoriswa babantu akhamba
ahlangana nabo.
- Zoke iintjhijilwezi ulinga ngakho koke okusemandlenakhe bona azehlule bekaragele
phambili nokuyokufuna unina.
- Esiphethweni simthola aphumelela aba yikutani yezeendubulo, ahlanganisa umndeni
wakwabo babuyela eSiyabuswa nekukulapho aqotha khona uNaSilombo.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 20 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
Umlingisi oyimbangi (uNaSilombo)
- Umlingisi oyimbangi mlingisi ojamelana nento efuna ukuphunyeleliswa mlingisi
oyikutani.
- Kesinye isikhathi imbangi kuba bujamo umlingisi oyikutani aqalana nabo.
- Imbangi ngiyo evame ukuthwesa ikutani umraro beyiwuthuwelelise ngokukhandela
ikutani nayithi ilinga ukurarulula lowo mraro.
- Enovelini le umlingisi oyimbangi nguNaSilombo ngombana simthola ajama endleleni
yokobana uBonakele akhule kuhle njengabanye abentwana ngokumtlhorisa begodu
angafuni adlale nabanye abentwana.
- UBonakele ubikela uyise bona uNaSilombo uyambetha bekamthuke lokha uyise
nakasemsebenzini, uNaSilombo ukwata khulu bewusuka lapho uthuka uMahlangu,
umtjela bona udedesisa uBonakele nakangafuni bona abetjhwe nje.
- Isenzo sakhesi uNaSilombo sisitjela bona akagcini ngokumtlhorisa kwaphela
uBonakele kodwana ujama nendlelenakhe nakathi uluka amano wokurarulula
umrarwakhe wokutlhoriswa lo.
- Uragela phambili ngokutlhorisa uBonakele bekuba kulapho azipha khona inarha.
Umlingisi oyihlanganisa (uMahlangu)
- Umlingisi oyihlanganisa ngiloyo ohlanganisa umlingisi oyikutani nomlingisi
oyimbangi.
- Wenza kukghonakale bona ikutani yazane nembangi enovelini.
- Kufuze kube mlingisi onobudlelwano/otjhidelene nabalingisi ababilaba.
- UMahlangu uyihlanganisa ngombana nguye oletha uNaSilombo epilweni
kaBonakele ngomnqopho wokobana azokuhlala nabo ngemva kokukhamba
kwakaNaMndebele, unina kaBonakele.
- UMahlangu umlingisi oyihlanganisa ngombana unguyise kaBonakele kanti
ngakelinye ihlangothi uthandana noNaSilombo, ngathana bekungasuye, uBonakele
bengeze azane noNaSilombo.
Isiphetho:
Nasiyelela ihlathululo engehla singatjho bona umtloli uphumelele ukunikela abalingisi
bakhe izenzo ezifaneleko ukusikhombisa bona bamihlobo bani yabalingisi.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25]
UMBUZO 11: UBONAKELE – M Skosana
11.1 Isizathu esenza bona uMahlangu agcine athethe isiqunto sokukhamba
kwakhe kukobana bekayokufuna abentwabakhe njengokutjho komlayezo
olethwe nguSigwadi ovela ebezimini. (1)
11.2 - Bekatlhagisa uBonakele ngokumtlhorisa nokumalela bona adlale nabanye
abentwana. (1)
- Bekadelela uMahlangu amphendula kumbi lokha nakakhuluma naye.
- Wapheze wabulala indodakwakhe uNkosi ngokuyirhatjha ngamanzi
abilako.
- Wapheze wabulala umntwana kaBafunani ngokumqunta intamo
ngezembe. (1)
11.3 Mdlalo wezamaguduva/wezeendubulo. (1)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 21 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
11.4 Ummoya ozwakalaliswa singeniso senovela le mumoya wokudana ngombana
sivezelwe ipilo yomlingisi oyikutani ekunguBonakele nangendlela egade
atlhagiswa ngumanakhe ngayo nabegade asahlala kwabo. (2)
11.5 Isehlakalo esavelela uBafunani ngesokobana azithwale bese uThokozani
amjikele. (2)
11.6 UNaMndebele wazithola sele azizwa atlhuwa bekatshwenyeka nemoyeni
atshwenywa kuhlulukela umndenakhe awutjhiya eSiyabuswa. (2)
11.7 Umnqopho womtloli wokwenza bona uBonakele ahlangabezane neentjhijilo
ezinengi kangaka epilweni ngaphambi kobana aphumelele kukusivezela
nokukhulisa uBonakele bona afike esigabeni sokungakghona ukuqalana
noNaSilombo njengokuthembisa kwakhe mhlana akhambako/kukusifundisa
bona ngaphambi kobana umuntu aphumelele epilweni kufuze aqalane
neentjhijilo ezizomlungiselela ipumelelo azokukghona ukobana athi nasele
ayifumene bese uyayithabela bewuyithathela naphezulu.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
11.8 - Liqiniso ngombana uthola abentwababo bangazwani bahlala ngokulwa
njengombana bangahlobani ngokweengazi nekuyinto engabangela bona
ababelethi babo nabo balwe babange ukuziphatha kwabentwanaba.
- Akusilo iqiniso ngombana abanye abantu bajayezana ipilo yokuphila
ndawonye ngaphambi kobana batjhade benzele bona kube lula bona
umtjhadwabo uphumelele nasele bangaphakathi kwawo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
11.9 Umnqopho omkhulu kaMbuyiseli kufuna bona uBonakele azizwe
atjhaphulukile asekhaya njengombana gade asele angasahlali nomndenakhe
weengazi nje.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
11.10 Isenzo sakaNaSilombo lesi simveza amumuntu onekani nongakghoniko
ukubekezela emtjhadweni.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
11.11 Sisivezela bona abalingisaba bebaphila ngaphasi kwesizinda sesikhathi sanje
lapho ezinye zeenrhatjhi ezifana nomrhatjho nephephandaba zisetjensizwa
linengi labantu khona.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
11.12 UBonakele bekangekhe abuyele ekhaya ngombana azange aphuma
ngobuhle, bekabalekela uyise ngomnqopho wokuyokufuna unina
bewasongela nomanakhe uNaSilombo bona uzakubuya azokukhupha uyise
esirhogweni akiswesi.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 22 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
11.13 Umtloli uphumelele ukusethulela isingeniso esinembako senovela le
ngombana: (1)
- Usivezele umlingisi oyikutani, onguBonakele.
- Usivezele umraro umlingisi oyikutani aqalene nawo, ekukutlhoriswa
ngumanakhe, uNaSilombo. (1)
- Isizinda sendawo, esisisabelo seSiyabuswa.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 23 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YEBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO (25 IMITLOMELO)
IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO – ET MAMPOKORO
UMBUZO 12: IQHEGU LEKHONDLO NEZAGA.
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
- Uphendule umbuzo kuhle khulu: - Utjengise ukuzwisisa - lsihloko usizwisise - lsihloko usizwisise - Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa 14-15. isihloko. bewasihlathulula bewasihlathulula azizwakali begodu
kwesihloko: - Uhlathulule isihloko - limpendulo pheze ngendlela elingeneko ngendlela ephakathi azikanamatheli
Ukungenelela ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana kodwana imininingwana esihlokweni
kwesihloko nokuzwisisa uwathinte woke amaphuzu - lmibono esekelweko ikhona imininingwana ayikavezwa yoke. esinikelweko, kulikhuni
itheksthi. amayelana nomtlolo. kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. - Amaphuzu amanengi ukuzilandela nanyana
- Uphendule umbuzo kuhle: 12-13 begodu ayikasekelwa - Amaphuzu amanengi asekela imibono azikhambeleni nombuzo.
15 IMITLOMELO - Uphendule ngendlela ehle . njengombana asekela imibono akakavezwa ngendlela - Uhlulekile ukunikela
- Kunamaphuzu amanengi bekulindelekile. akakavezwa ngendlela eyanelisako. iimpendulo ekungizo.
asekelwe ngokunembako - Kunobufakazi obutjengisa eyanelisako. - Unelwazi elisezingeni - Amaphuzu ambalwa
anqotjhiswe emtlolweni. bonyana umtlolo - Unelwazi elisezingeni eliphasi lomtlolo. awanikeleko
- Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. uwuzwisisile. eliphakathi lomtlolo. akakasekelwa.
- Umtlolo akawazi.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
- Umtlolo uhleleke kuhle. - lsakhiwo esihle - Bukhona ubufakazi - Isakhiwo asikathulwa - Kulikhuni ukutjho
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba nokusekelwa kwemibono besakhiwo somtlolo. ngefanelo. bonyana
komqondo. nesiphetho okulandelekako. - Umtlolo awunakho - Ukungakahlelwa kuhle kukhulunywe
Ilimi, iphimbo nesitayela ezisezingeni elihle khulu. Ukunamathelana ngikho okwenza ngokwanelisako
okusetjenziswe - lsingeniso,iingaba kwamaphuzu begodu ukulandelana ngesihloko.
endabeni. - Kunokuthuthuka kwamaphuzu nesiphetho kuhleleke kuhle. awulandeleki. kwamaphuzu
begodu azwakala kuhle. - Kuneemphoso kungezwakali. - Abukho ubufakazi
10 IMITLOMELO - lmibono ivezwe ezenziweko elimini, - Kuneemphoso ezinengi bokuhlelwa kwesakhiwo
- Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa beyasekelwa yezwakala. ekuzwakaleni zelimi begodu nanyana ukulandelana
kwamaphuzu kuhle bekutjengisa kwendaba nokusetjenziswa kwamaphuzu.
ukutjhuja kwengqondo. - Ilimi, ukuzwakala kanye nekuhlelweni. kwelimi
nokwethulwa kwamaphuzu - Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko - Ilimi elisetjenzisiweko
kuhle. kwenza umtlolo lo Iisezingeni eliphasi khulu
ungezwakali. begodu alizwakali.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko,
ungamtlomelisi/ mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum-(Tlola umtlomelo) Isak-nelim(Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 24 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
UMBUZO 12 (UMBUZO OMUDE)
'IQHEGU LEKHONDLO' – CM Sangweni
Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo we-12.
Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Isingeniso
Inolwana yindatjana esuselwa ehloko nezwakala inezenzeko ezingasiliqiniso. Nanyana
kunjalo, enye nenye inolwana itlolwa ngomnqopho wokudlulisela abafundi bayo
umlayezo othileko omayelana nepilo. Umlayezo ngilokho okulenyukwa bafundi ngemva
kobana bafunde inolwana. Umlayezo wethulwa zizehlakalo ezenzeka enolwaneni
nalezo ezehlakalela abalingisi bayo. Enolwaneni yesihloko esithi, 'IQHEGU
LEKHONDLO' sifumana umlayezo wokobana umuntu angeze akghona ukuphila
ayedwa, uyabatlhoga abanye abantu epilweni. Izehlakalo zizenzeko
ezenzakalela/ezibandakanya abalingisi benolwana nekungizo esithi nasizitjhejisisako
sifumane umlayezo umtlami wenolwana anqophe ukusidlulisela wona ngenolwanakhe.
Izaga mimitjhwana esebenza njengeenungo zelimi kodwana zineenhlathululo
ezifihlakeleko kunalokhu ezikutjhoko.
Umzimba
Abahlolwako bangahle baveze bebahlathulule kabanzi ngezehlakalo ezilandelako
ezikhambelana nezaga ezivezwe embuzweni:
- Ekuthomeni kwenolwana le umtlami wayo usivezela bona isitjhaba sakoKhondlo
nesakoMiyawu zenza isivumelwano sokobana angeze zisaba manaba,
sezizakuhlalisana ngokuthula ngemva kobana zabe sele zilwe ipi ekulu neyadlula
namasana amanengi, amaqhegu neenlukazi zesitjhaba sakoKatsu.
- Isehlakalo esifana nalesi khesenzeka epilweni yamambala. Enarheni yekhethu le
khekwaba nokuhloyana phakathi kwabantu abanzima nabamhlophe.
- Umuntu omhlophe bekangafuni ukuhlala ndawonye nomuntu onzima.
- Ekukhambeni kwesikhathi iintjhabezi zahlanganisa iinhloko zavumelana ngokobana
kube nokuthula phakathi kwazo ngombana zibonile bona ziyatlhogana ukuze
zisizane ukwakha iSewula Afrika etja esiphila kiyo namhlanje.
- Nasiyelela izehlakalo lezi singatjho bona ziyawusekela umlayezo wenolwana le
nesaga esithi, 'Izandla ziyagezana.'
- Enolwaneni le sitjelwa bona ikosi yesitjhaba sakoKhondlo, uRodo yaveza iphuzu
lokobana abantu abakalungi ngombana bayawabulala.
- Yaveza nokobana abantu nabahlangeneko emasondweni batjhumayela bona uZimu
uthi bangabulali kodwana wona bawabulala ngokuwafakela itjhefu ekudleni.
- URodo wathi bona atjho njalo amakhondlo avungama, atjho nokobana akabancengi
abantu begodu akasafuni ukuzibona ahlangana nabo.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 25 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
- Ngaleso sikhathi amakhondlo la besele alibele bona athembele ebantwini ukuze
aphile, akghone ukuthola ukudla.
- Nasiqala epilweni yamambala kuvamile bona abantu abanganazinto zabo
njengamarhwebo, amasimu nokhunye baziphilise ngokusebenzela labo
abanjingileko/abanemali.
- Nabo abantu abanjingileko angeze bakghona ukuragelisa amarhwebabo phambili
ngaphandle kwesekelo lalabo bantu abatlhogako.
- Lokhu kusekela umlayezo owethulwa yinolwana le wokobana akekho umuntu
ongakghona ukuziphilela ayedwa ephasinapha ngaphandle kwesekelo labanye
abantu nekufakazelwa sisaga esithi. 'Izandla ziyagezana'.
- Ilutjha lakoKhondlo lavusa elikhulu itjhada livuma iingoma zepi belizikhakhazisa
ngokobana lona aliyisabi ipi.
- Belenza koke lokhu ngehloso yokuyokuhlasela ebantwini, liyokutjhagalela
noRhulumende wabantu eendlini zesibethamThetho, e-Union Building.
- Umlilo wabhulwa liqhegu lekhondlo ngokobana livule ilutjheli amehlo, lilihlathululele
bona angeze kwakghonakala bona amakhondlo aphile ngaphandle kwabantu.
- Nasiqala epilweni yamambala nakhona kuyenzeka bona umphakathi utjhagalele
uRhulumende namkha umasipala wendawo ngomnqopho wokobana ufuna
izenzelwa zomphakathi ezithileko.
- Nabo abantu njengelutjha lakoKhondlo umtjhagalo wabo esikhathini esinengi, awubi
nokuthula. Basuke basahlele abaphathi babo bebafune nokubalimaza balibale bona
ngaphandle kwabo angeze bazithola lezo zenzelwa.
- Lokhu kusekela umlayezo owethulwa yinolwana le nesaga esithi; 'Izandla
ziyagezana', okutjho bona siyatlhogana ephasinapha.
Isiphetho
Nasitjhejisisa izehlakalwezi kuyabonakala bona zisekela umlayezo owethulwa yinolwana
le wokobana akekho umuntu ongakghona ukuphila ayedwa ephasinapha nesaga esithi,
'Izandla ziyagezana'.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). [25]
UMBUZO 13: (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
13.1 'ISINGHONGHOYILO SEZINJA' – CM Sangweni
13.1.1 Isitjhaba saKwaNja saziwa njengesitjhaba esibukhali khulu. (1)
13.1.2 Isizathu esenza bona izinja zibize umhlangano ngesokobana
bezizokuyelelisa ezinye ngokuhlukumezeka ezikuthola eentetjhini
zamapholisa lapho zisebenza khona. (1)
13.1.3 Isifundo esisinikelwa mthiyi wenolwana le kukobana epilweni
kunabantu abazokufuna kwaphela nakunento abayizuzako kuwe
kodwana banganandaba nawe. (2)
13.1.4 Amapholisa ababantu arhola imali kanti amapholisa azizinja wona
abhadelwa ngokudla. (2)
13.1.5 C/zenzo. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 26 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
13.1.6 Ngicabanga bona amapholisa akghona ukuthola nezinto
ezifihliweko ebengekhe azithole wona nakasetjha awodwa
ngombana izinja zikghona ukunukelela/zikghona ukungena
nalapha abantu bangakghoni ukungena khona isilelesi
nasibalekako begodu zinebelo elidlula labantu.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
13.1.7 Umhlobo werarano ovela etheksthini engehla le lirarano
langaphandle elihlangana nabalingisi ngombana kusuke ipikiswano
ekulu lokha izinja nabezisemhlanganweni ezinye zavezelana
namazinyo amambi nokutjho khona bona besele zifuna ukulwa.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
13.1.8 Umthiyi wenolwana le uphumelele ukuyinikela isihloko
esiyifaneleko ngombana inolwana le ikhuluma ngeenghonghoyilo
zezinja ezinazo ngamapholisa wabantu nangendlela ezizizwa (2)
beziphathwa ngayo emsebenzinazo/ubujamo ezisebenza ngaphasi
kwabo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
KANYE
13.2 IIMBONGO ZAKAMAKHOSOKE WESIBILI – D Mabhena
13.2.1 Bayede. (1)
13.2.2 NguMbhongo/Mbhongo. (1)
13.2.3 Okuhlukileko phakathi kokukhula kweNgwenyama uMakhosoke
wesibili nezinye iiNgwenyama kukobana uMakhosoke wesibili
wakhula ngomtlhago kanti ezinye iiNgwenyama zakhula
kamnandi/zidla kusale. (2)
13.2.4 Ngicabanga bona imbongi inqophe ukusivezela bona iNgwenyama
uMakhosoke wesibili ifana nendlulamithi yona ekghona ukubona
ingozi iseza kude bese yakha amano wokuvikela abentwana
bayo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
13.2.5 Ngicabanga bona isizathu sokobana iNgwenyama uMakhosoke
wesibili ikhambele iinarha ezivezwe endimeni yesi-6 bekukufuna
isizo ngeendlela/amaqhinga ahlakaniphileko wokubusa
isitjhaba.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 27 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
13.2.6 Imbongi yeembongo ezingehla iphumelele ukusebenzisa ikghono
layo lokubonga ukusivezela umlando weNgwenyama uMakhosoke
wesibili ngombana isitjela ngazo zoke izinto ezimbi nezihle
iNgwenyama edlule kizo nangendlela abantu ebebazizwa ngayo
ngeNgwenyama le.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
[25]
IMITLOMELO YESIGABA B: 25
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 28 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YEMIDLALO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 14: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
-
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko azizwakali begodu
Ukuhlathululwa khulu: 14-15. isihloko. bewasihlathulula ngendlela bewasihlathulula ngendlela azikanamatheli esihlokweni esinikelweko,
Uhlathulule isihloko ephakathi kodwana ephakathi kodwana kulikhuni ukuzilandela nanyana azikhambelani
kwesihloko: ngokungeneleleko begodu -limpendulo pheze imininingwana ayikavezwa imininingwana ayikavezwa nombuzo.
Ukungenelela kwesihloko uwathinte woke amaphuzu ziyakhambelana yoke. yoke.
nokuzwisisa itheksthi. amayelana nomtlolo . nesihloko. - Uhlulekile ukunikela iimpendulo ekungizo.
-Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi asekela - Amaphuzu ambalwa awanikeleko akakasekelwa.
-Uphendule umbuzo kuhle: -lmibono esekelweko asekela imibono imibono akakavezwa
15 IMITLOMELO 12-13. ikhona kodwana akakavezwa ngendlela ngendlela eyanelisako. - Umtlolo akawazi.
Uphendule ngendlela ehle. ayikavezwa yoke begodu eyanelisako.
Kunamaphuzu amanengi ayikasekelwa -Unelwazi elisezingeni eliphasi
asekelwe ngokunembako njengombana -Unelwazi elisezingeni lomtlolo.
anqotjhiswe emtlolweni. bekulindelekile. eliphakathi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle -Kunobufakazi obutjengisa
khulu. bonyana umtlolo
uwuzwisisile.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana kukhulunywe
Kunesingeniso, iingaba ngefanelo. ngokwanelisako ngesihloko.
Isakhiwo, ukwethulwa nesiphetho ezisezingeni
nokusekelwa kwemibono besakhiwo somtlolo.
komqondo. okulandelekako.
elihle khulu. -Ukungakahlelwa kuhle ngikho -Abukho ubufakazi bokuhlelwa kwesakhiwo
-Umtlolo awunakho
Ilimi, iphimbo nesitayela -lsingeniso,iingaba ukunamathelana
okwenza ukulandelana nanyana ukulandelana kwamaphuzu.
okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka kwamaphuzu kungezwakali.
nesiphetho kuhleleke kwamaphuzu begodu
kwamaphuzu begodu -Ilimi elisetjenzisiweko Iisezingeni eliphasi khulu
kuhle. awulandeleki.
azwakala kuhle. -Kuneemphoso ezinengi zelimi begodu alizwakali.
10 IMITLOMELO -lmibono ivezwe -Kuneemphoso ezenziwe
begodu nokusetjenziswa
-Ilimi, ukuzwakala kwelimi okunganembiko kwenza
beyasekelwa yezwakala. elimini, ekuzwakaleni
nokwethulwa kwamaphuzu umtlolo lo ungezwakali.
kwendaba kanye
kuhle bekutjengisa ukutjhuja
-Ilimi, ukuzwakala nekuhlelweni.
kwengqondo.
nokwethulwa
kwamaphuzu kuhle. -Iingaba zakhiwe kuhle.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje
engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo)
Isak- nelim (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 29 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA
UMBUZO 14 (UMBUZO OMUDE)
IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo we-14.
Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Isingeniso
Abadlali babantu abakhethwe mtloli bona badlale iindima ezihlukahlukeneko
ekwethuleni izenzeko ezibumba indaba epheleleko yomdlalo. Ummongondaba wona
ngilokho umdlalo okhuluma ngakho/ngilokho okutjhiwo mdlalo. Umdlalo wesihloko
esithi; 'IBHUDANGO LAMI' ukhuluma ngebandlululo langokombala ekhabe likhona
enarheni yeSewula Afrika nangendlela abantu abamhlophe ebebagandelela ngayo
amalungelo wabantu abanzima/Umdlalo lo ukhuluma ngokobana kuze njani bona
ibandlululo langokombala liphele enarheni yeSewula Afrika kugcine sele
kunetjhaphuluko kubusa umBuso weNtando yenengi njengombana sibona kusenzeka
namhlanje. Lapha sizokucoca ngendlela umtloli asebenzise ngayo umdlali onguTjhili,
uMbulawa, uVenter, namapholisa womBuso weBandlululo ukusethulela
ummongondaba awuhlosileko.
Umzimba
Abahlolwako abaveze bebahlathulule kabanzi ngeengameko/izehlakalo
ezilandelako:
UTjhili
- Umtloli usivezela uTjhili asisakhamuzi esithobela umthetho webandlululo eplasini
lakaVenter.
- Bekasebenza khona eplasinapho nakazakulinyazwa mtjhini wokugaya isandlesi.
- Ngemva kokulimala kwakhe umndenakhe watlhoga umuntu ongawusebenzela
eplasini ukuze ufumane indawo yokuhlala.
- Ukateleleka bona akhuphe indodanakhe esikolweni bona iyokusebenza eplasini
lekhuwa bese ifunda ngeposo ukuze bangaqotjhwa eplasinapha.
- Ubonakala asaba amakhuwa ngendlela erarako ngombana akakhambelani
nokobana indodanakhe ivuse umguruguru eplasini.
- Ekugcineni uTjhili uyaqotjhwa nomndenakhe eplasini lakaVenter, bafudukela
esabelweni saKwaNdebele lapho bafike bahlala khona ngcono
nangokutjhaphuluka.
- Ngezenzo zakhezi umtloli bekalinga ukuphumelelisa ummongondaba womdlalo lo
wokobana abantu abanzima bomdlalo lo bebaphila ngaphasi kwebandlululo
langokombala bekwafika lapho kuba netjhaphuluko khona ngaphasi komBuso
weNtando yenengi.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 30 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
UMbulawa
- Umtloli usivezela yena anebhudango lokuba mjameli wamalungelo wobuntu.
- Indlela abona amakhuwa aphatha ngayo abantu abanzima ngiyo emenza abe
nebhudangweli.
- Wabona kungcono alise isikolo afunde ngeposo bese uyokusebenza emasimini
weplasini lakaVenter ukuze umndenakhe ufumane indawo yokuhlala.
- Nakafika eplasini uba mdosi phambili weensebenzi ezililutjha begodu ngendlela
enza ngayo izinto ubonakala angamsabi uVenter.
- Uvusa umguruguru ngokufakela iinsebenzi ummoya wokunghonghoyila ngesikhathi
sedina bona sincani, ukufika lada kweposo nokutjhayisiswa kwabo lada.
- Uhlanganyela nezinye iinsebenzi ezililutjha banghala umsebenzi bayokufukama
kwaMasuku ngehloso yokwenza uVenter arhoqise isiqunto asithetheko sokuqotha
umndeni lo eplasini.
- Usuka kwaMasuku sele agijinyiswa mapholisa womBuso weBandlululo ubalekela
kwabo.
- Kufunyanwa amaphepha wehlangano esele yavalwa umlomo ngelawini lakhe
bekuba kubotjhwa kwakhe lokho.
- Uthathwa nezinye iimbotjhwa ezibabantu abanzima bayokubulawa ehlathini
ngemva kokuzembela imigodi ezokuba mathuna wabo.
- Ngetjhudu elihle ufumana ithuba lokuphunyurha ubaleka ukhwela ilori eya
eBotswana.
- Usuka eBotswana udlulela e-Angola lapha afika khona wafunda ukuze kufezeke
ibhudango lakhe lokuba mjameli wamalungelo wobuntu.
- Ubuya eSewula Afrika sele amjameli wamalungelo wobuntu ngokupheleleko
bewufumana nomsebenzi ngaphasi komthetho omutjha weNtando yenengi.
- Ngezenzo zakhe lezi umtloli bekalinga ukuphumelelisa ummongondaba womdlalo
lo wokobana abantu abanzima bomdlalo lo bebaphila ngaphasi kwebandlululo
langokombala bekwafika lapho kuba netjhaphuluko khona ngaphasi komBuso
weNtando yenengi.
UVenter.
- Umtloli umveza alikhuwa elinebandlululo langokombala phezu kwabantu abanzima
ebebasebenza eplasini lakhe.
- Sivezelwa bona zoke izakhamuzi zeplasini lakhe ziyamsaba ngombana
nokuzibetha uyazibetha.
- Ukatelela uTjhili bona athole umuntu ozomsebenzela iplasi njengombana yena
angasakghoni nje.
- Iinsebenzi zakhe akaziphathi kuhle; uzitjhayisisa lada, uzipha isikhathi esincani
sokudla begodu neposo ezifunda ngayo uyifikisa lada.
- Umndeni onganamuntu ongawusebenzela iplasi uyawuqotha eplasini.
- Iinsebenzi zakhe nazithi zilinga ukunghonghoyila nofana ukunghala umsebenzi
uzibizela amapholisa bekazithembise nokuziqotha.
- Usebenzisana namapholisa webandlululo ngokungemthetho ukuze kuvalelwe
abantu abanzima abamavukelambuso eplasini lakhe.
- Usiza amapholisa webandlululo ukobana kubulawe uMbulawa nakase-Angola
ngokumfakela isithuthumbisi ngaphakathi kwencwadi ethunyelwa kuye.
- Uthengisa iplasi lakhe bese usizana noBotha ekusunguleni ihlangano iSikakarele
ezokuthikameza amakhetho womBuso weNtando yenengi.
- Ekugcineni uyabanjwa uyabotjhwa nezinye iimpurelani nasele kubusa umthetho
womBuso weNtando yenengi eSewula Afrika.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 31 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
- Ngezenzo zakhezi umtloli bekalinga ukuphumelelisa ummongondaba womdlalo lo
wokobana abantu abanzima bomdlalo lo bebaphila ngaphasi kwebandlululo
bekwafika lapho kuba netjhaphuluko khona ngaphasi komBuso weNtando
yenengi.
Amapholisa womBuso weBandlululo
- Umtloli usivezela bona amapholisa la amabili wawo maBhuru bese amanye amabili
ababantu abanzima.
- Ngaso soke isikhathi amapholisa la abulala iimbotjhwa zabantu abanzima, ingasi
iimbotjhwa ezibabantu abamhlophe.
- Nakabulala iimbotjhwezi abasa inyama ayidle bekasele nebhurendi njengetshwayo
lokutjengisa indlela athaba ngayo nakabulala iimbotjhwa ezibabantu abanzima.
- Ngaso soke isikhathi uVenter nakawabizako eplasini lakhe aya athelekile,
ayokugandelela abantu abanzima abasebenza lapho.
- Asetjha ilawu lakaMbulawa afumana iincwadi zehlangano esele yavalwa umlomo
bese amthatha amvalela ngejele.
- Athatha uMbulawa nezinye iimbotjhwa ezibabantu abanzima bona ayozibulalela
ehlathini ngemva kokuzembisa imigodi ezakuba mathuna wazo.
- Asebenzisana noVenter ukobana kubulawe uMbulawa nakase-Angola
ngokumthumela incwadi esithuthumbisi.
- UBotha banoVenter basungula ihlangano iSikakarele ezokuthikameza amakhetho
womBuso weNtando yenengi, basizwa nguJooste ngokubanikela iingidi nezinye
iinthuthumbisi.
- Ekugcineni amapholisa la abanjwa abotjhwa nezinye iimpurelani nasele kubusa
umthetho womBuso weNtando yenengi eSewula Afrika.
- Ngezenzo zawezi umtloli bekalinga ukuphumelelisa ummongondaba womdlalo lo
wokobana abantu abanzima bomdlalo lo bebaphila ngaphasi kwebandlululo
langokombala bekwafika lapho kuba netjhaphuluko khona ngaphasi komBuso
weNtando yenengi.
Isiphetho:
Nasiyelela ihlathululo engehla singatjho bona umtloli uphumelele kuhle khulu
ukusebenzisa abadlali bakhe ekuvezeni tjhatjhalazi ummongondaba womdlalo lo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) [25]
UMBUZO 15 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
15.1 - Nakakhulumako ugandelela ikulumakhe. (1)
- Ufuthumele. (1)
15.2 Isizathu esenza ilutjha bona likatelele iinsebenzi zabantu abadala bona
zinghale umsebenzi ngesokobana bebafuna kukhutjhukelwe kwaMasuku
kuyokuhlalwa khona bufukama ukutjengisa bona abakhambelani nesenzo
sakaVenter sokuqotjha umndeni wakhona ngebanga lokobana
awusenamuntu ongawusebenzela iplasi. (2)
15.3 Ummongondaba womdlalo lo kugandelelwa kwamalungelo wobuntu
ngesikhathi somBuso weBandlululo/Kulwela ukuphunyeleliswa kwebhudango
uMbulawa ebekanalo lokuba mjameli wamalungelo wobuntu. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 32 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
15.4 - Akafuni ukutjhugulula ubujamo iinsebenzi zakhe ezisebenza ngaphasi
kwabo njengombana zimbikele lokha nabe zitjhagala/Ugandelela ilungelo
lelutjha nofana labantu lokobana bafunde batjhaphulukile ngokufikisa
iincwadi zabo ezivela eenkolweni lada isikhathi sokwethula imisebenzi
yabo yesikolo sesidlulile. (1)
- Uqotha imindeni enganabantu abangasebenza eplasini lakhe nanyana azi
ukobana abanye babantu egade basebenza eplasini lakhe bahlongakele,
abanye balinyazwe mitjhinakhe/balimalele eplasini.
(Nezinye iimpendulo ezinembako zizokwamukelwa.) (1)
15.5 UTjhili gade azi bona njengoba alimalele eplasini lakaVenter nje kufanele
anikelwe imali yesincephezelo ngombana lokha uVenter nabekambizele
ukuzomtjela bona kufuze alethe umjameli ozomsebenzela eplasini simuzwa
athi bekacabanga bona umbizele ukuzomkhokhela/ukuzombhadela
njengombana alimalele emsebenzini nje. (2)
15.6 C/ngebizo. (2)
15.7 Ngicabanga bona umnqopho womtloli womdlalo lo bekukubalekisa uMbulawa
ukobana aphephe ekubulaweni khona ibhudango lakhe lokuba mjameli
wamalungelo wobuntu lizakuphumelela/bekanqophe ukuthuthukisa umdlalo lo
bona uyokufika esiphethweni asihlosileko. (2)
15.8 - Kutlhoga isekelo lezeemali ukobana likghone ukuthoma amarhwebo
nofana amaphrojekthi elifuna ukuwenza atlhoga imali. (1)
- Kutlhogeka kweendawo ezifikeleleka ngobuduze/lula ukobana lifumane
ilwazi lokulisiza bonyana ngimaphi amagadango ekufuze liwathathe ukuze
likghone ukufika lapha lifuna ukufika khona khulukhulu eendaweni
zemaplasini nezabelweni/Kutlhoga ilwazi.
- Kutlhoga isekelo lababelethi lokha navane lifuna ukulandela ibizelo
elingafuni bona umuntu aye emaZikweni aPhakemeko
wezeFundo/Kutlhoga isekelo lababelethi lokha nalifuna ukulandela ibizelo
elingakajayeleki elifana nokuba mvumi, mthungi, mdlali webholo, njll.
- Ukuzinikela kwalo eendakamizweni.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
15.9 Isisusa serarano emdlalweni lo kuthoma ukusebenza iplasi kwakaMbulawa
ngombana kuthe ukufika yena kwathoma kwaba nemitjhagalo
nokunghanghisana phakathi kwakaVenter neensebenzi zeplasini. (2)
15.10 Ngicabanga bona umnqopho womtloli wokusitlolela umdlalo lo
kukusifundisa/kukusilemukisa ngomlando wenarha yeSewula
Afrika/kukusifundisa ngendlela umBuso weBandlululo ogade ugandelela
ngayo amalungelo wabantu abanzima.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 33 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
15.11 Ummongondaba womdlalo lo uyakholweka ngombana nawulalela umlando
weSewula Afrika kuyavela bona abantu abanzima/iinsebenzi zemaplasini
gade zigandelelwa ngesikhathi somBuso weBandlululo/Eplasini khabe
usebenza, kuthi nasele ungasakghoni usetjenzelwe mntwanakho/Amakhuwa
bekatlhorisa abantu abanzima/Iimbotjhwa zepolotiki zazibulawa/Ezinye
iimbotjhwa zepolotiki ezabalekela kezinye iinarha zazibulawa
ngeenthuthumbisi ezifakwe eencwadini begodu ngicabanga bona
kungebangelo bonyana ezinye zeembotjhwezo zalahlekela safuthi/azaziwa
bona zayaphi nanamhlanje/Ikhona vele ihlangano yombanganarha eyavalwa
umlomo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
15.12 Umtloli uphumelele ukusethulela isethulo esinembako somdlalo ngombana:
- Usivezele umdlali oyikutani, uMbulawa. (1)
- Umraro oqalene nomdlali oyikutani wokobana kufanele alise isikolo
ayokusebenza iplasi khona umndeni wekhabo uzakuba nendawo
yokuhlala eplasini lakaVenter kanti unebhudango lokuba mjameli
wamalungelo wobuntu afuna ukulifeza. (1)
- Usivezele nesizinda sendawo esiliplasi lekhuwa uVenter.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 34 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YEMIDLALO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 16: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko azizwakali begodu
Ukuhlathululwa khulu: 14-15. isihloko. bewasihlathulula ngendlela bewasihlathulula ngendlela azikanamatheli esihlokweni esinikelweko,
Uhlathulule isihloko ephakathi kodwana ephakathi kodwana kulikhuni ukuzilandela nanyana azikhambelani
kwesihloko: ngokungeneleleko begodu -limpendulo pheze imininingwana ayikavezwa imininingwana ayikavezwa nombuzo.
Ukungenelela kwesihloko uwathinte woke amaphuzu ziyakhambelana yoke. yoke.
nokuzwisisa itheksthi. amayelana nomtlolo . nesihloko. - Uhlulekile ukunikela iimpendulo ekungizo.
-Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi asekela
-Uphendule umbuzo kuhle: -lmibono esekelweko asekela imibono imibono akakavezwa - Amaphuzu ambalwa awanikeleko akakasekelwa.
15 IMITLOMELO 12-13. ikhona kodwana akakavezwa ngendlela ngendlela eyanelisako. - Umtlolo akawazi.
Uphendule ngendlela ehle. ayikavezwa yoke begodu eyanelisako.
Kunamaphuzu amanengi ayikasekelwa -Unelwazi elisezingeni eliphasi
asekelwe ngokunembako njengombana -Unelwazi elisezingeni lomtlolo.
anqotjhiswe emtlolweni. bekulindelekile. eliphakathi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle -Kunobufakazi obutjengisa
khulu. bonyana umtlolo
uwuzwisisile.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana kukhulunywe
Kunesingeniso, iingaba ngefanelo. ngokwanelisako ngesihloko.
Isakhiwo, ukwethulwa nesiphetho ezisezingeni
nokusekelwa kwemibono besakhiwo somtlolo.
komqondo. okulandelekako.
elihle khulu. -Ukungakahlelwa kuhle ngikho -Abukho ubufakazi bokuhlelwa kwesakhiwo
-Umtlolo awunakho
Ilimi, iphimbo nesitayela -lsingeniso,iingaba ukunamathelana
okwenza ukulandelana nanyana ukulandelana kwamaphuzu.
okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka kwamaphuzu kungezwakali.
nesiphetho kuhleleke kwamaphuzu begodu
kwamaphuzu begodu -Ilimi elisetjenzisiweko Iisezingeni eliphasi khulu
kuhle. awulandeleki.
azwakala kuhle. -Kuneemphoso ezinengi zelimi begodu alizwakali.
10 IMITLOMELO -lmibono ivezwe -Kuneemphoso ezenziwe
begodu nokusetjenziswa
-Ilimi, ukuzwakala kwelimi okunganembiko kwenza
beyasekelwa yezwakala. elimini, ekuzwakaleni
nokwethulwa kwamaphuzu umtlolo lo ungezwakali.
kwendaba kanye
kuhle bekutjengisa ukutjhuja
-Ilimi, ukuzwakala nekuhlelweni.
kwengqondo.
nokwethulwa
kwamaphuzu kuhle. -Iingaba zakhiwe kuhle.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje
engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Isitjengiso:
Okum- (Tlola umtlomelo)
Isak- nelim (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 35 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
UMBUZO 16 (UMBUZO OMUDE)
Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo 16.
Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Isingeniso
Abadlali babantu abakhethwe mtloli bona badlale iindima ezihlukahlukeneko
ekwethuleni izenzeko ezibumba indaba epheleleko yomdlalo. Ummongondaba wona
ngilokho umdlalo okhuluma ngakho/ngilokho okutjhiwo mdlalo. Umdlalo wesihloko
esithi; 'UMBANGO KANZUNZA NOMANALA' ukhuluma ngombango wobukhosi owaba
khona phakathi kwabentwana bekosi uMusi, uNzunza banoManala nowenza isitjhaba
samaNdebele sigcine sele sihlukana phakathi kube naManala namaNzunza. Lapha
sizokucoca ngendlela umtloli asebenzise ngayo umdlali oyiKosi uMusi, uNanasi
uNzunza noManala ukusethulela ummongondaba awuhlosileko.
Umzimba
Abahlolwako abaveze bebahlathulule kabanzi ngeengameko/izehlakalo
ezilandelako:
IKosi uMusi
- Ekuthomeni komdlalo lo umtloli usivezela bona ikosi uMusi ayisimnandi emzimbeni.
- Ukungabi nepilo kwayo kuyenza ithathe isiqunto sokubiza isitjhaba isazise bona
izokudlulisela unamrhali/ubukhosi bayo kiloyo ozoyelama, uManala.
- Ithumela isigijimi esinguNgendu bona sikhambe siyokufuna uManala simazise bona
afike ngamasa azokuthatha ubukhosi bakhe.
- Ikosi ithi isalinde uManala ngamasa kungena uNzunza azokuthatha unamrhali
ngobugirikitjani.
- Ikosi imtjela bona atjhidele kiyo, iyamphumbutha ukuze ibe nesiqiniseko sokobana
kwamambala nguye uManala.
- Ithe bona izwe uboya besikhumba ebekazibophe ngaso umzimba woke uNzunza,
ikosi yaneliseka bona mbala nguManala ngombana vele unoboya obukhulu
emzimbeni.
- Ukusuka lapho ikosi inikela uNzunza unamrhali beyimfisele itjhudu ekubuseni
isitjhaba sakhe njengekosi yaso.
- Ngemva kwesikhathi esithileko nakufika uManala athi uzokuthatha unamrhali ikosi
kwaba kukhona ibona bona uNzunza uyigalajile ukuze inikele yena unamrhali
kaManala.
- Inikela uManala umuthi olitjhwalo lokuzuma azowusebenzisa ukuzuma uNzunza
abe amthole bese uthatha unamrhali wakhe.
- Ngezenzo zekosi lezi umtloli ulinga ukusivezela bona umbango wobukhosi
ophakathi kwakaNzunza noManala usuke njani nekumumongondaba womdlalo lo.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 36 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
UNanasi
- Umtloli usivezela yena angumma onebandlululo ebentwaneni ngombana uthandela
umntwanakhe uNzunza izinto ezihle bese akanandaba noManala ngombana
akusuye umntwanakhe weengazi.
- Nakalemuka bona iKosi uMusi ayisenawo amandla wokubusa isitjhaba ubonakala
avusa amehlo bewuba nesifiso sokobana kube mntwanakhe uNzunza othatha
ubukhosi, ingasi uManala.
- Usuka lapho ufakela uNzunza ummoya wokobana akavuke atjhejisise izinto ukuze
akghone ukufumana ubukhosi kunokobana kubuse uManala.
- Uthi nakabona ikosi ikhuluma nesitjhaba ebandla abuze uNgendu bona ikosi
ikhuluma ngani, uNgendu uyamtjela bona ikosi ifuna ukudlulisela unamrhali
kuManala ngombana yona ayisenawo amandla wokubusa.
- Ukusukela lapho ulukisa uNzunza amano wokugalaja ikosi unamrhali ngokobana
ambathe iinkhumba bese atjhugulule nelizwi lifane nelakaManala ukuze
nakayokuthatha unamrhali ngamasa ikosi ikholwe bona unguManala.
- Wenza nesiqiniseko sokobana uNzunza kwamambala ulele emnyango wekosi
ukuze akghone ukungena ngamasa athathe unamrhali.
- Ngezenzo zakhezi uNanasi, umtloli ulinga ukusivezela bona umbango wobukhosi
ophakathi kwakaNzunza banoManala usuke njani nekumumongondaba womdlalo
lo.
UNzunza
- Umtloli usivezele yena amumuntu otjhejisisa izinto nothanda ukuzibandakanya
kikho koke okwenziwa ngesigodlweni.
- Bekanganawo umkhumbulo wokweba ubukhosi bakaManala, ngunina owamfakela
ummoya wokugalaja uManala ubukhosi bakhe.
- Uvuma bona unina amlukise amano wokugalaja uManala ubukhosi bakhe.
- Uthi nakaya endlini yeKosi uMusi, ambathe iinkhumba ezinoboya bekatjhugulule
nephimbo lakhe ukuze ikosi ikholwe bona unguManala nayimbambako nalokha
nakakhulumako.
- Ikosi imnikela unamrhali bewuyakhamba, uyokufuna abangani bakhe namanye
amadoda azokuba libutho lakhe ukuze bamsize nange uManala angamhlala
eenthendeni.
- Usuka lapho ubaleka njalo uNzunza nesitjhaba sakhe esakhetha ukumlandela
ubaleka ukubulawa sitjhaba saManala.
- Nasele inengi lamabutho wakhe libulewe, ukhamba noNdala ophethe amathumbu
ngezandla bayokufuna isizo kuSongubo noNangubokazi.
- Amanala athi nakafika Koqoli, uNzunza unikela uNcagu uMthise kaTjhangutjhangu
ukuze amamukele njengendlovukazakhe bese aManala namaNzunza ayalibalelana
ngaphandle kokubanikela unamrhali.
- Ngezenzo zakhezi uNzunza, umtloli ulinga ukusivezela bona umbango wobukhosi
ophakathi kwakhe noManala usuke njani nekumumongondaba womdlalo lo.
UManala
- Umtloli usethulela yena amumuntu onganandaba nalokho okwenzeka esigodlweni.
- Uzithandela ubuzimba kwaphela, kungebangelo ahlala angekho esigodlweni aye
ebuzimbeni.
- Udisibezwe ziinyawo lokha ikosi nayithi eze ngamasa azokuthatha unamrhali
wakhe.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 37 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
- Uthi nakafika endlini yekosi ekuseni ufumana uNzunza sele amthathele ubukhosi
bakhe.
- IKosi uMusi imnikela umuthi olitjhwalo lokuzuma bona nakaphumileko athi
uyokuzuma angabuyi mkhonoze.
- Usuka lapho uManala uthatha ibutho lakhe baphuma ubuzimba bokuyokuzuma
uNzunza ngehloso yokumbamba, bambulale bese bathatha unamrhali.
- Ngemva kokucima kwelanga elinguMusi, naye uManala akabi nepilo kuhle bekufika
lapha ahlongakala khona.
- Ngaphambi kobana akhothame, besele awatjelile amabutho wakhe bona afune
uNzunza lapho amfumana khona ambulale bese athathe unamrhali.
- Ngezenzo zakhezi uManala, umtloli ulinga ukusivezela bona umbango wobukhosi
ophakathi kwakhe noNzunza usuke njani nekumumongondaba womdlalo lo.
Isiphetho:
Nasiyelela ihlathululo engehla singatjho bona umtloli uphumelele kuhle khulu
ukusebenzisa abadlali bakhe ekuvezeni tjhatjhalazi ummongondaba womdlalo lo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.)1 [25]
UMBUZO 17 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
17.1 Umdlali ovezwe njengehlanganisa emdlalweni lo nguNanasi ngombana nguye
otjele uNzunza bona uMusi ubize uManala bonyana azokuthatha unamrhali
ngamasa bewamlukisa namano wokobana ayomeba njani uManala
angakafiki nekusisenzo esenze bona kube nombango lo. (2)
17.2 - UMbangwa. (1)
- UTjhaba. (1)
17.3 IKosi uMusi iyazi bona nguNzunza othethe unamrhali ngokungemthetho
ngombana khewafika ngamasa athi uzokuthatha unamrhali kodwana ikosi
yamqotha. (2)
17.4 - IKosi uMusi yethulwe imumuntu ongakaphili kuhle/ogulako. (1)
- Ingasaboni emehlweni. (1)
17.5 Isenzeko eselama ikulumo-pendulwano engehla le ngesokobana uManala
aphume ubuzimba namabuthwakhe bayokufuna uNzunza. (2)
17.6 Ngicabanga bona umtloli usethulela isifundo sokobana kuqakathekile
ukulalela imilayo esinikelwa yona ukuze sizokwazi ukufumana imiphumela
elindelekileko nofana emihle/Kuqakathekile bona nawumumuntu wenze
njengombana utjelwa khulukhulu nawutjelwa ngento engatjhugulula ipilwakho
unomphela, singadosi iinyawo/singavilapheli ikusasa lethu.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalo.) (2)
17.7 UManala bekasizwa litjhwalo lokuzuma ukobana qobe kuphuma kwakhe
nobuzimba amthole uNzunza kodwana abhalelwe kukumbulala ngombana
uNzunza bekasizwa ngunamrhali amphetheko ukobana aphephe ebukhalini
baManala/bekavikelwa ngunamrhali.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 38 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
17.8 Ummoya ozwakaliswa yikulumo-pendulwano engehla le mumoya wokudana,
uManala baneKosi uMusi badaniswe sisenzo sakaNzunza sokuthatha
unamrhali ngobugebengu.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
17.9 Ngicabanga bona ababelethi bangatlama iwili/isifiso babele abentwababo ilifa
ngokulingana ukuze nabalalako kube tjhatjhalazi bona umntwana ngamunye
kufanele athathe ini/Ngicabanga bona ababelethi bangabela abentwababo
ilifa labo ngokulingana basaphila.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
17.10 UManala waba nerarano langaphakathi ngombana kunalapha simthola
khona ahlezi ayedwa ababaza indlela uNzunza amthathele ngayo ubukhosi
bakhe nangendlela azomthola ngayo bekambulale/bekamtjhabalalise
ephasini/lirarano langaphakathi ngombana sithola uManala
anomzwangedwa, acabanga amano wokobana uzomfumana njani uNzunza
begodu uzomenzani nakamthola la.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (3)
17.11 Umtloli uphumelele ukusethulela isethulo esinembako somdlalo lo ngombana:
- Esethulweni sawo umvezile umdlali oyikutani, uNzunza. (1)
- Umraro oqalene nomdlali oyikutani ekukungabi sethubeni elihle
lokungathola unamrhali, obukhosi besitjhaba samaNdebele ngebanga
lokobana angasingewangendlini ekulu yeKosi uMusi. (1)
- Isizinda sendawo eliplasi laKwaMnyamana.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
17.12 - Ngiyazwelana naye ngombana akakabuzwa bona uyafuna nofana akafuni
na ukobana ayokuba yindlovukazi kaNcagu, kungenzeka ukobana yena
ngokwakhe akusiyinto ebekayithanda/ebekayifisa kodwana wenziswa
yona ngekani.
- Angizwelani naye ngombana ngesikhathi sokwenzeka komdlalo lo,
ekusikhathi sakade, bekuligugu ukobana umntazana endele ebukhosini
ngombana bekazokufumana koke akutlhogako bekaphathwe njengomuntu
oqakatheke khulu esitjhabeni/bengekhe awela phasi ayindlovukazi.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi LeKhaya (HL)/P2 39 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YEMIDLALO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 18: IFINDO – Sovumani kaZimkhona
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
- Uphendule umbuzo kuhle khulu: - Utjengise ukuzwisisa - lsihloko usizwisise - lsihloko usizwisise - Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: 14-15.
- Uhlathulule isihloko
isihloko. bewasihlathulula
ngendlela elingeneko
bewasihlathulula
ngendlela ephakathi
azizwakali begodu
azikanamatheli esihlokweni
Ukungenelela kwesihloko ngokungeneleleko begodu - limpendulo pheze kodwana imininingwana kodwana imininingwana esinikelweko, kulikhuni
nokuzwisisa itheksthi. uwathinte woke amaphuzu ziyakhambelana nesihloko. ayikavezwa yoke. ayikavezwa yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. azikhambeleni nombuzo.
- lmibono esekelweko ikhona - Amaphuzu amanengi - Amaphuzu amanengi
15 IMITLOMELO - Uphendule umbuzo kuhle: 12-13 kodwana ayikavezwa yoke asekela imibono asekela imibono - Uhlulekile ukunikela
- Uphendule ngendlela ehle . begodu ayikasekelwa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela Iimpendulo ekungizo.
- Kunamaphuzu amanengi njengombana eyanelisako. eyanelisako.
asekelwe ngokunembako bekulindelekile. - Amaphuzu ambalwa
anqotjhiswe emtlolweni. - Unelwazi elisezingeni - Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa.
- Kunobufakazi obutjengisa eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
- Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. bonyana umtlolo - Umtlolo akawazi.
uwuzwisisile.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
- Umtlolo uhleleke kuhle. - lsakhiwo esihle - Bukhona ubufakazi - Isakhiwo asikathulwa - Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba
nesiphetho
nokusekelwa kwemibono
okulandelekako.
besakhiwo somtlolo. ngefanelo.
- Ukungakahlelwa kuhle
kukhulunywe
ngokwanelisako
komqondo. ezisezingeni elihle khulu. - Umtlolo awunakho ngikho okwenza ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela - lsingeniso,iingaba Ukunamathelana ukulandelana
okusetjenziswe endabeni. - Kunokuthuthuka kwamaphuzu nesiphetho kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu kwamaphuzu - Abukho ubufakazi
begodu azwakala kuhle. awulandeleki. kungezwakali. bokuhlelwa
- lmibono ivezwe - Kuneemphoso ezinengi kwesakhiwo nanyana
10 IMITLOMELO - Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa beyasekelwa yezwakala. - Kuneemphoso zelimi begodu ukulandelana kwamaphuzu.
kwamaphuzu kuhle bekutjengisa ezenziweko elimini, nokusetjenziswa
ukutjhuja kwengqondo. - Ilimi, ukuzwakala ekuzwakaleni kwendaba kwelimi okunganembiko - Ilimi elisetjenzisiweko
nokwethulwa kwamaphuzu kanye nekuhlelweni. kwenza umtlolo lo Iisezingeni eliphasi khulu
kuhle. ungezwakali. begodu alizwakali.
- Iingaba zakhiwe kuhle.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko,
ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.
Isitjengiso:
Okum- (Tlola umtlomelo)
Isak- nelim- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 40 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
UMBUZO 18 (UMBUZO OMUDE)
IFINDO – Sovumani kaZimkhona
Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo 18.
Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Isingeniso
Abadlali babantu abakhethwe mtloli bona badlale iindima ezihlukahlukeneko
ekwethuleni izenzeko ezibumba indaba epheleleko yomdlalo. Ummongondaba wona
ngilokho umdlalo okhuluma ngakho/ngilokho okutjhiwo mdlalo. Umdlalo wesihloko
esithi; 'IFINDO' ukhuluma ngabalingani ababili abatjhadileko, abanakho koke
abakutlhogako epilweni ngaphandle komntwana. Bazama ngawo woke amandlabo
ukuthola isisombululo somrarwabo lo ngokuya kibodorhodera besikhuwa abangaphezu
kwabalitjhumi, ngokuthandaza nangokuya ebantwini ababonako. Isisombululo bagcina
basithole eNyangeni uMabhebheja bona kufanele uLungile athonjiswe athole igama
lakagogwakhe lobuntazana ngaphambi kobana bangathola umntwana yena
nomlinganakhe. Lapha sizokucoca ngendlela umtloli asebenzise ngayo umdlali
onguBalise banoLungile, uNaMalemane, uMnguni nenyanga uMabhebheja
ukusethulela ummongondaba awuhlosileko.
Umzimba
Abahlolwako abaveze bebahlathulule kabanzi ngeengameko/izehlakalo
ezilandelako:
UBalise banoLungile
- Bobabili bafundile, basebenza kuhle begodu banemali.
- Banayo yoke into abayitlhogako emzinabo engathengwa yimali.
- Baqalene nomraro owodwa, wokungafumani umntwana.
- Baye kibodorhodera abangaphezu kwabalitjhumi bafuna isizo eliphathelene
nembeleko.
- Bathandaze bebakghubuka amadolo babawa uSomnini bona abasize bafumane
umntwana.
- Baya kuMphorofidi uThombeni obabikela bona kunomuntu obabophele ifindo
elingatjhatjhululwa ziiwatjho nokusela itiye yesondo.
- Ekugcineni baya enyangeni uMabhebheja oveza indaba yokobana uLungile
kufanele athonjiswe athole igama lakagogwakhe lobuntazana ngaphambi kobana
bangathola umntwana banomlinganakhe.
UMnguni
- Wamukela uBalise njengomntwanakhe, uyamthanda, uyamthemba
bewuyamhlonipha.
- Waziwa ayindoda ekholelwa kuSomnini.
- Ukhamba inyanga uMabhebheja ngemsitheleni, banesikhathi esingaphezu
kweminyaka ematjhumi amabili bazana banoMabhebheja.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 41 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
- Woke amarhwebo anawo ajame ngeenhlahla zakaMabhebheja.
- Umkakhe, uNaMalemane, akazi bona ukhamba inyanga.
- UNobukhazi umkatelela bona akhulume noLungile amenze avume ukuya ebantwini
ababonako begodu nangabe akafuni ukuya uzokukhupha ifihlwakhe yokobana
ukhamba inyanga uMabhebheja.
- Ngemva kokuthuselwa nguNobukhazi, simbona athatha isiqunto sokuya kwaBalise
banoLungile, ufika uhlathululela uBalise ukobana yena ukhamba iinyanga
nabeZimu uyabaphahlela. Lento yobuzalwana wafakwa nguNaMalemane kiyo.
- Ukusuka lapho utjela uBalise bona ufuna ukubasa enyangeni yakhe, uMabhebheja
ukuze basizeke ngomrarwabo wokungafumani umntwana.
- Utjela uBalise nokobana angatshwenyeki yena uzomenza uLungile bona avume
ukuya enyangeni.
- Nangambala uthatha uBalise banoLungile ubasa enyangenakhe uMabhebheja
nekukulapha kuvele indaba yokobana uLungile kumele athonjiswe, uLungile athole
igama lakagogwakhe lobuntazana ngaphambi kobana bangathola umntwana
banomlinganakhe.
UNaMalemane
- Umtloli usivezela yena amzalwana ngokupheleleko ngombana walahla namasiko
wesintu.
- Ngalokho-ke akhange athombise umntwanakhe uLungile.
- Wehlulela abanye abantu ngokobana bakholelwa kuyiphi ikolo.
- Uhloya umkhwenyanakhe uBalise ngombana uthi urhola imali encani
kuneyakaLungile begodu uphuma emndenini ongamaziko uZimu.
- UBalise nakathi ulinga amano wokurarulula umrarwabo wokungafumani umntwana
ngokuya emphorofidini uNaMalemane ufakela uLungile ummoya wokobana
angavumi.
- Nakafika kwaBalise banoLungile ufumana itiye enamafutha ngesiqandisini, uthi
bona ezwe ukuthi yitiye ebuya kumphorofidi uyayiphalaza.
- Isenzo sakhesi sikatelela uLungile banoBalise bona baluke amanye amano
wokurarulula umrarwabo.
- Ekugcineni uLungile banoBalise nabaya kwaMabhebheja kuvela indaba yokobana
unobangela wokobana abalinganaba bangafumani umntwana kukobana
uNaMalemane akhange athombise uLungile, isilukazi athiyelelwe ngaso
simbophele ifindo lembeleko ngombana sililela igama laso lobuntazana.
Inyanga uMabhebheja
- Umtloli usethulela uMabhebheja ayinyanga efundileko nethembekileko.
- Uneminyaka engaphezu kwamatjhumi amabili azana noMnguni.
- Umtloli umsebenzisela ukuveza unobangela wokungafumani umntwana
kwakaBalise banoLungile nokobana abanikele isisombululo.
- Ngalokho-ke, ngemva kobana uMabhebheja ahlahlube uBalise banoLungile,
ubavezela indaba yokobana kufanele uLungile athonjiswe ukuze athole igama
lakagogwakhe lobuntazana ngaphambi kobana bangathola umntwana.
Isiphetho:
Nasiyelela ihlathululo engehla le singatjho bona umtloli uphumelele kuhle khulu
ukusebenzisa abadlali bakhe ekuvezeni tjhatjhalazi ummongondaba womdlalo lo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) [25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 42 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
UMBUZO 19: IFINDO – Sovumani kaZimkhona
19.1 Isizathu esenza bona uLungile atjho amagama la kukobana yena
nomlinganakhe bayalwa babanga indaba yokuyokubona abantu ababonako
ukuze bararulule umrarwabo wokungatholi abentwana. (2)
19.2 - Bazomcatheka. (1)
- Bazomphalazisa.
- Bazomfutha.
- Bazomphathisa iingujana zeewatjho.
(ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (1)
19.3 Usebenza ngamathenda wezindlu zeRDP esigoga seBotleng ngeDelmas. (2)
19.4 - Akamthandi ngombana uthi ukhulele emzini ongamaziko uZimu. (1)
- Akamthandi ngombana uthi udla imali yomntwanakhe. (1)
19.5 UMnguni waphendula uNobukhazi ngokobana athi uLungile banoBalise
angekhe bahlukana ngombana uBalise uyamthanda uLungile, into nje
kukobana uLungile ukakarele esiphambanweni sakaZimu ngombana
ubelethwa emndenini wamakholwa. (2)
19.6 Singaba nobungozi bokobana uNaMalemane angamtlhala ngebanga
lokungamtjeli bona ubonana neenyanga/Singaba nobungozi bokobana
uNaMalemane angaqotha uMnguni emzinabo ngebanga lokwenza
okuphambene nalokho ebakholelwa kikho; ekuyikolo yobuKrestu.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
19.7 Umnqopho womtloli wokusethulela umdlao lo kukusifundisa ngobungozi
bokungenzi amasiko nokobana abezimu babanelaka bavale elinye ihlangothi
epilwenakho nangabe kukhona okulisiko labo ongakalenzi/Kukusitjengisa bona
kuyenzeka epilweni ube nakho koke okungathengwa yimali kodwana utlhoge
umntwana.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
19.8 Abantu bekhabo lomfazi ngibo abahlala batshwenyekile bafune ukwenza isiqiniseko
sokobana umntwanabo uphatheke kuhle emzini endele kiwo/ Esikhathini esinengi
kusuke kungumma okhuluma iindaba zangakwakhe nabantu bekhabo nokwenza bona
bagcine sele bangenelela eendabenezo ngombana bafuna ukusiza.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)
(2)
19.9 Sisehlakalo salokha uBalise atjela umkakhe bona kufanele babone ngamanye
amehlo, baye ebantwini ababonako ukuze bararulule umrarwabo lo bese
uLungile wala wathi angeze aya lapho ngombana akakholelwa ebantwini
abanjalo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
19.10 C/oyihlanganisa. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 43 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
19.11 Isehlakalwesi sizwakalisa ummoya wokudana ngombana uLungile udaniswa
kukobana unina ufika ngakwakhe uyazenzela ngaphandle kwemvumo
yakhe/uLungile udaniswa kukobana isenzo sakaninesi sizomlwisa noBalise.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
19.12 Umtloli uphumelele ukusethulela isethulo esinembako somdlalo lo ngombana:
˗ usivezele umdlali oyikutani, onguBalise. (1)
˗ umraro aqalene nawo wokungatholi umntwana. (1)
˗ isizinda sendawo elidorobha leTheresa Park. (1)
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)
[25]
IMITLOMELO YESIGABA C: 25
INANI LOKE: 80
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 44 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 45 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 46 DBE/2023
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe
Study this subject
Recommended for this subject

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2023 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2023 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2023 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2018 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2017 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2016 Memo
More from Grade 12 isiNdebele HL

Annual teaching plan
Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023 24

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 P1 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 P2 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 P3 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2024 Question Paper

Question paper